3K
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
Boston Library Consortium Member Libraries
http://www.archive.org/details/rpfranciscisuare22suar
11 P. FBANGISGI
S SOCIETATE JESU
OPERA OMNIA. "^jjj
TOMUS VIGESIMUS SECUNDUS COMPLEGTENS
COMENTARIA 1N TERTIAM PAKTEM D. THOM.E, A QUyESTIONE LXXXIV USQUE AD FINEM,
ET DISPUTATJONES DE VIRTUTE POENITENTLE. DE CLAVIBUS, DE SACRAMENTIS POENITENTL-E ET EXTREM.E UNCTIONIS,
DE PURGATORIO, SUFFRAGIIS ET INDULGENTIIS.
CU51 1ND1CIBUS NKCliSSAHlIS.
CAEN. — IMPfllMLfUE B. POISSOS,
R. P. FRANCISCI
s
E SOCIETATE JESU
EDITIO NOVA, A CAROLO BERTON,
CATHEDRALIS ECCLESI.E AMBIANENSIS VICARIO,
INNUMERIS VETERUM EDITIONUM MENDIS EXPURGATA, ADNOTATIONIBUSQUE
IN ULTIMUM TOMUM RELEGATIS ILLUSTRATA,
REVERENDISSLMO ILL. DOMINO SERGENT, EPISCOPO CORISOPITENSI, DICATA.
TOMUS VIGESIMUS SEGUNDUS
PARISIIS
APUD LUDOVICUM VIVES, BIBLIOPOLAM EDITOREM,
Via vulgo dicta Delambre, 5,
«S5CS»
MDCCCLXJ
572G
Illlll |||rmiTTinTF"»»»"J**'»l»WIIIMI''™"l'MMIll,^'»"^Ml^,^^»u^»^'J'^JP»< i«g— ■miMMW P M
Possem, benigne lector, multa oratione uti, qua me vellemexcusatum, quod tam-
diu intermisi meos in tertiam partem D. Thomso Commentarios, reliquam de Sacra-
mentis tractationem persequendo, quam sanclusDoctor fe!iciniortepraeventus,nonah-
solvit. Neque vero me deficerent rationes, quibus crederem a me tibi satisfactum iri,
quibusque adductus intelligeres, non mihi voluntatem, sed opportunitatem defuisse.
Verum libi moleslus esse nolo, varias occasiones receusendo natas e rebus domesti-
cis ac privatis, quee fortasse mihi impedimento esse potuerunt. Unum illud non omit-
to, hujus materide gravitatem ct ampiitudinem tanlam esse, ut ea sola mihi posset
tam diuturnas moras interponere, adeo ut putem, non tam meam cunctalionem ex-
cusationibus indigere, quam meam festinationem in rebus adeo gravibus evulgandis,
prsesertim cum me aliae juxta graves occupationes retardarent. Quare in hac re
duntaxat oro, quaesoque lectorem, ut meum sludium communi utilitati consulendi,
boni consulat, et si quam festinandi temeritatem me senserit incurrisse, eam quiarei
communis causa sussepta cst, modeste patiatur.
De hoc vero libro nihil novi habeo, quod seorsim moneam : in eo namque eamdem
methodum, rationemque doclrince teneo, quam in caeteris. Solum adverto, quod
attinet ad Commentarios in D. Thom., cum illos hactenus persecutus fucrim usque
ad id, quod sanctus Doctor de hoc Pcenitentiae sacramento in Summa scriptum reii-
quit, non tamen hbuisse eos ulterius producere, illuslrando id, quod in quarto Sen-
tenliarum de eadem maleria scripsit, tum quia neque gravitatis neque aucloritalis
lanlte est, utcum Summa exaequelur ; tum etiam quia non servat eum ordinem,
modumque doclrinse, ad quem interprelis labor se totum debeat referre, et confor-
mare. Unde satius visum est, omissis Commenlariis, quidquid hujus operis reliquum
erat, nostris disputationibus includere, quo etiam putavi et facililati opcris et bre-
vitali doctrinae maxime consulendum.
Quamvis, ut fatear ingenue, brevitas in hoc opere tanta esse non potuit, quantam
ferebat animus ; nam praeterquam quod conlinet bonam parlcm mullaespeculalionis
plenam, gravibusque foetam qusestionibus, quarum singulae sine assiduacommenla-
tione nequeunt pro dignitale expediri, complecliturprsetereamulto piures difficullates
ad mores pertinentes, in quibus mirum est, quam sit difficile brcvilalem seclari, si
perinde ac res postulat, gravilerac uliliter traclanche sunt. Imprimis enim opus est,
principia communia plenius illuslrare, ut doctrina scientia videatur, non historia :
deinde seque necessarium est, ad nonnulla particuiaria descendere, ne tractatio sua
illa communitate contenta, minoris sit utilitatis; nam, ut inquit Aristoteles, utilitas
doclrinse moralis sita est in universalibus ad parlicularia deducendis, ct particulari-
bus ad universalia revocandis. Et plcrumque homines non sunt suoplc ingenio salis
instrucli ad generalia principia singularibus casibus applicanda, nisi in libris inve-
niant certas regulas, a quibus lanquam manu deducanlur. Acccdit, quod ad Docto-
rem Theologum speclat, alitpiando in hujusmodi maieriis uWra suos lerminos cva-
gari, et Docloris Canonici munus exercere, difficiilima juns loca suis momentis ex-
pendendo ; quaetiamin re curavimus diligenter, nequis nostramoperam desideraret,
rati, ex his lanquam fundamentis facilem nobis aditum ad multas qusestiones enodan-
das affuturum. Hinc cffeclum est, ut cum in limine tomi tertii, quartum duntaxat
promisisscm, qui omnem de poenitenlia, censurisque doctrinam contineret, punc
maleriae uberlas, alio meum consilium inflectat, et in quartum ac quintum cogat
bipartiri ; unus enim insanse magnitudinis videretur. Prtestare tamen possum, fore,
ut nihil otiosum, nihil alienum ab eo, quod res poslulat, in utroque includatur.
Nunc ordinem accipias, in quem hujus libri materiae^ligeruntur. Primum enim
tractatui de sacramento pcenitentiae, alter prsemittitur de virtute pcenitentise tan-
quam ad illius intelligentiam requisilus, et ad qusestiones D. Thomae accommo-
datus ; alter subjungitur de sacramento extremse unctionis veluti appendix ad pceni-
tentiaB sacramentum. Quibus accedunt tresalia? materine de purgatorio, suffragiis, et
indulgentiis, qua? sunt media, quibus anima, qiue suis operibus in integrum non
satisfecit, vel in hac vila, vel in futura, vel inutraque omnino expiatur. Verum ih
quinlum tomum doclrinam de censuris, irregularitateque suppono, quee licet magna
ox parte ad forum externum Ecclesiasticum perlineant, tamen sacramento pceniten-
tise adeo sunl affines, ut seorsim ab eo tractari minime palianlur. Unde licet hitomi
numero duo sint, vinculo tamen, nexuque doctrinae unus idemque est. Quare nixus
sum, ul uterque simul in lucem edereiur, idqueita spero secundo numinc futurum;
jam enim quinlus sub preelo constitutus feiiciter procedit. Superest, benigne lector,
u t si quid in hoc opere offenderis , quod te offendat, benevole dissimules ; si
quid quod libi gialum sit, gratiam Deo habeas ; mihi tuis precibus conferas adju-
mentum, ut deinceps ex meis laboribus Dco gloria, tibi utilitas oriatur. Yale.
INDEX QILESTIONUM ET ARTICULORUM
QIJiE IN HOC TOMO EXPONUNTUR.
QU.LSTIO LXXXIV.
Da sacramento pcenilenliw.
Art. I. Utrum pocnitenlia sit sacramentum, 6
Arh II. Ulrum peccata sint propria materia hujus
sacramenti. 8
Art. III. Utrum hsec sit forma hujus sacramenti : Ego
te absolvo. 9
Art. IV. Utrum impositio manuum sacerdolis rcqui-
ratur ad hoc sacramenlum. 12
Art. V. Utrum hoc sacramenlum sit dc necessitate
salutis. 13
Art. VI. Utrum pcenitcntia sil secunda tabula post
naufragium. 14
Art. VII. Utrum hoc sacramenlum fuerit convenien-
ler in nova lege inslitulum. 15
Art. VIII. Utrum pcenilenla debeat durave usquead
finemvitse. 20
Art. IX. Utrum pcenilentia possil cssc continua. 22
Art. X. Uirum sacramentum pcenitentife debeat ite-
rari. 23
QU.LSTIO LXXXV.
De sacramento pcenitcntice secundum cjuocl eslvirlus.
Art. I. Utrum pcenitentia sit virtus. 26
Art. II. Utrum pcenitentia sit specialis virlus. 114
Art. III. Utrum virtus poenitenlise sit spccialis justi-
tioa. .117
Art. IV. Utrum volunlas sit proprie subjeetum pcc-
nitentiae. 119
Art. V. Utrum principium pcenitentiee sit cx timo-
re. 120
Art. VI. Ulrum pcenitenlia sit prima virtutum. 122
QU/ESTIO LXXXVI.
De efjectu pcenitenlice cjuoacl morlcdium peccalorurn
remissionem.
Arl. I. Ulrum per pcenitentiam omnia peccata re-
moveantur. 130
Art. II. Utrum sinc pcenilenlia peccatum remitii pos-
sit. 147
Art. III. Ulrum possit per pocnitentiam unum pecca-
tum sine alio remilli. 172
Art. IV. Utrum remissa culpa per pcenitentiam, re-
mittatur reatus pcense. 175
Art. V. Ulrum remissa culpa mortali, tollantur om-
nes reliquise peccati. 178
Art. VI. Utrum remissio culpse sit effectus pcenilen-
lise. 180
QUyESTIO LXXXVII.
De remissione venialium peccalorum.
Art. I. Utrum peccatum vcniale possit remitti sine
pcenitenlia. 193
Art. II. Utrum ad remissionem veniaiium peccato-
rum requiratur graii?e infusio. 197
Art. III. Ulrum venialia peccata remittantur per as-
persionem aqiue bencdictse, elc, hujusmodi. 222
Art. IV. Utrum veniale pcccatum possil remitti sine
moriali. 224
QU.LSTIO LXXXVIII.
De reditu peccalorum per pcenitenliam remissorum.
Art. I. Uirum pcccata dimissa redeant per sequens
peccatum. 235
Art. II. Utrum peccata dimissa redeant per ingrali-
ludinem , qiue specialitcr est secundum odium
fraternum, apostasiam a iide, conlemptum con-
fessionis, ct dolorem de pcenitenlia habita. 239
Art. III. Utrum per ingratitudinempeccatiscquentis,
consurgat lantus reatus, quantus fuerat peccato-
rum prius climissorum. 241
Arl. IV. Utrum ingratitudo, ratione cujus sequens
peccalum facit rcdire pcccata prius dimissa , sit
speciale peccatum. 242
QU.BSTIO LXXXIX.
De virtulum recupcralione per pamilentiam.
Art. I. Utrum per pcenitentiam virtules reslituan-
tur. 262
Art. II. Utrurn post pcenitenliam resurgat homo in
aequali virlute. 265
Art. III. Utrum per pcenitentiam restituatur homo
in prislinam dignitatem. . 268
Art. IV. Utrum opera virlntum in charitale facta,
possint mortiricari. 273
Art. V. Utrum opera mortiflcata per peccalum, per
pcenitentiam reviviscant. 274
Art. VI. Ulrum per pcenilentiam subsequentem ,
etiam opera mortua viviflcenlur. 277
QU^ESTIO XC.
De parlibus pcenilentics in cjenerali.
Art. I. Utrum pcenitentise debeant parles assigna-
ri. 279
Art. II. Utrum convcnienter assignenlur partes pce-
nitenfe, contritio. confessio etsatisfaclio. 281
Art. III. Ulrum prredicta tria sint partcs integrales
pcenitenlias. 284
Art. IV. Utrum convcnienler dividatur poenitentia
in pccnitentiam ante baptismum, pccnilentiam
morlalium, et pcenilenliam venialium. 286
INDEX
DISPUTATIONUM AC SECTIONUM
QVJE IN HOC VOLUMINE GONTINENTUR.
DISPUTATIO I.
De pcenitentia in communi.
Sect. I. Qucb sint ea t» quibus virlus et sacramen-
tum peenilentioe conveniunt. 2
Sect. II. Quibus modis differant sacramentum et virtus
paenitentice. 4
DISPUTATIO II.
De objecto virlulis pcenitentia3.
Sect. I. Quod sit materiale ohjectum virluUs pceniten-
tia;. 27
Sect. II. Utrum bonum opus et Deus ipse cadanl sub
objeclum virlutis pcenitentice. 32
Sect. III. An hcec virtus habeat proprium objectum
formale, et quod illud sit. 33
Sect. IV. An hajc virtus detestelur peccata , ut rationi
conlraria. 37
DISPUTATIO III.
De actibus virtutis pccnitentise in communi.
Sect. I. Ulrum actus pcenilentia; sH actus voluntatis,
etquotuplex. 40
Sect. II. Utrum virtus poenitentice habeal actus tenden-
di in bonum el recedendi a malo. 41
Sect. III. Utrum aclus pcenitentiod absolulus sit el ef(i~
cax. 43
Sect. IV. An detestatio peccali sil actus elicitus a poi-
nitentia vel charitate. 45
Sect. V. Utrum actus poenitentice honestus sit. 48
Sect. VI. Ulrum aclus poenitentim supernaturalis
sit. 50
Sect. VII. An delur aliqua pamitentia naluralis. 55
Sect. VIII. Utrum verus poenitenliae actus esse debeat
universalis de omnibus peccatis. 57
Sect. IX. Utrum aclus pmnitentia? sit detestalio pec-
cali supra omne aliud malum. 62
Sect. X. Ulrum unum peccatum sit detestabilius
alio. fi6
DISPUTATIO IV.
De contritione secundum se.
Sect. I. An contritio sil formalis actus pceniten-
tice. 70
Sect. II. Utrum ad veram contritionem requiralur
amor Dei super omnia. 72
Sect. III. Utrum propositum formale non peccandi in
futurum sit de ratione contritionis, etanconlritio sit
unus simplex aclus. 78
Sect. IV. An ad conlritionem requiralur intensio. 82
123
128
Sect. V. Utrum ad contritionem requiratur aliqua
duratio. 85
Sect. VI. An conlritio petat recogitationem peccato-
rum. 90
Sect. VII. An contrilio semper gralia formetur. 95
DISPUTATIO V.
De attritione.
Sect. I. In quo differal allritio a contritione. 99
Sect. II. Quomodo .-iit honesta attritio. 102
Sect. 111. Ulrum altritio possit fieri conlritio. 107
DISPUTATIO VI.
De actu exteriori pcenitentise.
Sect. I. Quis sit aclus proprius exlerior pceniten-
tice. 111
Sect. II. Quotuplex sit hujusmodi actus. 113
DISPUTATIO VII.
De habitu virtutis pcenitentia?.
Sect. I. An pamitentia sit virtus moralis.
Sect. II. An pamitentia a religione diffcrat.
DISPUTATIO VIII.
De primo eftectu poenitentise, qui est remissio pec-
catorum mortalium.
Sect. I. An pcenilenlia tollat peccata mortalia. 131
Sect. II. An in hac vila semper sit locus poenilen-
ti03. 137
Sec!. III. Quomodo pamitentMremUtatpeccalum. 143
DISPUTATIO IX.
De necessitate pcenitcntise ad hunc primum cftec-
tum rcmittendi peccatum morlale.
Sect. I. De necessitate pumitentice ad morlalis remis-
sionem. 150
Sect. II. Ulrum de polentia absoluta possint peccata
mortalia sine pmnilenlia remilti. 155
Sect. III. An mortale possit sine infusione gratiaj re-
mitli. 158
Sect. IV. An possit peccatum remilli sine physica mu-
tatione peccatoris. 164
DISPUTATIO X.
De perfectione remissionis peccati mortalis ; qua-
tenus a pcenitenlia fit.
Sect. I. An remisso uno mortali , omnia remiltan-
tur. M
INDEX DISPUTATIONUM ET SEGTIONUM.
XI
Sect. II. Utrum per poenitentiam remiltatur celerna
pcena. 184
Sect. III. Utrum per pomitentiam lola posna tempora-
lis remitialur. 186
DISPUTATIO XI.
De remissione vcnialium peccalorum, prout est ef-
fectus peenitentise.
Sect. I. An remissio venialis sit opus gratice. 199
Sect. II. Utrum ad remissionem venialis pecoali habi~
tualis gratia requiratur. 202
Sect. III. An ad remissionem veniaHum pcenitentia re-
quiratur. 211
Sect. IV. De remissionevenialisposthancvilam. 217
DISPUTATIO XII.
De remissione venialium per alia opera.
Scct. I. De remissione venialium per sacramenta. 225
Sect. II. De remissione venialium per sacramenta-
lia. 230
DISPUTATIO XIII.
De perfectione dicti effectus pcenitentise.
Seet. I. De redilu peccalorum quoad culpam per sub-
sequens peccalum. 243
Sect. 11. De redttu peccatorum quoad pcenam. 246
Sect. III. An peccata remissa virtute redeant. 256
DISPUTATIO XIV.
De effectu poenilcnlise, quoad reparanda merila
deperdila.
Itemitlitur in librum Opusculorum. 279
DISPUTATIO XV.
De prseceptis virtutis poenitentiee.
Secl. I. Utrum qui morlaliter peccavil tenealur sub
prceceplo ds peccato conleri. 290
Sect. II. Silne impmnitenlia speciale peccatum. 295
Sect. 111. Utrum prccceptum pcenitentiai nalurale sil
vel positivum. 301
Sect. IV. Ulrum prcecephnn pcenikntue semel tanlum
in vita obliget. 307
Sect. V. Utrum prceceplum contritionis obliget slalim
post commissum peccatum. 313
Sect. VI. Pro quo lempore obtiget hoc pcenitenliw prce-
ceptum. 326
Sect. VII. An teneaiur homo in hac vita salisfacere
pro pcena temporali. 333
DISPUTATIO XVI.
Dc poteslate clavium.
Secl. I. An fuerit dala ministris Ecclesia. 336
Sect. II. An sil quoad culpas vel quoad pcenas tan-
tum. 341
Sect. 111. An sit ordinis vel jurisdictionis. 346
Sect. IV. An sil clavis regni coilorum. 357
DISPUTATIO XVII.
De institutione sacramenti pcenitentiae.
Sect. I. An fuerit instilutum a Christo ab aliis dis-
tinclum. 361
Scct. II. De necessitale illhis ad remissionem morta-
lis post baptismum. 364
Sect. III. An suf/iciat de voto. 379
DISPUTATIO XVIII.
De essentia sacramenti pcenitentiae.
Sect. 1. Quce sit ejus materia remota. 382
Sect. II. An constet materia et forma sacramen-
lali. 385
Sect. III. Ex qua maieria et forma constet. 390
Sect. IV. An sit iterabile. 892
Sect. V. Sitne in illo aliquid , quod sit res et sacra-
mentum simul. 395
Sect. VI. Sitne in illo aliquis ritus necessarms. 399
DISPUTATIO XIX.
De forma sacramenti pcenitentias.
Sect. I. Utrum de essenlia hujus formo? sint ho3C sola
verbavoce prolata, Absolvo te. 400
Sect. II. Quis sit sensus verborum formo3. 409
Sect. III. An possil dirigi ad personam absentem. 416
DISPUTATIO XX.
De dolore ad hoc sacramentum necessario.
Sect. I. An hoc sacramenlum faciat ex atlrito con-
trilum. 421
Scct. II. Qux altritio necessaria sil, et sufficiat. 429
Sect. III. An ad ejus valorem sola voluntas confitendi
suffxcial. 433
Sect. IV. Quis dolor sil de ejus valore. 435
Sect. V. De confessione informi ex defectu dolo-
ris. 447
Scct. VI. An in confessione de solis venialibus neces-
saria sit aliqua allritio. 458
DISPUTATIO XXI.
De confessione.
Sect. I. Quis sit, ct quas conditiones requirat. 455
Sect. II. De auriculari confessione. 457
Sect. III. An debeat fieri voce humana. 460
Sect. IV. An debeat fieri sacerdoti pro?senti. 462
DISPUTATIO XXII.
De integritatc confessionis.
Sect. I. An debeat esse de omnibus morlahbus. 465
Sect. II. An omnes malitiae specie distincla? conft-
lendce sint. 469
Sect. III. An circumslanliai non mulantes speciem
sint aperiendo3. 471
Sect. IV. Quomodo singuhe circumslantice sint de nc-
cexsitaie confessionis. 477
Scct V. Utrum necesse sit numerum peccalorum dis-
tincle explicarc. 484
Sect. VI. Utrum necesse sit peccata jam rite confessa
dicere 495
Scct. VII. De confessione non ileranda. 498
Sect. VIII. Utrum necesse sit venialia pcrcata confi-
ieri. 501
Sect. IX. Ulrum necesse sit conjiteri peccata du-
bia. 303
Sect. X. Ulrum sit conlra inlcgriialem aliquid addere
pro3ter verilalem. 505
Sect, XI. Ulrum necesse sit ex integritate confessionis
confderi omnia peccata. 508
DISPUTATIO XXIII.
De integritate formali confessionis.
Sect. I. An in mortis periculo sufficiat confessio non
integra. 509
1NDEX DISPUTATIONUM ET SEGTIONUM.
Sect. II. An aliquando liceat peccalum morlale in con-
fessione omillere. 513
Sect III. Quce confessio sit formaliter inlegra. 516
Sect. IV. Quce integriias suffxciat ad valorem confes-
sionis. 517
DISPUTATIO XXIV.
De ministerio confessionis in communi.
Sect. I. Vtrum mirdster hajus sacramenti sit sacer-
dos. 519
Sect. II. Utrum omnis sacerdos sit minister hujus sa-
cramenti. 523
DISPUTATIO XXV.
De minislro hujus sacramenti ex ordinaria pote-
state.
Sect. I. Qui sint ministri ordinarii hujus sacra-
menli. 527
Sect. II. Quis sit proprius sacerdos. 532
DISPUTATIO XXVI.
De ministro hujus sacramenli es clelegata po-
testale.
Sect. I. Qui possintjurisdictionemdelegatamdarevel
recipere. 537
Sect. II. ln quibus sit jurisdictio delegata. 542
Sect. III. Quam sit dwabilis hcec jurisdictio. 546
Sect. IV. An in articulo mortis quilibet sacerdos ha-
beat delegatamjurisdiclionem. 549
Sect. V. De jurisdiciione ad absolvendum a solis ve-
nialibus. 551
Sect. VI. _An sufficiat dubia vel probabilis juris-
dictio. 553
DlSPUTATiO XXVII.
De facultate eligendi confcssorem.
Sect. I. Quis possit facultatem eligendi confessorem
concedere. 557
Sect, II. Quibus hcec facullas a jure sil concessa. 559
Sect. III. An alicui ex consuetudine concedatur hcec
facultas. 366
Sect. IV. Qualis debeal esse facultas eligendi confes-
sorem. 568
DISPUTATIO XXVIII.
Dc sacerdotc idonco, ut cligalur.
Scct. I. Utrum in sacerdole requiraiur bonitas, ut sit
idoneus, 576
Sect. II. An requiralur scientia. 577
Sect. III. Utrum jus anliquum amplius requirat. 584
Sect. IV. Quis sit idoneus juxta Trident. Concil. 586
Sect. V. A quo sit danda approbatio. 593
Sect. VI. Cujus Episcopi approbatio necessaria
sit. 597
Secl. VII. An unius Episcopi approbatio pro lola
Ecclesia sufficial. 603
Sect. VIII. An approbatio semel concessa possit revo-
cari. 611
DISPUTATIO XXIX.
De ministro quoad casus reservatos.
Sect. I. An sit in Ecclesia- potestas reservandi pec-
cata. 613
Sect. II. An sola peccata, quce habent excommunica-
tionem annexam , reservari possint. 616
Sect. III. Utrum omnia peccaki morlalia reserven-
tur. 619
Sect. IV. An peccata possint reservari pro arbitrio
superioris. 624
DISPUTATIO XXX.
De ministro direclo quoad reservata.
Sect. I. Quis possit directe absolvere a reservatis. 627
Sect. II. Quis per generalem delegalionem. 629
Sect. III. Uirum in casibus exlraordinariis possit in-
ferior absolvere. 634
Sect. IV. Utrum debeat superior dare facullalem sub-
dito pelenti. 693
Sect. V. An debeat superior facullalem dare abso-
lute. 64 3
DISPUTATIO XXXI.
De modo absolvendi a reservatis.
Sect. I. Utrum possil superior a solis reservalis ab-
solvere. 654
Sect. II An inferior possit a solis non reservatis ab~
solvere. 657
Sect. III. Quid in casu necessiialis faciendum sit. 660
Sect. IV. Absolulio superioris an reservationem tol-
lat. 664
DISPUTATIO XXXII.
De obligationibus ministri.
Sect. I. Quis sacerdos leneatur ftdelium confessiones
audire. 673
Sect. II. Quomodo certus fiat de dispositione pceniten-
tis. 675
Sect. III. Quam diliqenliam teneatur adhiberc. 677
Sect. IV. Quid aget si pcenitens ignorantiam sit in
statu malo. 679
Sect. V. An debeat absolvere in opinionum diversi-
tate. 681
Sect. VI. Quid agel, si male absolval pcenitenlem. 682
Sect. VII. Utrum aliqua pcena sit ipso jure imposita
propter indebitam administralionem hujns sacra-
menti. 683
DISPUTATIO XXXIII.
De sigillo confessionis.
Sect. I. Quojure teneatur confessor illud scrvare. 686
Secl. II. Ex qua confessione oriatur. 691
Sect. III. Circa quam materiam proprieversetur. 694
Sect. IV. Quas personas cbligat hoc sigilium. 697
Sect. V. .4it confessor possit toqui cum pcenitente de
auditis. 699
Sect. VI. Quomodo servandum sit. 704
Sect. VII. An, et quando liceal uti notilia in confes-
sione comparata. 700
Sect. VIII. Quce pcena propter fraclionem sigilli in-
curralur. 710
DISPUTATIO XXXIV.
De secreto circa complicem.
Sect. I. An possit pcenitens complicem aperire in con-
fessione. 712
Sect. II. An possil revelari a poenitente propter inte-
gritatem confessionis. 713
Sect. III. An teneatur confessor servare sub sigillo
peccatum iliius. 720
Sect. IV. An possit confessor de licentia pcenitentis
corrigere complicem. 724
DISPUTATIO XXXV.
Dc prsecepto divino confessionis.
Sect. I. Ulrum confessio sit de jure divino. 732
Sect. II. Quas personas obliget. 739
Sect. III. Quo lempore obtiget, ul divinum est. 740
1NDEX DISPUTATIONUM ET SECTIONUM.
XI
Scct. IV. Per quam confessionem implealur hoe divi-
num prceceptum. 745
DISPUTATIO XXXVI.
De prseceplo Ecclesiaslico annuse confessionis.
Scct. I. An sit lalum ab Ecclesia. 746
Sect. II. Ulrum baptlzati habenles peccalum illo obli-
genlur. 749
Scct. III. Quomodo annus compulandus sit. 751
Sect. IV. An qui confitetur in uno anno, ieneaiur con-
fiteri in sequenli. 755
Scct. V. An teneanlur fideles aulicipare confessio-
nem. 758
Sect. VI. Quibus modis homo excuseiur. 760
Sect. VII. Per quam confessionem implealur. 762
Scct. VIII. De pcena imposita transgressoribus. 763
DISPUTATIO XXXVII.
De satisfactione secundum se.
Sect. I. An possimus conseqviremissionempcence tem-
poralis. 765
Scct. II. Utrum ad satisfaciendum requiratur cjralia
viatoris. 768
Scct. III. Utrum requirat opus liberum et moraliler
bonum, ad satisfaciendum faclum. 771
Scct. IV. Anpossit fieriper opera prcecepia. 773
Scct. V. An fi-at per solos actus internos, vel exter-
nos. 774
Sect. VI. Vlriim opus, per quod salisfactio fd, debeat
essepcenaie. 775
Sect. VII. An possit fieii pcr ea, quce necessario pa-
timur. 778
Sect. VIII. Ulrum ad nosiram satisfaclionem requira-
tur divina promissio et acceplalio. 781
Sect. IX. Utrumnostrasaiisfactiositdecondigno. 783
Sect. X. An per eam remitlalur pcena purgatorii. 784
DISPUTATIO XXXVIIf.
Dc sacramentali satisfactione.
Secl. I. An sit pars necessaria hujus sacramenli. 78(3
Sect. II. An habeat aliquem effectum ex opere ope-
ralo. 787
Sect. III. An confessor tenealur illum imponere pceni-
tenti. 790
Scct. IV. Quam mensuram servare debeat confessor in
iila imponenda. 791
Scct. V. Uirum consisial in indivisibili. 793
Sect. VI. Quce opera sint in satisfaciionem imponen-
da. 794
Scct. VII. An leneatur pcenitens iilam acceplarc. 796
Sect. VIII. An implenda sit in statu gralice. 798
Sect. IX. An sit omnino personalis. 800
Sect. X. Quis possit illam tollere, vel mutare. 801
DISPUTATIO XXXIX.
De insututione cxlremee unclionis.
Sccl. I. An sit in Ecclesia late sacramentum, 807
Scct. II. An fuerii a Christo institulum. 811
DISPUTATIO XL.
De cssentia sacramenli exlremse unctionis.
Soct. I. De maleria remota hujus sacramenli. 813
Sect. II. Demaleria proxima. 817
Sect. III. Quce sit legitima hujus saoramenti for-
ma. 820
Sect. IV. De ejus definitione, unitale, atque itera-
iione. 824
DISPUTATIO XLI.
Dc cffeclu ct finc hujussacramenti.
Sect. I. Quis sit effeclus graiice hujus sacramenti. 827
Sect. II. Quando hoc sacramentum conferat gratice
effeclum. 837
Sect. III. An inlerdum delur sine omnibus unclioni-
bus. 842
Sect. IV. An per iltud tribuatur corporis sanilas. S4 5
DISPUTATIO XLII.
Dc subjeclo cui dandum esthoc sacrameuliim.
Sect. I. Utrum sit solus baptizaius uiens ratione. 848
Sect. II. Utrum sit solus infirmus corpore el ani-
mo. 851
Scct. III. Quce partes corporis sint nngeudw. 855
DISPUTATIO XLIII.
De ministro extremge unctionis.
Sect. I. Ulrum sil sacerdos. 857
Scct. II. Utrum sint plures sacerdoles. 8»9
DISPUTATIO XLIV.
De prteceptis, et ritu extremfe unctionis.
Sect. I. Utrum detur prceceptum suscipiendi hoc sa-
mentum; 863
Scct. II. De prcecepiis miiiistri hujus sacramenti. 868
Sect. III. An parochus tenealur ministrare cum peri-
cuto vitce. S70
DISPUTATIO XLV.
Dc purgatorio, an, et ubi sit.
Sect. I. Delurne aiiquis locus, in quo animce purgen-
tur. 879
Sect. II. An sit unus purcjatorii locus. 896
DISPUTATIO XLVI.
De genere, et acerbitate pcense purgatorii.
Sect. I. Utrum animce purgalorii pcenam clamni, et
sensus palianlur. 903
Sect. II. An pcena sensus purgalorU sil a vero igne
et quomodo fial. 908
Sect. III. Quam sil acerba pcena damni. 916
Sect. IV. Quam sit cliuturna purgalorii pasna. 920
DISPUTATIO XLVII.
De stalu gratiae animarum purgatorii.
Scct. I. An careant omni cuipa. 924
Sect. II. An sint in slalu merendi. 928
Sect. III. An sint certce de sua ceteraa salute. 931
DISPUTATIO XLVIII.
De suffragiis.
Sect. I. Possintne fideies ab aiiis per suffragia ju-
vari. 936
Scct. II. Possitne verus fideiis pro alterius pcena sa-
lisfacere. 939
Scct. III. Utrum vivis infallibiliter prosint. 946
Scct. IV. Utrum vivorum suffragia defunctis pro-
sint. 950
Sect. V. Quibus modis prosini animabus purgato-
rii. 957
Sect. VI. An prosint defunclis cxjusiitia. 962
XII
LNDEX DISPUTATIONUM ET SECTIONLM.
Sect. VII. De conditionibus ex parte ejus, pro quo of-
ferunlur. 967
Sect. VIII. De conditionibus requisitis ex parte offe-
rcntis illa. 969
DISPUTATIO XLIX.
De potestate concedendi indulgentias.
Sect. I. An sit iu Ecclesia. 979
Sect. II. Quam sit anliquus in Ecclesia induUjenlia-
rum usus. 987
Sect. III. Silne ordinis, an jurisdiclionis. 993
Sect. IV. Quid sit indulcjentia. 996
Sect. V. Qualis sit usus indukjentice. 1003
DISPUTATIO L.
De eftectu indulgentiarum.
Sect. 1. An extendatur ad culpce remissionem. 1005
Sect. II. Quam poenam temporalem tollat indulcjen-
tia. 1011
Sect. III. Quam pamam inclulgenlia remittat. 1016
Sect. IV. Quotuplex sil. 1024
Sect. V. De indulcjenlia parlicdi. 1028
DISPUTATIO LI.
De thesauro Ecclesite, qui per indulgentias jlispen-
salur.
Sect. I. Utrum in Ecclesia sit spirilualis thesaurus,
qui per indulgentias dispensari valeat. 1037
Sect. II. Vtrum thesaurus Ecclesice, qui per inclul-
gentias dispensatur, conslet eliam ex satisfactioni-
bus Sauclorum. 1040
Sect. III. Utrum indulgenlicv lantum conccdi possint
ex thesauro EccIesUe. 1048
Secl. IV. An Ecclesia> thesaurus solum per indulgen-
tiosdispensetur. 1 036
DISPUTATIO Lll.
De iidelibus \iventibus, quibus prodesse po&suul
indulgentiie.
Sect. I. Ulrum indulgenlia solis hominibus concedi
possd, et quomodo dividalur in localem, realem el
personalem. 1058
Sect. II. Quce hdbitualis clispositio requiratur in eo,
qui indulgentiam lucralurns csl. 1067
Sect. 111. An ad indidgcnlice effectum sit neccssariu
confessio. 1075
Sect. IV. Utrum acluulis dispositio necessaria sit ad
effectum indulgenlice consequendum. 1080
Sect. V. An el quomodo prcestandum sit opus expres-
sum tn forma indulgenlice, ut fructusobtinealur. 10^2
Sect. VI. .4)1 opus ad induUjentiam poslulalum, ho*
neslum in individuo requiralur. 1086
Sect. VII. Utrum inler viventes possit indulgentia ab
uno, per opus ab cdio factum comparari. 1088
Sect. VIII. Utmm omnes facientcs opus ad indulgen-
tiam requisilum, stalim, el cequaliter fructum ejus
consequantur . 1091
Sect. IX. Utrum prceter graliam, el opus injunctum
requiratur idiqua cdia disposilio actualis vel ha-
bitualis ex parte recipienlis indulgenticif fruc-
tum. 1095
DISPUTATIO LIII.
Dc defunctis quibus indulgenti?e prodesse possunt.
Scct. I. Ulrum animce defunctorum sinl capaces fruc-
lus indulgentiarum. 1098
Scct. II. Utrum indidgentice valeant defunclis per mo-
dum absolulionis , vel tanlum per modum suffra-
gii. 1100
Sect. 111. Quid sil indidgentiam concedi defunclis per
modum suffragii, et quomodo ab induUjentia per
modum absolutionis differat. 1103
Sect. IV. Quce conditiones requiranlur advcdorem in-
dulgenlia> pro defunclis. 1110
DISPUTATIO LIV.
De causa finali , propler quam concedi possunt ac
debent indulgentiaj.
Secl. I. Utrum ucl concedenda.n indulgentiam neces-
saria sil aliqua causa finalis , quce moveal conce-
dentem. 1114
Scct. II. Ulrum legitima causa ila sit necessaria ad
indulgentiam, ut siue illa concessa, sit nulla. 1117
Secl. III. Ulrum ad indulgentice valorem requiratur
causa non solum jusla . sed etiam proportiona-
ta. 1124
Sect. IV. Utrum ncccsse sit causam indulgentice esse
publicam, seu acl commune bonum perlinere. 1132
DISPUTATIO LV.
Dc causa cfficiente indulgenliarum.
Sect. I. An solus Summus Pontifexhabeatdivinojnre
poleslalem concedendi induUjentias. 1137
Sect. II. Ulrum inferiores sacerdotes, vel saitem Epi-
scopi habeant jure divino polestalem concedendi in- '
dulgentias cdiquibus personis vel locis. 1140
Sect. 111. Ulrum Episcopi possint indulgenlias conce-
dere ordinario jure humano. 1143
Sect. IV. Quid possint humano jurc ordinario inferio-
res Prcelati, aut sacerdotes circa indulgenliarum
concessionem. 1152
Scct. V. Quid possinl PrcelalircUgionum circaiudul-
genlias concedendas. 1155
Sect. VI. In quibus sit, vel esse possd potestas dele-
gala acl inclulgenlias concedendas. 1160
DISPUTATIO LVI.
De forma in concedendis indulgentiis servanda.
Sect. I. Ulrum acl incluUjcntiam concedendam, seuef-
ficiendam necessaria sil aliqua forma, eaquc deler-
minala. 1162
Sect. II. Utrum indulgentice forma slricto, vel favora-
bili jure inlerpretanda sit. 1171
Sect. III. Utrwn forma induUjcniice tantum valeal,
quanlumsonat. 1174
DISPUTATIO LVII.
De duratione cl revocalionc indulgetilne.
Sect. I. An indulgentia s:l perpelua. 1173
Sect. II. Qnibus modis cessetindulgentiu. il81
PARTIUM QUyE IN HOG TOMO
CONTINENTUR SUMMA.
De Pcenitentiw virtute.
J)e Poenitentia sacramento,
De Extrema imctione.
De Purgatorio.
De Suflragiis.
De Indulaentiis.
Disputationes XV.
Disputationes XXIII.
Disputationes VI.
Disputationes III.
Disputatio I.
Disputationes IX.
mKmKtmrmmwammummiuitjmivmsni&PBeegaBaBa
w,umm.i'»IM— wbbwwmiiiiii i n ii i.iMWMiii.-lMU ii.in iuniamnBniMMae^.
AG DISPUTATIONES
P. D. FRANCISCI SUAREZ E SOCIETATE JESU
IN TERTTAM PARTEM D. THOMJJ, A QTLESTIONE OCTOGESIMA QUARTA USQUE AD FINEM.
CTJM DISPUTATIONIRUS UB SAGRAMENTIS CONFESSIONIS, ET EXTREMiE UNCTIONIS, DE PURGATORIO,
SUFFRAGIIS. ET INDULGENTIIS.
I. In sacramentoruni tractatu et cloctrina
quartum locum tenet pcenitentia , ut constat
ex usu Scholasticorum omnium, quem sua
auctoritate confirmavit Goncilium Trid., ses-
sion. 14, ut omittam antiquiores Patres et
Concilia, quse superius indicavi in 3 tom. 3
partis, in initio q. 73. Hic autem ordo non
fnndatur in dignitate ; in hac enim sacra-
mentum hoc non tenet quartum locum, sed
quintum, vel fortasse sextum , ut traditur
etiam 3 p. , q. 65 ; sed fundatur in usu hujus sa-
cramenti ; nam, per se loquendo, est quar-
tum in usu ; necessario enim prsecedit hap-
tismus, ut per se notuni est ; deinde confir-
matio et Eucharistia, cum sint sacramenta
vivormn, ac per se loquendo, peccatum non
supponant. Quia vero spiritualis vita in homi-
nibus, vel frequenter amittitur, vel levioribus
culpisfacile maculatur, ideo post prsedicta sa-
cramenta, statim sequitur usus poenitentise.
De qua disputant Theologi cum Magistro in
4, ad. 14 usque ad22, etibi pnecipueD. Tho-
mas, et nonnulla 4 contra Gcnt., cap. 71 et
72, et in 3 part. , qusest. 84, materiam hanc
inchoavit, sed felici morte prseventus absol-
vere non potuit. Antiqui etiam Patres, et qui
his temporibus contra hsereticos scribunt,
multa de hoc sacramento tradunt, quos suis
locis indicabo ; et eos in summam redegit
Bellarminus, 2 tomo, contr. 4, lib. 1, cap. 10.
Etnonnulla notavit Pamclius, ad lib. Tertuli.
xxu.
dePoenit., in princ, multaque congessit Gra-
tianus in septem distinct. de Pcenit. ; et in De-
cretalibus tam in antiquis, quaminSext. sunt
multa decreta dePoenit. et remis., ubi etiam
Jurisperiti.
2. Est autem in his auctoribus observan-
dum, eos simul agere de virtute et de sacra-
mento poenitentiae, quoniam in lege gratite'
adeo sunt conjuncta, ut nec virtus prodesse
valeat sine sacramento, vel ordine ad sacra-
mentum, nec sacramentum sine virtute con-
sistere. Et ideo sub utraque ratione nobis
etiamde poenitentia disserendum erit.Utvero
distinctius procedamus, dicemus prius de vir-
tute, quffi prior est, et de se independens a
ratione sacramenti; postea vero de sacra-
mento tractabimus, quod ex iustitutione ini-
tium habuit. Et in priori parte explicanda
scrvabimus eam scribendi metliodum, quam
in superioribus tomissupertertiamD. Thom.
partem tenuimus, explicando queestiones ,
quas ipse in eadem 3 part. de hac materia
scripsit ; posteriorem vero partem, sicut et
ceetera omnia, quee ad quartum librum Sen-
tentiarum spectant, omissis commentariis,
quoniam proprium D. Thomee textum non
habemus, quem exponamus, solis disputatio-
nibus prosequemur. Quia vero D. Thomas in
qu£estione prima hujus materise generatim
disputat de poenitentia, veluti abstrahendo a
ratione virtutis et sacramenti, icleo pro hujus
2 DISPUTA.T.
materiee introductione, et ad illius qusestionis
declarationem sequentem disputationem prse-
mittemus.
DISPUTATIO I.
DE PGENITENTIA IN COMMUNI.
Duo in prsesenti disputationebreviter ano-
bis tradenda sunt. Primum, quse sint com-
munia virtuti et sacramento poenitentise.
Deinde quse sint unicuique propria, atque
adeo in quibus inter se differant. Ita enim
utriusque ratio saltem imperfecta et confusa
haberi poterit, ut ex illa ad exactam utrius-
que cognitionem progrediaruur.
SECTIO I.
Quae sint ea, in quibus virtus et sacramentum
pcenitentice conveniunt.
1. Nominis pamitentice etymologia et signa.
— Primum omnium illis commune est poeni-
tentise nomen, de cujus etymologia multaLa-
tini auctores, et D. August., lib. de vera et
falsa Pcenit., c. 19; Isid., lib.|3 Etymol., cap.
ult.; qui conveniunt, pcenitentiam dictam esse
a poena, ut idem sit pcenitere, quod, pcenam
tenere, et pcenitentia (inquit Augustinus) sit
pcsnce tenentia, vel ut Isidorus, idem sit quod
pmientia ; quia vero pcena dolorem ac tristi-
tiam infert, vel potius ipse dolor facti com-
missi est prima ac prsecipua poenitentia ,
ideo pcenitentise nomen prsecipue significare
solet dolorem et retractationem prioris facti.
Cum vero loquimur de priori facto, omissio-
nem etiam comprebendimus ; nam sicut
iUa esse potest vera culpa, ita de illa esse
potest vera pcenitentia. Solet autem inter-
dum hsec vox significare per extensionem,
odium et tsedium de aliqua re, etiamsi buma-
na operatio non sit ; in significatione tamen
propria solum versatur circa actionem buma-
nam. Rursus abquando dicitur poenitentia,
retractatio prioris voluntatis, etiam si mala
non fuerit, quomodo per metapboram tribui-
tur Deo pcenitentia, Genes. 6 : Pcenitet me
fecisse hominem. Et Jurisperiti distinguunt du-
pbcem poenitentiam, unam contractus, aliam
criminis, ut videre licet in glos. ad 1. Qui
ea , 67 , ff. de Furtis. Proprio tamen et
theologico more pcenitentia solum dicitur do-
lor de peccato commisso. Nam, ut Augusti-
nus notavit, pcena proprie respondet culpse ;
et ideo poenitentia proprie dicta est ab illa
poena, quse propter culpam sumitur. Quapro-
I. SECT. I.
pter bujusmodi pcena voluntaria etiam esse
debet, seu voluntarie sumpta ; nam quae ab
alio infligitur, et invite sustinetur, non po-
test dici pcenitentia, sed pura vindicta. Quare
Augustinus et Isidorus aiunt, pcenitentiam
esse pcenam, qua aliquis in se punit, quod
peccando commisit, ut sicutvoluntariepecca-
vit, ita voluntarie se affligat. Unde etiam fit,
ut poenitentia solum dicatur proprie de dolore
bonesto, et rationi consentaneo. Nam vera
pcenitentia est culpse retractatio ; si autem
ipse dolor sit iniquus, non erit proprie culpse
retractatio, sed nova potius culpse commis-
sio ; neque igitur erit A^era pcenitentia. Debet
igitur pcenitentia esse bonestus dolor. Atque
ita tandem hac voce significari concluditur,
virtutem quamdam seu actum virtutis ; nunc
enim in bac amplitudine utimur nomine vir-
tutis. Quia vero hic dolor pars est cujusdam
sacramenti, ideo hsec vox ad illud sacramen-
tum significandum translata est, a parte to-
tum nominando. Atque ita constat, hoc no-
men commune esse et sacramento et virtuti.
2. Calumnia hcereticorum refellitur. — Tan-
dem in hoc puncto addendum est, keere-
ticos hujus temporis non admittere dictam
hujus vocis etymologiam et significatio-
nem ; sed poenitentiam aiunt, nihil aliud es-
se, quam novam vitam , seu resipiscentiam.
Quod ideo faciunt, ut inducant errorem, quo
riegant necessitatem doloris et afflictionis ob
peccatum commissum. Sed, quod ad rem
spectat, improbabimus hunc errorem infra.
Quodvero pertinet ad nomen, hseretici gratis
loquuntur, et contra omnes auctores Latinos
et SS. Patres, ut vidimus, imo etiam contra
usum Scripturse, ut intelligi potest ex verbis
Job ult. : Idcirco <me reprehendo, et ago pceni-
tentiam in favilla et cinere. Et Matth. \\ \ In
cilicio et cmerepcenitentiam egissent. In quibus
verbis et aliis conjunguntur cum pcenitentia
actiones, quse vel corpus affligunt, vel tristi-
tiam indicant, ut significetur , poenitentiam
vel includere, vel consistere in dolore animi
de peccato commisso. Quamvis etiam ad il-
lam pertineat novse vitse propositiun, juxta
defmitiones Gregorii et Ambrosii, quas in d.
14 adducitMag., et eas inferius ex professo
explicaturi sumus, agentes de actibus virtu-
tispcenitentice.
3. Necessitas pcenitentice. — Secundo con-
veniunt virtus et sacramentum pcenitentiee
in ratione medicinse utilis ad delendum pec-
catum actuale , et necessarise, si illud mor-
tale sit, et cum debita proportione applice-
DISPUTAT.
tur. Hanc assertionem sumo ex D. Thoma,
qua^st. 85, articulo 5, quam ipse , prceserthn
quoad necessitatem, probat ex illo Lucre 3 :
Nisi pcenitentiam egeritis, omnes simul peri-
Utis. Quoe verba videntur posse exponide sola
virtute, et cum dicta sint a Christo Domino
in lege nova, non videntur satis convincere
generatim de omni tempore. Quare afferri
etiam possunt alia testimonia ex Veteri Tes-
tamento, ut Ezech. 18 et 33, et ssepe alias.
Item ad necessitatem sacramenti confirman-
dam uti possumus verbis Ghristi, Joan. 20 :
Accipite Spiritum Sanctum, quorum remise-
ritis peccata,remittuntureis, etc. Dequo tes-
timonio late inferius. D. Thomas autem recte
accommodat etexponitilla verba : Nisipceni-
tentiam egeritis , ut inteUigantur de pceniten-
tia a Deo preescripta, et designata in una-
quaque lege ettempore. Nam quod pceniten-
tia sit medicina peccati, non habet sine divina
lege, acceptatione, et promissione : et ideo in
unaquaque lege talis pcenitentia vel utilis ,
vel necessaria est, qualis a Deo postulatur.
De peccatis ergo venialibus postulat Deus pce-
nitentiam, non quidem ut omnino necessa-
riam, si de poenitentia formali sermo sit, sed
ut utilem ; de mortalibus vero requirit illam
ut necessariam ; quia cum mortale avertat a
Deo, et convertat hominem adcreaturam,me-
rito exigitur ab homine formalis detestatio ta-
lis peccati. Quam necessitatem Christus Do-
minus in lege nova posuit in sacramento pce-
nitentiae propter hujus status perfectionem ;
et ita satis constat tota conclusio pro hujus
loci opportunitate. Dixi tamen, servata pro-
portione, quia pcenitentia virtus simpliciter
est utilis, vel necessaria ad omnia peccata ac-
tualia ; sacramentum autem pcenitentiee so-
lum ad ea peccata, quse post baptismum sus-
ceptum commissa sunt ; nam priora non sub-
duntur clavibus Ecclesice, quoniam extra Ec-
clesiam committuntur ; at vero virtus pceni-
tentiee omnia peccata complectitur, sive an-
tecedant, sive sequantur baptismum. Loqui-
mur autem nunc de virtute pcenitentise in
communi , ut ab attritione vel contritione
abstrahit : sic enim necessaria est etiam cum
baptismo in aclulto , qui peccatum mortale
commisit.
4. Pcenitentia secunda tabula cur dicatur.
— Tertio communis est utrique illa metapho-
ra, qua pcenitentia dicitur, secunda tabulapost
naufragium. Per illam enim nihil aliud, quam
necessitas pcenitentise significatur. Eam vero
tradunt Magist., d. 14, et D. Thom., dict. q.
1. SECT. I. 3
84, art. 6, sumptaque est ex Hieron. Isa., 3,
epist. 8 ad Demetriad. ; et illam etiam indi-
cat Tertull. in principio lib. de Pcen. ; et Am-
bros., adVirgin. lapsam, c. 18; quam probavit
Concil. Trid., sess. 8, c. 14, c. 2, contra hoe-
reticos hujus temporis, qui hanc metaphoram
irrident,quia baptismus (inquiunt) non frangi-
tur,ut secunda tabulanecessaria sit ; illi vero
solum intendunt excluclere necessitatem pce-
nitentice, qua3 per iUam metaphoram optime
declaratur.Potest autem duobus modis exponi,
primo, si per naufragium intelligamus lapsum
totius naturse humaiice in primo parente ;
sic enim baptismus erit primatabula, qua li-
beramur ab illo naufragio ; pcenitentia vero
erit secunda ; quia, licet baptismus in sefran-
gi non possit, in suo tamen effectu amitti po-
test, quia per peccatum mortale effectus gra-
tia? in baptismo comparatus amittitur ; recu-
peratur autem per solam pcenitentiam , et
ideo optime dicitur secunda tabula. Nec tertia
tabula necessaria est, nam licet saepius homo
cadere possit, heec tabula prfesto semper est,
cuipotestpeccator adhaerere, si velit, pceniten-
tiam iterum atque iterum agendo. Quam ex-
positionem indicavit Gabr. in 4, dist. 14, q.
2, art. 3, dubit. 2, et optime convenit sacra-
mento pcenitentice. Secundo vero modo expo-
nitur aD. Thoma supra, qui universe intelli-
git, pcenitentiam quamcunque comprehendi
subilla appellatione, ac per naufragium in-
telligit quodlibet peccatum mortale. Unde
primum remedium, et quasi navem ad con-
sequendam salutem Eeternam dicit esse vitse
innocentiam et integritatem, quod navigium
frangitur per quodlibet peccatum mortale ,
a quo liberat sola pcenitentia, et ideo dicitur
secunda tabula ; ita ut illa dictio, secunda ,
non dicat ordinem ad priorem tabulam, sed
ad prius remedium atque navigium ; et ideo
interdum non secunda, sed simpliciter tabula
appellatur. Sic TertuUianus supra : Pceniten-
tiam ita amplexare, sicut naufragus alicujus
tabuXce fidem. Et Ambrosius : Tu, qucejam in-
gressa es agonem, pcenitentice insiste misera,
fortiter inhare tanquam naufragus tabulce. At-
quehoc modo, tam virtuti, quam sacramento
pcenitentice convenit hsec metaphora ; et ita
generatim loquuntur dicti Patres, et speciali-
ter Hier. , epist. 48 ad Sabinianum, ubi hanc
posteriorem expositionem magis significa
vit.
5. Materia pcenitentice, quw. — Quarto con-
veniunt virtus et sacramentum pcenitentise in
materia, circa quam versantur, quia scilicct
4 DISPUTAT.
utrumque versatur aliquo modo circa pecca-
tum actuale, ut sumitur ex D. Thom., q. 84,
art. 2, et q. 85, art. d, et in 4, d. 17, q. 2,
art. 1 et 2. Et probatur facile ex dictis, quia
virtus pcenitentiee detestatur peccatum, quia
respicit illud ut materiam, seu objectumma-
teriale, de quo plura disput. sequente ; sa-
cramentum autem pcenitentice institutum est
per modum cujusdam judicii, in quo causa?.
peccatorum tractantur; in unoquoque au-
temjudicio causa, vel res de qua agitur, est
materia illius. Dixi autem materiam circa
quam, non ex gua, quia virtus, cum sit forma
simplex, non babet propriam materiam ex
qua constet ; sacramentum autem, prsesertim
in nova lege babet propriam materiam ex
qua constat , quod etiam convenit sacramen-
to pcenitentice ; tabs autem materia non cst
peccatum ipsum, sed est confessio peccato-
rum, ut infra latius dicturi sumus. Unde
etiam distingui solet duplex materia sacra-
menti pcenitentice, remota scihcet, et proxi-
ma ; et peccata dicuntur materia remota, ac-
tus vero pcenitentis materia proxima , ut D.
Tbom. bic etiam inclicavit.
6. Posnitentice subjecium. — Quinto conve-
niunt aliquo modo in subjecto, quia utraque
babere potest suum actum tantum in bomine
adulto, quia solus ille esse potest capax ac-
tualis peccati. Intervenit tamen discrimen ;
nani pcenitentice virtus locum habet in quo-
hbet homine capaci actuabs peccati; sacra-
mentum autem solum in bomine baptizato,
quia, ut supra dixi, boc sacramentum soium
estmcdicina peccatorum actualium, qua3 post
baptismum commissa sunt.
7. Iteratur pcenitentia. — Uitimo conve-
niunt, quia utraque pcenitentia iterari potest.
Sumitur ex D. Tbom. , dict. q. , a. 1 0, et Magist. ,
dist. 14. Et ad eam explicandam adverten-
dum est, duobus modis intelligi posse, pceui-
tentiam iterari : primo circa unum et idem
peccatum semel tantum commissum. Et boc
modo per se notuni est, virtutem pcenitenticB
quoad actus suos iterari posse circa idem pcc-
catum ; qiicelibet enim potentia, et quselibet
virtus potest repetere actus suos circa idcm
numero objectum, ut patet ; idem ergo po-
test virtuspcenitentia3. Et quidem fructuose,
quia, licet forsan tale peccatum per primum
pcenitentice actum ablatum sit, tamen secun-
dus deservirepotest ad majorem satisfactio-
nem, velad majoremcertitudinem de conse-
cuta venia, vel certe ad majus meritum. Sa-
cramentum pcenitentice versari quidem po-
I. SECT II.
test Scepius circa idem numero peccatum,
non tamen circa eamdem confessionemejus ;
nam cum confessio sit materia proxima, ut
tale sacramentum iteretur, necesse est con-
fessionem ejusdem peccati iterari, quod uti-
literfieri potest, propter easdem, quas dixi-
mus, causas. Secundo autcm modo potest
intelligi, pcenitentiam esse iterabilem, quia
iterum committuntur peccata, veleadem, vel
specie diversa. Etboc etiam modo est de fide
certum, pcenitentiam tam virtutem, quam sa-
cramentum, iterum atque iterum exerceri
posse, quoties nova peccata fiunt, quia mi-
sericordia Dei nunquam deest agentibus pce-
niteniiam peccatoribus. Quse rcs longiorem
postulat disputationein contra Novatianos et
alios haereticos ; et ideo inferius ex professo
tractanda est.
SECTIO II.
Quibus modis differant sacramcnium el virlus
pa?nilcntise.
■1 . Pceniteniia sub quo penere slt. — Priucir
pio assignare possumus differcntias inter hsec
duo juxta omnes convenieniias adductas in
sectione prtecedente. Nam, siiba? attente con-
siderentur, ita se habent illa omnia in vir-
tutc et sacramento, ut simul ibidem declara-
vimus. Praiter hsec vero primum discrinien
assignari potest in ipsis rationibus sacra-
menti et virtutis ; nam sacramentum ut sic
constituitur in genere signi, ut supra in prin-
cipio tertii tomi cum D. Thom. tradidimus ;
virtus vero constituitur in genere actus, vel
habitus.Unde D.Tbom.,q. 84, art. 1, probat,
pcenitentiam esse sacramentum, quia pceni-
teutia , prout in Ecclesia agitur, scibcet ex
Gbristi institutionc, est signum quoddam sen-
sibile interioris satisfactionis et remissionis
peccati, quam preecipue significat ct perficit
absolutio sacerdotis ; et ideo illa est forma ta-
bs sacramenti, ut art. 3 docet. Simul tamen
signibcatur ille effectus per confessionem et
actus pcenitentis, cjui propterea sunt materia,
ut docet art. 2. Tota autem signiticatio et ef-
bcacia in his duobus consistit, et ideo ha^c
pertinentadconstitutionem ejus ; reliqua vero,
ut impositio manuum, et similia, accidentalia
sunt, ut docet D. Tbom., art. 4. At vero infe-
rius, q. 85, art. 1, probat idemD. Thomas,
pcenitentiam esse virtutem, non quatenus si-
gnificare potest dolorem, vel passionem sen-
sibiiem, scd quatenus est libera et voluntaria
detestatio peccati commissi ; sic enim est hu-
DISPUTAT.
manus actus rectse rationi consentaneus ; et
ideb et ipse est actus virtutis, et habitus illi
respondcns estvirtus. Gonstat igitur, ha^c duo
primario differre in propriis rationibus saera-
menti et virtutis.
2. Pcenitentia interior et exterior. — Unde
fit, ut etiam differant in aliquibus proprietati-
bus, qua? lias rationes comitantur ; atque ita
Magister, d. i4, docet, in eo etiam differre,
quod pcenitentia, ut sacramentum, est actus
exterior; ut virtus, est actus interior. Quod
etiam docuitVincentius in 3 tomo seu inSpe-
cul. moral., lib. 2, p. 40, d. 1. Nam cum sa-
cramentmn sit signum sensibile, necesse est
ut consistat in exteriori actu, quia solus inte-
rior non objicitur sensibus ; virtus autem in
interiori actu animse potissimum consistit.
Hoc vero discrimen aliqua explicatione indi-
get, nam virtus pcenitentiseita est in interiori
actu cordis, ut etiam in exteriorem procleat,
illum imperando ; dicitur autem esse interius,
tum quia in solo interiori actu salvatur per-
fecta ratio hujus virtutis; tum etiam quia tota
bonitas et honestas virtutis dimanat ab actu
interiori in exterictrem, ita ut exterior actus
non habeat rationem virtutis , nisi prout sub-
est interiori , et ab eo informatur. Simili
modo sacramentum pcenitentise non ita dici-
tur esse in exteriori actu, ut nullo modo in-
teriorem includat ; nam etiam contritio est
pars hujus sucramenti. Dicitur ergo esse in
exteriori actu, quia solus interior nunquam
sufficit ad rationem sacramenti constituen-
dam ; imo ut ipsa contritio interior aliquo
modo sit pars sacramenti, necesse est ut ad
exteriorem actum extendatur, per illum ali-
quo modo fiat sensibilis, ct exterius manifes-
tetur.
3. Pcenileniice xirtus pars sacramenti. —
Hiuc potest teriia dfferentia constitui, quo-
niam virtus et sacramentum poenitentise com-
parantur ut totum et pars, nam virtus per ac-
tum suum est pars sacramenti pcenitentise,
quod componitur ex actibus poenitentis etab-
soiutione sacerdotis. Sicut autem sacramen-
tum non habet suum esse ex natura rei, sed
ex impositionc divina, ita virtus pcenitentia.'.
non habet quod sit pars sacramenti ex na-
tura sua. Unde ante legem gratise non erat
pars, neque etiam nunc est in homine non
baptizato ; tamen ex divina institutione habet
hanc habitudinem, quia sacramentum est vc-
luti quoddam artificiale ; ssepe tamen contin-
git, ut quod ex natura sua est quoddam to-
tum, fiat pars alicujus entis arte facti.
I, SECT. II. g
-4: Quomodo clet gratiam. — Ex eodem etiam
principio differunt quarto in modo causandi
remissionem peccati et gratiam ; utrumque
enim, ut notat Magister supra, est causa gra-
tise et remissionis peccati, tamen diverso mo-
do : nam virtus tantum est causa disponens;
sacramentum vero est causa efficiens. Unde
dicitur conferre gratiam ex opere operato; vir-
tus vero proprie non dicitur conferre gratiam,
qua remittitur peccatum, sedobtinere,etqua-
si impetrare illam ex dispositione operantis ;
non tamen proprie exmerito, scilicet de con-
digno , nam de congruo probabile est, ut ali-
bi latius tractandum est.
5. Origo pcenitentice . — Ultimo differunt in
origine, antiquiiate, et quodammodo in diu-
turnitate. Primam partem sumo exD. Thom.,
dict. q., art. 7, ubi hoc discrimen ponit, quod
sacramentum pcenitentiae ortum habuit ex
institutione divina , virius autem (inquit) est
de jure naturce, quod etiam habet Vincent.
ubi supra. Et primum quidern per se no-
tum est ex generali doctrina sacramentorum ;
omnia enim sunt ex Christi institutione. Item,
quia potestas remittendi peccata non poterat
hominibus convenire ex natura rei, nisi a
Christo data fuisset. Secundmn aufem, scili-
cet, quod virtus pcenitentise sit ex jure natu-
rse, difficile visum est Cajetano, art. 6, et ideo
nonnulla explicatione opus est.
6. Sitne pcenitentia de lege naturce. — Ad-
vertendum ergo est, jus naturse duobus mo-
dis sumi posse : primo pro dictamine ratio-
nis naturalis pure sumptse, absque illustra-
tione gratise ; secundo pro dictamine conna-
turali ipsi gratise, seu rationali naturse, ut il-
luminatas lumine fidei ; quomodo distinguun-
tur a Theologis tres status, seu leges humani
generis, scilicet status legis naturse, et vete-
ris, ac legis gratiae . Primus enim status gratiam
et fidem includebat. Dicitur autem fuisse le-
gis naturae, quia in ea tantum erant prsecepta
connaturalia gratise et naturse. Si ergo in prse-
dicta differentia lex naturse hoc posteriori
modo sumatur, res est facilis ; ita enim pce-
nitentia dicitur esse de lege naturse, sicut fi-
des et charitas ; nam ratio illustrata lumine
fidei et prudentise infusse, connaturaliter dic-
tat, honestum et rectum esse agere pceniten-
tiam de peccatis commissis; dictat etiam hujus-
modi pcenitentiam non solum esse honestam et
rectam, sed etiam esse debitam, ut infra dice-
mus, agentes de prcecepto contritionis. Deni-
que dictat esse utilem et convenientem dispo-
sitionem ad obtinendam a Deo veniam de of-
6
QILEST. LXXXIV ARTIC. I.
fensa commissa in ipsum ; et ideo agere pceni-
tentiam cum spe veniee semper fuit hominibus
necessarium, etiam instatu legis naturae. Hoc
vero jus, quamvis clicatur connaturale gratise,
non excluclitclivinamordinationem, etpromis-
sionem de remittendo peccato homini veram
pcenitentiam agenti ; hsec enim orclinatio ne-
cessaria simpliciter est, ac pendens ex^ spe-
ciali gratia Dei, ut infra suo loco dicam ; est
tamen consentanea et proportionata tali dis-
positioni, et quasi connaturalis illi; et ideo di-
citur esse de jure naturse in prsedicta signifi-
catione.
7. At vero, si jus naturse alio modo suma-
tur, multa quidem sunt in virtute pceniten-
tise, quee non possunt esse illo modo de jure
naturee, preesertim loquendo de pcenitentia
infusa ; illam enim nuda ratio naturalis co-
gnoscere non potest, ut possibilem homini,
nedum ut utilem et necessariam. Item satis
incertum est, an sola ratione naturali cognos-
ci possit, peccatum hominis esse injuriam et
offensam Dei, ratione cujus sit iUi necessaria
pcenitentia. Nihilominus, si pcenitentia late
sumatur pro quacunque displicentia, vel do-
lore commissi peccati, cadere potest sub co-
gnitionem rationis naturalis. Primo, quia ta-
lis displicentia naturaliter existimari potest
et possibilis et honesta ; quia eadem ratio,
quee dictat bonum esse amare vel exercere
justitiam, dictat etiam honestum esse odisse
vitium contrarium, et consequenter detestari
iUud, sicommissum sit; item quod possit esse
utihs ex natura rei ad bonos mores et ad vitee
emendationem. Atque ita simphciter queeli-
bet pcenitentia dici potest suo modo de jure
naturee, et habere in ipsa natura fundamen-
tum aliquod, ratione cujus habet maximam
proportionem cum iUa.
8. Antiquitas pcenitentia?. — Ex quo etiam
constat, cur hsecdicantur antiquitate differre;
nam virtus pcenitentiee longe antiquior est sa-
cramento : hoc enim in lege nova, etiam post
Ghristi mortem, initiumhabuit,ut infra osten-
dam ; iUa vero ab initio mundi, etiam ipsum
primum hominem eduxit a delicto suo, ut su-
mitur ex Sapientiee 1 0, et in omni lege per-
mansit, ac necessaria fuit, et cum ipso etiam
sacramento permanet. Unde etiam addidi, dif-
ferre diuturnitate seu permanentia, propter
ea preesertim, quge docet D. Thom., dict. q.,
art. 8 et 9, ubi ait, interiorem pcenitentiam
debere durare usque ad finem vitse ; de exte-
riori vero, sub qua sacramentum prsecipue
intelligit, negat id esse necessarium, aut con-
venientius, seu semper utilius. Quod intelli-
go, per se loquendo, nam interior pcenitentia
ratione suee honestatis et utilitatis, et quia est
internus cultus Dei, exerceripotest usque ad
mortem : et moraliter loquendo potest ita
fieri secundum rectam pruclentiam ; quod non
ita est in exteriori, vel sacramentali pceniten-
tia, quse requirit semper aliquam vel necessi-
tatem, vel peeuliarem occasionem, et conve-
nientem etiam mensuram, ut exerceatur. Et
ideo pcenitentia virtus, seu interior, diutur-
nior existimatur. Quee et continua dici potest,
quia semper habenda est, non quidem in ac-
tu, sed saltem in habitu, ut D. Thom. decla-
rat, dict. art. 9.
QUiESTIO LXXXIV.
DE SACRAMENT0 PCENITENTLE , IN DECEM ARTI-
CULOS DIVISA.
Consequenter considerandum est de sacra-
mento pcenitentiw. Circa quod primo conside-
randum est de ipsa pcenitentia ; secundo de ef-
fectuipsius ; tertio de partihus ejus; quarto de
suscipientihus lioc sacramentum ; quinto depo-
testate ministrorum, quoe ad claves pertinet ;
sexto de solemnitate hujus sacramenti.
Circa primum queeruntur decem.
1 . Utrum pcenitentia sit sacramentmn.
2. De propria materia ejus.
3. De forma ipsius.
4. Utrum impositio manus requiratur ad
hoc sacramentum.
5. Utrum hoc sacramentum sit de necessi-
tate salutis.
6. De ordine ejus ad alia sacramenta
7. De institutione ejus.
8. De duratione ipsius.
9. De continuitate ejus.
10. Utrum possit iterari.
ARTICULUS I.
Utrum pcenitentia sit sacramenUm l.
\. Adprimumsic proceditur. Videtur quod
pcenitentia non sit sacramentum. Qregorins
enim dicit, et habetur in Decreto, l, q. 1 2: Sa-
1 4, d. U, q. 1, a. I, q. 1, et d. 22, q. 2,
art. 3, q. 2, corp.
2 C. Multi seecularium circa medium.
QILEST. LXXXIV. ARTIC. I.
cramenta sunt baptismus, cJtrisma, corpus et
sanguis CJiristi ; qu<e ob id sacramenta dicun-
tnr, quia sub tegumento corporalium rerum,
divina virtus secretius operatur salutem. Sed
Jwc non contingit in pcenitentia, quia non ad-
hibentur aliquce corporales res, sub quibus di-
vina virtus operetur salutem. Ergo pcenitentia
non est sacramentum.
2. Prceterea , sacramenta Ecclesice a mi-
nistris CJiristi exJdbentur, secundum illud 1
Cor. 4 : Sic nos existimet Jwmo, ut ministros
CJiristi et dispensatores mysteriorum Dei. Sed
povdtentia non exJdbetur a ministris CJiristi ,
sed interius a Deo Jiominibus inspiratur, se-
cundum illud Hierem. 31: Postquam conver-
tisti me, egi pcenitentiam. Ergo videtur quod
pcenitentia non sit sacramenhim.
3. Prceterea, in sacrameniis de quibusjam
supra diximus , et aliquid, quod est sacra-
mentum tantum; aliquid quod est res etsacra-
mentum; aliquid quod est res tantum, ut ex
prcemissis patet1. Sed Jioc non invenitur in
pccnitentia. Ergo pcenitentia non est sacra-
mentum.
Sed contra est quod sicut baptismus adJii-
betur adjmrt/icandum a peccato, ita et pceni-
tentia: TJnde et Petrus dixit Simoni, Act. 8 :
Pcenitentiam age ab Jiac nequitia tua. Sed
baptismus est sacramentum, ut supra Jiabitum
est1. Ergo pari ratione et pcenitentia.
Respondeo dicendum, quod sicut Gregorius
dicit in c. supradicto 3, sacramentum est in ali-
qua celebratione, cum res gesta ita fit, ut ali-
quid significative accipiamus, quocl sancte ac-
cifiendum est. Manifestum est autem, quod in
pcenitentia ita res gesta fit, quod aliquidsanc-
tum significatur, tam ex parte peccatoris pce-
nitentis, quam ex parie sacerdotis absohentis;
nam peccator pcenitens, per ea quce facit ei di-
cit, ostendit cor suum apeccato recessisse. Si-
militer etiam sacerdos per ea quce agit et dicit
circa pcenitentem, significat opus Dei remit-
tentis peccata. TJnde manifestum est quodpce-
nitcntia, quce in Ecclesia agitur, est sacra-
mentum.
Ad primum ergo dicendum, quod nomine
corporalium rerum intelliguntur large etiam
ipsi exteriores actus sensibiles, qui ita se Jia-
bent in Jioc sacramento, sicut aqua in baptismo,
vel cJirisma in confirmatione. Est autem at-
tendendum, quod in illis sacramentis, in qui-
1 Q. 66, a.l.
2 Q. 66.
3 Refertur loco cit. in arg.
lus confertur excellens gratia, quce superabun-
dat omnem facultatem Jiumani actus, adJiibe-
tur aliqua corporalis materia exterius ; sicut
in baptismo, ubi fit plena remissio peccatorum
et quantum ad culpam et quantum ad pcenam,
et in confirmatione, ubi datur plenitudo Spiri-
>tus Sancti; et in extrema unctione, ubi con-
fertur perfecta sanitas spiritualis, quce pro-
venifex viriute CJiristi, quasi ex quodam ex-
trinseco principio. TJnde, si qui actus Jiumani
sunt in talibus sacramentis, non sunt de essen-
tia sacramentorum, secl dispositive se Jiabent
ad sacramenta. In illis autem sacramentis,
quce Jiabent cffecium correspondentem Jiuma-
nis actibus, ipsi actus Jiumani sunt loco mate-
rice, ut accidit in pcenitentia et matrimonio.
Sicut etiaminmedicinis corporalibus qucedam
sunt res exterius adJdbitce. sicut emplastra et
electuaria ; qucedam vero sunt actus sanando-
rum, puta exercitationes qucedam.
Ad secundum dicendum, quod in sacramen-
tis, quce Jiabent corporalem materiam, oportet
quocl illa materia adJdbeatur a ministro Ec-
clesice, qui gerit personam Christi, insignum,
quod excellentia virtutis in sacramento ope-
rantis est a CJiristo . In sacramento autempce-
nitentice (sicut dictum est *) sunt actus humani
pro materia, qtd provenitmt ex inspiratione
interna. Unde materia non adJdbetur a minis-
tro, sed a Deo interius operante. Sed comple-
mentum sacramenti exJdbet minisier, dum poe-
nitentem absolvit.
Ad tertium dicendum, quod etiam in pccni-
tentia est aliqitid quod est sacramentum tan-
tum, scilicet, actus exterius exercitus, tamper
peccatorem pcenitentcm, quam etiamper sacer-
dotem absolventem, ; resautem et sacramentum
est pcenitentia interior peccatoris; res autem
tantum, et non sacramentum, est remissio pec-
cati. Quorum primum totum simul sumpUmi,
est causa secundi ; primum autem etsecundum,
sunt quodammodo causa tertii.
COMMENTARIUS.
Supponit D. Thomas in hoc articulo, esse in
Ecclesia cseremoniam quamdam sensibilem,
seu actionem externam, per quam remissio
peccatorum, quse post baptismum commissa
sunt, et significatur et confertur. Quam veri-
tatem, ut certam et apud Catholicos manifes-
tam, supponit ex usu Ecclesiae. Ideoque de
hujusmodi cseremonia seu actione, quam no-
1 In solut. prsec.
8
QILEST. LXXXIV. ARTIC. II.
mine poenitentioeintitulo articuli significave-
rat, optime concludit esse sacramentum; nam
illi convenit definitio sacramenti superio-
ri tomo tradita, cum de sacramento in com-
muni ageremus, ut per se notum est. Et ob
hanc causam, cum in titulo simpliciter inter-
rogasset, an pcenitentia sit sacramentum, in
fine corporis articuli cum limitatione conclu-
dit : Unde manifestum est, quod pcenitentia,
quw in Eeclesia agitur, est sacramentum, id
est, non omnis pcenitentia, sed illa, quse ex-
teriori ritu a Ghristo instituta in Ecclesia fit,
et per potestatem a Christo collatam confer-
tur atque perficitur. Atque ita est clara lit-
tera corporis articuli. In solutionibus autem
argumentorum exponit D. Thomas quomodo
actus pcenitentis sint materia hujus sacra-
menti, et quid in eo sit res tantum, sacra-
inentum tantum, et res et sacramentum si-
mul ; quse omnia inferius a nobis explicabun-
tur.
ARTICULUS II.
Utrum peccata sint propria materia hvjus
sacramenti.
\, Ad secundum sicproceditur. Videtur quod
pcccata non sint propria materia kujus sacra-
menti. Materia enim in aliis sacramentis per
aliqua verba prolata sanctificatur, et sanctifi-
cata effcctum sacramenti operakir. Peccata
av.tem non possunt sanctificari, eoquod contra-
riantur effectui sacramenti, qui est gratia re-
mittens peccata. Ergopeccata non suni mate-
ria propria hujus sacramenti.
2. Prceterea, Augustinus dicit in lib. de
Pcenitentia ' : Nullus potest inchoare novam vi-
tam, nisi eum veteris vitce pceniteat. Sed ad
vetustatem vitce pertinent, non sotum peccata,
sed etiam pcenalitates pr/esentis vitce. Non er-
go peccata sunt propria materia pcenitentice.
3. Prceterea, peccatorum, quoddam est ori-
ginale, quodclam mortale, quoddam veniale
Sed pcenitentia? sacramentum non ordinatur
contra originale peccatum, cjuod tolliiur per
laptismum, neque contra peccatum mortale,
quod tolliiur per confessionem peccitoris , nec
etiam contra veniale, quod tolliturper tunsio-
nempecioris, et per aquam benedictam, et alia
hujusmodi. Ergo peccata non sunt proprin
materia pcenitentice.
Sed contra est quod Apostolus dicit 2 Cor.
1 Lib. deMedicina pcenitent.,c. 2, nonlon-
ge a princip., tom. 9 (est hom. 27 inter 50).
12: Non egerunt pceniteniiam super immun-
ditia et fornicatione, et impudicitia, quam ges-
serunt.
Respondeo dicendum, quod duplex est mate-
ria , scilicet proxima et remota, sicut statuce
proxima materia est metailum, remota vcro
aqua.Dictum est azitem1, quod materiaproxima
hujus sacramenti sunt actus pceniientis ; cujus
maieria sunt peccata, de quilus dolet, et quce
confitetur, et pro quihis satisfacit. Unde re-
linquitur , quod remota materia pcenitentice
sunt peccata, non acceptanda, secl detestanda
et destruenda.
Acl primum ergo dicendum, quod ratio ilia
procedit de proxima materia sacramenti.
Ad secundum dicendum , quod vetus et mor-
talis vita esi objectum, pcenitentice, non ratione
pcence, sed ratione cutpce annexce.
Ad tertium dicendum, quod pcenitentia quo-
dammodo est de quolibet peccatorum genere ;
non tamen eoclem modo. Nam de peccato ac-
tualimortali est pcenitentia proprie et princi-
paliter. Proprie qvAdem,qnia proprie dicimur
pcenitere de his, quce nostra voluntate commi-
simus ; principatiter auicm, quia ad detetio-
nem peccati mortalis hoc sacramentum estprin-
cipaliter institutum. De peccatis autem venia-
libus est quidem pcenitentia proprie, in quan-
tum sunt nostra voluntate /acta ; non tamen
contra hcec principaliter est hoc sacramentum
instituium. De pcccato vero originali pceni-
tentia nec principaliter est (quia contra ipsum
non ordinatur hoc sacramentum, sed magis
lapiismus), nec etiam proprie , quia peccatum
originale non est nostra voluntate peractum,
nisi forte in quantum votuntas Adce reputatur
nostra, secundum modum loquendi, quo Apos-
tolus dicit Rom. 5 : In quo omnes peccaverunt .
In quantum tamen iarge accipitur pcenitentia,
pro quacunque detestatione rei prceteritw, po-
test dici pcenitentia de peccato originali , si-
cut toquitur Augustinus in lib. de Pceni-
tentia l.
COMMENTARIUS.
Quoniam sacramenta novse legis ex mate-
ria et forma constant, ut in superioribus vi-
sum est, ideo D. Thomas postquam in com-
muni explicuit rationem hujus sacramenti, in
hoc et sequenti articulo declarat essentiales
partes ejus. Hic vero recte distinguit dupli-
Et
Art. prsec, ad 1 et 2.
1 In lib. de Vera et falsa pcenit. 8, tom. 4.
in lib. de Poenit. medicina, c. 2, tom. 9.
QILEST. LXXXIV. ARTIC. III.
9
cem materiam, proximam et rcmotaru, docet-
qiic matcriam proximam hujus sacramenti
essc actus pcenitentis, quibus peccata detes-
tatur, confitetur, ac punit ; remotam vcro
esse ipsa peccata, principaliter quidem mor-
talia, consequenter vero, et quasi secundario
venialia. Non declarat autem D. Thomas quo-
modo actus poenitentis sint materia sacra-
menti ; intelligcndum vero est, in his actibus
contineri essentialem materiam hujus sacra-
menti, non vero omnes pertinere ad essen-
tiam ejus, sed quosdam esse essentiales, ni-
mirnm confessionem et contritionemaliquam;
alios vero pertinere ad integritatem, vel per-
fectionem , nimirum satisfactionem et perfec-
tam contritionem. Quod vero D. Thomas ait,
peccata°esse materiam remotam, declaratur
in solut. ad 3 , intelligendum esse de peccatis
actualibus, non originali ; nam cle originali
peccato , cum non consistat in actione huma-
na , non est proprie pcenitentia. Addendum
vero est, D. Thom. inteliigendum esse de pec-
catis actualibus post baptismum commissis ,
nam htec sola sunt materia confessionis sa-
cramentalis, ut inferius ostendemus. Unde ,
sicut Div. Thomas superiori articulo ciixit ,
pcenitentiam, qiue in Ecclesia tit, esse sacra-
mentum, ita, cum in preesenti ait, peccata
esse materiam, intelligit dc pcccatis intra
Ecclesiam commissis , quia de solis illis fit
pcenitentia in Ecclesia , nam de illis tantum
Eccksia judicat; Sunt autcm hsec peccata ,
illa quse a baptizatis committuntur, nam om-
nes , qui baptismo carent, extra Ecclesiam
sunt , ct similiter extra Ecclesiam peccant.
ARTICULUS III.
Utrum hcec sit forma hvjus sacramenti :
Ego te absolvo l.
1. Ad tertium sic proceditur. Videtur quod
livc 11011 sit formct hujus sacramenii : E 'go te
absolvo. Formcs enim sacramentorum ex insti-
tutione Christi, et Ecclesia? usu habentur. Sed
Christus non Iccjitur hanc formam instituisse,
neque etiam in communi usu habetur; quinimo
in quibusdam absolutionibus, quce in Ecclesia
publice fiunt (sicut in Prima, et Complctorio,
ei in Ccenct Domini) absolvens non utitur ora-
tione indicativa, ut dicat :Ego vos absolvo, sed
oratione deprccativa , cum dicit : Misereatur
1 4, d. 22, q. 2, art. 2, q. 2 et 3, et in
opusc. 22.
vestri omnipotens Deus, vel : Absolutionem et
remissionem tribuat vobis omnipotens Deus.
Ergo hccc non est forma hvjus sacrcnnenti .•
Ego te absolvo.
2. Praderea, Leo Papa dicit1, quod indul-
gentia Dei nisi swpplicationibus sacerdotum
nequit obtineri. Loquitur autem de indulgentia
Dei, qucc prcestatur pcenitentibus. Ergo forma
hujus sacramenti debet esse per modum de-
precationis.
3. Prceterea, idem est absolvere a peccctto,
quocl peccatum rcmittere. Sed solus Deus pec-
catum remittit, qui etiam solus interius homi-
nem a peccato mundat, ut Augusiinus dicit 4
super Joann. Ergo videtur quocl solus Deus a
peccato absolvat. Non ergo debet sacerdos di-
cere : Ego te absolvo, sicut non dicit : Ego tibi
peccata remitto.
4. Prceterea, sicut Dominus dedit potesta-
tem discipulis absolvendi a peccatis, itct etiam
dcdit eis potesiatem curandi infirmitatcs, et ut
dcemonia ejicerent , et tit languores sanarent,
ut habetur Matth. 10 et Luc. 8. 8ed sanando
infirmos, Apostoli 11011 utebantur his verbis :
Ego te sano, sed : Sanet ie Dominus Jesus
Christus, sicut Petrus dixit paralyiico, ut ha-
betur Actor. 0. Ergo videtur, qucd sacerdotes
habentcs potestatem Apostotis a Christo tradi-
tam, non debeant uti hac forma vcrboritm :
Ego te absolvo, sed : Absolutionem tribuat tibi
Christus.
5. Prccterea, quiclam hac forma utentes sic
eam exponunt : Ego te absolvo, id est, absolu-
tum ostendv. Sed nec hoc etiam sacerdos facere
potest, nisi ci dkinitus reteletur ,unde ut tegi-
tur Mat. 16, antequam Petro diceretur : Quod-
cunque solveris super terram, etc, dictum est
ei : Beaivs es Simon Bctr-Jona, quict caro ct
sanguis non rcvelavit tibi, sed Pater meus,
qui in ccelis est. Ergo videtur quod sacerdos,
cui 11011 est fctctct rcvelatio , prcesumptuose di-
cat : Ego te absotvo , etiamsi exponatur , icl
est, absolutum ostendo.
Secl contra est quocl sicut Dominus clixit
discipulis, Matt. utt. : Evntes doccte omnes
gentes, baptirantes eos, ita dixit Petro,Matt.
16 : Quodcunque solveris super terram. Scd
sacerdos auctoritate illorum verborum Christi
fretus, dicit : Ego te baptizo. Ergo eadem
auctoritate dicere debet in hoc sacramento : Ego
te absolvo.
1 Rcferlur de Pcenit., d. 1, cap. Multiplex,
non procul a principio, et dicitur esse in
epistola ad Theodorum, qua?. est 89 in Leone.
10
QILEST. LXXXIV. ARTIC. III.
Respondeo dicendum, quod in qualibet re
perfectio attribuitur formce. Dictum est autem
supra l , quod hoc sacramentum perficitur per
ea, quce sunt ex parte sacerdotis. Unde opor-
tet, quod ea, quce sicnt ex parte pcenitentis, si-
ve sint verla, sive facta, sint qucedam materia
hujus sacramenti; ea vero, quce sunt ex parte
sacerdotis, se habeant per modum formce. Cum
autem sacramenta nova? legis efficiant quod
figurant (ut supra dictum est 2J oportet, quod
forma sacramenti significet id, quod in sacra-
mento agitur, proportionaliter materia? sacra-
menti. Uncle forma baptismi est : Bgo te la-
ptizo ; et forma confirmationis est : Consigno
te signo crucis, et confirmo te clirismatis salu-
tis; eo quod hujusmodi sacramenta perficiun-
tur in usu materice. In sacramento autem Eu-
charistice, quod consistit in ipsa consecratione
materice, exprimiturveritas consecrationis , cum
dicitur : Hoc est corpus meum. Hoc autem sa-
cramentum, scilicet pcenitentice, nonconsistitin
consecrationealicujus materice ,necinusu alicu-
jus materice sanctificat®, sed magis in remo-
tione cujnsdammaterice ,scilicet peccati, prout
peccata dicuntur esse materia pcenitentice , ut
ex supra dictis patet 3. Talis autem remotio
significatur a sacerdote, cum dicitur : Ego te
absolvo. Nam peccata sunt quccdam vincula,
secundum illud Prov. 5 : Iniquitates suce ca-
piunt impium, et funibus peccatorum suorum
quisque constringitur ; et itludPsat. 118 : Fu-
nes peccatorum circumplexi sunt me. Undepa-
tet, quod licec est convenientissima forma Imjus
sacramenti: Ego te absolvo.
Adprimum ergo dicendum, quod ista forma
assumitur ex ipsis verbis Christi, quibus Pe-
tro clixit : Quodcunque solveris supcr terram,
erit solutum et in ccelis. Et tati forma Eccle-
sia utitur in sacramentali absolutione. Hujus-
onodi autem absotutiones in publico factce , non
sunt sacramentales, sedsunt orationes qucedam
ordinatce ad remissionem veniatium peccato-
rum. Unde in sacramentali absolutione, non
sufficeret dicere : Misereatur tui omnipotens
Deus,vel : Absotutionemetremissionem tribuat
tibi Deus, quia per hcec verba sacerdos absolu-
tionem non significat fieri , sed petit ut fiat.
Prcemittitur tamen in sacramentati absotutio-
ne tatis oratio, ne impediatur efifectus sacra-
menti ex parte pcenitentis, cujus actus mate-
riatiter quodammodo se habent in hoc sacra-
mento, non autem in baptismo, vel confirma-
tione.
Ad secundum dicendum, quod verbum Leo-
nis Papce in ep. ad Theod., (videticet, miseri-
cordia Dei ita lapsibus subvenit hnmanis, ut
qui regenerationis donum viotassent,proprio se
judicio condemnantes ad remissionem crimi-
num pervenirent, sic divince bonitatis prcesidiis
ordinatis, ut indutgentia Dei, nisi supplicatio-
nibus sacerdotum, nequeat obtineri) est intet-
ligendurn, quantum ad deprecationem, quce
prcemittitur absotutioni, non autem removet,
quin sacerdotes absotvant.
Ad tertium dicendum, quod solus Deus per
auctoritatem, et apeccato absolvit, et peccatum
remittit. Sacerdotes tamen utrumc/ue faciunt
per ministerium , in quantum, sciticet, verba
sacerdotis in hoc sacramento instrumentatiter
operantur in virtute divina, sicut etiam in atiis
sacramentis. Nam virtus ctivina est, quce inte-
rius operatur in omnibus sacramentalibus si-
gnis, sive sint res, sive verba , sicut ex supra
dictis patet *. Unde, et Dominus expressit
utrumqtie, nam Matth. 16 dixit Petro: Quod-
cunque soheris super terram, erit sotutum et
in ccetis. Et Joan. 20, dixit disciputis: Quo-
rum remiseritis peccata, remittuntur eis. Ideo
tamen sacerdos potius dicit : Ego te absoho,
quam :Ego tibipeccata remitto, quia hoc magis
congruit verbis, qnm Dominus dixit virtutem
clavium ostendens, per quas sacerdotes absot-
vunt. Quia tamen sacerdos sicut minister ab-
solvit, convenienter apponitur aliquid, quod
pertineat adprimam auctoritatem Dei, sciticet
ut dicatur : Ego te absotvo in nomine Patris,
et Fitii, et Spiritus Sancti, vel, per virtutem
passionis Christi, vel auctoritate Dei, sicut
Dionys. exponit, 3 c. Ccelestis hierar. 2. Quia
tamen lioc non est determinatum ex verbis
Christi, sicut in baptismo, tatis appositio re-
linquitur arbitrio sacerdotis.
Ad qnartum dicendum, quod Apostolis non
est data potestas, ut ipsi sanarent infirmos,
sed ut ad eorum orationeminfirmisanarentur.
Est autem eis cottata potestas operandi instru-
mentaliter, sive ministeriatiterinsacramentis.
Et ideo magis possunt in formis sacramenta-
tibus exprimere actum suum, quam in sanatio-
nibus infirmitatum. In quibus tamennon sem-
permodo deprecativo utebantur, sed quandoque
modo indicativo, et imperativo, sicut Act. 3
1 Art. 1 hujus q., ad 2.
2 Q. 60, art. 2, et q. 62, art. 1 et 3.
Art. prseced.
1 Q. 62, art. 4, et 64, art. 1 et 2.
2 Et c. 7 Eccl. hier., non multum procul
a fine.
QUjEST. LXXXIV. ARTIC. III
legitur, quod Petrus dixit claudo.-Quodhabeo, formam : Absolvatur Petrus, etc
lioc tibi do : in nomine Jesu Christi Nazareni,
surge, et ambula.
Ad quintum dicendum, quod ista expositio:
Ego te absolvo, id est, absolutum ostendo,
qnankim ad aliquid quidem vera est, non ta-
mcn est perfecta. Sacramenta enim novm legis
non solum signific%nt, sed etiam faciunt quod
significant. Unde sicut sacerdos, baptizando
aliquem, ostendit Iiominem interius ablutum
per verba et facta, et non solum significative,
sed etiam effective, ita etiam cum dicit : JEgo
te absolvo, ostendit Iwminem absolutum, non
solum significative,sed etiam effective. Nec ta-
menloquitur quasi de re incerta; quia sicut
alia sacramenta novcs legis Iiabent de se cer-
tum effectum ex virtute passionis Gliristi (licet
possit impediri ex parte recipientis), ita etiam
et in hoc sacramento. Unde Augustinus dicit
in lib. de Adult. conjug. l : Non est turpis,
nec difficilis, post patrata, et purgata adulte-
ria, reconciliatio conjugii, uli perclaves regni
ccelorum, non dubitatur fieri remissio peccato-
rum. Unde nec sacerdos indiget speciali re-
velatione sibi facta, sed sufficit generalis re-
velatio fidei, per quam remittuntur peccata.
Underevelatio fidei dicitur Petro facta fuisse.
Esset autem perfectior expositio : Ego te ab-
solvo, idest,sacramentum absolutionis tibi im-
pendo .
COMMENTARIUS.
1. Responsio D. Tliomse est, hanc esse for-
mam essentialem hujus sacramenti; quam
primum colligit ex Christi verbis, Matt. 16, et
ex potestate, quam dedit Joan. 20 dicens :
Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis.
Deinde in corpore articuli convenientiratione
et congruentia declarat, quomodo tota heec
forma sit essentiahs huic sacramento, quiani-
mirum est proportionata materise ejus, et to-
ta est necessaria, et aptissima ad significan-
dum effectum ejus. In solutionihus autem ar-
gumentorum, prsesertim in quatuor primis,
rationem reddit, eur hrec forma per modum
indicativum, aut imperativum, et non per mo-
dum deprecativum tradatur, et diserte docet,
si hsec verha formee in deprecativa mutentur,
insufficientem esse formam, ut si sacerdos
dicat : Remittat tibi Deus peccata, vel aliquid
simile. Unde etiam consequi videtur, ex sen-
tentia D. Thomse hanc esse insufficientem
1 L. 2, c. 9.
41
Quod ve-
rum est, si in sensu deprecativo proferatur ;
an vero in sensu imperativo possit esse suf-
ficiens forma, postea suo loco disputabitur.
Imo significat D. Thom. in solut. ad quartum,
verba per modum deprecationis solum pro-
ferri convenienter extra actus sacramentales,
quinon procedunt ex potestate ministeriah
operantis. Sed hoc aliqua limitatione indiget,
propter sacramentum extrema? unctionis, in
quo certum est formam proferri per modum
deprecativum. Sensus autem D. Thomse est,
per se ac regulariter loquendo, indicativum
vel imperativum modum esse magis accom-
modatum ad exprimendos actus procedentes
a potestate ministeriali ; ideoque formas sa-
cramentorum communiter ita esse institutas;
hoc tamen non impedit, quominus ob spe-
cialem causam aliqua forma instituta sit per
modum deprecationis. Qua3 autem fuerit heec
causa in sacramento extremse unctionis, dice-
mus infra, cum de illo disseremus.
2. Atque hinc ulterius coUigit D. Thomas
in sol. ad 3, preeter illa verba form.Ee, nuha
alia esse essentialia, quia illis sohs verbis
sufficienter explicantur actus et effectus hu-
jus sacramenti ; neque ex verbis, aut insti-
tutione Christi plura coUiguntur. Atque id-
circo ait, licet possit sacerdos addere invo-
cationem Trinitatis, vel aliquod ahud ver-
bum apponere,quo indicet, se non absolvere
ut principalem auctorem remissionis peccati,
sed ut ministrum, nihilominus hoc non esse
essentiale, quia non est a Christo prsescrip-
tum, neque fuit necessarium, cum res es-
set per se satis clara. Denique in solu-
tione ad quintumdeclarat D. Thomas sensum
illius verbi formse, Absolvo, refertque eorum
expositionem, qui ita interpretantur, Absolvo,
id est, absolutum ostendo ; quam merito rejicit,
quia sacerdos non solum ostendit, sed etiam
facit absolutum ; et ideo meliorem sensum
esse ait : Te absolvo, id est, sacramentum ab-
solutionis tibi impendo ; qui sensus etiam ha-
bet difficultatem, quia sacerdos non solum
significat se impendere" sacramentum, sed
etiam effectum sacramenti. Verumtamen non
fuit mensD. ThoniEehocexcludere, sedutrum-
que comprehendere, ita tamen, ut intelliga-
tur sacerdos id affirmare, quoad effectum,
quantum est ex se, et ex virtute sacramenti,
si suscipiens obicem non apponat ; nam hoc
ipsum est impendere absolutionis sacramen-
tum, et consequenter remissionem, aut gra-
tiam remissivam peccati, si eam poenitens
12 QILEST. LXXXIV. AUTIC. IV.
non iinpediat, ut inferius in disputationibus Sancti, ei in sacramcnto Orclinis,
latius dicemus.
ARTIGULUS IV.
Uirv.m impositio manuurn sacerdotis req7.11-
ratv.r ad Jioc sacramcntum K.
4. Ad quartum sic proceditur . Videtur quod
impositio manuum sacerdotis requiratur ad
Jwc sacramenium. Dicitur cnim Marc. ult. :
Super ' tegros .manus imponent , ct bene Jiabe-
bunt.JZgri autem spiritualiter suntpeccatores,
qui recipiunt bonam Jiabiludinem per hoc sa-
cramcntum. Ergoinlioc sacramento est manus
impositio facienda.
2. Prceterca, in sacramento pcenitentice re-
cuperat liomo Spiritum Sanctum amissum ;
unde expersona poenitentis dxciiur inPsal. 50:
Hedde miJii icetitiam salutaris tui, et Spiritu
principali confirma ine. Secl Spiritus Sanctus
datur pcr impositioncm manuum ; legitur enirn
Act. 8, quod Apostoti imponebant manus su-
per illos, et accipiebant Spiritum Sanctum;
et MattJi. 49 dicitur, quod oblati sunt Domino
parvuli, ut eis manus imponeret. Ergo in Jioc
sacramento est facienda manus impositio.
3. Prceterea, verba sacerdotis in Jioc sa-
cramento non sunt majoris efficacice, quam in
aliis sacramentis. Scclin aliis sacramentis non
sufficiunt verba ministri, nisi aliqucm actum
exerceat ; sicut inbaptismo simul cum Jiocquod
sacerdos dicit : Ego te baptizo , requiritur
corporatis ablutio. Ergo etiam simul cum Jioc,
quod sacerdos dicit : Ego te absolvo, oportet,
quod aliquem actum exerceat circapcenitentem,
imponendo ei manus.
Sed contra est quod cum Dominus dixit Pe-
tro : Quodcunque solveris super terram, etc. ,
nullam mentionem de manus impositione fecit,
nequc ctiam cum omnibus Apostotis simut
dixit : Qjiorum remiseritis peccata, remittun-
tnr eis. Non ergo ad Jioc sacramcntnm requi-
ritur impositio manuum .
Respondeo dicencium, qtrod imposiiio ma-
nuuminsacramentis Ecclesice fit ad designan-
dum aliquem copiosum gro.ticc effectum, quo
itli, quihus manus imponuntur, quodammodo
per quamdam similitudinem continuantur mi-
nistris, in quibus copia gratice esse debet. Et
ideo manus impositio fit in sacramento confir-
mationis, in quo confertur ptenitudo Spiritus
4 contra Gent.; cap. 74 , et Opusc. 22,
cap. 4,
n quo con-
fcrtur qucedam exccllcntia potestatis in divi-
nis mysteriis. Uncie ct 2 ad Timot. 4 dicitur:
Resuscites gratiam Dei, qua? est in te, perim-
positionem manuum mearum. Sacramentum
autcm pcenitentia? non ordinatur ad consequcn-
dam aliquam cxceltentiam gratice, sed act rc-
motionem peccatorum. Et idco ad Jioc sacra-
mentum non requiritur manuum impositio, si-
cut etiam nec ad bapiismum , in quo tamen fit
plenior remissio pcccaiorum.
Ad primum ergo dicendum, quod ilta manus
impositio non est sacramentalis , sed ordinatur
admiracula perficienda ;ut sciiicet per contac-
tum manus Jiominis sanctificati, etiam corpo-
ralis infirmitas totlatur. Sicut etiam legitur
de Domino Mat. 6, quod infirmos manibus im-
positis curavit ; ei MattJi. 8 tegitur, quod le-
prosum mundavit per contactum.
Ad secundum dicendum, quod non qucelibet
acceptio Spiritus Sancti requirit manus im-
positionem ; quia ctiam in laptismo accipit Jio-
mo Spiritum Sanctum, ncc tamen fit ibi ma-
nus impositio. Sed acceptio Spiritus Sancti
cum plcnitudine requirit manus impositionem,
quod pertinet acl confirmationem.
Acl tertium diccndum, quod in sacramentis,
quie perficiuntur in usu materice, minister Jia-
bct atiqucm acturn corporalem exercere circa
cura, qui suscipit sacramcntum, sicut in baptis-
mo, ct confirmatione, et extrcma unctione. Sed
Jioc sacramcntum non consistit in usu alicv.jus
maierice exterius apposiice, sed loco materice se
Jtabent ca, quce sunt ex parte pcenitcntis. Un-
desicut in EucJiaristia sacerdos sola prolatio-
ne verborum super materiam perficit sacra-
me.ntum , ita etiam sota verba sacerdotis ab-
sohentis supcr pceniteniem, perficiunt absotu-
tioiiis sacramentum. Et si aliquis actus cor-
poralis essct cx parte sacerdotis necessarius,
non. minus competeret crucis signatio , quie
adhibetur in EucJiarisiia, quam manus impo-
sitio, in signum, quod per sanguinem Crucis
CJiristi remitiuntur peccata. Et tamen non est
de necessitate Jiujus sacramenti, sicut nec de
necessitate EucJiaristice .
GOMMENTARIUS.
Non satis fuit D. Thom. ostendisse in arti-
culo pifecedenti, nulla alia yerba sacerdotis,
pra>ter illa : Ego te absotvo , esse de essentia
hujus sacramenti, sed ulterius etiam in prae-
senti articulo ostendere voluit, nullam^aliam
actionem saccrdotis , prseter prolationem
QlkEST. lxxxiv. aktic. V.
d3
dictorum verborum, esse ad hoc sacranien-
tum perficicndum necessariam. Et quia hoc
maxime dubitari poterat de impositione ma-
nuum, vel quia in aliquibus sacramcntis nc-
cessaria est, vel quia nonnulli sacerdotes in
hoc sacramento traclendo illa utuntur, ideo
in corpore articuli in particulari de liac ca1-
remonia id ostendit. In solut. autem ad 3
sermonem extendit ad crucis signum, seu
bencdietionem, ac dcnique ad quamcunque
aliam actionem saccrdotis. Fundamentum
autem D. Thom. a priori est, quia neque ex
Cbristi institutione, aut verbis, aliquid tale
eolligitur, neque etiam ex natura, seu effectu,
finc, aut materia liujus sacramenti, ut satis
distincte ipse declarat, partim in corpore,
partim in solutione ad 3. Non declarat autem
D. Tliom., esto, illa creremonia impositionis
manimm non sit essentialis, an sit saltem
necessaria ex pra:cepto, vel saltem sit magis
congruum, illam adhibere ; nam, licet Sotus
in 4, d. 14, qua^st. 1, art. 4, intelligat D.
Thom. hoc loco non solum negare necessita-
tem esseniia?, sed etiam prrecepti, imo ct
congruentiam, et utilitatem, tamen re vera
D. Thom. solum excludit necessitatem sacra-
menti, reliqua vero pra?termittit, quia facile
ex illo principio definiri possunt, ut vidcbi-
mus infra, agentes de ca?remoniis hujus sa-
crameuti.
ARTICULUS V.
Utrum Jigc sacramentum sit de necessitate
salutis l.
3 . Ad quintum sic proceditur. Videtur quocl
lioc sacramentum nonsit de necessitate salutis.
Quia super illud Psalm. : Qui seminat in la-
crymis, etc. , dicit Grtoss. 2 : Noli esse tristis, si
adsit tibi bona votuntas, unde metitur pax. Sed
tristitia est de ratione poenitentics , secundum
ilhul 1 Corinth. 7 : Quce sccunclum Deum cst
tristitia, pceniientiam in salutcm stabitem ope-
ratur. Ergo lona voluntas sine pmnitentia suf-
ficit ad salutem.
2. Prctterea, Provero. 10 dicitur .• Universa
delicta operitcharitas, et infra, c. 15 : Permi-
scricordiam et fidem purgantur peccata. Sed
Iioc sacramentutn non est, nisi acl purgandum
peccata. Ergo habendo charitatem et ficlem, et
1 Supv q. 6o, art. i, corp., et art. 2, ad h,
et avt. A, corp.; ct 4, dist. 14, q. <Z, art. 5, et
in princ. expos. lit ; et 4 cont., cap. 71. |
2 August. iii hoc loco, tom. 8.
misericordiam, potest quisque salutem conse-
qui, etiam sine pcenitentice sacramento.
3. Prwterea, sacramenta Ecclesice initium
habent ab institutione Christi; secl sicut legi- .
tur Joann 8, Christus muliercm adulteram
absolvit absque pcenitentia. Ergo videtur,quod
pcenitentia non sit cle necessitate salutis.
Sed contra est quocl Dominus dicit Luc. 8 :
Si pcenitentiam non habueritis, omnes simul
peribitis.
llispondeo dicenclum, quod aliquid est ne-
cessarium ad salutem dupliciter : uno modo
absolute; alio modo ex suppositione . Absolute
quidem necessarium est acl salutem illud, sine
quo nullus saluiem consequi potest, sicut gra-
tia Christi, et sacramentum baptismi , per
quocl aliquis in Christo renascitur. Ex sup-
positione autem est necessarium sacramentum
poenitcnticn, quod quidem est necessarium non
omnibus , secl peccato subjacentibus. Dicitur
enim 2 Paralip. ult. : Et tu, Deus justorum,
tion posuisti pcenitentiam justis, Abraham,
Isaac et Jacob, his qui tibi non peccaverunt.
Pcccatum autem cum consummatum fuerit ,
generat mortem , ut dicitur Jacob. 1, et icleo
necessarium esi ad salutem peccatoris , quod,
peccatum removeatur ab co. Quod quidem non
potest fieri sine pcenitcnticc sacramento, in quo
operatur virtus passionis Christi per absolu-
tionem sacerdotis, simulcum opere pcenitcntis,
qui cooperatur graticc acl destructionem pec-
cati. Sicut cnim dicit Auguslinus supcr Joann. ,
qui creavit te sine te, non justificabit te sine
te l. TJncle patet, quod sacramentum pceniten-
tice est necessarium ad salutem pcst peccatum,
sicut medicatio corporis, postquam liomo in
morbum periculosum inciderit.
Acl primum ergo dicendum, quocl Gfloss. illa
videtur csse intelligencla de eo, cui adest bona
voluntas sine interpolatione quoe fit per pec-
catum ; talis enim non habet tristitice causam.
Scd ex quo bona voluntas tollitur per pecca-
tum, non potest rcstitui sine trislitia, qua quis
dolet cie pcccato prceterito , quod periinet acl
pcenitentiam.
Ad secundum dicendum, quod ex quo ali-
quis peccatum incurrit, chariias, ficles ct mi-
sericordia nonliberant hominem a peccato sive
pccnitentia. Requirit enim charitas, quod homo
doteat cle o/fensa in amicum commissa, et quod
amico homini studeat satisfacere. Requirit
etiam ipsa fides, ut per virtutem passionis
Christi, qucu in sacramentis Ecciesice opera-
1 Ex Iract. 72 colligitur, tom. 9.
14
QUVEST. LXXXIV. ARTIC. VI.
tur, qucerat justificari a peecatis. Requirit
etiam et ipsa misericordia ordinata, ut liomo
subveniat pcenitendo suce miserice, quam per
peccatumincurrit , secundum illud Proverb .14:
Miseros facit populos peccatum . Unde Ec-
cles. 30 dicitur ■■ Miserere animce tuce placens
Deo.
Acl tertium dicendum, quod ad potestatem
excellentice , quam solus Cliristus Jiabuit (ut
supra clictum est {) pertinuit, quod CJiristus
efifectum sacramenti pcenitentiie, quiest remis-
sio peccatorum, contulerit mulieri adulterce
sine exterioris pcenitentice sacramento, licet
non sine interiori pcenitentia, quam ipse in ea
per gratiam est operatus.
COMMENTARIUS.
Respondet D. Thomas hoc sacramentum
esse necessarium non omnihus, sed peccato-
ribus. Quod intelligendum est de iis, qui post
haptismum in peccatum mortale inciderunt,
juxta doctrinam Conc. Trid., sess. 14, c. 1 et 2.
Nam, ut supra notavimus, nec peccata, ante
baptismum commissa, sunt materia hujus sa-
cramenti, ut per illud tollenda sint, neque
venialia peccata necessitatem inducunt hujus
sacramenti, cum vitam spiritualem non au-
ferant. Quamvis autem D. Thomas hanc sen-
tentiam ut certam doceat, nullam tamen ejus
prohationem affert, nisi hanc solam, quod
virtus passionis Christi operatur in hoc sacra-
mento per absolutionem sacerdotis, et opus
pcenitentis, ad destructionem peccati. Qua?,
ratio ad summum prohat, hoc sacramentum
esse utile, aut efficax ad salutem, vel remis-
sionem peccati, non tamen probat, esse ne-
cessarium, quia ad hoc non satis est, ut vir-
tus passionis Christi in hoc operetur sacra-
mento, sed necesse est, ut per solum illud
talem effectum conferat; nam si sint alia
media sufficientia ad talem effectum, non erit
hoc necessarium. Rla vero propositio exclu-
siva, neque a D. Thoma probata, neque as-
sumpta est. Dicendum vero est D. Thom. in
eo sensu propositionem illam sumpsisse, sci-
licet, sacramentum esse unicum instrumen-
tum a Christo institutum, ut per illud, vel
in ordine ad illud, virtus passionis ejus ad
hunc effectum prEestandum operetur. Ad hoc
autem prohandum rationem illam indicat D.
Thomas, quam superiori disp., sect. \ , n. 3,
explicatam reliquimus.
1 Q. 64, art. 3.
ARTICULUS VI.
TJtrum poenitentia sit secunda tabula post nau-
fragium ',
1. Ad sextum sic proceditur . Videtur quod
pcenitenlia non sit sccunda tabulapost naufra-
gium. Quia super illud Isai. 2 : Peccatum
suum quasi Sodoma prcedicaverunt , clicit
(xloss. 2 : Secunda tabula post naufragium est
peccata abscondere. Pcenitentia autem non abs-
conclit peccata, sed magis ea revelat. Ergo
pcenitentia non est secunda tabula.
2. Prceterea, fundamentum in cedificio non
tenet secundum, sed primum locum. Pceniten-
tia autem in spiirituali cedificio est fundamen-
tum, secundum illucl Hebr. 6 : Non rursusja-
cientes fundamentum pceniientice ab operibus
mdrtuis. Unde et prcececlit ipsum baptismum,
secundumilludActor.1'. Pcenitentiam]agite, et
baptizetur unusquisque vestrum. Ergo pceni-
tentia non debet esse secunda tabula.
3. Prceterea, omnia sacramenta sunt quce-
dam tabulce, id est, remedia contra peccatum.
Sed pcenitentia non tcnet secundum locum in-
ter sacramenta, sed magis quartum , ut ex su-
pradictis patet3. Ergo pcenitentia non debet
dici secunda tabula post naufragium.
Sed contra est quod Hieronymus dicit, quocl
secunda tabula post naufragium est pceniten-
tia 4.
Bespondeo dicendum, quod id, quod est per
se, naturcditer prius est eo, quod est per acci-
dens, sicut et substantia prior est accidente.
Sacramenta autem qucedam per se ordinantur
ad salutem Jwminis, sicut baptismus, qui est
spiritualis generatio, et confirmatio, quce est
spiriiuale augmentum , et EucJiaristia, quce
est spirituale nutrimentum. Pcenitentia autem
ordinatur ad salutem Jwminis, quasiper acci-
dens , supposito quodam, scilicet ex supposi-
tione peccati. Nisi enim Jiomo peccaret ac-
tualiter, pcenitentia non indigeret ; indigeret
tamen baptismo, et confirmatione , et EucJia-
ristia. Sicut et in vita corporali non indigeret
Jiomo medicaiione, nisi infirmaretur ; indige-
1 4, dist. 2, q. 1, art. 3, ad 5, et d. 14,
q. \, art. 2, q. 4, et d. 16, q. 4, art. i, q.
1, ad 1.
2 Glos. Hier. in illum locum, tom. 5.
3 Q. 65, a. 1 et2.
4 Loco citato.
QILEST. LXXXIV. ARTIC. VII.
15
ret autem homo per se ad vitam gencratione,
augmcnto et nutrimcnto. Et ideo pcenitentia
tenet sccundum locum respectu status integri-
tatis, qui confertur et conservatur per sacra-
menta prmdicta. Unde et mctaphorice dicitur
secunda tabuta post naufragium. Nam pri-
mum remedmmm,arc transeuntibus est, ut con-
serventurin navi integra. Secundum autem re-
medium est, post navem fractam, iit quis ta-
bulce adlwrcat, Ita etiam primum remedium
in mari hujus vitce est, quocl homo integrita-
tem servet; secundum autem remedium est, si
per peccatum integritatem perdiderit , quoclper
pcenitentiam redeat.
Adprimumergo dicendum, quod absconderc
peccata contingit dupliciter. Uno modo, dum
ipsa peccata fiunt. Est autem pejus peccare pu-
blice, quam occulte, tum qitia peccator pnllicus
videtur ex majori contemptupeccare, tum etiam
quia peccat cum scandalo aliorum. Et ideo
quoddamremediumest inpeccatis, quod aliquis
in occulto peccet. Et secunclum hoc clicit Grlos-
sa l, quod secunda tabula post naufragium est
peccata absconclere, non quod per hoc tollatur
peccatum, sicut per pcenitentiam, sed quiaper
hoc peccatum fit minus. Alio modo aliquisabs-
conclit pcccatum prius factum per negligentiam
confessionis, et hoc contrariatur pcenitentice.
Et sic abscondere peccatum, non est secunda
tabula , sed magis contrarium tabulce. Dicitur
enim Prov. 28: Qui abscondit scelera sua, non
dirigetur.
Ad secundum dicendnm, quod pcenitentia
nonpotest dici fundamentum spirituatis cedi-
ficii simpliciter, id est, in prima cedificatione;
sed est fundamentum in secunda readifica-
tione, quce fit per clestructionem peccati. JVam
primo redcuntibus ad Deum occtcrrit pceniten-
tia. Apostolus tamen ibi loquitur de funda-
mento spiritualis doctHna?. Pcenitentia autem,
qua? baptismum prcecedit, non est pcenitentia?
sacramentum.
Ad tertium dicendum, quod tria prwceden-
tia sacramenta pertinent ad navem integram,
id est, ad statum integritatis, respectu cujus
pcenitentia dicitur secuncla tabula.
Hic articulusnon indiget alio commentario,
prseter illum, qui sumi potest ex dictis supe-
riori disputatione, sect. 1, num. 4.
4 Citat. in arsrum. 1.
ARTICULUS VII.
Utrum hoc sacramentum fuerit convenienter
in nova lege institutum{.
1. Acl septimum sic proceditur . Videtur quod
hoc sacramentum non fuerit convenienter in-
stitutum in nova lege. Ea enim, qu& sunt cle
jure naturali, institutione non indigent. Sed
pcenitere de malis quce quis gessit, est de jure
noMirali; non enim potest aliquis bonum dili-
gere, quin de contrario doleat. Ergo pceniten-
tia non fuit convenienter instituta in nova
lege.
2. Prceterea, illucl quocl fuit in veteri lege,
instituendnm non fuit in nova; sed etiam in
veteri lege fuit pcenitentia; unde et Dominus
conqueritur Hierem. 18 clicens : Nullus est qui
agat pcenitentiam super peccato suo, dicens :
Quid feci? Ergo pcenitentia non debuit in-
stitui in nova lege.
3. Prceterea, pcenitentia consequenter se ha-
bet acl baptismum, cum sit secuncla tabula, ut
supra dictum est 2. Sed pcenitentia videtnr a
Domino instituta ante baptismum; nam in
principio prcedicationis sum dixisse Dominus
legitur Matth. 4 : Pcenitentiam agite, appro-
pinquavit enim regnum ccelorum. Ergo hoc
sacramentum non fuit convenientcr insiitutum
in nova lege.
4. Prceterea, sacramenta novce legis insti-
tutionem habent a Christo, ex cujus virtute
operantur, ut supra dictum est 3. JSed Chris-
tus non videtur instituisse hoc sacramentum,
cum ipsc non sit usus eo, sicut aliis sacramen-
tis, qua? ipse instituit. Ergo hoc sacramentum
non fuit convenienter institutum in nova
lege.
Sed contra est quocl dicit Dominus, Luc. ult.:
Oportebat Christum pati, et resurgere a mor-
tuis clie tertia, et pradicari in nomine ejus
pcenitentiam ct remissionem peccatorum in
omnes gentes.
Respondeo dicendum, quod (sicut supra clic-
, tum estK) in hoc sacramento, actus pcenitentis
se habet sicut materia; id autem, quod est ex
parte sacerdotis , qui operatur ut minister
Christi, se habet ut formalc et completivum
sacramenti. Materia vero, etiamin aliissacra^
1 4, dist. 22, q. 5, art. 3.
2 Art.prsec.
3 Q. 62, art. 5, et q. 64, art. 1.
4 Art. 1 liujus qusest.
16
QUiEST. LXXXIV. AHTiC. VII.
mentis, prceexistit anatura, ut aqua, vel ab
arte, ut panis ; secl quod talis materia ad sa-
cramentum assumatur , institutione indiget
hoc dcterminante. Secl forma sacramenii, et
virtus ipsius totaliter est ex institutione Cliri-
sti, cx cujus passione procedit virtus sacra-
mentorum. Sic ergo hvjus sacramenti materia
prccexistit a natura (ex naturali enim ratione
homo movetur acl pceniicndum cle malis, quce
fecit), sed quocl hoc, velillo modo homo pceni-
tentiam agat, est ex institutione divina. Undc
et Dominus in principio prccdicationis suce in-
dixit hominibus, ut non solum poenitercnt, scd
eiiam pcenitentiam agerent, significans cleter-
minatosmodos actuum, qui requiruntvr acl hoc
sacramentum. Sed id quod pertinet aci officium
ministroncm, dcterminavit Mat. \ 6, ubi dixit
Petro : Tibi clabo claves regni ccelorum, ctc,
Efficaciam autem hujus sacramenti ct origi-
nem viriutis ejus manifestami post resurrec-
tionem, Luc. 21.lt., ubidixit, quod oportet prcc-
dicari in nomine ejus poenitcntiam et remissio-
nem peccatorum in omnes gentes, prcemisso de
passione et de resurrcciione ; ex virtute enim
nominis Jcsu Christi paiientis et rcsurgentis,
hoc sacramcntum efficaciam habet inremissio-
nem peccatorum. Et slc patet, convenienter
hoc sacramenium in nova lege institutum
fuissc.
Acl primum ergo dicendum, quod cle jure
naturali cst, quod aliquis pceniteat de malis
qucc fecit, quantum ad hoc, quocl clolcat se fe-
cisse, et doloris rcmcdium qucerat per aliqucm
modum, ct quodetiam aliqua signa doloris os-
tendat, sicut et Ninivitcc fccerunt, u.t Joan. 3
lcgitur. In quibus tamen aliquid fuit ad.junc-
tum fidci, quam concepcrant ex prtcdicatione
Jonce, ut scilicct hoc agerent sub spe vcnice
consequend<e a Dco , sccundum illud, quod ibi
legitur : Quis scit, si convertalur, et ignoscat
Deus, ct rcvertatur a furore irce suce. ct non
p:>ribimus? Sed, sicut atia, quce sunt cle jure
mturali, determinationem acccpcrunt ex insti-
tutione legis divina? (ut in secunda parte clic-
tum est '), ita etiam ct pcenitcntia.
Ad sccunclum dicendum, quod ea, quce sunt
juris naturalis , diversimode detcrminationem
accipiunt in vctcri ct in nova lege, secundmn
quod congruit imperfectioni vcleris lcgis, ct
pcrfectioninovce. Unde, ct pcenitcnlia in veteri
lege aliquam determinationem habuit, quan-
tum quidcm acl dolorem, ut esset magis incor-
de, quam in exterioribus signis , secundum il-
1 \ . % q. 91 , a. 4, et q. 93, a. 2, ct q. 99.
lud Joel. 2 : Scindite corda vestra, et non ves-
timenta vcstra. Quantum autem ad remcdium
doloris qumrcndum, ut aliquo modo ministris
Dei peccata sua confiterentur, ad minus in ge-
nerali, unde Dominus Levit. 5 dicit : Anima,
quce peccavcrit per ignorantiam, offeret arie-
tem immaculatum cle gregibus, sacerdotijuxta
mensuram, cestimationemque peccati ; qui ora-
bit pro eo, quod nescicns fccerit, ct dimittetur
ei. In hoc enim ipso, quod oblalionem faciebat
aliquis pro pcccato suo, quodammodo suum
peccatum sacerdoti confitebatur ; et secunclum
hoc dicitur Proverb. 28 : Qui abscondit scelera
sua, non dirigetur; qui autem confessus fuerit,
ct reliquerit ea, misericordiam consequetur.
Nondum autcm erat instiluta potestas ciavium,
quce a passione Christi dcrivatur ; et per con-
sequens nondum erat institutum, quod aliquis
dolcret de peccato, cum proposito subjiciendi
se per confcssionem et satisfactionem ctavibus
Ecclcsice, sub spe consequendce venice , virtute
passionis Christi.
Ad tertium dicendum quod, si quis recte
considcrct, quce Dominus clixit de necessitate
baptismi Joann. 3, tempore prceccsserunt,ea,
quce dixit Mati. 4 de neccssitate pcenitentice ;
nam id, quod clixit Nicodemo de baptismo,
fuit ante incarcerationem Joannis, de quo po-
stea subditur, quod baptizabat ; itlud vero;
quod de pocnitcntia dixit Matth. 4, fuit post
incarcerationem Joannis. Si tamcn prius ad
pcenitentiam induxisset, quam ad baptismum ,
hoc ideo esset, quia etiam ante bapthmum rc-
quiritur qiucdam pcenitcntia ; sicut ct Petrus
clicit Act. 2 : Pcenitentiam agite, et baptizclur
unusquisque vestrum.
Ad quarium dicendum, quod Christus non
est usus baptismo, quem ipse instituit , sccl est
baptizatus hapiismo Joann., ut supra dictum
est '. Sed nec ctiam active usus est suo minis-
terio, quia ipse non baptizabat communiter, sccl
discipuli c.jus , ut dicitur Jocai. 4. Quamvis
credendum sit, quod discipulos suos baptizave-
rit,ut AugustinusdicitadSeIeucianum°L. Usus
autem hvjus sacramenti ab eo instituti nuilo
modo sibi compctebat. Ncc quantum aci hoc,
quod ipse pceniteret , in quo peccatum non fuit,
neque qnantum acl hoc, quod lioc sacramentum
aliis prceberet , quia ad ostendendam miscri-
cordiam et virtutem suam, e/fectum hujus sa-
cramenti sine sacramenlo prcebebat, ut supra
1 Q. 39, art. 1 et 2.
2 In epist. 108, lora. 2. Habetur etiam 1. 3
de Anima et ejus origine, c. 9, tom. 7.
diclum cst '. Sacramentum aule
tice, et ipse sumpsit et aliis dedit, tum ad com-
mendandam excellentiam hujus sacramenti,
tum quia lioc szcramentum est memoriale sua?
passionis , in qua Christus cst sacerdos et
hostia.
COMMENTARIUS.
1. Primus gueestionis sensus. — Multiplex
esse potest sensus qusestionispropositee inhoc
articulo. Inquiri enini potest congruentia in-
stitutionis, priraum quantum ad res ipsas sen-
sibiles, qua?. designatse sunt, ut ex eis hoc sa-
cramentum constet ; et hic sensus, non est
intentus a D. Thoma, quia hoc nihil est aliud,
quam quasrere rationem et congruentiam ob
quam talis materia et talis forma ad hoc sa-
cramentum componendum designatae sunt,
quod in articulis prrecedentibus jam est tra-
ditum.
2. Secundus sensics. — Secundo inquiri po-
test congruentia institutionis quantum ad
tempus, idque dupliciter. Primo compara-
tione prseteriti temporis legis veteris, aut na-
turse, id est, an congrue fuerithoc sacramen-
tum institutum tempore legis gratire, et non
antea ; et quamvis D. Thomas hunc sensum
directe non intendat, illum tamen attingit in
solutione ad primum ct secundum, in quibus
aliqua dicit notatu digna. Primum est, pceni-
tentiam esse de jure natura? , non quidem
quantum ad rationem sacramenti , quod ma-
nifestum cst, sed quantum ad tria : primum
ut is , qui peccavit , doleat se peccasse ;
deinde , ut aliquod remedium doloris quce-
rat ; denique ut aliqua signa doloris osten-
dat. Et videtur D. Thom. loqui de ratione
naturali nuda, et solo lumine naturse utente,
nam adhibens exemplum de Ninivitis subdit,
proeter illa tria aliquid aliud ab eis fuisse ad-
junctum ex fide , scilicet ut ea o.gerent spe
veniae consequendce a Deo.
3. Pcenitentia quibus modis sit de jure na-
turce. — Sentit ergo, illa tria priora ita esse
de jure natura3, ut sint ex pura ratione natu-
rali ; quod tamen hic Cajet. difficiie creditu
visum est, utin.fine praeced. disput. indicavi.
Sed ex ibi dictis deelaratur facile. Dicitur
enim dolor de peccato commisso, esse con-
formis naturali rationi , primo , quia natu-
ralis ratio dictat, dolorem de peccato com-
misso , et possibilem esse , et ex se hones-
tum ac rectum , et utilcm etiam ad mo-
QU.€ST. LXXXIV. ARTIG VII.
i Bucharis- ralem vitam
17
Art. 5 hujus q.
XXII.
ad3.
quia cum peccatum sit quod-
dam malum ipsius naturre, et tale cognosca-
tur, ac judicetur per rationem naturalem , et
natura possit dctestari et dolere de ceeteris
malis , et incommodis suis , quid mirum est,
quod possit detestari malum morale, et de
illo dolerc, si commissum fuit ? Et eadem
ratione potest de illo dolere , vel ex eo
solum quod tale malum est , quod cst
honestum ac rcctum , cum tale motivum
consentaneum rationi sit. Nam ejusdem
rationis est, amare honestum bonum, quia
tale est , et odisse aut detestari opposi-
tum malum , etiam quia tale est. Unde
etiam fit , talem dolorem merito existimari
posse utilem ad morales actiones, quia homo
statim vitare cupit ea, quaB dolorem ingerunt
ac fristitiam , et ideo sicut est utile peccata
vitare, itaetiamde peccatiscommissisdolere,
et utrumcjue est naturali ratione conspicuum.
4. Ulterius vero intelligi potest, etiam esse
de jure naturas hunc dolorem, quantum acl
obligationem habencliillum ; ita ut naturalis
ratio per se sola dictare possit, esse prse-
ccptum dolendi de peccatis commissis ; et
hoc D. Thomas non asseruit. Et quantum ad
id, merito Cajetanus ait esse difficile creditu.
Vel quia sola ratione naturali non satis con-
stat, actionem hominis peccaminosam, esse
divinam offensam. Vel certe, quia, licet hoc
cognoscatur, nullum apparet naturale princi-
pium, quo constet ad illam offensam tollen-
dam, vel ad satisfaciendum pro iUa, neces-
sarium esse hujusmodi dolorem, ut inde in-
telligi possit naturale prceceptum habendi
illum. Igitur cpioad hanc partem potius vide-
tur esse pcenitenlia de supernaturali jure
intrinseco et connaturali ipsi gratice ac fidei,
quam ex puro jure seu ratione naturali.
Quanquam servata proportione , possit pro-
babilitcr dici, ctiam pra^ceptum naturalis do-
loris de peccato esse natm-ale, sicut est natu-
rale prseceptum amoris Dei naturahs, quam-
vis difficile et a paucis cognoscatur solo na-
turali discursu, cle quo plura inferius in dis-
putationc dicemus.
5. Quod ve.ro D. Thomas addit de remedio
talis doloris, quod scilicet de jure naturae sit
iUud queerere, obscurius est. Duobus autem
modis potest intelligi. Primo , quod solum sit
naturale, quaercre remedium ipsius doloris,
id est, modum aiiquem leniendi hujusmodi
dolorem, et yitandi similem dolorcm in futu-
rum; et sic res est facilis, quia valde natu-
ralis est homini inclinatio ad cmaerendum
\g QILEST. LXXXIV. ARTIC. VII.
hujusmodi remedium in omni dolore et tris- turam sumere
titia, non solum exteriori, sed etiam et niaxi-
me in interiori; hoc autem remedium in
prsesenti maxime connaturale esse videtUr
propositum aliquod, et spes fugicndi causas
similis doloris, et spes etiam vitandi damna
vel incommoda, quee ex preecedenti peccato
oriri possunt. Igitur quantum ad heec omnia,
res est facilis. Nec D. Thomas amplius dixit,
nisi de jure naturee esse doloris remedium
queerere per aliquem modum. Quod si hoc
extendamus , et iilterius intelligamus de re-
medio ipsius peccati, difficile erit ad expli-
candum, quomodo sola ratio naturalis dictet
peccatum commissum, ut sic, indigere reme-
dio, cum jam transactum sit, nec possit ratio
naturalis cognoscere, quod aliquo modo ma-
neat, et difficilius assequi possit naturalis ra-
tio , quale futurum esset illud remedium ,
etiamsi necessarium esse existimaret. Quo-
circa ita in hoc sentiendum est, sicut unus-
quisque senserit de cognitione peccati ex vi
luminis naturalis, prEesertirn quantum ad di-
vinam offensionem. Nam in re ipsa non est
dubium, quin peccatum, preesertim grave,
seu mortale, etiam sistendo in mera ratione
naturali, sit offensio Dei, ut est fmis natura-
ralis a quo avertit tale peccatum. Undc ctiam
in re ipsa constat, necessarium esse aliquod
remedium homini sic peccanti, ut effugiat
divinam offensionem, et reliqua mala, quse
illam sequuntur. Qui crgo cognoverit natu-
rali lumine hanc rationem divinee offensionis
in peccato suo, etiam naturaliter judicabit,
necessarium sibi esse aliquod remcdium sui
peccati; et hoc sensu diciturhoc esse dejure
naturee, tametsi tale jus, et fundamentum
ejus a paucis possit naturaliter cognosci. Un-
de qui ignoraverit iii peccato hanc rationem
divinee offensionis, nihil etiam cogitare potc-
rit de remedio peccati commissi, quantum
ad rationem culpee , sed solum quantum ad
alia damna, seu pericula relicta ex tali pec-
cato, quee facile possunt cognosci; pertinent
enim ad humana incommoda, vel temporalia
damna, vel ad occasionem, vel facilitatem
committendi similia peccata. Unde respectu
horum nocumentorum facile etiam erit cogno-
scere quee remedia proportiouata sint; res-
pectu vero divinee offensionis, in eo, qui na-
turaliter illam cognosceret, difficillimum es-
set assequi vel cognoscere medium propor-
tionatum ad illam offensionem tollendam ,
aut veniam obtinendam, sed ad summum li-
ceret ex rebus humanis et moralibus conjec-
pctendo veniam, et dolendo
de offensa facta, posse illius veniam obti-
neri.
6. Atquc huc etiam spectare videtur, quod
ulterius addidit D. Thomas, etiam esse de jure
naturee aliqua signa doloris ostendere. Quod
etiam Cajetano visum est creditu difficile,
quia si peccatum non fuit scandalosum, aut
manifestum aliis hominibus, nulla apparet
sufficiens ratio, ob quam talia signa doloris
exhibere necesse sit. Quod mihi etiam ita esse
videtur, si intelligantur heec signa ita esse de
jure naturee, ut sint etiam jure naturee pree-
cepta. D. Thomas autemhocnon dixit; potest-
que satis inteUigi , heec dici de jure naturee,
quia sunt consentanea rationi naturali, et ita
conjuncta cumanimidolore, et internahumi-
liatione, etpetitione veniee, ut vix possint ab
illa separari. His igitur modis satis explicatur
primum D. Thomee dictum, nimirum, pceni-
tentiam de peccato, in communi sumptam,
ct generaliter loquendo , esse de jure na-
turee.
7. Modus pcenitentice unde fuerit definitus.
— Addit vero secundo loco D. Thomas in ea-
dem solutione ad primum, ex vi juris natura-
lis non fuisse determinatum modum hujus
pcenitentice, sed eum accepisse exinstitutione
alicujus legis divinee, scilicet, veteris, aut
novee. Sed hoc intelligendum est de pceniten-
tia exteriori, seu de signis poenitentiee ; nam
heec non sunt determinata ex natura rei, ut
per se constat, et ex dictis, superiori tomo,
de sacrificiis et sacramentis legis naturee. At
vero poenitentia interior etiam in lege naturee
habuit dcterminationem aliquam. Et quidem
si loquamur de lege naturee, ut nunc de facto
includebat fidem et gratiam, et preecepta eis
naturalia, certum est, in illa lege interiorem
poenitentiam determinatam fuisse ad veram
animi contritionem, ut in disputationibus la-
tius dicemus. Si vero loquamur de lege pure
naturali, fmgendo hominem in puris natura-
libus, sic necessaria etiam esset aliqua deter-
minatio, ut homo posset aliquod peccato re-
medium adhibere ; quee determinatio (quan-
tum conjcctare possumus ) esset naturalis
contritio, qualis per naturam haberi posset,
tum quia nullus apparet actus magis propor-
tionatus ; tum etiam quia non possmnus me-
lius de illo statu conjecturam facere, quam
per proportionem ad statum gratiee. Est au-
tem heec differentia inter pcenitentiam inte-
riorem, et exteriorem, quod illa prior est per
se et intrinsece requisita ad tollendam of-
QU/EST. LXXXIV. ART. VII. 49
fensionem et veniam obtineiidam ; exterior etiam quia illud opus externum non contine-
yero solumrequiriturut signuminterioris, vel bat virtutem meritorum, et passionis Gbrisli,
ob aliquam satisfactionem pro pcena debita quce possit peccatum delere.
culpee ; et ideo in interiori pcenitentia semper
fuit necessaria aliqua determinatio, non vero
in extcriori. Illa vero determinatio pceniten-
tia' interioris, quse esset in statu legis natu-
ra\ diceretur esse aliquo modo de jure natu-
ree, non quia non penderet ex aliquo arbitrio
Dei, et acceptatione divina; nam revera pen-
deret, cum posset Deus majorem vel mino-
rem, aut plures vel pauciores actus exigere,
vel acceptare in remedium culpee ; sed qnia
talis poenitentia interior, scilicet contritio, ex
natura rei est maxime proportionata ad bunc
finem ; et ideo creditur Deus ex providentia
connaturali, aut gratiee , aut naturee ( servata
proportione), illam pro eo statu determinare
et acceptare.
8. Tertio addit D. Thomas in sol. ad 2, in
lege veteri babuisse pcenitentiam exinstitutio-
ne divina aliquam determinationem, non ta-
men perfectam, neque sacramentalem. Hoc de-
clarat, quia quantum ad ipsum dolorem poeni-
tentise detiniebat lex vetus, ut magis esset in
corde, quam in signis externis, juxta illud Joel.
2 : Scindite corda vestra, et non vestimenta ves-
tra. Verumtamen heec determinatio non fuit
propria legis veteris ; imo non pertinet ad le-
gem positivam divinam, sed ad naturalem ;
nam , ut dicebam , pcenitentia interior est
per se, et propter se necessaria, exterior ve-
ro secundario et consequenter , et ideo in
lege naturee fuit hoc etiam necessarium ,
quamvis in lege veteri fuerit etiam scriptum,
et expresse traditum. Quantum ergo ad pce-
nitentiam interiorem nulla videtur fuisse dif-
ferentia, nisi fortasse in ordine ad exterio-
rem, ut jam declarabo. Quoad exteriorem
ergo pcenitentiam, ait D. Thomas habuisse
hanc determinationem in lege veteri, quod
in ea fuerunt determinata certa sacrificia of-
ferenda pro peccato, quse erat queedarn vir-
tualis confessio peccati coram sacerdote, sal-
tem in generali, nam qui offert sacrificium
pro peccato, quoclammodo ipsum peccatum
confitetur. Unde fit, ut ad veram pcenitentiam
interiorem, eo tempore necessariam, oporte-
ret in ea includi propositum confitendi illo
modo suum peccatum coram sacerdote, seu
offerendi sacrificium pro peccato in lege pree-
scriptum, quod non habebat locum in lege
naturee. Heec vero determinatio legis veteris
dicitur imperfecta , tum quia non includebat
distinctam peccatorum confessionem ; tum
9. Sacramentum pcenitentice, legis gratice
proprium. — Atque hinc ultimo tacite conclu-
dit D. Thomas, et respondet ad secunclum
sensum qusestionis propositas, convenienter
fuisse hoc sacramentum institutum in lege
gratiee, et non antea, tum quia lex vetus fuit
imperfecta, lex autem gratiee est perfecta , et
ideo pcenitentia in hac lege instituta debuit
habere perfectam determinationem ; tum ma-
xime quia ante adventum Christi non debuit
potestas clavium concedi hominibus , quia
nondum erant Christi merita exhibita , in
quorum virtute illa potestas operatur ; in lege
autem nova , congruum fuit dari illam potes-
tatem propter excellentiam meritorum Chri-
sti , et perfectionem status gratiee ; sacra-
mentum autem hoc respicit potestatem cla-
vium, et in ea fmidatur tanquam actus ejus ;
ideoque institutio hujus sacramenti merito in
hoc tempus reservata est.
10. Tertius sensus qucestionis articuli. —
Tertius sensus qucestionis propositee in hoc
articulo est , an institutio hujus sacramenti
fuerit convenienti tempore facta per compara-
tionem ad eetates seu annos vitee ipsius Chri-
sti, institutoris ejus, idest, an congruumfue-
rit, hoc sacramentum institui ante mortem
Christi, vel post resurrectionern ejus. Et hunc
sensum videtur intendere D. Thomas in
articulo, et in genere respondet, congruam
fuisse institutionem. Declarat autem ejus
congruentiam in hunc modum. Nam quia ma-
teria hujus sacramenti, in communi sumpta,
est aliquo modo a natura, quatenus ipsa ratio
dictat, dolendum esse de malis commissis, ut
declaratum jam est, ideo Christus a principio
prcedicationis siifiB ccepit pcenitentiam indi-
cere, Matt. 4, dicens : Pcenitentiam agite. In
quibus verbis ponderat D. Thomas ccepisse
Christum indicare futuram determinationem
actuum pcenitentiee ad hoc sacramentum ne-
cessariee, quia non solum pcenitentiam, sed
actionem pcenitentiee preedicare ccepit. Nescio
vero, an in verbis iltis : Pcenitentiam agiie,
aliquod hujusmodi mysterium fundari possit
satis, nam perinde fuit dicere : Pcenitentiam
agite, quod pcenitemini, quo verbo usus est
Marcus, cap. 1, eamdem prasdicationem refe-
rens, cum tamen greece in utroque loco sit
idem verbum, fjisTavoEiTs. Adjunxit vero Mar-
cus : Posnitemini, et credite Etangelio , quo
posteriori verbo indicat, etiam pcenitentiam
20
QUiEST. LXXXIV. ABTIC. VIII.
nobis esse agendain, qute per Evangelii prse-
dicationem proposita fuerit.
\ I . Rursus , quia forma hujus sacramenti,
et efficacia cjus futura erat ex voluntate et
meritis ipsius Christi , icleo inquit D. Thomas
ante mortem indicasse Christum illam for-
mam , promittendo potestatem clavium ,
Matth. 46 , post mortem vero et resurrectio-
nem ejus efficaciam manifestasse dicens, Luc.
ultimo, oportere in nomine suo prcedicari pce-
nitentiam et remissionem peccatorum in om-
nes gentes , quia efficacia hujus sacramenti
ex morte Christi manavit ; et ideo potestas
clavium ad conficiendum illud usque ad re-
surrectionem ejus dari non dehuit.
12. Sacramentum pcenitenticz quando insti-
tutus. — D. Thomas autem non videtur in
toto articulo expresse declarare, an hoc sa-
cramentum institutum fuerit ante, vel post
passionem , et (quod maxime mirandum est)
non aiiert potissimum testimonium de insti-
tutione hujus sacramenti, scilicet Joan. 20 :
Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis.
Verumtamen satis indicavit D. Thomas Chri-
stum Dominum ante mortem suam solum ve-
luti adumhrasse, et preedixisse, seu promi-
sisse institutionem hujus sacramenti, post re-
surrectionem vero dedisse illi effkaciam, ct
prceceptuin ejus tradidisse, quod fuit proprie
illud instituere. Et idem significaverat supra,
art. 3, ad 3, ubi adduxit verba Joannis, qu&3
Iiic prcetermisit , indicans eis dedisse Chri-
stum potestatem sacerdotibus, et consequen-
terinstituisse, ut eorum verba essent efficacia
ad rcmittenda peccata. Cujus rei majorem
explicationem forte servabat in qucestionem
iuferius tractandam de potestate clavium, ubi
nos latius rem hanc tractaturi sumus.
13. In tertio et quarto argumento attingit D.
Thomas duas qutestiones notatu dignas. Prior
est, an Christus prius prcedicaverit, aut insti-
tuerit pcenitentiam, quam baptismum; et res-
pondet duo in solut. ad 3. Primum est, Chri-
gtum prius prcedicasse, aut sermonem fecisse
dc baptismo, quam de pcenitentia; nam Joan.
3 dixit : Nisi quis renatus fuerit, etc; Matth.
autemi dixit : Pcemtentiam agite, etc. Id au-
tem quod Joannes narrat, priori tempore ac-
tum est, nam Christus protulit iUa verba de
baptismo ante incarcerationem Joannis, ut ex
Joan. 3 constat; alia autem verba de pceni-
tentia dixit post traditum Joannem in carce-
rem, ut expresse dicitur Marc. 2. Secundo di-
cit D. Thomas quod licet Christus preedicasset
pcenitentiam ante baptismum , nihil referret,
quia etiam ad ipsum baptismuni recte reci-
piendum est aliqua pcenitentia necessaria;
in quo clare sentit verba ilia : Pcenitentiam
agite, proprie non intelligi de sola pcenitentia
sacramentali, sed absolute de poenitcntia uni-
cuique statui et conditioni accommodata.
14. Altera queestio a D. Thoma tacta est ,
cur Christus hoc sacramentum pcenitentice
nec susceperit, nec per seipsum dederit, sicut
dedit sacramentum baptismi, suscepit autem
et dedit sacramentuin Eucharistice. Et in sum-
ma respondet , Cbristum non suscepissc hoc
sacramentum, quia illo non indiguit, nec erat
capox ejus , cum peccatum non habuerrt. Et
eadem ratione non suscepit suum baptismum,
neque aliquod aliud saeramentum ab ipso in-
stitutum prfeter Eucharistiam, quam suscepit,
non propter indigentiam, sed propter excel-
lentiam illius sacramenti, et singularem signi-
ficationem intimce unionis, quce per illud fit.
Quanquam autem de suscepiione illius sacra-
menti nonnulli dubitent, sententia vero, quam
D. Thomas supponit, verior est, ut superiori
tomo tractavi late '. Nec etiam dedit Christus
Dominus per seipsum hoc sacramentum (aifr
D. Thomas), quia decuit, ut potestatem ex-
cellentia?, quam habcbat ad remittenda pec-
cata, ostenderct, id pnestando absque minis-
terio sacramenti. Adcle etiam neque alia sa-
cramenta Christum Dominum per seipsum
contulisse , prceter Eucharistiam , propter ex-
cellcntiam ejus, etbaptismum non communi-
ter, sed quoad nonnullas singulares pcrsonas
propter speciales causas , ut late in superiori
tomo tractavimus 2. Sacramenta item confir-
mationis et Ordinis proprie non contulit, licet
eflectus eorum altiori moclo prcestiteint : de
cceteris vero res est per se manifesta.
ARTICULUS VIII.
Utntm pceniientia debeat durare v.sque ad
finem vitce3.
1. Ad octcmim sic proceditur. Videtur
quod pcenitenlia non deheat durare usque ad
finem vitcc Pamitentia cnim ordinatur ad de-
letionem peccati. Sccl pcenitens statim conse-
quitur remissioncm pcccatorum , secundum il-
ludEzech. 18: Si impius cgerit pceniteniiam
1 Q. 81, art. 1, disp. 75, sect. 1.
2 Disp. 19, sect. 1.
3 Infr. art. 9, ad 1, et4, d. 11, q. 2, art. 4,
q. 1 et2.
QILEST. LXXXIV. ART. Vllf.
21
ab omnibus peccatis suis, quce ojperatus est, vita
vivct, et non morieiur.Ergo non oportet ulte-
rius pocnitentiam protendi.
2. Prceteroa , pcenitentiam agere, pertinct
acl statumincipientium. Sed Jwmo de hoc statu
dolct proccdere ad statum proficientium , et
uitcrius acl statum perfectorum. Ergo non de-
bct liomo poenitentiam agere usque ad finem
vit<e.
3. Prceterea, sicut in aliis sacramcnti* Jio-
mo habet servare statuta Ecclesice, ita et in
hoc sacramonto . Sed secundum canones deter-
minata sunt tempora pceniiendi, ut scilicet-, ille
qui hoc vel illud peccatum commiserit, tot
auuis pceniteat. Ergo videtur, quod non sit
poenitentia extendenda usque ad finem vitce.
Scd contra esi quod Augustinus dicit in lib.
de Pcen. { : Qjuid restat nobis, nisi scrnper do-
lere in vita? ubi enim dolor finitur, deficit
pmnitentia. JSi vero pcenitentia finitur, quid
derelinquitur de venia .
llcspondeo dicendum, guod duplex esl pceni-
tentia, scilicet interior et cxterior. lnterior
qvidem pcenitentia est, qua quis dolet de pec-
cato commisso. Et talis poeniteniia debet du-
rarc usque ad finem vitcc. Semper enim debet
homini displicere quod peccavit ; si enim ci pla-
ccret peccasse, jam cx hoc ipso peccatum incur -
rerct, ct fructum venice perderet. Displicentia
avtcm dolorem causat in eo, qi/i est suscepti-
vus doloris , qualis cst fiomo in liac vita ; post
hanc vita.m aulcr.i Sancti non sunt susccptki
doloris. Uncle displicebunt cis peccata prcete-
rita sine omni tristitia , sccundum illv.d Isa.
65 : Obtivioni traditce sunt angusiia- priores.
Pcp.nitentia vero exterior est, qua quis exle-
riora signa doloris ostendit, et verbo tenuspec-
cata sua confitctur sacerdoii ahsolventi, et
juxta ejvs arbiirium satisfacit. Et talispceni-
teutia non oportet, quod duret usque ad fincm
vitce, sed usque ad clctcrminatum tcm-pus secun-
dum mensuram pcccati.
Ad primum ergo dicendum, quod vcra poe-
nitentia non solam removet pcccata praderita,
sed etiam prceservat hominem a peccatis futu-
ris. Quawis igitur homo in primo instauti
vcrce pceniientuv remissionem consequaturpr:'-
teritorum peccatorum, oportct tamenin Jiomi-
ne perseverare poenitentiam, ne iicrum incidai
in pcccatum.
Ad secundum dicendum, quod agere posni-
tentiam interiorem simul et exteriorem pcrtinet
1 In lib. cle \era et falsa poenv c. 13, circa
medium, tom. 4.
ad statum incipientium, qui scilicet cle nsvo
redeunt apcccato. Sed foenitentiainteriorha-
bet iocum etiam in pro ficientibus et perfectis,
secundum itiud Psat. : Ascensiones in cord
suo disposuit in valle iacrymarum. Unde et
ipse Pauius dicebat 1 Cor. 15 : Non snm di-
gnus vocariApostolus, quoniam persecutus sum
Ecclesiam Dei.
Ad tertium dicendum , quocl Ula tempora
prcefiguntur pcenitentibus , quantum acl actio-
nem exterioris pcenitentia?.
GOMMENTARIUS.
\ . Pcenitentia interior quomodo semper du-
rare debeat. — Qusestio hujus articuli non est
propria sacramenti pcenitentise, sed generalis
de qualibet pcenitentia, qute in qualibet lege
aut statu locurn habuit. Distinguit autem D.
Thomas inter pceniteniiam interiorem et ex-
teriorem. De interiori affirmat durare debe-
re usque ad finem vitse, etiam in viris per-
fectis, ut addit in solut. ad 2, de exteriori ve-
ro negat. Sed circa priorem partem adver-
tendum est, duobus modis posse intelligi, in-
teriorem pcenitentiam durare usqne ad finem
vitse : primo moraliter tantum, scilicet, quia
non retractatur, nec peccatum, quod semel
displicuit, iterum placet ; et hoc sensu mani-
festum est, necessarium esse, ut pcenitentia
duret usque ad fmem vitee, et hoc solum pro-
bat D. Thomas in art., scilicet : Semper debet
homini dispiicere quodpeccavit ; si enim ei pla-
ceret pcccasse,jam ex lioc ipso peccatum incur-
reret. Heec enim ratio solum probat, perseve-
randum semper esse in interiori pcenitentia
semel concepta, virtualiter, et quasi negati-
ve, id est, nunquam retractando illam per
contrarium actum. Alio vero modo potestpce-
nitentia s.emper durare usque ad fmem vitffi
positive et realiter ; quod cum humano mo-
do non possit fieri per durationem ejusdem
actus, ut per se notum est, intelligendum erit
per repetitionem, vel frequentiam similium
actuum displicentise de peccatis. Et de hoc
genere durationis D. Thomas nihil dicere vi-
detur in corpore articuli. De illo tamen ve-
rum est, quod in solut. ad 2 dicit, interiorem
pcenitentiam pertinere etiam ad statum per-
fectorum. Nam si homo iterum atque iterum
incidit in peccatum, tunc necessaria illi est
iteratio pcenitentias. Si vero a peccando ces-
sat, tunc non est quidem simpliciter necessa-
ria hsec duratio pcenitentiae circa eadem pec-
cata commissa, si perfecta pcenitentia inte-
22
QILEST. LXXXIV. ARTIC. IX.
rior semel hahita est ; quia illa snfficiens fuit
ad delendam culpam ; est tamen valde utilis
propter rationesprsecedente disputatione tac-
tas, quas hic attigit D. Thomas in sol. ad 1.
2. Duratio exkerioris pwniteniice, quanta. —
Sedtunc difficile est ad explicandum,quod D.
Thomas dicit de pcenitentia exteriori ; negat
enim durandum esse in illa usque ad finem
vita? ; et in hoc differentiam constituit inter
poenitentiam interiorem et exteriorem, cum
tamen nulla esse videatur. Quia, si peccata
iterentur (de mortalibus loquimur) toties pce-
nitentia exterior iteranda est , maxime in
lege gratise, ut D. Thomas loquitur. Si vero
peccata non iterentur, etrespectu eorumdem
peccatorum loquainur, sicut non est neces-
sarium iterare exteriorem pcenitentiam, ita
etiamneque interiorem,utdixi. Ete converso,
sicut estutile, iterare interiorem pcenitentiam,
etiam ultra mensuram delicti, vel etiam si
credatur plene remissum, ita etiam est utile
iterare pcenitentiam exteriorem, preesertim
quoad corporis afflictiones ; imo etiam quoad
confessionem potest esse utile, licetnullaalia
nova materia occurrat. Et auget difficultatem,
quod D. Thomas in sol. ad 2, agens de statu
incipientium, proficientium et perfectornm,
in primo dicit hahere locum pcenitentiam in-
teriorem et exteriorem ; in secundo vero, et
in tertio interiorem ; quasi vero non sit etiam
utilis, et moraliter necessaria viris etiamper-
fectis exterior pcenitentia.
3. Respondeo primo, D. Thom. potissime
loqui de pcenitentia exteriori sacramentali, et
per confessionem. Et de hac, moraliter ac re-
gulariter loquendo, verum est, neque esse
necessarium, neque utile in ea durare usque
ad finem vitae, nisi quatenus peccata, saltem
levia, usque adfinem vitae iterantur, velqua-
tenus prseteritorum peccatorum confessio non
satis perfecta existimatur, quod in interiori
pcenitentia secus est, ut dixi. Et simili modo
hujusmodi pcenitentia exterior per se non
habetlocum instatu proficientium et perfec-
torum, nimirum circa peccata prseteritEe vitse;
nam de ratione illorum statuum est, ut illa
peccata sint perfecte purgata ; secus vero est
de peccatis, quee in illis statibus committun-
tur, utperse constat. At vero, si loquamur
absolute de pcenitentia exteriori, parva qui-
dem est differentia inter illam et interiorem,
ut ratio tacta declarat. Nihilominus tamen est
nonnulla, nam interior pcenitentia, supposita
ejus materia, est per sese honesta, et perti-
nens ad divinum cultum, et quantum est ex
se, nullam requirit mensuram, nisi per acci-
dens aliquid aliud impediat, aut corpori no-
cumentum afferat. At vero exterior corporis
afflictio, quam nomine pcenitentise exterioris
intelligimus, si formaliter sumatur, ut est pce-
nitentia prioris delicti commissi, solum esse
debet juxta mensuram delicti. Quod si quis
velit illam mensuram excedere, ut id honeste
faciat, necesse est ut ex alio fine utilitatem
et honestatem queerat in illo opere, nimirum
quod sit medicina prseservans a peccatis futu-
ris, vel quod pro alienis peccatis satisfactoria
esse possit, vel quod animum provocet ad hu-
militatem, devotionem, charitatem, aut ali-
quid simile. Et ideo licetin statu perfectorum,
et multo magis proficientium, utraque pceni-
tentia sit utilis, et moraliter necessaria, ta-
men interior per se, et propter se. Accedit
etiam, quod, quia exterior ex se magis nocet
corpori, majorem etiam mensuram requirat;
et ideo quando jam cessat necessitas ejus,
velinratione satisfactionis, vel in ratione me-
dicinae prseservantis, censetur minus perti-
nere ad talem hominis statum ; nunquam ta-
men omnino excludenda est, sed quandiu
oportuerit, juxta uniuscujusque conditionem
et exigentiam adhibenda. Neque D. Thomas
hoc loco aliud intendit. Et hsec sufficiunt etiam
pro sequenti articulo, qui fere eamdem doc-
trinam continet.
ARTIGULUS IX.
Utrum pcenitentia possit esse continua l.
1. Ad nonum sic proceditur. Videtur quod
pcenitentia non possit esse continua. Dicitur
enim Hier. 31 : Quiescat vox tua a ploratu, et
ocnli tui a lacrymis. iSed Jioc esse non posset,
si panitentia continuaretur, qum consistit in
ploratn et lacrymis. Ergo pcenitentia non po-
test continuari.
2. Prwterea, de quolibet bono opere debet
Jiomo gaudere, secundum illud Ps. 99 : Servite
Domino in lcetitia. Sed agere pcenitentiam est
bonum opus ; ergo de Jioc ipso debet liomo gau-
dere. Sed nonpotest Jiomo simulgaudereet tris-
tari, ut patet per PJiilos. , in 9 EtJi. , c. 4. Ergo
non potest esse, quod pcenitens continue triste-
tur de peccatis prceteritis, quod pertinet ad ra-
tionem pceniteniice. Ergo pcenitentia non po-
test esse continua.
3. Praterea, 2 ad Cor. 2 Apostolus dicit :
1 4, dist. 14, q. \, art. 4, q. 1.
QILEST. LXXXIV. ARTIC. X.
23
Consoiamini, scilicet pcenitentem , ne forte
abundantiori tristitia absorbeatur, qui hujus-
modi est. Sed consoiatio depellit tristitiam,
quce pcrtinct ad rationem pcenitentice. Ergo
pcenitentia non debet esse continua.
Sed contra est quod Augustinus dicit in lib.
dePcenit. l : Dolor inpcenitentia continue cus-
todiatur.
Respondeo dicendum, quod panitere dicitur
dupliciter, secundum actum, et secundum Mbi-
tum. Actu quidem impossibile est , quod homo
continue pceniteat ; qnia necesse est, quocl actus
pcenitentis, sive interior, sive exterior, inter-
poletur ad minus somno, et aliis, quce ad ne-
cessitatcm corporis pertinent. Aiio modo clici-
tur pcenitere secundum habitum. Et sic opor-
tct, quod homo pceniteat, et quantum ad hoc,
quod continue homo nunouam aiiquid contra-
rium pcenitentice faciat, per quod habituaiis
dispositio pcenitentis tollatur ; et quantum ad
hoc, quod debet homo in proposito gerere, quod
semper sibi prceterita peccata dispticeant.
Acl primum ergo dicendum, quod ptoratus,
et lacrymce ad actum exterioris pcenitentice
pertinent, qui non solum non debet esse conti-
nuus, sed nec etiam oportet, quod cluret usque
acl finem vitce, ut dictum est 2. Unde et signan-
ter ibi subditur : Quia est merces operi tuo.Est
autem merces operis pcenitentis plena remissio
peccati, et quantum ad cutpam, et quantum ad
pcenam, post cujus consecutionem non est ne-
cesse, quod homo ulterius exteriorem pceniten-
tiam agat. Per hoc tamen non exctuditur con-
tinuitas pcenitentice, quatis clicta est%.
Acl secundum dlcendum, quocl cle dolore et
gaudio dupliciter loqui possumus. Uno modo,
secundum quod sunt passiones appetitus sensi-
tivi. Et sic nullo modo possunt esse simul, eo
quocl sunt omnino contrarice, vel ex parte ob-
jecti (puta cum sunt cle eodem), vel saltem ex
parte motus cordis ; nam gaudium est cum di-
latatione corclis, tristitia vero cum constric-
tione. Et hoc modoloquitur Philos ;in9 Eth.A ;
Alio modo possumus loqui de gaudio et tristi-
tia, secundum quod consistunt in simpiici actu
votuntatis, cui aiiquid piacet, vet dispiicet.
Et secundum hoc non possunt habere contra^
rietatem, nisi cx parte objecti, puta, cum sunt
de eodem, et secundum idem. Et sic nonpos-
1 In lib. de Vera et falsa poenit., c. 13,
circa finem, tom. 4.
2 Art. preeced.
3 Art. prsec,
4 G. citato in arg. 2.
sunt simui esse gaudium et iristitia, quia non
potest simut idcm secundum idem ptacere et
dispiicere. Si vero gaudium et tristitia sic ac-
ccpta non sint de eodem secundumv iciem, sed
vel de diversis, vei de eodem secundum diversa,
sic non est contrarietas gaudii et tristitice. Un-
de nihit. prohibet, hominem simut gaudere et
tristari; puta, si vicicamus, justum affligi, si-
mut ptacet nobis ejus justitia, et dispiicet ejus
afjlictio.Ethoc modo simui potest aiicui ciispti-
cere quodpeccavit,etpiacerequodhoc ei dispticet
cum spe venice, ita quod ipsa tristitia sit ma-
tcria gaudii. Unde et Augustinus dicit in iib.
de Pcenitentia l : Semper doteat pcenitens, et
de dotore gaudeat. Si tamen tristitia nuito
modo compatcretur sibi gaudium , per hoc non
toileretur habituaiis continuitas pcenitentice,
sed actuaiis.
Ad tertium dicendum, quod, secundum Phi-
ios. in 2 Ethic. 2 acl virtutem pcrtinet tenere
medium in passionibus ; Tristitia autem, quce
in appetitu sensitivo pcenitentis conscquitur ex
dispticentia voiuntatis , passio qucedam est.
Unde moderanda est secundum virtutem, et
ejus supcrfluitas est vitiosa, quia inducit in
desperationem. QjUod significat Apostotus ibi-
dcm, dicens : Ne majori tristitia absorbeatur,
qui ejusmodi est. Et sic consotatio, de qua ibi
Apostohis ioquitur, est moderativa iristilice,
non autem totatiter ablativa.
Huic articulo non oportet addere commen-
tarium, ut dixi in fine preecedentis. Notanda
vero est solutio ad 2 de contrarietate gaudii
et tristitiEe, et quomodo possint esse simul. De
qua re videri possunt , quee scripsimus in 1
tom. hujus 3 partis, disput. 38, sect. 3.
ARTICULUS X.
Utrum sacramentum pcenitentice debeat
iterari 3.
1. Ad decimum sic proceditur. Vicletur
quod sacramentum pcenitentice non debeat ite-
rari. Dicit enim Apostot., Hebr. 6 : Impossi-
biie est, eos qui semet sunt ittuminati, et gusta-
verunt cceleste donum, et participes sunt facti
1 In lib. de Vera et falsa poenit., c. 43, in
iine, tom. 4.
2 Ex cap. 3, 6, 7 et 9, haberi potest, to-
mo 5.
3 k, dist. 14, q. \, art. k, q. 3, et art. 5,
q. 2, et Heb. 6.
24
QILEST. LXXXIV. ARTIC. X.
Spiritus Sancti , et prolapsi sunt , renova-
ri rursus ad pcenitentiam. Sed quicunque
pcenituerunt , sunt illuminati , et acceperunt
donum Spiritus Sancti. Ergo quicunque pcc-
cat post pcenitentiam, non potest iterato pceni-
tere.
2. Prceterea, Ambrosius dicit in lib. dePce-
nitentia l : Reperiuntur qui scepius acjkndam
pcenitentiam putant, quiluxuriantur in C/iri-
sto, nam si vere pcenitentiam agerent, iteran-
dam postea non^putarent ; quia sicut unum est
baptisma, ita una est pcenitentia. Sed baptis-
mus non iteratur ; ergo nec pcenitentia.
3. Prceterea. miracula, quibus Dominus in-
firmitates corporales sanavit , significant sana-
tiones spiritualium infirmitatum, quibus scili-
cet liomines liberantur a peccatis. Sed non le-
gitur, quod Dominus aliquem ccecum bis illu-
minaverit, vel quod aliquem leprosum bis mun-
daverit, aut aliquem mortuumbis suscitaverit.
Ergo videtur, quod nec alicui peccatori bis per
pcenitentiam veniam largiatur.
4. Prceterea, Gregorius dicit in Jwm. Qua-
dragesimce 2 : Pcenitenlia est, anteacta pec-
cata deflere, et fienda iterum non committere.
Et Isidorus dicit in lib. de Summo bono 3 : Ir~
risor est, et non pcenitens, qui adhuc agit quod
pcenitet. Si ergo aliquisverepceniteat, non ite-
rum peccabit. Ergo non potest esse cjuod pceni-
tentia iteretur.
5. Prceterea, sicut baptismus habet effica-
ciam ex passione Christi, ita et pcenitentia.
Sed baptismus non iteratur propter unitatem
passionis, et mortis Christi. Ergo pari ratione
nec pcenitentia iteratur.
6. Prceterea, Ambrosius dicit 4, quod faci-
litas venice hicentivum prcebet delinquendi.
Si ergo Deus veniam frequenter prcebet per pce-
nitentiam, videtur, quodipse hominibus prce-
beat incentivum delinquendi. Et sic videretur
delectari in peccatis, quocl ejus bonitati non
congruit. Non ergo potest pcsnitenlia ite-
rari.
Secl contra est quod homo inducitur ad mi-
sericordiam exemplo divinv misericordice, se-
cundum iltudZuc. 6 : Estote misericordes, si-
cut et Pater vester misericors cst. Sed Domi-
1 In lib. 2, c. 10, post medinm, tom. i.
2 Hom. 34 in Evang., post med. illius.
3 Lib. 2, c. 16, inprinc, et habetur de Poe-
nit., d. 3, c. lrrisor.
4 Hochabet Amb. ser. 8, in Ps. 118, ante
med., t. 4; refertur 23, q. 4, c. Est injusta,
et dicilur esse Amb.
nus hanc misericordiam discipulis suis imponit ,
ut scepius remittant fratribus contra se pec-
cantilus ; unde, sicut dicitur Matt. 18, Petro
qucerenti: Quoties peccabit in me frater meus,
et dimittam ei? iisque septies? respondit Je-
sus : Non dico tibi usque septies, sed usque ad
septuagies septies. Ergo etiam Deus per pceni-
tentiam, veniam peccantibus prcebet , prcesertim
cum doceat nos petere : Dimitte nobis debita
nostra, sicut et nos dimittimus debitoribusnos-
tris.
Respondeo dicendum, quod circa pceniten-
tiam quidam erraverunt , dicentes, non posse
hominem per pcenitentiam secundo consequi ve-
niam peccatorum ; quonm quiclam , scilicet
Novatiani, hoc in tantum extenderunt, ut di-
cerent, post primam pcenitentiam, quce agitur
in baptismo , peccantem non posse perpceniten-
tiam iterato restitui. Alii vero fuerunt hcere-
tici (ut Augustinus dicit in lib. de Pceniten-
tia l) qui post baptismum , dicebant quidem
esse utilem pcenitentiam, non tamen pturies,
sed semel tantum.
Videntur autem hujusmodi errores ex duo-
bus processisse. Primo quidem ex eo, quod er-
rabant circa rationem verce pcenitentice. Cum
enim ad veram pcenitentiam charitas requira-
tur (sine qua non delentur peccata) credebant,
quod charitas semel habita non possit amitti,
et per consequens pcenitentia , si sit vera, nun-
quam per peccatum tollatur, ut sic sit necesse
eam iterari. Sed hoc improbatum est in se-
cuncla parte 2, ubi ostensum est, quocl charitas
semel habita propter libertatem arbitrii potest
amilti, et per consequens post veram pceniten-
tiampotest aliquis peccaremortaliter . Secundo
ex eo, quod errabant circa cestimationem gra-
vitatis peccati; putabant enim adeo grave esse
peccatum, quod aliquis committit post veniam
impetratam, quod non sit possibile ipsum re-
mitti. In quo quidem errabant , et ex parte
peccati (quod etiam post remissionem consecu-
tam, potest esse et gravius et levius, quam fue-
rit primum peccatum remissum), et multo ma-
gis contra infinitatem divince misericordice ,
quce superat omnem numerum et magnitudi-
nem peccatorum, secundum illud Psal. 50 :
Misereremei, Deus, secundum magnam mise-
ricordiam faiam, et secundum multitudinem
miserationum tuarum dele iniquitatemmeam.
Uncle reprobatur verbum Cain, dicentis, Gen.
1 In lib. de Vera el falsa pcenit., cap. 5,
tom. 4.
- 2. 2, q. 24, art. 11.
OU.-EST. LXXXIV. AIVTIC. X
9K
-4 : Jitf/or ea? iniquitas mea, quam ut veniam
merear. Et ideo misericordia Dei peccantibus
per posnitentiam veniam prcebet absque ullo
termino ; unde dicitur 2 Par. ult. : Immen-
sa ct investigabilis misericordia promissionis
tuce super malitiam liomimm. Unde mani-
festum est, quod pcenitentia pluries cst itera-
lilis.
Adprimum ergo dicendum, quod quia apucl
Judceos erant secundum legem qucedam lava-
cra instituta, in quibus pluries se ad immundi-
tiis purgabant , credebant aliqui Judceorum,
quod etiamper lavacrum baptismi aliquis plu-
ries purificari posset. Ad quod excludendum
Apostolus scribit Hehrceis, quod impossibile
cst, eos, qui semcl sunt illuminati, scilicet per
baptismum, rursum renovari ad pcenitentiam,
scilicet per baptismum, qui est lavacrum regc-
ncrationis, et rcnovationis Spiritus Sancti, ut
dicitur ad Tit. 3. Ft rationcm assignat ex hoc,
quod per baptismum liomo Christo commoritur ,
unde subdit : Rursus crucifigentes sibimet ipsis
Filium Dei.
Adsecundum dicendv.m, quod Ambrosius lo-
quitur de pcenitentia solemni, quce in Ecclesia
non iteratur, ut infra dicetur.
. Ad tcrtium dicendum, quocl sicut Augusti-
nus dicit in lib. de Pcenitentia l, multos ccecos,
et in diverso tempore Dominus illuminavit , et
mulios debiles confirmavit, ostendcns in diver-
sis illis eidem scepe peccata dimitti. ut quem
prius sanavit leprosum, alio tempore illuminet
ccectcm. Ideo enim tot sanavit ccpcos, clauclos
et aridos, ne desperet de sc peccator. Idco non
scribitur, aliquem nisi semel sanasse, ut qui-
libet iimeatjungi pcccato ; mcdicum se vocat,
et non sanis, sed male liabentibus opportumim.
Scd qualis hic medicus, qui malum iteratum
nesciret curarc ? medicorum est, centies infir-
mum xenlies curare ; qui cceteris minor cssct,
si aliis possibilia ignoraret.
Ad quartum dicendtcm,. quod pcenitere esl
anteacta pcccata dcflere, et flenda non com-
mittere, scilicet, simul dum flet, vel actu, vel
proposito. Ille enim est irrisor, et non pceni-
lens, qui simul clum poenitet , agit quod pceni-
tet, vel proponit iterum se facturum quocl ges-
sit, vel etiam actualiter peccat eodem vel alio
genere peccati.
Quod autem aliquis postea pcccat, vel actu,
vet proposito, non excludit, quin prima pceni-
tentia vera fuerit ; nunquam enim veritas prio-
1 In lib. de Vera et falsa pcenit., c. 5,,
tom. 4.
ris actus excluditur per actum contrarium sub-
sequentem. Sicut enim vere currit, qui postea
scdet, ita vere pcenituit, qui postea peccat.
Ad quintnm dicendum, quocl baptismus ha-
bel virtutem ex passione Christi, sicut quwdam
spiritualis gcneralio cum spiritualimorte prce-
cedentis vitce. Statulum autem est hominibus
scmcl mori, et semel nasci. Et ideo semel tan-
tum debet homo baptizari. Sed pcenitentia ha-
bet virtutem cx passione Christi, sicut spiri-
tualis medicatio, quce frequcntcr iterari po-
test.
Ad sextum diccndum, quod sccundum Au-
gustinum inlib. cle' Pcenitentia ', constat Deo
multum displiccre peccata , qui semper prasto
est ca destruere, ne solvatur quod creavit, nec
corrumpatur quod amavit, scilicet, per despe-
rationem.
COMMENTARIUS.
1. Quamvis D. Thoraas qntestionein hanc
moveat cle sacramento, communis tamen
etiam est virtuti poenitentia?, et locum habuit
in statu legis veteris, et naturse. Potest autem
intelligi, ut supva dixi, de iteratione pceniten-
tise circa idem peccatum, vel circa diversa
peccata, ut quando homo iterum incidit in
peccatum, postquam alterius poanitentiam
egit. D. Thomas igilur hunc tantum poste-
riorem sensum intendit ; et ita defmit contra
ha?reticos Novatianos et alios, pcenitentiam to-
ties posse utiliter et debere iterari, quoties
peccatum iterum eominissum fuerit, sive in
eadem , sive in quavis alia specie peccati,
etiam gravissima. Quam fidei veritatem optimc
D. Thomas confirmat ex Scripturse testimoniis,
et ex infmita Dei misericordia. Et in sohitio-
nibus argumentorum clarissirne dissolvit om-
nia, qufe in contrarium objici possunt. Inter
quas solum habet difficultatem locus ad Hebr.
6, quem infra in disputatione de hac re ex
professo traetabimus, cum aliis similibus, qui
ad eamdem qusestionem pertinent.
2. De alio vero sensu qusestionis merito hic
D. Thomas nihil dicit, quia ex praecedentibus
articulis defmitus est. Distinguendum enim
est verbum illud, debeat, in titulo articuli po-
situm. Nam potest dicere aut solam potesta-
tem, aut etiam necessitatem et obligationem :
priori modo certum est ex dictis pcenitcntiam
posse iterari eirca eadem peccata, et infra os-
tendemus, peccatum semel rite confessum
posse esse materiam iteratae confessionis et
1 Loco citato,
26
QU^ST. LXXXV. ARTIC. I.
sacramenti. Posteriori autem sensu clarum
est etiam, post semel actam pcenitentiam per-
fectam alicujus peccati non esse necessarium,
seu prseceptum, illam iterare, neque in sa-
cramento, neque extra illud. Quse omnia in-
fra suis locis ex professo probabimus.
3. Observandum tandem est circa litteram
hujus articuli in fine, D. Tli. referre qusedam
verba ex cap. ult., lib. 2 Paral., quse ibinon
reperiuntur, neque in aliquo libro canonico.
Sumpta vero sunt ex Oratione Manassse, quse
extra canonem librorum sacrorum ponitur.
Solebatautem poni adfinem librorumParal.,
et ideo D. Thomas illo modo ipsam allegat,
et quamvis canonica non sit, est sine dubio
optima, et verba, quse D. Thomas ex ea sum-
psit, sunt ad rem prsesentem valde accommo-
data.
QILESTIO LXXXV.
DE SACRAMENTO PGENITENTLE, SECUNDUM QUOD
EST VIRTUS, IN SEX ARTICULQS DIVISA.
Deinde considerandum est de pcenitentia se-
cundum quod est virtus.
Et circa hoc quseruntur sex.
1 . Ulrum pcenitentia sit virtus.
2. TJtrum sit virtus specialis.
3. Sub qua specie virtutis contineatur.
4. De subjecto ejus.
5. De causa ipsius.
6. De ordine ejus ad alias virtutes.
ARTICULUS I.
Utrum pcenitentia sit virtus l.
\.Ad primum sic proceditur. Videtur quod
pcenitentia non sit virtus. Pcenitentia enim est
quoddam sacramentum aliis sacramentis con-
oiumeratum,ut exsupra dictis patet% . Sed nul-
lum aliud sacramentorum est virtus. Ergone-
que pcenitentia est virtus.
2. Prceterea, sectmdum Philosoph. , & Ethic.z ,
verecundia non est virtus , tum quia est passio
habens corporalem immutatio?iem, tum etiam,
quia non est dispositio perfecti, cum sit de turpi
facto, quod non habet locum in homine virtuo-
so. Sed similiter pcenitentia est qucedam pas-
1 4, d. 24, q. \, art. \, q. 2, et art. 3,
q. 1, corp. et ad 2, et q. 2 , et 4.
2 Q. proec, art. \, et q. 65, artic. 1.
3 C. ult., lom. 5.
sio habens corporalem immutationem, scilicet
ploralum (sicut Gregorius dicit 4 , quodpceni-
tere est peccata prceterita plangere); est etiam
de turpibus factis, scilicet, de peccatis, quce
non habent locum in homine virtuoso. Ergo
pcenitentia non est virtus.
3. Prceterea, secundumPhilosoph.,k Ethic},
nullus est stultus eorum qui sunt secundum
virtuiem. Sed stultum videtur dolere de com-
misso prceterito, quod non potest non esse, quod
tamen pertinet ad pcenitentiam. Ergo pceni-
tentia non est virtus.
Sed contra est quod prcecepta legis dantur
de actibus virtutum, quia legislator intendit
cives facere virtuosos, ut dicitur 2 Ethic. 3.
Sed prceceptum divince legis est pcenitentia ,
secundum illud Matt. 4 : Pcenitentiam agite,
etc. Ergo pcenitentia est virtus.
Respondeo dicendum, quodsicut ex dictispa-
tetk,pcenitere estde aliquo prius ase facto do-
lere. Dictum est autem supra 5, quod dolor, vel
tristitia dupliciter dicitur. Uno modo secun-
dum quod est passio qucedam appetitus sensi-
tivi, et quantum ad hoc pcenitentia non est vir-
tus, sed passio. Alio modo secundum quodcon-
sistit in voluntate; et hoc modo est cum qua-
dam electione. Quce quidem si sit recta, ne-
cesseest quodsit actus virtutis ; dicitur enim 2
Ethic. 6, quod virtus est habitus electivus se-
cundum rationem rectam. Pertinet autem ad
rationem rectam, ut aliquis doleat, de quo
dolendum est, et eo modo et flne, quo dolendum
est. Quod quidem observatur in pcenitentia, de
qua nunc loquimur ; nam.pcenitens assumit
moderatum dolorem de peccatis prceteritis cum
intentioneremovendiea. Unde manifestum est ,
quocl pcenitentia, de qua nunc loquimur, vel
est virtus, vel actus virtutis.
Adprimum ergo dicendum, quod (sicut dic-
tum est n) in sacramento pcenitentics materiali-
ter se habent actus humani; quod non contin-
gitinbaptismo vel confirmatione. Et ideo cum
virtus sit principium alicujus actus, potius pce-
nitentia est virtus, vel cum virtute, quam bap-
tismus, seu confirmatio.
Ad secundum dicendum, quod poenitentia se-
1 Hom. 34 in Evang., post med. Et in Reg.,
lib. 9, c. 39, non longe a fine.
2 G. 3.
3 C. 1, a medv t. 5.
4 In isto art. ex arg. 2, et q. prsec, ad 4.
5 Q. prsec, a. 9.
e C. 2 et 6, t. 5.
7 Q. prsec, art. 1, 2, 3.
DISPTJTAT.
cunclumquod estpassio, non est virtus, ut dic-
tum est * ,sic autem liaoct corporalem transmuta-
tionemadjunctam. Est tamenvirtus secundum
quocl liabet ex parte voluntatis electionem rec-
tam. Quod tamenmagis potest dici cle poeniten-
tia,quamdeverecundia; nam verecundia respi-
cit turpe factum, v.tiyrcesens,pro quo timet con-
fundi; pcenitentia vero, ut prceteritiim. Est
autem contra perfectionem virtutis, quocl ali-
quis inprcesenti luibeat turpe factum, de quo
oporteat eum verecundari ; non est autem con-
tra perfectionem, virtutis, quod aliquis prius
commiserit turpia facta, de quihus oporteat
eumpcenitere, cum ex vitioso fiat aliquis vir-
tuosus.
Ad tertium dicendum, quod dolere de eo,
quodprius factum est, cum intentione conandi
ad lioc, quocl factum non fuerit,. esset stultum.
Hoc autem non intendit pccnitens, secl dolor ejus
est displicentia, seu reprobatio facti prceteriti,
cum intentione removendi sequelam ipsius , sci-
licet offensam Dei, et reatum pcence. Et hoc
non est stultum.
COMMENTARIUS.
Responclet D. Thomas pcenitentiam aut esse
virtutem, aut actum virtutis ; virtus enim sim-
plieiter dicta habitum significat, et ideo ha-
hitualis pceuitentia virtus erit, exercitiuni au-
tem ejus erit actus virtutis. Adhibet vero D.
Thomas limitationem, dicens : Pcenitentia de
qua nunc loquimur, etc, quia potest etiam esse
aliqua pcenitentia, qua3 non*sit virtus; tamen
nunc loquimur de pcenitentia, quse fit secun-
dum rectam rationem, et illam dicimus esse
virtutem. Unde duo in prffisenti resolutione
continentur : unum est, posse dari aliquam
pcenitentiam, in ohjecto et circumstantiis con-
formem rectee rationi ; secundum est ad hoc
consequens, talem pcenitentiam esse virtu-
tem. Csetera in sequentihus disputationibus
exponentur.
DISPUTATIO II.
DE OBJEGTO VIE.TUTIS PCENITENTLE .
Quamvis in disputatione prsecedente locuti
fuerimus de virtute pcenitentiee, ut indifferens
est ad actum, vel habitum , hic jam agimus
de propria virtute, seu de habitu ipso, cui
nomen virtutis simpliciter attribuitur. Quia
vero habitus et potentia ab objecto, mediis
1 In corp. art.
II. SECT. I. 27
actibns, speciem sumit , ideo ad explicandam
naturam et essentiam hnjus virtutis, primo
tractandum est de objecto, deinde de actibus
ejus, postea de habitu, ac denique de causis
et effectibus illius. In ohjecto autem distin-
gui solet materiale et formale ; quae a nobis
sigiDatim explicanda sunt.
SECTIO I.
Quocl sit materiale objectitm virtutis pcenilentise.
\. Duplex acceptio pcenitentiw virtutis. —
Pcenitentiavirtus duobus modis accipi potest :
primo generatim, ut dicit principium eliciens
quarncunque honestam detestationem peccati
per modum habitus inclinantis ad illam ; quo
modo, ut inferius videbimus, pcenitentia non
dicit unam solam virtutem, sed varias com-
plectitur, juxta multiplicem rationem detes-
tandi peccatum. Alio modo pcenitentia virtus
quasi per antonomasiam appellatur specialis
qucedam virt*s, quse sub propria ratione de-
testatur peccatum, ut Deo injuriosum. Et hoc
posteriori modo hic prsecipue agimus de hac
virtute ; attingemus vero semper ea, quse ne-
cessaria fuerint ad priorem significationem
explicandam.
2. Alia nominis divisio notanda. — Rursus
ipsametvirtuspcenitentieeduobus modis spec-
tari potest. Primo quatenus exercet hoc mu-
nus detestandi peccatum commissum, et do-
lencli de illo ac destruendi iUud, preecise in
his actibus sistendo. Secundo modo tractare
possumus de hac virtute adaaquate secundum
completam rationem suam, et secundum om-
nes actus, quos exercere valet ; nam, ut su-
pra dixi, hsec vox, Pcenitentia, solum signifi-
cat in rigore retractationem preeteriti facti.
Unde, si haee virtus sumatur, ut prsecise sub-
stat huic voci, et conceptui ejus, solum exten-
ditur ad eos actus, qui respiciunt praeteritum,
seupeccatumcommissum; fieritamen potest,
ut eadem virtus, secundum integram et adoe-
quatam rationem suam, aliahabeat officia, et
ita universaliorem habeat materiam, quod a
nobis videndum est. Ultimo vero observari
oportet, duplicem materiam posse assignari
virtuti. Alteram, ut fugiendam vel vitandam,
quo modo illicita delectatio potest dici materia
castitatis ; alteram, ut amplectenclam et aman-
dam , quomodo corporis puritas dicitur ma-
teria castitatis.
3. Prima assertio.— Dico ergo primo : ma-
lum culpee seu peccatum est materiale objec-
tum pcenitentiee, ut destruendum, seu vitan-
28
QU/EST. IXXXV. ARTfC. I.
dum. Haec est cefta et communis veritas. Su-
mitur exD. Thoma, in hoc art. , et in seq. , ad I ,
etex qua3st. preeced., art. 2. Ubi dicit, actus
peccatoris (utique quatenus pcenitens est) esse
proximam materiam sacramenti pcenitentire ;
materiam autem illorum actuum esse ipsa
peccata ; at vero tales actus sunt pcenitentiaa
actus. Idem in 4, dist. 17, qusest. 2, art. \ et
3; Sot.,qu£est. 1, art. 2, et alii Doctores cum
Magistro tum ibi, tum dist. 14. Et loquendo
in communi, et maxime de peccato mortali,
est res clara ex dictis supra de significatione
pcenitentiee ; nam virtus pcenitentise est prin-
cipium retractationis prioris faeti, ita ut re-
tractatio ex objecto lionesta sit ; bujusmodi
autera retractatio versatur circa culpam com-
missam; ergoilla estmateriale objectum ejus.
Et ideo cum Scriptura de pcenitentia in hac
proprietate loquitur, pcccatoribus illam attri-
buit, ut Matth. 9 : Non veni vocare justos, sed
peccatores ad poenitentiam. Et in OrationeMa-
nasses(licetin canone non recipiatur) dicitur :
Non posuisti poenitentiam justis, qui tibi non
peccaverunt. Unde tit, hujusmodi peccatum
esse propriissimam et proximam materiam,
circaquam versatur pcenitentiarigorose sum-
pta, per ordinem ad actum, per eam vocem
propriissime indicatum, qui est retractatio et
displicentia mali commissi ; nam, ut ex ipsis
terminis constat, hujusmodi actus proxime
versatur circa ipsum malum prins commissum,
quod est peccatum.
4. Objectio solvitur. — Dices, non proxime
versari circa illud , sed circa destructionem
ejus, quam intendit. Respondetur primo, li-
cet hoc demus respectu illius intentionis, non
tamen id procedere respectu displicentiee vel
tiistitia? de tali peccato, qui etiam sunt actus
eliciti ab hac virtute. Ut autem aliquod ob-
jectum dicatur esse proxima materia alicujus
virtutis , satis est, quod per aliquem actum
suum circa illud immediate versetur. Deinde
dicitur, etiam respectu ipsius intentionis, pec-
catum ut destruendum esse proximum objec-
tum illius actus, sicut e converso bonum ut
obtinendum dicitur esse proximum objectum
intentionis, seu spei, aut desiderii. Neque ibi
sunt proprie duo objecta, sed unum cum res-
pectu ad subjectum, cui obtinendum est, vel
a quo est expellendum. Dico auteni, non esse
duo, respectu ipsiusmet formalis inhsesionis,
vel expulsionis, de qua objectio procedebat,
nam respectu subjccti, vel mediorum, alia ra-
tio et consideratio esse potest, quse ad pree-
sens non spectat.
Sitne culpa venialis materi a pGenUentite.
5. De hac vero materia seu culpa, qualis
esse debeat, nonnulla breviter expediri pos-
sunt. Primum, an sub hoc materiali objecto
comprehendatur peccatum veniale. Et ratio
dubii est, quia hujusmodi peccatum non est
vera offensio Dei, sed solum quoddam ma-
lum morale. Dicendum vero est, poenitentiam
late sumptam, prout comprehendit omnem
habitum, qui honeste et secundum rectam
rationem detestatur prius factum, extendi ad
venialia; nam heec merito displicent, vel pro-
pter turpitudinem, qnam in propria specie
habent, quomodo mendacium leve displicet
ex virtute veritatis ; vel quia impediunt fer-
vorem charitatis , quomodo ad charitatem
spectat dolere de omni peccato veniali. Addo
prceterea , hoc peccatum comprehendi sub
objecto adrequato propriee et specialis virtu-
tis poenitentiae, quia licet non sit tam propria
offensio Dei, sicut mortale, re tamen vera est
aliqualis injuria, tum quia aliquo modo pu-
gnat cum voluntate et lege Dei; tum etiam
quia neque ordinatur , neque ordinari potest
in Deum ut in ultimum fmem , cum tamen
debitum sit Deo, ut omnia referantur in ip-
sum, et ideo tale peccatum etiam retardat
hominem ab ingressu beatitudinis. Compre-
henditur ergo sub objecto materiali hujus
virtutis.
Qjtid de actu exteriori.
G. Secundo inquiri potest, an actus exte-
rior peccati comprehendatur sub hoc objec-
to. Et ratio dubii est, quia in exteriori actu
non est intrinsecc aliqua formalis malitia, et
ideo dicitur non addere maljiiani actui inte-
riori, 1 . 2, quffist. 20. Respondetur etiam hunc
actum esse suo modo detestabilem per vir-
tutem pcenitentia? , atque ita comprehendi
sub ejus adsequato objecto, quia simpliciter
est actus moralis et peccaminosus , non qui-
dem omnino distinctus ab interiori sub mo-
rali consideratione, sed unum cum illo con-
stituens, sicut corpus cuin anima constitr.it
unum hominem. Ex quo quidem lit, ut actus
exterior non sit detestabiiis per pcenitentiam
nisi ratione interioris ; tamen ut illi conjunc-
tus, ea ratione detestabilis est; quod sufficit,
ut sub objecto materiali pcenitentise compre-
hendatur, sicut corpus comprehenditur sub
objecto charitatis proximi, vel potius sicut
imago comprehenditur sub objecto religionis,
vel dulia?. Et potest declarari a simili , nam
DISPVjTAT.
etiam in ipso interiori actu possumus duo
distinguere, scilicet materialem entitatem ac-
tus, et malitiam ejus ; ex quibus illa prior se-
cundum se bona cst; ut tamen iriforinatur
posteriori, est deiestabilis. Et boc satis est,
ut non solum malitia, sed etiam ipsa eniitas
actus sit proxima materia pceniteidhe ; imo
entitas ipsa videtur csse proprium objectum
materiale ; malitia vero quasi formale, modo
infra explicando. Quamvis sola etiam malitia,
quatenus abstracte sumpta potest propter
sese odio haheri, vel displicere, possit simul
esse materiale objcctum ; quia in bis poten-
tiis, preesertim spiritualibus, quando perve-
nitur ad simplicissima objecta, ac per sese
talia, non rcpugnat idem esse simul quo et
quod, licet in eis dentur etiam alia objecta
materialia, quse per se non sufficiunt, nisi ut
eonjuncia fOrnialibus. Ad liuuc ergo modum
actus exterior, licet per sese, et absque inte-
riori nonhabeatunde per pcenitentiam displi-
ceat, tamen ut informatus moraliter per actum
iuteriorem, est vera materia pcenitentia? vir-
tutis, sicut etiam esse potest, et debet mate-
ria sacramenti pcenitentia1, ut suo ioco dice-
tur.
7. Solum ergo est differentia inter actum
interiorem et exteriorem, quod interior, eo
quod per se, et sine informatione alterius ac-
tus bumanus est, potest pcr se esse integra
materia pceuiientiffi ; actus vero exterior, so-
lum ut interiori conjunctus, potest esse quasi
partialis materia pcenitentia:. Et quod de ac-
tibus dicimus, proportionaiiter semper est de
omissionibusmoralibusintelligendum. Dices :
interdurn displicet actus cxterior ex objccto
pravtis, etiamsi pravc facius non sit, id est,
licetnonfuerit conjunctus interiori actui ma-
lo, neque ab illo prodierit ; verbi gratia, me-
rito quis dolet, quod comederit carnes die
prohibito, etiamsi ex ignorantia invincibili
boc fecerit, et eodem modo bonestc quis do-
let de nocturna pollutione. Respondetur, hu-
jusmodi displicentiam de tali facto seu pas-
sione non esse propriam pcenitentiam, quia
non est de actu humano, ut humanus est ;
pcenitentia vero in propria significationc res-
picit actum humanum, ut sic. Tamen sicut de
aliis rcbus, quee non sunt lmmanee actiones,
potcst csse aliquando tsedium vel displicen-
tia, etiam ex amore alicujus boni honesti,
quod tfedium, latc loquendo, aliquando etiam
vocatur pcenitentia, ut supra notavi, ita di-
cendmn est de illa displicentia.
JI. SECT. I,
t\)
Quid de peccato nondum comnnsso.
8. Tcrlio inquiri potest, an solum pecca-
tum jam commissum possit esse objectura
hujus virtutis, vel etiam peccatum, quocl
committi potest et vitandum cst. Ratio dubii
oritur ex dictis cle significationc vocis, P&ni-
teniia ; proprie enim significat retractationem
voluntatis, quee soiumversari potest circavo-
luntatem, vel opus jam commissum. Atque
ita definire vidcntur Tlieologi, cum de con-
tritionc tractant in i, dist. 17. Nihiloniiuus
distinctione utendum est : nam si loquamur
de virtute pcenitentiee solum juxta rigorosam
vocis significationem , ct secundum actum
proximum, et coneeptum qui illi respondet,
sic versatur solum circamala jam commissa ;
quo sensu locuti sunt Theologi decontritione.
At siloquamur c!e pcenitenthe virtute secun-
dum totain acla^quatam rationem ejus, sic di-
ccndum est, non solum peccatum jam com-
missum, sed peccatum quod cavendum est,
comprehendi sub objecto hujus virtutis. Quod
ostenditur ex officiis ejusdem virtutis. Ad il-
lam enim spectat, non solum dolere de com-
missa offcnsa Dei, sed etiam odio haberc il-
lam, et proponere nunquam iterum commit-
tere. Ha?c autem duo non respiciunt pecca-
tum, ut commissum, sed vel simpliciter, vel
in orcline ad tempus futurum ; igitur. Majo-
rem, quoad priorem partem, sumo ex D. Tho-
ma circa illa verbaPaul., 2 ad Cor. 7 : Truti-
tia, qum secnndum Deuni est, pcenitentiam in
salutem stabilem operatur. Dubitat enim quo-
modo tristitiapcenitentiamoperetur, cum pce-
nitentia nihil aliud sit, quam tristitia quee-
dam ; et respondet, pcenitentiam non solum
includere actunitristitiee, sed etiam alios ac-
tus, nimirum odium peccati, et secundum
unum actum posse aiium operari. Hinc Tri*
dentinum sa?pc declarat pcenitentiam per
odium peccati. Ratio denique cst, quia tris-
titia, seu dolor de preesenti malo, oritur ex
odio ipsius mali secundumse; et ideo ejus-
dem virtutis est, detestari illucl malum, si sit
pra)sens, ct odio habere illud.
9. Atque simili raodo facile probari potcst
altera pars illius uiajoris, quam etiam dispu-
tatione sequenti exprofessotractaturi sumus;
eamque docet Trident., scss. li, c. 4, dirm
ait, verampcenitentiam includere propositum
non peccancli de caMero ; nam ejusdem ra-
tionis et honestatis cst vitare malum prius-
quam insit, et abjicere illucl, si jam adest.
Minor autem propositio constat ex generali-
30
QU^ST. LXXXV. ARTIC. I. 3
bus principiis doctrinee moralis. Nam hoc
differt inter tristitiam, odium etfugam, quod
tristitia est de malo prfesenti, vel quod ut ta-
le apprehenditur , cujusmodi existimatur ma-
lum commissum ; ideo pcenitentia prout exer-
cet hoc munus, circa hujusmocli peccatum
versatur. Odium vero respicit malum secun-
dum se, abstrahendo a praesentia etabsentia.
Desiderium autem, quod in malis potius est
fuga, vel propositum cavendi illa, respicit
malum ahsens, quod futurum timetur. Ergo
pcenitentia, quatenus haec duo munera exer-
cet, hahet pro objecto materiali peccatum vel
absolute sumptum, vel ut futurum, seu im-
minens.
Quid de peccatis alienis.
10. Atquehinc expediturquartum dubium,
an sola peccata propria, vel etiam aliena sub
hoc objecto comprehendantur. Communiter
enim dici solet pcenitentiam solum esse de
peccatis propriis, ut patet ex D. Thoma et aliis
in4, d. 17, q. 2, art. 2. Quia alias virtus pce-
nitentiaj in Christo esse potuisset ; ille enim
aliena peccata perfectissime detestabatur. Ni-
hilominus utendum est distinctione. Nam il-
lud vulgare dictum intelhgendum est de pce-
nitentia stricte sumpta, secundum rigorosam
vocis significationem, atque de contritione
proprie dicta. At vero virtus luec, quam pce-
nitentiam nominamus, ut est justitia qufedam
ad Deum, etiam potest aliquo modo versari
circa peccata aliena, saltem per odium illo-
rum, quia malum peccati, ubicunque sit, est
odio dignum secundum rectam rationem, et
ideo eadem virtus, quse illud odio habet in
proprio subjecto, etiam odit illud ubicunque
sit. Et declaratur a simili ex justitia humana :
nam homo ex inclinatione justitiee non solum
odio habet injuriam, ut a se committendam,
sed simpliciter ubicunque illam intuetur ,
quia illa honestas in se eadem est. Itaque sub
hac consicleratione etiam hujusmocli pecca-
tum sub hoc objecto comprehenditur.
11. Et ratio a priori est , quia honestas
uniuscujusque virtutis, objective sumpta, per
ipsammet virtutem amabilis est, sive nude
consideretur, sive in proprio, sive in alieno
subjecto. Et sic charitas amat honestatem et
dignitatem divini amoris ubicunque illl pro-
ponatur. Ergo pari ratione unaqueeque virtus
detestatur malum suse honestati contrarium,
ubicunque illud proponatur ; nam, ut statim
dicam, ejusdem virtutis est odisse malum et
diligere bonum. Ergo proportionali ratione
pcenitentia odio habet turpitudinem peccati,
ubicunque ihi proponatur, non quidem per
modum retractationis, nam hic aflectus imbi-
bit respectum ad proprium actum commis-
sum, sed per modum simplicis odii et abomi-
nationis. Illa enim turpitudo, quee displicet
pcenitenti, ut sic, in proprio actu, displicet
etiam in alieno ex inclinatione ejusdem vir-
tutis ; quia illa ratio, quaacunque illa sit, po-
test esse adrequata alicui virtuti, quia in illo
motivo eadem formalis honestas reperitur;
non est autem alia virtus magis accommo-
data ad quam pertineat. Adde etiam inter
illos actus simplicis odii vel merito censean-
tur ab eadem iiiclinatione habituali procede-
re, ut infra latius declarabimus. Objectio au-
tem, quae insinuabatur de anima Christi Do-
mini, infra iterum occurret, cum agemus de
subjecto hujus virtutis. Nunc breviter dicitur,
pcenitentiam in proprietate sumptam, qua si-
gnificat virtutem, quse retractat peccatum
commissum, et quae, quantum est in se, in-
tendit destructionem ejus, et ad illam dispo-
nit operantem, non fuisse in Christo Domino.
An vero eadem virtus secundum substantiam
in illo fuerit, postea dicemus.
Quidde habituali et originali peccato.
■12. Quinto : hinc etiam facile constat, quid
dicendum sit de peccato habituali ; nam hsec
virtus, non solum fugit committere actu pec-
catum, sed etiam statum peccati, atque adeo
habituale peccatum. Unde D. Thomas hac
qu83st.,art. 2, ad 1, dicit, proprium munus
hujus virtutis esse, intendere destructionem
peccati, utique etiam habitualis, quod ma-
nere dicitur quantum ad reatum et maculam;
nam actuale peccatum statim transit ; et ideo
necesse non est amplius illud destruere. Ra-
tio vero est, quia sicut actus, et habitus vir-
tutis conveniunt in eadem honestate virtutis,
et ideo eodem actu, et operamur actum vir-
tutis, et diligimus ipsam virtutem, ita pro-
portionali modo peccatum actuale et habi-
tuale conveniunt in eodem genere deformi-
tatis, et ideo ejusdem virtutis est utrumque
vitare.
13. Dices : ergo etiam peccatum originale
comprehenditur sub hoc objecto pcenitentise,
quia nihil aliud est, quam quoddam peccatum
habituale. Consequens autem repugnat com-
muni doctrinee Theologorum, ut D. Thomae,
q. 84, art. 2, ad 3, et in 4, d. 17, q. 2, art. 2,
q. 2; D. Bonav.,d. 16, art. 1, q. 1 ; Richard.
ibi, art. 4, q. 1, ad2; Ledes.,in4, p. l,q. 25,
DISPUTAT.
art. % diib. 3; Soto, d. U, q. i, art. 2, et d.
17, q. 2, art. 2, qui iii hoc sequiparat pecca-
tum originale et maluui pcense ; de quo sta-
tim dicemus. Et ratio hujus communis sen-
tentice est, quia peccatum originale neque est
actio nostra, neque in nobis ex peccato Ache,
et ita sub neutro respectu videtur esse apta
materia virtutis pcenitentice. Quapropter res-
ponderi posset, negando paritatem rationis,
quia peccatum originale non respicit pro-
prium actum per quem sit voluntarium ; pec-
catum autem habituale est homini volunta-
rium per proprium actum ; et ideo magis po-
test pertinere ad pcenitentiam. Qua3 quidem
responsio optime procedit de pcenitentia prse-
cise considerata, ut exercet actum contritio-
nis, vel retractationis prioris facti. De qua vi-
dentur loqui Theologi citati. Et multo magis
loquuntur de sacramento pcenitentice ; nam
peccatum originale nullo moclo pertinet ad
materiam illius sacramenti.
14 At vero si hanc virtutem considere-
mus secundum simplicem affectum justitise
ad Deum, etiam potest habere odio omnem
statum injustitice, quacunque ratione contrac-
tum sit. Et hoc modo non est inconveniens,
objectum ejus ampliari etiam ad originale
peccatum. Et confirmatur , quia charitas ex
proprio motivo divino potest detestari pecca-
tum originale et statum illius ; ergo pari mo-
do justitia ad Deum potest detestari talem
statum injustitia3:, et hac ratione odio habere
tale peccatum. Eo vel maxime quod illa vo-
luntas Adee, a qua nostra culpa originem tra-
hit, quodammodo nostra reputatur, quatenus
in illo eramus, et in illo peccavimus. Ergo
possumus dolere , eo quod humanum genus
in primo parente Deum offenclerit. Ergo sub
ea ratione potest etiam peccatum originale
per pcenitentiam displicere. Atque ita sentit
aperte D. Thomas in 4, loco proxime citato.
Imo significat, potuisse Deum iUum dolorem
exigere, ut satisfactionem , vel dispositionem
necessariam ad remissionem peccati origi-
nalis ; quod etiam sentit Soto ibi , supponens
illum actum esse possibilem, negans vero
esse necessarium. Ac merito, quia nullum
latum est de eo pra?ceptum, nec dari opor-
tuit, quia sicut unius Adee voluntate commis-
sum est , ita unius Christi voluntate pro illo
satisfactum est ; et sicut generatione naturali
contrahitur, ita etiam per regenerationem in
Christo deletur. Quapropter addi etiam po-
test, originale peccatum, etiamsi (rem spe-
culative considerando ) possit esse materia
II. SEGT. I. 31
seu objectum alicujus odii vel displicentice
pertinentis ad virtutem pcenitentiae, qui actus
utilis esse potest ad perficiendum affectum
erga Deum, seu circa innocentiam, et justi-
tiam coram Deo, nihilominus, non esse ma-
teriam, necessariam, neque, practice loquen-
do, moraliter utilem ad corrigendos et emen-
dandos mores, qui sunt proprii fmes virtutis
pcenitentia:.
Assertio secunda de malo pcena?.
15. Dico secundo : non solum malum cul-
pse, sed etiam malum pcenee comprehenditur
sub objecto materiali hujus virtutis, quamvis
diverso modo. Duobus modis explico, et con-
firmo hanc conclusionem. Prior est, cjuia vir-
tutes morales voluntatis respiciunt, ut mate-
riam proximam, actus exteriores humanos in
quibus versantur, ut hic etiam notavitD. Tho-
mas, q. 85, art. 3, ad 1, loquens de justitia,
cui cequiparat pcenitentiam : justitia enim,
cum sit in voluntate, immediate elicit voli-
tionem operandi juste ; operatur autem juste
per actus exteriores, qui sunt proximum ma-
teriale objectum interioris actus. Ita ergo se
gerit pcenitentia virtus, dum vult interiores
afflictiones et dolores, ut Deo pro peccatis sa-
tisfaciat. Ergo hujusmodi afflictiones et dolo-
res comprehenduntur sub objecto adcequato
pcenitentice ; hsec autem sunt qutedam mala
pcenee. Secunda ratio est, quia ejusdem vir-
tutis est, intendere finem, et eligere media
apta ad fmem illum, ut talis est ; sed virtus
pcenitentice intendit destruere peccatum, et
resarcire divinam injuriam, et ad hoc conse-
quenclum utitur aliquo malo pcenee, quod as-
sumit in vindictam clehcti commissi ; ergo il-
lud malum spectat etiam ad objectum talis
virtutis.
16. Discrimen inter maluin culpce etpcenw.
— Ex quo intelligitur, quanta sit diversitas in-
ter malum culpee et pcence, prout in illis hsec
virtus versatur ; nam malum culpa3 respicitur
ab hac virtute, ut destruendum ; malum vero
pcenre potius ut amplectendum, quia est sim-
pliciter bonum, et potens ad destruenclum
malum culpa3. Unde etiam intelligitur, non
quoclcunque malum pcense, sed id quod ho-
nestumest, accommodatumque adillumfinem
esse materiam hujus virtutis. Rursus etiam
intelligitur, non solum malum pceiice, quod
consistit in actione humana, sed etiam quod
consistit in passione, et quod provenit etiam
ab extrinseca causa, esseaccommodatamma-
teriam, et comprehendi sub hoc objecto ; nam
32
QUiEST. LXXXV. ARTIC. I.
segritudo, vel uliud simile maluui, si ex affec-
tu hujus justitiffi acceptetur, erit aptuui me-
dium ad satisfacieudum Deo, quod est munus
hujus virtutis. Denique coliigitur ex dictis,
non solum actiones externas corporis, sed
etiarn aliquas actiones internas vomntatis
posse sub hoc objecto comprehendi ; nam vo-
luntas, sicut intellectus, est potentia reflexi-
va ; unde potest per unum actum suum velle
seu imperare alium ; atque hoc modo unus
actus voluntatis esse potest objectum alterius,
atque ita ex affectu pcenitentiee, vel voluntate
destruendi peccatum, potest eadem voluntas
in semetipsa excitare dolorem et tristitiam de
peccato commisso, quse tristitia est quoddam
malum pcena± contentum sub objecto vel ma-
teria, circa quam versari potest virtus pceni-
tentise.
17. Interrogaiioni satisfit, — Dices : illa
tristitia est actas elicitus ab ipsa virtute pce-
nitentise ; quomodo ergo contineri potest sub
objecto materiali illius ? Respondetur primo,
fieri posse, ut illa tristitia non sit elicita a
virtute pcenitentiee, sed charitatis, ut aperte
docet D. Thomas, art. seq., ad 1. Deinde ,
quamvis concedamus illam tristitiam posse
elici a virtute pcenitentise, quocl infra videbi-
mus, nihilominus fieri potest, ut actus unius
virtutis voluntatis sit objectum alterius actus
ejusdem virtutis, quatenus voluntas per unum
actum potest vellc alium, et hoc modo se-
cundum diversos respectuspotestactus unius
virtutis contineri sub ejus adrequato objecto
materiali.
18. Alia oljectio sohitur. — Contra hanc
vero assertionem objici potest communis mo-
dus loquendi Theologorum, ut videre licet in
D. Thoma in 4, d. 17, qiuest. 2, art.2, quses-
tiuncul. 1, et aliis ibi, qui dicunt, pcenitentiam
veram non esse de malo pceiue, sed culpce.
Dicendum vero est, illos esse locutos in omni
rigore et proprietate de pcenitentia, quantum
ad actum retractandi, et quantum ad illud
malum, quod destruere intendit : tum quia
pcena magis consistit in passione cpiam in ac-
tione ; retractatio autem est de propria ac-
tione ; ct si interdum est de passione, est in
quantum in aliqua nostra actione fundatur ;
tum etiam quia malumpoenoe non est simpli-
citer malum, nec per se est offensio Dei ; et
ideo ex se non est materia detestabilis, ut sic
dicam, per virtutem, nisi sub aliqua speciali
ratione actus honestetur.
SECTIO II.
Utrum bonum opus , et Deus ipse cadant sub
objectum virtulis pcenitentice.
1 . Assert. 1 . — Supposita distinctione data
inprincipio sectionis proecedentis, dicendum
est primo, considerando adsequatam ratio-
ncm, et naturam hujus virtutis, non tantum
comprehondere subobiecto suomalum, icl est
peccatum, sed etiam bonum opus. Ad pro-
bandambanc assertionem sumimus aliud prin-
cipium communiter receptum, scilicet, ejus-
dem virtutis officium esse, malum fugere, et
contrarium bonum prosequi. Hoc in specie de
pcenitentia asseruerunt Alexander, 2 p., q.
175, et3 p., q. 76, memb. 2 et3 ; Durand., 4,
d. 14, q. 1 , n. 7 ; Cajetan., hac q. 85, art. 2 ;
et sumitur ex D. Thom. ibi, ad 1 , quatenus di-
cit, ejusdem charitatis esse velle bonumDei,
et odio habere peccatum, quatenus illi bono
contrarium est. Idem apertius sentitD.Thom.,
1. 2, q. 113, art. 5, ad 1. Ex quo sumitur
generalis regula communis omnibus virtuti-
bus, scilicet unamquamque liabere odio ma-
lum sibi contrarium ; et e converso omnem
virtutem, cpue odio habet aliquod malum ,
multo magis diligere contrarium bonum. Quod
principium supponunt in bac materia Soto iri
4, d. 14, q. 2, art. 2 ; Cano, in relect. de Pce-
nitentia. Et fundari potest in D. Tliom., 2. 2,
q. 79 , ubi duas dicit esse partes justitise ,
scilicet, declinare a malo, et facere bonum ,
quas dicit, inveniri non tantum in justitia par-
ticulari, sed etiam in universali, et generali-
ter sumpta, id est, in omni virtute. Cum er-
go pcenitentia sit qusedam virtus, et qusedam
justitia, ad eam spectabit, non tantum decli-
nare a malo, id est, peccato, sed etiam facere
bonum, seuid vellc. Et ratio est clara, quia
malum, cum sit privatio boni, non habetur
odio, nisi ratione boni. Ergo omn'-; virius ,
quae odit aliquod malum, ideo est, >Luia incli-
nat ad aliquod bonum. Et confirmatur a si-
mili de lmmanajustitia, qua? nontantum odit
injuriam, sed etiam amat et facit quod jus-
tum est. Ergo idem erit in ea justitia, quse in
nobis esse potest respectu Dei, quee est ipsa
pcenitentia. Confirmatur naturali exemplo ,
quia omnis facultas , inclinatio, et actio prin-
cipalius est, et prius ordinatur ad terminum
ad quem, quam ad recessum a termino a
quo ; in virtutibus autem, malumse habetut
terminus a quo vohmtas recedit, seu sepa-
ratur ; bonum autem ut terminus ad quem
tendit. Ergo, etc.
DISPIJTaT.
2. Ex hoc autem principio sic probato
aperte cohcluditur assertio posita : quia ob-
jectum materiale virtutis est res illa, ad quam
virtus tendit , seu in qua versatur ; virtus au-
tem pcenitentiee non tantum versatur circa
malum, fugiendo illud, sed etiam tendit in
bonum , inclinando in illud. Ergo illud conti-
netur et clauditur sub objecto ejus virtutis.
Quod si inquiras, quodnam sit illud bonum,
respondetur tam late patere, et tam esse uni-
versale, sicut malum culpte illi oppositum,
quod pcenitentia odio liabet; hoc enim pari
modo sequitur ex principio posito. Quomodo
autem possit hsec virtus tam generalem mate-
riam habere , postea declarabo , tractando de
formali objecto ejus. Est autem in hac asser-
tione, quod in cseteris annotavimus, conside-
randum, eam procedere de pcenitentia secun-
dum adaequatam rationem ejus, et conside-
rando in iUa omnia munera, quae exercere
potest. Quanquam praecise considerando in
illa rationem detestationis, materia ejus sit
malum, et non bonum: quomodo frequenter
Theologi loquuntur. Sicut respectu misericor-
diae, miseria proximi ut expellenda est mate-
ria ejus ; beneficentia tamen, qua subvenitur
proximo , ut a miseria exeat , et multo magis
qua prsevenitur, ne in miseriam incidat, est
etiam materia misericordite. Ita ergo virtus
pcenitentia?, ethabet pro materia peccatum ut
destruendum , et bonum illud, quod confert,
vel ad illud peccatum expellendum, vel ad
ipsum vitandum, et praeveniendum ne com-
mittatur, in ordine ad diversos actus suos,
quos infra magis explicaturi sumus.
Pcenitentiam aliquo modo Deum atlingere.
3. Assertio secunda. — Secundo dicendum
est, quamvis directe et proxime materiale
objectum hujus virtutis contineatur in quibus-
dam actionibus et passionibus humanis , et
rebus creatis, indirecte tamen et quasi in obli-
quo comprehendere Deum sub objecto suo.
Declaratur, nam inter virtutes morales, qua?-
dam sunt, qua? dicuntur tendere ad alterum,
ut justitia, quse servat jus et Eequalitatem al-
terius ; unde duplex censetur habere objec-
tum : unum est actio ipsa, qua facit aequali-
tatem ; aliud persona illa, cui reddit requale,
seu jus suum. Primum est objectum proxi-
mum, quia est id, quod proxime, immediate,
ac directe voluntas vult. Secundum autem est
quasi indirectc objectum, quia ad illud aliquo
modo prius objectum terminatur. Verum qui-
dem cst, D. Thom. in hac q. 85, art. 3, ad 1,
XXII.
II. SEGT. II. 33
insinuare , in hujusmodi virtutibus personam
illam, ad quam ordinatur, seu dirigitur actus
virtutis, non esse proprie objectum, vel ma-
teriam talis virtutis ; sed intelligendus est, de
materia directa et proxima , qiue intelligi so-
let nomine materice simpliciter dictse ; ncgari
tamen non potest, quin illa persona, ad quam
dicitur esse virtus, pertineat aliquo modo ad
objectum ejus, tum quia modo aliquo cadit
sub illam voluntatem , per quam homo vult
circa illam, vel ad illam operari; tum etiam
quia illa est aliquo modo terminus propensio-
nis talis virtutis. Unde Theologi solent mate-
riam proximam vocare objectum, quod vult
voluntas et ab ea amatur; ipsam autem per-
sonam, objectum cui ; quo modo religionis ob-
jectum proximum est cultus Dei ; remotum
vero et obliquum, Deus.
4. Ex hac vero declaratione manifesta est
conclusio, quia munus hujus virtutis est, esse
quamdam justitiam. Est ergo ad alterum, et
non nisi ad Deum, tum quia in hoc distingui-
tur a justitia humana ; tum etiam quia ejus
opus est, satisfacere Deo, prout potest, et ita
quantum in ipsa est, resarcire et destruere
injuriam Dei; vel, quod perinde est, reddere
jus suum Deo. Compleetitur ergo dicto modo
ipsum Deum sub objecto suo. Neque hic oc-
currit aliqua difficultas prseter inferius trac-
tandas.
SECTIO III.
An hsec virtus habeat proprium objectum formale,
et quod illucl sit.
] . Ratio dubitandi. — Prima opinio. — Ob-
jectum formale in unaquaque virtute est pro-
ximum et intrinsecum motivum ejus, ut nunc
suppono ex 1. 2, qucest. 1, art. 3, et proprius
q. 18, per totam, quia hujusmodi motivum est
proprius et intrinsecus finis virtutis, et fmis
est, qui in moralibus dat speciem. Hinc oritur
ratio dubitandi, quiamotivum ad detestandum
peccatum multiplex esse potest , interdum
quidem honestum, aliquando indifferens, ut
cum quis tristatur de peccato ob infamiam vel
pcenam temporalem; imo quandoque csse
potest turpe, ut si displiceat unum peccatum,
quia impedivit aliud delectabilius, vel utilius.
Quod si dicas, hic agi de motivo honesto in-
trinseco, ac per se; nam ea, qua? sunt pcr
accidens , non cadunt sub scientiam, et quia
agimus de vera et propria pcenitentia, quee
non est nisi honesta , ut in principio totius
materice supposuimus ; adhuc urgct difficul-
tas, quia etiam motivum honestum ad detes-
3
34
QILEST. LXXXV. ARTIC. I
tundum peccatum potest esse multiplex pro
varietute virtutum et diversitute rutionum,
quibus potest peccutum existimuri contrurium
bono. Propter quam difficultutem nonnulli
Tlieologi dixerunt, nullum esse peculiurem
rationem detestandi peccatum, quse proprium
et quasi specificum objecturn poenitentiee con-
stituut , sed hirjusmodi rutionem communem
esse omnibus virtutibus , et ex purte singulis
convenire. Itu refert D. Thom., 4, d. 14, q. 2,
art. 2, q. 3. Tenet Muj. ibi,queest. 3; inclinut
Scot. ibi, q. 1 , et ulios referum infru, disput. 7.
Alii vero Theologi udmittentes hunc rutionem
speciulem, obscure illum explieunt; Bonuv. et
Pulud. ibi; Alens.,3 p., q. 12, memb. -!, urt.
1,§2.
• 2. Assertio prima. — Breviter, suppositu
distinctione de pcenitentiu, speciuliter,velge-
neruliter sumptu, clicendum est pcenitentium
sumptum generuliter, non hubere unum defi-
nitum et specificam rationem formalem ob-
jecti, sed generuliter et confuse respondere
illi motivum honestum ud detestandum pec-
catum, sub quo varia continentur. Probatur
ratione clubitandi supra posita; etquia objec-
tum dcbet esse proportionatum virtuti seu fa-
cultati cui assignatur. Pcenitentia autem illo
modo sumpta non est una diffinita virtus, sed
plures sub illa confusa ratione complectitur;
ergo idem est cle objecto. Unde fit, loquendo
in communi, duplicem esse rationem hones-
tam detestandi peccutum : unum purticulurern
et proprium alicui virtuti, ut est in intempe-
rantia oppositio quam habet ad honestutem
temperantice , etc; aliam generalem et com-
munem omnibus peccatis, ut quod avertant a
Deo. Quundo ratio est prioris generis, pertinet
ad illam peculiurem virtutem , cui opponitur
tale peccatum, ex illo generali principio supra
posito, ejusdem virtutis esse fugere malum,
cujus est prosequi ct amplecti bonum. Et hac
ratione optime dixerunt multi Theologi, de-
testationem peccuti, quce est propter specifi-
cum mulitium ejus, quse dici solet mulitia con-
versionis, elici a propria virtute illi vitio con-
traria, ut patet ex Durando in 4, d. 14, q. 2,
et Ruard., art. 4 contra Lutlier. , non longe a
principio.
3. Aliud vero motivum generale subdistin-
gui potest, num quoddum est generule per in-
formutionem, ut sic dicam, scilicet, quia est
mulitiu aliqua vel deformitas, in se quidem
unu, et quusi specifica, generuliter tumen af-
ficiens omnia peccata, ut est, verbi gratia,
aversio ab ultimo fine, quae est in omnibus
peccatis mortalibus, et hic etium numerari po-
test clignitas pcense. Et virtus, a qua elicitur
actus detestationis sub hoc motivo potest es-
se vel charitas, vel spes, aut alia similis vir-
tus, quse licet in se una sit specie, causalitate
autem, imperio, et materia est universalis, et
aliquo moclo generalis. Aliud vero motivum
generale esse potest per solam abstractionem
et prsecisionem mentis, ut si quis detesta-
tur peccatum, solum quia turpe est et contra
rectum rutionem ; hoc enim motivum includi-
tur in omnibus peccutis, tunquam queedam
generulis ratio, et confusa, de quadifficile est
ad explicandum, ad quam virtutempertineat.
Dicendum vero est, hunc actum pertinere ad
illum habitum, per quem homo redditur fa-
cilis ad exercendos actus circa bonum hones-
tum in communi, et quibus vult secundum
rectam rationem operari prrecise et abstracte
propter conformitatem ad illam. Nam hic
etiam cum proportione applicandum est illud
principium, detestationem mali consequi ex
amore boni, et ideo in eodem principio seu
habitu rudicuri. Quis vero sit ille habitus ,
quanquum ud hujus loci muterium udmoclum
necessurium non sit, tumen quiu difficultutem
habet, et ad multa utile esse potest, neque
habet certum aliquein locum in Theologia ,
ideo in fme hujus sectionis illud adjnngemus.
FormaU odjectum pamitentice exponitur.
4. Assert. 2. — Dico secundo : loquendo cle
speciali et propria pcenitentia, motivum spe-
cificumejus etproprium estdivinumjus, qua-
tenus ex peculiari debito justitiae servandum
est ; per quee verba explicatur hoc objectum
in ordine ad hanc virtutem, secundnm adse-
quatam rationem suam ; si tamen velimus il-
lud declarare respectu ejusclem virtutis, ut
exercet peculiare munus detestandi peccata
commissa, sic proprium motivum erit, resar-
cire divinam injuriam. In hac assertione ne-
cessario convenire debent omnes Theologi,
qui cum D. Thoma, q. 85, art. 2, clocent pce-
nitentiam esse specialem virtutem, quos infra
suo loco afferemus. Et magis sumitur ex eo-
dem D. Thoma, art. 3, dicente, virtutem pce-
nitentiee esse quamdam justitiam. Constat
enim ex eodem D. Thoma, 2. 2, q. 57, jus
esse objecturnjustitise. Ergo servata propor-
tione, objectum proprium determinatae justi-
tiee esse debet determinatum jus. Ergo cum
haec virtus pcenitentiee sit qusedam justitia ad
Deum, objectum ejus erit jus divinum. Et ad
eumdem modum intelligendum est, quod D.
DISPUTAT.
Thom. ibidem, ad 2, et in -i, d. 14, q. 1, art.
1, qucestiunc, 3, et Palud. ibid., q. 2, Soto et
Cano supra, et passim Thoinistce dicunt, pec-
catum ut destruendum, ut expiabile, vel ut
compensabile, esse objectum formale pceni-
tentice. Loquuntur enimprimo de pcenitcntia
secundum preecis^am considerationem, et lia-
bitudinem ad peccatum praeteritum, quam
vox pcenitentia in rigorosa significatione in-
cludit. Deinde exponendi sunt de expia-
tione peccati, quam ratio injuriee ex proprio
dcbito etratione recniirit, quce melius explica-
tur illa voce recompensationis . Injuria enim,
quantum est ex se, non tollitur nisi per satis-
factionem, vel propriam, velqualem exhibere
potestis, qui inj ariam intulit, sicutinaequahtas
non tollituriiisi per sequalitatem. Dico autem,
quantum est ex se, quia potest is, qui passus
estinjuriam, eammere liberaliter condonare,
nihil ab offensore exigendo ; secl hoc extrin-
secum est, praeter rei debitum. Virtus ergo
pcenitentia? inclinat ad destructionem peccati,
faciendo quantum est in potestate peccatoris
cum auxilio Dei, ut postea dicam ; et hoc mo-
do intendifc recompensare, velresarcire inju-
riam; nam alias, ut recte Cano supra notavit,
intendere destructionem peccati pertinere
posset ad amorem concupiscentia?, atque etiam
prsecise ad amorem amicitise divinse. Et hoc
idem videntur voluisse Alens. et Bonavent.
supra, licet obscure. Recte ergo exponitur
dicto modo objectum formale hujus virtutis.
Eo vel maxime quodnullus aliusoccurritmo-
dus, quo possit commodehoc objectumexpli-
cari. Unde suppositis qua? diximus, potest a
sufficienti partium enumeratione preedicta
sententia conclucli.
S.Objectio. — Dices : in peccato tantum est
malitia conversionis, quam detestatur una-
quteque privata virtus, ut dictum est cum Du-
rando, et aliis, et malitia aversionis ab ulti-
mo fme, quam detestatur charitas, ut cum D.
Thom. hic, art. 2, ad \ , affirmant Soto, d. 14,
q. 2, art. 2, et Cano,relect. dePcen.,conclus.
2, et reatus etiam poena?, quem fugit timor,
vel spes, ut ex eodem principio supra posito,
quod est omnium fundamentum, colligitur,
scilicet, quia ejusdem virtutis est fugere ma-
lum, cujus est diligere bonumoppositum; nul-
la ergo superest malitia , quam secundum
propriam rationem detestetur pcenitentia. Et
connrmatur, nam ad observanda singula pra?-
cepta non obligat justitia, sed velpropria? le-
ges singularum virtutum, vel generalis lex
charitatis aut obedientia?. Ergo e converso in
II. SECT. III. 35
peccato, quod est transgressio legis, non est
peculiaris ratio injurige, cujus detestatio sub
hac speciali ratione ad propriam virtutem
poenitentia?, vel justitige pertineat.
G. Responsio. — Respondetur, in omni pec-
cato , quatenus est contra Deum , inveniri
propriam quamclam rationem injuria? altioris
rationis, quam sit omnis injuria humana, si-
cut jus divinum altius et excellentius est. Id
quod confirmat modus loquendi Scriptura?,
qua? frequenter vocat peccatum injuriam et
offensionem Dei. Debet autem Scriptura pro-
prie intelligi , cum commode potest. Et ideo
ab homine exigit satisfactionem et conversio-
nem in Deum, non utcunque debitam ex lege
solius charitatls, sed etiam ex justitia. Ac
propterea Christus ex perfecta justitia pro
peccatis hominum satisfecit, ut omne illorum
debitum plenissime solveret. Denique decla-
rari hoc potest quodam proportionali exem-
plo ; debet enim. subclitus principi tributum
et honorem ex justitia ; multo ergo magis
homo debet Deo recognitionem et honorem
ultimi fmis , cniem illi denegat dum peccat ;
imo quantum est in affectu peccatoris, pri-
vat Deum dignitate ultimi finis, et alium con-
stituit, si mortale peccatum sit. Igitur infert
Deo propriam et magnam injuriam. Quocirca
hcec ipsa malitia et ratio injuriee in aversione
a Deo includitur , vel potius ha?c est propria
ratio formalis illius malitise. In ea vero conti-
netur oppositio ad charitatem ex generali ra-
tione illius virtutis , sicut injuria proximi etiam
est contra charitatem proximi ; non tamen
hsec est proxima et formalis ratio illius mali-
tia?, sed est contra justitiam. Atquehocmodo
servare unumquodque prseceptum ad aliam
virtutem pertinens, sub peculiari ejus ratione
spectat acl aliam virtutem privatam ; nihilomi-
nus ratio generalis servandi prfecepta, ut jus
suum Deo servetur, ad hanc virtutem per-
tinet.
Quomodo posnitentia vindictam intendat.
7. Sed superest difficultas, quia etiam per-
tinet ad pcenitentiam , velle satisfacere pro
poena, et tamen ibi non intervenit motivum
iUud resarciendi divinam injuriam, nani haec
jam supponitur ablata. Propter hoc Scotus, 4,
d. 24, q. \ et 2, constituit, ad eliciendunibunc
actum,peculiarem virtutem pcenitentia?, quam
vocat justitiam vindicativam specialem, eique
nullum alium actum tribuit, et significat praa_
ter hanc nullam aliam esse rationern ad spe-
cialem virtutem pceniteiitise assignandam.
36
QUvEST. LXXXV. ARTIC. I.
Ego vero cxistimo lmnc actuni esse ejusdem
virtutis, cujus est, velle resarcire injuriam
Deo, atque ita esse actum proprice virtutis
pcenitentiee, quamvis secunclarium. Iclque su-
mo ex Augustino, de Vera et falsa poenit., c. 8,
ubi ait : Pcenite?itia est doloris vindicta pu-
niens in se, quod dolet commisisse. Ubi non so-
lnm dolorem , sed etiam vindictam ex dolore
dicit pertinere ad hanc virtutem, et conse-
quenter ad formale motivmn ejus. Et sumitur
etiamexD. Thom., q. 85, art. 1, ad3, ubiait:
Dolor pmnilentice est reprolalio prioris facti
cum intentione expellendi sequelam, scilicet, of-
fensionem et reatum ; hoc autem ultimum non
expellitur nisi per vindictam et pcenitentiam.
Idem sentit in art. 3, ad 3. Igitur hcec volun-
tas satisfaciendi pertinet ad virtutem pceni-
tentice. Necesse est ergo , ut per eam aliquo
modo intendatur recompensatio divina3 inju-
ria3 integra, et,_ut ita dicam, omni ex parte ;
nam punitio ejus, qui injuriam intulit, reclun-
dat in honorem et ampliorem satisfactionem
ejus, qui injnriam passus est. Nam, si aliquis
velit satisfacere pro pcena , solum ut illam
evitet et fugiat, esse poterit actus spei, vel ad
summum charitatis proprice, non tamen spe-
cialis virtutis pcenitentice. Et ex humanis de-
clarari potest : nam inter homines vindicare
delictum pertinet , vel ad justitiam commuta-
tivam , vel quoad servandam cequalitatem
pcenoe ad culpam, vel quatenus judex ex offi-
cio ad hoc tenetur ; licet possit pertinere ad
legalem , ut respicit bonum commune , vel
habcrc modum distributionis, in quantuni fit
inter plures ; ita respectu Dei , quocl homo
vindicet in se injuriam, quam Deo fecit, per-
tinet ad eam justitiam, quse esse potest homi-
nis ad Deum , qufe assimilatur commutativce
in hoc, quod servat proportionem pceiice ad
culpam , et legalem cequalitateni inter illas.
Hic vero non habet iocum ratio justitice lega-
lis, quia nullum esse potest altius , magisque
commune bonum, quam sit divinus honor,
seu plena recompensatio divhice injurice.
Quod vero hic actus ordinetur ad cxemplum,
vel emendationem aliorum, est valde extrin-
secum, magisque pertinet ad munus superio-
ris et gubernatoris, quam ipsius privati homi-
nis de se sumentis vindictam. Sic igitur con-
stat, licet primarium motivum paenitentice sit
destructio culpse, secundario vero etiam ad
illam pertincre destruere omnem reatuin
poence , et utrumque adtequate contineri sub
hoc motivo plene compensandi divinam inju-
riam.
Censura prioris opinionis.
8. Ex his igitur facile est, judicium ferre
de priori sententia superius relata, negante
dari speciale motivum pcenitentice, sub quo
una virtus omnia peccata detestetur. Duobus
enim modis potest id intelligi. Primus est,
nullum esse motivum, in se*quidem unicum
et speciale, generale autem quasi per infor-
mationem, sub quo possit aliqua virtus una,
peccata omnia detestari quasi unico motu. Et
hic sensus est plane falsus et improbabilis,
alias nunquam posset homo unico simplici
actu omnia peccata detestari ; et ita morali-
ter loquendo, non possemus habere in uno
momento universalem pcenitentiam omnium
peccatorum; quod esse falsum experimento
constat, et infra latius tradetur. Sequela pa-
tet, quia non posset homo simul tam varios
actus detestandi peccata, et sub variis moti-
vis perfecte elicere. Undc eadem experientia
docet, quando homo simul detestatur omnia
peccata, uno simplici motu ab illis averti, et
alicui rationi omnibus communi inniti. Tan-
dem in ipsis peccatis constat reperiri aliquam
convenientiam, velinordine ad rectam ratio-
nem, cui opponuntur; velinordine adDeum,
a quo avertunt, et cujus legem transgrediun-
tur ; vel in ordine ad pcenam, etc. Et sccun-
dum quamcunque convenientiam ex his po-
test consurgere sufficiens ratio communis
omnibus peccatis ad detestanda illa. Et hoc
modo diximus supra, virtutem charitatis, et
spei sub propriis motivis posse detestari om-
nia peccata.
9. Alter sensus esse potest, non dari mo-
tivum speciale in se, et generalc dicto modo,
quod specialem virtutem requirat distinctam
a charitate, spe, religione et obedientia. Et
hoc sensu, magis probabilis est illa sententia;
sed nobis etiam videtur esse faisa, ut diximus,
et distinctius concludemus infra, disp. 7. Alter
vero sensus excogitari posset, qui non est ab
illis auctoribus intentus, scilicet, motivum il-
lud, quod pra^cise inducit ad detestationemu
peccati, et intentionem destruendi illud, non
esse ita proprium alicujus virtutis , ut non
supponat aliud primarium , in quo virtute
contineatur. Qui sensus recte declaratus ve-
rus erit, juxta secundam assertioncm posi-
tam, et juxta illud principium , quod virtus,
quse est ad tollendum malum, vel resarcien-
dam injuriam, per se primo est ad aliquod
bonum prosequendum ; sicut in prcesenti di-
cimus jus divinum, ut tuendum, seu illa^sum
DISPUTAT.
servandum , esse primarium objectum hujus
virtutis.
SECTIO IV.
Qux virtus delestetur peccata ut rationi contraria.
1. Prima opinio. — Jam vero superest, ut,
quod supra promisimus , explicemus, videli-
cet , cujusnam virtutis sit detestari peccata
omnia sub illa pra?cisa ac generali ratione,
quod contra rationem sunt. Et ratio difficul-
tatis est, nam objectum illud formale non est
specifieum, sed genericum, et ideo non vide-
tur posse constituere defmitam speciem vir-
tutis. Nam si iilam constituat, aut erit tem-
pcrantia, aut justitia, aut alia similis ; nulla
autem bujusmodi esse potest. Unde dici pos-
set, illum actum ad nullam determinatam vir-
tutem pertinere, sed ab omnibus, et a quali-
bet seorsim elici posse, quia omnes versantur
circa aliquod bonestmn bonum, in quo com-
munis ratio bones boni includitur, et ideo
quselibet potest propter illam rationem, etiam
prsecise sumptam, operari. Sicut species in-
telligibilis reprsesentans specificam naturam,
potest esse principium sufficiens ad cogno-
scendam naturam genericam, ut sic, suppo-
sita virtute, et efficacia potentia? ad prsescin-
dendum.
2. Yerumtamen ha?c responsio sustineri
non potest, quia constat ex metaphysica, ra-
tiones formales objectorum, qua? in esse rei
generica? sunt, respectu actuum mentis posse
assumi ut specificas in ratione objectorum
formalium ; ut contemplatio hominis, ut sic,
individua est et singularis , etiamsi objectum
ejus sit natura universalis; et conceptus ani-
malis, prout est formaliter in mente, specifi-
cus est, et diversus in specie a formali con-
ceptu hominis ut sic, quamvis ratio objectiva
ejus generica sit in re; idcmque proportio-
naliter invenitur etiam in rationibus univer-
salioribus, vel etiam in transcendentalibus.
ldem ergo sine ulla dubitatione invenitur in
actibus voluntatis ; nam illa etiam est univer-
salis potentia, qua? communes rationes pra?-
cisas et abstractas attingit; unde illa? objec-
tive sumpta? comparantur ad actus voluntatis
ut speciiica?, etiamsi in esse rei sint vel ge-
nerica?, vel communiores. Sic igitur actus,
quo voluntas amat bonum absolute, vel bo-
num honestum, ut sic, est quidam actus spe-
cificus, quia non potest esse in rerum natura,
quin in aliqua ultima specie constitutus sit.
111 e autem actus distinctus est in specie ab
omnibus actibus virtutum particularium, ut
II. SECT. IV. 37
temperantia?, justitise, et similium, quia nec
potest esse ejusdem speciei cum omnibus
illis, cum illi inter sc specie distinguantur ;
neque ctiam potest esse ejusdem speciei cum
aliquo illorum tantum, cum non sit major
ratio cle uno quam de alio, sed a?qualis sit
distinctio in objectis. Est ergo ille actus in
quadam propria et determinata specie ultima
actus honesti voluntatis, cujus objectum for-
male est ratio honestatis, ut sic, quatenus su-
mitur iit proprium et particulare motivum,
sub qua consicleratione induit rationem spe-
cifici objecti formalis. Et idem est de alio ac-
tu, qui huic correspondet circa mahun, seu
peccatum, detestando illud sub hac pra?cisa
ratione, quia turpe est, et contrarium rationi;
sunt enim, ut dixi, hi actus inter se connexi,
eademque est utriusque ratio. Unde obiter
constat, non esse simile exemplum quod su-
pra adducebatur de specie intelligibili, etiamsi
gratis demus id quod assumitur; nam species
intelligibilis cum sit quasi semen objecti , cu-
jus vicem gerit, illi secundum se commensu-
ratur, et ideo potest esse principium ad co-
gnoscendum illud , vel adsequate , vel se-
cundum rationem aliquam communem , et
quasi partialem; habitus autem commensu-
ratur actibus, a quibus generatur, et non ten-
dit in objectum, nisi sub formali ratione ob-
jectiva illorum.
3. Dicta peccati detestatio ad particulares
tirlutes non spectat. — Si ergo hic actus ali-
quem habitum in voluntate producit, talis ha-
bitus non poterit esse aliqua virtus particu-
laris , seu qua? versetur circa particularem
rationem boni honesti, ut temperantia, justi-
tia, etc. Sed erit specialis quidam habitus bo-
nus distinctus ab his omnibus. Quod facile
patet, tum quia actus generat habitum sibi
commensuratum ; tum etiam quia ratio facta
de actu applicari potest ad habitum, scilicet,
quod nec potest esse ejusclem speciei cum
omnibus virtutibus simul, cum illa? inter se
distinguantur, nec potest esse ejusdem spe-
ciei cum una potius, quam cum aliis. Deni-
que quia ille actus non tendit in objecta alia-
rum virtutum secundum proprias rationes
earum. Ergo non potest inducere habitus pro-
prios talium virtutum. Unde ulterius e con-
verso concluditur, lmjusmodi actum non elici
ab habitibus aliarum virtutum , sed si ab ali-
quo habitu elicitur, solum est a proprio et
specifico habitu sibi commensurato. Primum,
quia talis actus ab illo tantum habitu elicitur,
qui per similes actus introduci potest. Secun-
38
QILEST. LXXXV. ARTIC. I.
dum, quia talis actus nec potest elici ab om-
nibus virtutibus simul, cum illse solum ope-
rentur sub propriis rationibus et motivis, quse
sunt varia et clistinctissima ; neque etiam elici
potest ab aliqua determinata virtute ex om-
nibus illis , tum quia non est major ratio de
una quam de alia, tum etiam quia motivum
operandi longe diversum est in illo babitu et
actu, quam sit in caeteris virtutibus particula-
ribus. Unde propriam etiam habet difficulta-
tem, quam nulla particularis virtus habet, eo
quod confuse saltem, etimplicite, omnia com-
plectatur.
4. Secunda opi?iio. — Non est Ikbc detestatio
actus cliaritatis. — Hinc vero sumpserunt ali-
qui occasionem dicendi , illum actum elici a
virtute charitatis , quia illa est virtus univer-
salis, virtute complectens omne bonum, unde
proprius illius actus est, velle placere Deo in
omnibus, qui actus ejusdem rationis est cum
eo, de quo aginms. Cui sententise favere vi-
detur D. Thom., art. seq., ad 1 , dum ait, dili-
gere bonum, et gaudere de illo, et tristari de
opposito malo, esse actus elicitos a charitate.
Sed contra hanc sententiam eeque procedunt
rationes factaa , quia charitas, licet virtute et
causalitate sit aliquo modo universalis , ta-
men in ratione objectiva respicit determina-
tam rationem boni divini, ut sic ; unde actus
proprius charitatis non minus distinguitur ab
actu , qui versatur circa bonum honestum in
communi, quam actus justitiee, temperantice,
et similium virtutum. Ergo non potest chari-
tas elicere talem actum. Et confirmatur pri-
mo , nam charitas essentialiter est amicitia ;
uncle, quidquid per se proxime operatur, est
sub ratione amicitiee, et consequenter cum
habitudine acl Deum, quem respicit, ut su-
premum bonum et amicum ; ille autem actus,
de quo agimus, nuUo modo pertinet ad ami-
citiam, sed solum ad rationem boni honesti,
quatenus honestum est. Ergo non potest hic
actus a charitate elici. Alioqui (quae est se-
cunda confirmatio) talis actus amandi bonum,
utsic, etdetestatiopeccati, quia repugnat rec-
titudini rationis , aut fidei , esset sufficiens ad
charitatem obtinendam, sine proprio et pecu-
liari respectu ad Deum, quod est plane fal-
sum.
5. Non est actws oledientice, aut justitice
legalis, contra opinionem tertiam. — Atque
his et similibus rationibus convinci potest, lm-
jusmodi actum non pertinere ad virtutem
obedientiee, vel justitioe legalis, ut alicui vi-
deri posset , eo quod illre virtutes sint etiam
universales, quatenus versari possunt circa
quascunque materias virtutum, aut vitiorum.
Nam hse virtutes in his materiis respiciunt
propria et specialia motiva contenta sub ge-
nerali ratione boni honesti , ut particularia
sub universali, qualia sunt subdi superiori,
et praecepto ejus, quod est formale motivum
obedientiae, et servare communia jura seu
commune bonum reipublicce, quod est for-
male motivum justitiee legalis, si recte intelli-
gatur. Et ideo aeque distinguuntur hee virtu-
tes ab habitu operante ex sola ratione boni
honesti , ut sic, ac ahse virtutes particulares,
quamvis in quadam universalitate habeant
majorem convenientiam, quaa solum materia-
lis est, quatenus in eisclem fere materiis ver-
sari possunt, licet sub diversa ratione for-
mali.
6. Quarta opinio negans dictum actum elici
al) Jiabitu. — Posset vero aliquis dicere, his
rationibus potius concludi illos actus ad nul-
lum omnino habitum pertinere , neque illum
in voluntate generare, quia sicut voluntas per
sese, et natura sua, est satis propensa ad
amandum bonum in communi, et fugiendum
malum, ut sic, ita etiam est propensa ad bo-
num honestum in communi , et ad detestan-
dum contrarium ; neque in his objectis vel
actibus, ut sic, invenitur difficultas, ob quam
vincendam habitus necessarius sit. Omnis
enim difficultas provenit ex particularibus ob-
jectis, seu materiis, quse per proprios habitus
virtutum particularium tollitur; unde, si quis
habeat justitiam, temperantiam, et similes
virtutes, nullam certe difficultatem sentiet in
amando bono honesto quatenus tale est, et
contrario malo detestando. Tribuiturque haec
sententia D. Thomse, q. 16 de Verit., art. 1,
ad 7. Sed ibi nihil dicit , potiusque favet op-
positas sententiae, quatenus ponit in intellectu
habitum syndoeresis a potentia distinctum ,
quamvis illum ponat naturalem, de quo alias.
Citatur etiam in 3, d. 27, q. 2, art. 3, ad 5,
ubi ait, phiiosophos non posuisse in volun-
tate Aurtutem moralem in ordine ad ultimum
finem, quorum sententiam probare videtur.
Tamen, ut vera sit, intelligenda est de ultimo
fme formali , seu de bono in communi , nam
respectu particularis finis ultimi, veri, et effi-
caciter prosequendi, revera est aliquis habitus
necessarius , etiam infra terminos finis natu-
ralis, ut alibi latius ostendendum est. Aliis
verolocis docet generatim D. Thoni., in vo-
luntate non esse virtutes, nisi vel ad superna-
turale bonum, vel ad illud , quod est ad alte-
DISPUTAT.
rum, ut patet iii 1 . 2, q. 56, art. 6, et q. 1 de
Virtut., art. 5. Verumtamen hsec ^sententia
D. Thomffi quoad hanc partem magnam habet
difficultatem alibi tractandam. Et prceterea
dici potest, bonum honestum, ut sic, extendi
etiam ad illud, quod est ad aiterum, et ex hac
parte postulare habitum. Itaque D. Thomas
in hac parte nihil expresse locutus est. Ille
autem modus dicendi , quantum spectat ad
presentem qusestionem de objecto formali
pcenitentise , non multum refert , quia sive
principium talium actuum, ex parte volunta-
tis, semper sit sola potentia, quatenus per se
est satis propensa ad illos, sive sit habitus ac-
quisitus per tales actus , semper verum est,
objectum formale talium actuum, esse ipsum
generale motivum honestatis, secundum se,
ac praecise sumptae.
7. Refellitur. — Difficile tamen creditu est,
perhujusmocli actus nullum habitum gene-
rari. Primo, quia videtur hoc experientice re-
pugnare, nam ex ipso usu et exercitio inte-
riorum actuum virtutis constat, hos actus uni-
versales multum conferre ad facilitatem ac-
quirendam in operatione virtutis ; signum est
ergo, relinquere habitum, nam hoc indicio
probamus per alios actus acquiri habitus,
Deinde objectum horum actuum per scse con-
sideratum, est difficile, nam respectu illius
est qusedamrepugnantia inclinationunietpro-
pensionum voluntatis. Ergo hoc satis est, ut
acquiratur habitus. Antecedens declaratur,
nam licet in voluntate sit magna propensio
naturalis ad honestum, ut sic, tamen etiam
est naturalis inclinatio ad bonum commo-
dum et delectabile ipsi naturce, et ipsi corpo-
ri. Nam cum anima rationalis, ut sic, sit for-
ma corporis, ad ipsius commodum est pro-
pensa, etiam per voluntatem, quce est pro-
prius appetitus animce rationalis quatenus ta-
lis est. Ex hac autem inclinationum diversi-
tate oriri solet difficultas in operando, et inde
etiam oritur necessitas aliarum virtutum mo-
ralium. Unde probatur etiam prima conse-
quentia, quia habitus bonus, et virtutis, circa
objectum bonum, et difficile, necessarius est.
Nec refert, quod hsec difficultas ex materiis,
seu objectis particularibus oriatur ; hoc enim
verum est in exercitio particularium actio-
num ; provenitque ex eo, quod rationes uni-
versales non existunt, neque exercentur nisi
iri particulari ; nihilominus tamen, sicut ex
objectis particularibus colligimus difficulta-
tem objecti specifici, ita etiam colligere pos-
sumus difficultatem objecti in genere, seu in *
11. SECT. IV. 39
majori abstractione aut universali tate propo-
siti. Atque ita bonum honestum, ut sic, dif-
ficile concipitur, non ex solis rationibus par-
ticularibus, sed ex hac communi, quod re-
pugnat aliquo modo sensui, et inferiori natu-
ree. Loquimur autem de bono bonesto com-
paratione actus voluntatis efficacis, et propo-
siti absoluti exequencli illud, et vitandi, ac
detestandi oppositum, solum quia turpe est.
Nam respectu alicujus simplicis affectus et
complacentice, nulla apparet in illo objecto
difficultas, et propter hunc actum non esset
forte necessarius habitus ; at vero respectu
absoluti propositi arduum est et difficile ob-
Jectum, ut experimento etiam mtelligi potest.
Sicut amor simplicis complacentise ad Deum
difficilis non est ; amor autem obedientialis,
cum absoluto proposito placendi illi in omni-
bus, satis difficilis est; idemque fere est de
aliis actibus universalibus.
8. Nihil autem refert quod hsec difficultas
possit minui per alias particulares virtutes,
tum quia respectu horum actuum universa-
lium unaquceque ad summum potest mode-
rari difficultatem, quse expropria materia na-
scitur, non vero illam, quce est quasi adce-
quata his actibus ; tum etiam quia, licet
omnes illce virtutes simul sumptse videantur
ad hoc concurrere, tamen id est quasi per
accidens, seu per aliud, non vero immecliate,
et ex vi talinm actuum, neque unquam ita
omnino tollunt illam difficultatem, quin mul-
tum juvari possint per proprium habitum
commensuratum - his actibus universalibus.
Sicut e converso quamvis voluntas sit natura-
liter propensa ad delectabilia, potest hsee in-
clinatio magis ac magis augeri per habitus
vitiorum, quibus propensio ad virtutem quo-
dammodo minuatur. Unde si homo vitiosus
exercet universales actus sequendi suum ap-
petitum in omnibus, quamvis ad particulare
objectum non descendat, acquiret sine dubio
aliquem habitum, quasi universalem, quo et
propensior ad vitia, et ad virtutem difficilior
redclatur. Denique si consideremushos actus in
ordinesupernaturali,nonvideturdubicim,quin
etiam sub illisrationibus universalibus possint
actus honesti et supernaturales fieri, quorum
principium proportionatum et intrinsecum
non invenitur in sola voluntatis natura. Ergo
necesse est, ut in illo ordine talibus actibus
aliquis habitus respondeat, quia voluntas per
se ac nuda non est intrinsece proportionata
aliquibus actibus supernaturalibus. Ille au-
tem habitus non erit charitas, neque aliavir-
40 QILEST. LXXXV. ARTIC
tus, quce versetur circa aliquam particularem
rationem boni honesti ; ergo in ordine habi-
tuum infusorum datur specialis habitus attin-
gens hujusmodi rationes universales. Ergo
similis dari poterit in ordine habituum acqui-
sitorum.
9. Vera sententia. — Est ergo valde proba-
bilis sententia, qiue affirinat hos actus gene-
rare habitum proprium et particularem , ha-
bentem propriam speciem sumptam ex habi-
tudine ad tales actus, et tale objectum, sub
prcecisa ac generali ratione sumptum, quod
in ratione objecti induit specialem rationem
distinctam a particularibus bonis et objectis
aliarum virtutum; sicut in scientiis contingit,
aliam esse circa transcendentalem rationem,
et aliam circa genericam, et aliam circa speci-
ficam. Atque hanc sententiam de illo habitu
indicavit Medina, Cod. de Poenitent., tract. 1,
q. 1, ad4.-Neque obstat, quod Aristoteles,
D. Thom. et alii Philosopbi morales tractando
de virtutibus nullam mentionem de hoc habi-
tu fecisse videntur; fortasse enim causa fuit,
quod hic habitus non videatur esse perfecta
virtus, sed quasi inchoata, eo quod ad execu-
tionem propriarum et particularium virtutum
non descendat, vel certe quia ex propriis ra-
tionibus singularum virtutum poterat hcec
quasi universalis intelligi ; neque enim ne-
cesse est, ut omnia fuerint ab aliis auctoribus
distincte explicata.
10. Objectio. — Responsio. — Dices: hocmodo
possunt multiplicari habitus circa rationes
universales, quasi subalternas ; ut unum esse
habitumcirca bonum honestum, ut sic; alium
circa bonum justum, quod est magis contrac-
tum et condistinctum a bono temperantife.
et similibus, abstrahit vero abobjecto justitife
commutativce, distributivfe et legalis; et sic
de aliis. Respondetur, idem fere in scientiis
reperiri ; unde sicut in illis id admittitur,
quando rationes formales objectorum conve-
nienter sumuntur et abstrahuntur, ita etiam
n habitibus voluntatis id admitti posset, nul-
ilum enim est inconveniens. Nam ubi actus
multiplicantur ex distinctione formali objec-
torum, possunt etiam habitus multiplicari,
praesertim loquendo de habitibus, qui siht
simplices qualitates, ut ex principiis meta-
physicaa constat. Sed de hoc habitu hcec suffi-
ciat obiter dixisse.
DISPUTATIO ffl.
DE ACTIBUS VIRTUTIS POENITENTLE IN COMMUNI.
De his actibus sub hac ratione pauca scri-
bunt Theologi, sed fere solum de contritione,
et attritione in particulari; mihi tamen res
necessaria visa est, tum ad melius cognoscen-
das rationes particulares dictorum actuum,
tum ad comprehendendam naturam hujus
virtutis. Dicam igitur, cujus facidtatis sit hic
actus, quotuplex, qualis, et quam efficax, et
quam universalis sit.
SEGTIO I.
Vtrum aclus poenitentice sit aetus voluntatis et
quotuplex.
1. Varia? sententice. — Vulgi opinio esse vi-
detur, actum pcenitentice esse appetitus sensi-
tivi ; nam si dolorem sensibilem non sentiant,
vel etiam lacrymas non fundant, nunquam
putant se verum actum pcenitentife elicuisse ;
e contrario vero hferetici hujus temporis asse-
runt, fere nullum esse actum poenitentife,nisi
intellectus tantum, illum videlicet, quo homo
resipiscit, et cognoscit ac judicat se male
egisse. Quibus occasionem prsehuit Erasmus
circa id Matth. 3 : Pcenitentiam agite, conten-
dens non pcenitentiam , scd resipiscentiam
fuisse vertendum. Quod si hceretici aliquem
actum voluntatis adjungunt, solum est «pro-
positum bene vivendi in posterum, nam de-
testationem prceteriti, ut otiosam, vel prfe-
sumptuosam reprobant, ut potest videri in
Roffensi, art. 6, 7, et Rellarm., lib. 1 de Pceni-
tentia, cap. 7. Catholici vero, licet conveniant
hunc esse actum voluntatis, in ejus tamen
qualitate explicanda dissentiunt, ut videbi-
mus.
2. Assertio prima. — Dico primo : actus pce-
nitentife est actus a voluntate elicitus, suppo-
nens actum intellectus sibi proportionatum,
et regulariter habens conjunctum actum ap-
petitus sensitivi , ut consequentem ipsum.
Prima pars conclusionis est certa ex D. Thoma
hic, art. 4, et in 4, d. 17, q. 2, ubi communi-
ter Theologi idem docent. Sumitur ex Triden-
tino, sess. 6, c. 6, ibi : Dum peccatores se esse
intelligeutes, moventur adversus peccata per
odium aliquod, et detestationem, etc; et can. 4,
definit liberum arbitrium effective cooperari
in conversione peccatoris ; liberum autem ar-
fjifrium est ipsa vohmtas. Idem colligitur ex
DISPUTAT.
sess. 14, cap. 4. Et ex Scriptura exigente ab
liomine conversionem seu poenitentiam ex
toto corde, Joel. 2, nam nomine cordis volun-
tatem intelligit, juxta id Matth. 2 : Diliges
Dominum Deum tuum ex toto corde tuo. Ratio-
nes sunt manifestee. Prima, quia actus poeni-
tentice est quidam actus justitice ; at justitia
voluntatis est. Secunda, actus pcenitentice ali-
quo modo attingit Deum quatenus peccatis
offenditur; hoc autem objectum solum potest
attingi per ratiouem superiorem, atque adeo
per voluntatem. Tertia, quia actus pcenitentice
opponitur peccato, quatenus peccatum est; at
peccaturn voluntatis est actus, et contraria
versantur circa idem.
3. Satisfit oljectioni. — Pcena, qua? est in
pcenitentia, quomodo voluntaria. — Dices: pce-
nitentia est qucedam pcena; pcena autem esse
debet involuntaria ; ergo et pcenitentia; ergo
non potest esse actus voluntatis , qui est in-
trinsece voluntarius. Respondetur, potius esse
de ratione pcenitentise, ut pcena per illam as-
sumpta voluntaria sit, juxta Augustinum, de
Vera et falsa pcenitentia, cap. 18 et 19. Quia
debet pcenitentia esse proportionata culpce ;
hcec autem voluntaria fuit. Nec est de ratione
pcence, ut sit simpliciter vel omnino involun-
taria, sed satis est, ut sit repugnans sensui,
vel commoditati naturse , etiamsi assumatur
vohmtarie, vel acceptetur.
4. Hinc faciles sunt alice partes assertionis,
nam omnis actus voluntatis supponit propor-
tionatum actum intellectus. Naturale etiam
est animse humance conjunctee corpori, ut dum
operatur per vires superiores, secum moveat
inferiores; sic enim verum est illud : Necasse
est intelligentem phantasmata speculari; ita
ergo voluntas, dum de peccato dolet, secum
trahit appetitum inferiorem, ut aliquem dolo-
rem concipiat. Sicut etiam dicitur Psalm. 83 :
Cor meum et caro mea exultaverunt in Deum
tivum , nam devotio voluntatis etiam redun-
dare solet in appetitum sensitivum. Ideni er-
go est cle doiore. Et hunc dolorem appetitus
vocavit passionem pcenitentiee D. Thoru. hoc
art., ad 4. In 4 vero, d. 14, q. 2, art. 1, et d.
17, q. 2, art. 1, illum vocat actum virtutis;
sed illud prius habet intrinsece et secundum
se ; hoc vero posterius per denominationem
extrinsecam, et ut subest studiosce electioni
voluntatis, ut recte Palud., d. 14, q. 2, art. 2,
et constat ex generalibus principiis primse se-
eundce.
5. Pcenitentia non semper liabet effectus in
corpore. — Advertendum est autem, hunc ef-
III. SECT. I. 41
feetum, cum fiat in corpore, scepe posse vel
omnino, vel magna ex parte impediri ob cor-
poris dispositionem; et ideo carentia hujus
affectus in sensu, non est signum certum im-
pomitentise vohmtatis, id est, quod voluntas
careat pcenitentia, sicut e contrario, lacrymce
et alise motiones sensibiles non semper sunt
certa signa verse pcenitentice voluntatis, quia
possunt ex variis causis oriri.
6. Dico secundo : omnibus modis, quibus vo-
luntas potest tendere in bonum, potest etiam
actus virtutis pcenitentice exercere ; et ita pos-
sunt varii actus in hac virtute distingui. Possu-
mus autem hos actus in voluntate distinguere
vel ex modis operandi communibus appetitui
sensitivo, quos prosequitur D. Thom., 1. 2,
q. 23 et sequentibus, et sic distinguuntur
amor, desiderium et delectatio ; vel juxta mo-
dos magis proprios ipsi voluntati, et sic dis-
tinguitursimplexvoluntas, intentio, et electio,
ex D. Thorn., 1 . 2, q. 8 et sequentibus. Rursus
per hos actus interdum tendit voluntas in bo-
num, quod per se tale est, et nullum malum
supponit; interdum vero ad tollendum, vel
impediendum nialum, nam boc etiam sub
ratione alicujus boni comprehenditur. Virtus
igitur pcenitentice omnibus his modis potest
operari, et ita varios actus elicere, quos pau-
latim explieabimus.
SECTIO II.
Ulrum virtus pcenitentiae habeat actus tendendi in
bonum, et recedendi a malo.
1 . Ratio dubitandi oritur ex communi modo
loquendi de pcenitentia ; dicitur enim esse
displicentia peccati commissi, unde nec circa
bonum, nec circa omne malum versari vide-
tur, sed solum circa pravum actum jam fac-
tum.
2. Nihilominus dicendum est primo, pceni-
tentiam posse elicere omnes actus, quibus
voluntas in bonum tendit. Probatur sigilla-
tim. Nam imprimis potest poenitentia elicere
simplicem voluntatem seu amorem circa ho-
nestatem justitiae ad Deum; deinde deside-
rium operandi hujusmodi justitiam, ad quod
pertinet propositum servandi mandata ; prce-
terea gaudium de tali justitia, vel observa-
tione mandatorum, vel etiam de satisfactione
exhibita pro peccatis, juxta id Aug., de Vera
et falsa pcenitentia, c. 13 : Pcenitensde pecca-
to doleat, et de dolore gaudeat. Similiter huc
pertinet intentio destruendi peccatum, ut do-
cetD. Thom. hic, art. 2, ad 1 , et art. 4, et vo-
42
QILEST. LXXXV. ARTIC. I.
luntas noil peccandi amplius, et satisfaciendi
pro peccato comniisso, et utendi mediis ad
hunc fmem accommodatis ; quae omnia clara
sunt exiis, quee diximus de objecto hujus vir-
tutis, et ex comparatione ad justitiam huma-
nam, quam ibi ssepe fecimus, et ex conne-
xione, quee reperitur inter hos actus sub eo-
dem motivo et honestate. Ex hoc enim prin-
cipio optime colligitur varietas actuum sub
eadem A7irtute, ut sumitur exD. Thom., 2. 2,
queest. 28, art. 1, ubi ex illo principio colligit
gaudium et amorem esse actus charitatis.
Propositum sitne aclus pmnitentice .
3. Solum potest dubitari de actu propositi,
vel desiderii in futurum. Nam quidam negant
esse actum hujus virtutis. Quod indicat, licet
obscure, Albertus, in-4, d. 44, art. 42 ; D. Th.
etiam, d. 17, q. 2, art. 1, subobscure loqui-
tur, dicens, pcenitentiam non exercere hunc
actum nisi prout habet adjunctam pruden-
tiam. Verumtamen ex hoc eodem dicto col-
ligo hunc actum esse hujus virtutis, quia so-
la prudentia non elicit illum, sed dirigit, vel
imperat ; ergo pcenitentia est quse illum eli-
cit, cum sit actus voluntatis et ejusdem ho-
nestatis. Dices : eodem modo potuisset dice-
re D. Thom., pcenitentiam non detestari pec-
catum, nisi ut habet prudentiam adjunctam ;
imo hoc commune est omnibus virtutibus vo-
luntatis in exercendis actibus suis. Respondeo
in re ita esse, fortasse'tamen D. Thom. usum
fuisse illo modo loquendi, ut indicaret pceni-
tentiam non exercere illum actum secundum
prsecisam rationem seu denomi^ationem pce-
nitentiae, sed secundum adaequatam rationem
talis virtutis, quse prout habet adjunctam pru-
dentiam, non solum medetur praeteritis, et
moderatur prsesentia, sed etiamprrecavet seu
providet futuris. Quod clarius docuit Alens.,
4 p., qusest. 12, memb. 3, art. 9, § 2. Alias,
q. 69, art. 2, memb. 9. Ubi etiam recte ad-
vertit omnem virtutem in sua materia et sub
honestate sua exercere hunc actum ; quia ad
perfectionem virtutis pertinet perseverantia
in illa ; et ideo velle semper castitatem ser-
vare, sub hac ratione est actus castitatis, et
sic de aliis ; idem ergo est cum proportione
in hac virtute. Quod etiam supra insinuavi-
mus agentes de objecto, ubi alias rationes,
et Conc. Trid. adduximus.
G-audium quomoclo a pmnitentia sit.
4. Dubitant etiam aliqui de actu gaudii,
tum quia D. Thom. bic, art. 2, ad 1 , gaudium
de bonis operibustribuitcbaritati ; tum etiam
quia gaudium videtur repugnare dolori, et il-
lum excluclere ; proprius autem pcenitentise
actus est clolor. Dicendum est tamen, gau-
dium de bonis operibus, quatenus cedunt in
Dei gloriam, et in illum, ut in finem superna-
turalem, velut in talem amicum referuntur,
sic pertinere ad charitatem; gaudium autem
de sequitate justitice vel conservata, vel resti-
tuta, ad hanc virtutem pertinere, ut ex dis-
cursu facto satis constat. Nec verum est om-
ne gaudium excludere omnem dolorem, sed
si sint ejusdem rei ; hic autem dolor pceni-
tentiae est de peccato, ut commisso, gauchum
de remissione peccati, vel etiam de satisfac-
tione pro peccato.
5. Occurritur odjectioni. — Dices : licet
tale gaudium non omnino tollat dolorem,
minuit tamen, saltem ex generalibus rationi-
bus gaudii et tristitiee, et ex diversis nioclis
afficiendi subjectum. Respondet Durand., d.
14,q. 4, non esse hocinconveniens, quia non
oportet dolorem pcenitentise esse omnibus
modis maximum. D. Thom. autem in4, d. 17,
q. 2, art. 1 , negat assumptum, quia hoc gau-
diiim est consequens ipsummet dolorem pce-
nitentia?. Dico tamenhoc maxime verum esse
cle ipsa detestatione peccati ; hsec enim nullo
modo minuitur, neque impeditur propter
gaudium consequens ; dolor autem, in rigore
sumptus, quamvis non minuatnr ex gaudio
consequente, ut sic, potest tamen inupediri,
ne ulterius progrediatur.
Asseriio secunda. De actibus pcenitentice circa
malum.
6. Dico secundo : virtus pcenitentire fugit
malum seu peccatum omnibus modis, quibus
voluntas solet malum refugere, et ita etiam
distinguuntur plures alii actus hujus virtutis.
Ha?.c assertio constat ex dictis de objecto, et
ex prrecedente, nam omnia ibi dicta possunt
hic cum proportione applicari. Ut autem ali-
quas difficultates expediam , notandse sunt
voces, quibus hi actus significari solent, sci-
licet odium, detestatio, displicentia, dolor et
tristitia; his enim utitur Trid. sess. 44, et com-
muniter Doctores. Est autem in eis observan-
dum, aliquando vel omnes vel aliquas ex his
vocibus sumi ut generales. Displicentia enim
dici potest, tum de oclio, tum de dolore, vel
detestatione, et eodem modo quilibet ex his
actibus dici potest aversio a peccato, vel fuga
illius; dolor etiam et tristitia in preesenti idem
DISPUTAT.
sunt. Tres crgo vocos seu actus explicancli a
nobis sunt secundum proprias rationes suas,
scilicet odium, detestatio et dolor, quibus
etiam adjungemus propositum, seu intentio-
nem destruendi peccatum.
7. Odium et detestatio peccati quomodo dis-
tinguantur. — Primo igitur inquiri potest, an
odium et detestatio peccati commissi sint ac-
tus diversi. Et ratio dubitandi esse potest,
quia peccatum commissum jam consideratur,
seu apprebenditur ut malum proescns ; odium
autemtantum potest distingui a detestatione,
tanquam fuga mali absolute sumpti, a fuga
mali praesentis ; ergo solum potest distingui
a tali detestatione illud odium, quod versatur
circa peccatum absolute, abstrahendo ab hoc
quod sit commissum; ergo, si utrumque su-
matur, ut cadit in peccatum commissum, non
possunt distingui.
8. Nihilominus dicendum est, illos actus es-
se distinctos* quia etiam odium potest versari
circa malum quod jam inest, quia quod insit,
non tollit absolutam rationem mali; etipsa-
met pcenitentia potest odio haberi, non pree-
cise quia prcesens est, sed absolute, quia
quoddam malum est. Rursus circa hujusmodi
malum potest insurgere desiderium quod non
insit, et affectus voluntatis ad hoc ut tale ma-
lum non fuerit commissum ; hic autem actus
diversus est a praBcedente , ut patet tum ex
modo tendendi et operandi; tum etiam ex
effectu,. nam ad odium , ut sic, non sequitur
tristitia, sequitur autem ex illa detestatione,
ut notavit D. Thom. in4, d. 17, q. 2, art. 1,
qusestiunc. 1, ad 3. Denique circa bonum
quod possidetur, prseter amorem potest homo
habere desiderium nunquam carendi tali bo-
no; ergo e contrario hic actus desiderii, vrtle
nunquampzccasse, est distinctus ab odio. Qua-
propter in hoc actu cernitur propria ratio
pcenitentiae secundum rigorosam hujus vocis
significationem, ut ex D. Thoma supra sumi-
tur, et hic, q. 84, art. 8, et hoc art., ad 3, et
infra art. 4 ; et ex Palud., dict. d. 17, q. 1,
art. 1 et2; Sot., q. l,art.l; Ledesm., l,p. 4, q.
32, art. 1 , du b. 2; Navarro, inSum., c. 1, n.2;
clarius Cajet, tom. 1 Opusc.,tract. 4, q. 1; qui
agente.s de contritione, vel de attritione, di-
cunt proprie consistere in detestatione, et ab
effectu declarant, quia dolor proxime sequi-
tur ex detestatione, ut dictum est, et latius
infradicemus. Et favet Concilium Trid., sess.
14, c. 2, dicens pcenitentiam esse detestatio-
nem peccati cum pio animi dolore ; et eodem
feremodo loquit^r Conc. Coloniense, titulo de
III. SECT. II. 43
Pcenitentia, in principio, et Augustin., lib. 2
ad Simplicianum, q. 2.
9. Quis sit ordo inter dictos actus. — Quod
si de ordine inter illos actus interrogetur, re-
sponcleo, odium esse natura sua priorem ac-
tum, quia respicit objectum secundum ratio-
nem magis abstractam et absolutam. Non vi-
cletur tamen necessarium, ut in executione
seu ordine temporis semper ocliuni antecedat;
nam consiclerata turpitudine peccati com-
missi, potest voluntas statim detestari pecca-
tmn, desiderando nunquam illud commisisse ;
quia in ipso objecto est sufficiens ratio et
fundamentum ad talem actum , et in illo in-
cluditur virtute ipsum odium , quod satis est.
SECTIO III.
Vtrum actus pcenitentice absolutus sit et efficax.
1. Ratio dubitandi oritur ex preecedenti sec-
tione. Nam ex ibi dictis sequitur proprium
actum pcenitentice esse solum voluntatem
quamclani conditionatam , quani velleitatem
appellant; consequens est falsum; igitur. Se-
quela patet, quia objectum illius actus est im-
possibile, nimirum prseteritum non fuisse ;
circa objectum autem impossibile non potest
eSse voluntas, nisi conditionata. Minor autem
probatur, quia voluntas conditionata est inef-
ficax. Unde non potest omnino avertere vo-
luntatem a peccato , quod est de ratione actus
pcenitentiae.
2. Varice sententice. — In hac difficultate
tres invenio dicendi nioclos. Primus est, il-
lum actum esse absolutum , qui explicatur
hac voce, volo, non illa, vellem. Ita Medin.,
Codice de Pcenitent., tract. 1 , q. 1, et sumpsit
ex Alens., 4 p., q. 12, memb. 1, art. 2, § 2,
alias q. 54, memb. 2, art. 3, infine; et Albert.
in 4, d. 14, art. 2. Quorum ratio est, quia
peccatum commissum non fuisse non est im-
possibile simpliciter , secl tantum ex supposi-
tione ; circa hujusmodi autem impossibile
versari potest actus absolutus. Secunda sen-
tentia est , illum actum esse conditionatum.
Est D. Thom. in 4, dist. 17, q. 2, art. 1, q. 1,
ad3, quem Sot., d. 14, q. 2, art. 1, et d. 17,
q. I, art. I, et Ledesm., 1, p. 4, q. 32, art. I,
dub. 3, et alii sequuntur. Et ratio est, quia,
licet illud objectum tantum sit impossibile ex
suppositione , tamen voluntas non versatur
circa illud per talem actum , nisi ex prasclicta
suppositione ; et ideo perinde se habet, ac
simpliciter impossibile. Tertia sententia est
Adriani in 4, q. 1, de Pcenitentia, illiun ac-
44 QUiEST. LXX
tum non esse absolutum, propter rationem
D. Thomse, neque esse conditionatmn, quia
jam conditio posita est, et non ignoratur ;
quando autem cognita est conditio, vel volun-
tas nullum elicit actum, vel elicit absolutimi.
Unde concludit illum actum esse simplicem
affectum displicentise peccaticommissi; atqae
ita parum videtur illum distinguere ab actu
odii.
3. Acius voluntatis quomodo absolutus vel
conditiunatus dicatur. — Ut vero caveatur
a?quivocatio, in qua videtur Adrianus versa-
tus, oportet distinguere illam vocem, conditio-
natus, cum conjungitur cum actu voluntatis;
interdum enim sumi potest ex parte subjecti,
seu potius voluntatis , ut cum aliquis profert
hanc conditionalem : Si Petrus hoc a me pe-
teret, vellem id facere ; tunc enim voluntas
de pro?senti non vult , sed homo affirmat se
voliturum, si id accideret ; et ita conditio sus-
pendit , seu tollit omnem actum voluntatis in
praBsenti ; et ideo improprie talis dicitur actus
conditionatus , quia revera nullus est, sed
esset, si conditio poneretur. Unde in contra-
rio sensu omnis actus voluntatis, qui de prte-
senti exercetur, potest dici absolutus, quam-
vis non semper proprie, ut patebit. Alio igi-
tur modo et magis proprio dicitur actus con-
ditionatus ex parte objecti, quia, licet volun-
tas in pra^senti illum exerceat , tamen per il-
lum non tendit in objectum absolute sum-
ptum, sed vestitum aliqua conditione. Ut cum
testator legat centum Petro, si hoc fecerit,
revera vult donare , tamen sub ea condi-
tione. Cujus signum est, quia expleta illa
conditione , illa voluntas habet effectum sine
novo actu. Actus vero absolutus contrarius
huic conditionato erit ille, qui nec ex parte
subjecti, neque ex parte objecti habet appo-
sitam conditionem ; et hic est proprius usus
iUius vocis.
4. Resolutio de actu poenitentue. — Actus
ergo poenitentiee non potest dici conditionatus
priori modo ; aiioqui non esset verus et realis
actus ; et si hoc tantum voluit Adrianus, recte
dixit ; debuisset tamen vocare illum actum
absolutum, ut cum proportione et sine eequi-
vocatione vocibus uteretur ; debuisset etiam
mentionem facere actus conditionati ex parte
objecti. Unde si de hoc sit sermo, recte D.
Thom. dixit actum pcenitentise esse conditio-
natum ; quia vel expresse, vel implicite inclu-
dit hanc conditioncm, si milii esset possibile.
Et hoc recte concludit ratio D. Thomse.
5. Actus conditionatus quid operetur, — Ut
XV. AKTIC. I.
vero satisfaciamus difficultati de inefficacia ta-
lis actus, advertendum est, actum conditiona-
tum voluntatis, quamvis non sit efficax quoad
omnia, quandiu conditio non est impleta, esse
tamen posse efficaceni quoad aliqua, respectu
quorum habet vim actus absoluti. Quodvariis
modis contingere potest pro actuum et objec-
torum diversitate. Aliquando enim potest
conditio posita in objecto esse possibilis , oc-
culta tamen et pendens exfuturo. Et tunc po-
test esse voluntas efficax de se ; si autem con-
ditio sit de futuro , erit suspensa quoad effec-
tum. usque ad talem conditionem, ut cum volo
dare centum, si hoc feceris ; et ideo talis vo-
luntas non per vellem, sed per volo explica-
tur. Si vero conditio in re sit posita, et igno-
retur, voluntas statim habet effectum, ut cum
volo absolvere, si es dispositus. Et de tali vo-
litione verum est, quod ait Adrian., si condi-
tio sit in re posita, et cognoscatur, non posse
volitionem esse conditionatam. Et e converso
etiam verum est, si sciatur talem conclitionem
non esse in re, vel non esse futuram, non
posse haberi voluntatem illam conditionatam
ita efficacem, sed ad summum per modum
velleitatis. Unde in divite hic actus, vellem
dare eleemosynam, si possem, licet videatur
esse sub conditione , quaj illi nota est , re ta-
men vera plus includit, videlicet, si possem
vincere meum affectiim, vel possem sine diffi-
cultate, vel aliquid simile ; necesse est enim,
ut talis conditio ex aliqua parte, vel non sit
posita, vel saltem sit ignorata, aut non consi-
derata ; alias actus]necessario transibit in ab-
solutum.
G. Detestatio peccati commissi quomodo effi-
cax. — Aliquando vero contingit objectum
esse impossibile, vel sintpliciter, ut me esse
Deum, vel ex suppositione, ut prseteritum non
fuisse, velhominem salvari sine observatione
mandatorum. Et in his omnibus semper sub-
inteUigitur, vel expresse additur conditio, si
fieri posset, et actus non est volo, sed vellem,
ut recte D. Thomas dixit, et experientia do-
cet. Ideoque talis actus est simpliciter ineffi-
cax respectu objecti impossibilis , ut sic : ta-
men si quantum ad aliquid possibile sit , res-
pectu illius potest habere aliquam efficaciam.
Atque ita contingit in preesenti actu detesta-
tionis, de quo loquimur ; nam est quidem ille
actus inefficax, quantum ad hoc ut efficere
possit quominus illud peccatum factum non
fuerit ; et quoadhoc dixit D. Thom. hic, ad 3,
stultum esse conari ad hoc , ut peccatum com-
missum non fuerit, Est autem^efficax ilie actus
DISl»LTrAT. ii
ad separandam ct avertendam voluntatem ab
affectu pcccati. Unde impossibile est cum tali
actu , si ex plena determinatione voluntatis
liat, simul esse affectum peccandi. Et idco
etiam includit ille actns efficaciam acl des-
truendum peccatum commissum , quatenus
aliquo modo permanet habitualiter seumora-
liter, ut in clicta solutione ad 3 D. Tliom. ad-
dit. Et hoc satis est ad veram et perfectam
rationem actus pcenitentire , qui vel formali-
ter, vel virtute includit propositum emen-
dandi Deo illud, quod contra ipsum commis-
sum est, ut sumiturex D. Thom. infra,art. 4.
Nam per hujusmodi detestationem ita abomi-
natur homo peccatum commissum, ut ex vi
illius vellet, si posset, facere ut non fuisset;
ergo etiam vult illud destruere saltem quan-
tum acl rationem culpa? , quce moraliter ma-
net; quantum acl hoc enim objectum possi-
bile est , et ideo respectu illius potest talis
actus efiicaciam habere. Sicut etiam ob eam-
dem causam talis actus efficaciter avertit vo-
luntatem a peccato fnturo , quantum est ex
se, quia habet cum illo formalem aut virtua-
lem incompossibilitatem , quam significavit
Concilium Trid., sess. 14, cap. 4, dicens : Si
voluntafem peccandi excludat.
7. Et quantum ad hsec, in quibus actus ille
est efiicax, potest in bono sensu verum esse,
quod Alensis ait, actum illum non tantum
esse nolUm, sed etiam nolo. Quanquani sub
hoc verbo indicativi melius explicatur ille ac-
tus in ordine ad peccatum, ut sic. Recte enim
dicet aliquis , nolo peccatum , non autem sic,
nolo peccasse, sed nollem. Et idcirco respectu
talis objecti, id est, peccati commissi, ut sic,
recte appellatur ab Adriano ille actus simplex
affectus absolutus aliquo moclo , quatenns
actu inest ; imo ct aliquo moclo efficax , qua-
tenus per iilum voluntas ex vero et toto af-
fectu avertitur a malitia peccati , et eo modo
quo potest vult illam non esse. Nihilominus
tamen simpliciter non caret omni conditione,
neque habet efficaciam quantum ad proprium
objectum, cruod est facere, ut peccatum com-
missum non fuerit.
Detestatio peccati , et intentio desiruendi illud
quomodo differant.
8. Hinc vero suboritur difficultas , nam vi-
dctur ex dictis sequi hunc actum detestationis
peccati non esse diversum ab actu intentionis
seu propositi destruendi peccatum, quia to-
tam hanc vim et efficaciam includit ille actus,
ut clixi. Consequens autem repugnat D. Th.,
I. SECT. 111. 45
q. 85, art. 2, ad 1, ubi distinguit illos actus
pcr modum imperantis et imperati. Et (quod
difficilius est) illos tribuit divcrsis virtutibus,
nirairum intentionem poenitentice, detcstatio-
nem autem charitati. Quod etiam est contra
ea quse diximus ; nam inter actus elicitos
pcenitentice detestationem posuimus.
9. Ad priorem partem hujus difficultatis
respondeo negando sequelam, et simpliciter
cum D. Thoma concedendo illos actus secun-
dum formalcs rationes suas esse distinctos,
quamvis in virtute vel efficacia convenire vi-
deantur, ut probat ratio facta. Ratio vero dis-
tinctionis est, quia unus est per modum fugse
et aversionis voluntatis , scilicet detestatio ;
alter est per modum prosecutionis et intentio-
nis. Uncle ille prior immediate versatur circa
peccatum commissum, ut sic ; -posterior vero
propinquius tenclit ad resarciendam divinam
injuriam, ideoque versatur circa satisfactio-
nem, seu recompensationem peccati. Et ita
D. Thom. hic, art. 3, ad 4, et scepe alias, vocat
illum actum intentionem, seu propositum sa-
tisfaciendi, seu emendandi quod commissum
est. Unde etiam illi cluo actus ita sunt inter se
connexi, ut invicem possint unus ab alio oriri
secundum diversas rationes, seu causalitates;
nam si detestatio peecati consideretur ut
meclium accommoclatum acl satisfaciendum
Deo aliquo modo pro offensa , sic potest im-
perari ab illo proposito, sicut electio ab in-
tentione. At vero, si consideretur ille actus ut
dispositio qucedam subjecti, sic potest prcece-
dere et pra?parare voluntatem , ut efficaciter
conetur ad dcstruendum peccatum. Sicut in
humanis, quia segritudo displicet, ideo inten-
clit homo, et conatur illam expellere ; et utro-
que modo potest intelligi D. Thomas citato
loco.
SECTiO IV.
An detestatio peccati sit actus elicitus a pccniten-
tia, vel charitate.
1. Hcec qurestio proponitur propter alteram
partem difficultatis posita?, in qua alic|ui ab-
solutc conccdunt hanc detestationem peccati
non posse esse actum a pcenitentia elicitum,
sed a charitate. Quod sentitD. Thomas citato
loco, et expresse in 1. 2, q. 113, art. 5, ad 1,
quia ejusdem virtutis cst detestari mala, cujus
est gaudere de bonis; hoc autem charitatis
est. Verumtamen si ejus sententice sensus es-
sei, posse charitatem sub proprio niotivo, et
ratione elicere aliquam detestationem pecca-
ti, eamque perfectissimam, probanda omnino
46
QILEST. LXXXV. ARTIC. I.
esset; nain hoc ad minimum docetD. Thom.,
et lioc convincit ratio ejus. Imo fortasse
si sermo esset de contritione, quae per se sit
sufficiens dispositio ad gratiam, probabile est
requirere hanc detestationem a charitate eli-
citam. At vero si hsec sententia intelligat nul-
lam detestationem peccati , et sub nulla ra-
tione posse esse actum elicitum a propria
virtute pcenitentiee , nullo modo eam probare
possumus ; quia in superioribus satis osten-
sum est, esse in peccato aliquani rationem
malitiae, sub qua potest virtus pcenitentise il-
lud detestari. Et hoc ipsum convinci potest
ex aho actu pcenitentice, quem prseclicti auc-
tores adnhttunt; nam si haec virtus potest
intendere destructionem peccati et recom-
pensationem ejus, ergo aliquani propriam"
rationem mali invenit in illo peccato, ratione
cujus illud destruere conatur ; ergo ob eam-
clem rationem potest illud detestari. Et con-
firmatur a simili ex justitia humana , cujus
officium est intendere recompensationem in-
jurise facta? proximo ; nam hinc fit, ut ipsam
injuriam detestetur, et ut illi virtuti talis ma-
litia displiceat. Imo hoc ipsum videtur natura
sua prius, nam ob eam causam vult injuriam
destruere, et compensare illam, quia displi-
cet ; ergo idem est dicendum in prtesenti ; est
enim eaclem omnino ratio. Denique alias vir-
tus pcenitentise non haberet illum actum, qui
in propria et rigorosa significatione per hanc
vocem significatur, nam, ut supra ostensum
est, proprie significat retractationem prioris
facti. Item ex proprio actu hujus virtutis non
sequeretur dolor et pcena, nisi valde remote ;
nam dolor proprie comitatur detestationem,
ut dixi, et iterum dicam. Unde non solum
Theologi, sed etiam Goncilia etPatres pceni-
tentiam per detestationem et dolorem defi-
niunt, ut patet exTridentino, sess. 14 , c. 2,
clicente, pcenitentiee actum esse detestationem
cum pio animi dolore. Et eodem fere modo
loquitur Concilium Coloniense, titulo cle Pce-
nitentia , in principio, et Augustinus, lib. 2
Quoestionum ad Simplic, q. 2 : Opus ( inquit )
pcenitendi est cum reperitur voluntas mutandi
cum animi dolore. Propter quod in Jib. de
Veraet falsa pcenitent., cap. 2 et 3, pceniten-
tiam simpliciter dolorem vocat, et similia
multa leguntur in decretis, de Pcenitent.,
dist. 1.
Dolor et detestatio quomodo clistinguantur.
2. Sed tunc insurgit ultima difficultas de
actu doloris comparato ad actum detestatio-
nis, quomodo ab illo distinguatur. Videtur
enim esse iclem actus ; teste enim Aug., 14 de
Civit. , c. 15 , dolornihil aliud est, quam dis-
plicentia de his , quce noiis nolentibus acci-
^«^yhujiismodi autem est detestatio peccati
commissi ; est enim displicentia, et de re no-
bis involuntaria, non quidem secundum eam
voluntatem, qua peccatum commissum est,
sed secundum eam, qua est affectus pceni-
tens, quando peccatum detestacur, ut notavit
D. Thom. in 4, d. 17, q. 2, art. 1, qusestiunc.
1 , ad 2. Unde idem Augustin., lib. de Vera et
falsa pcenit., c. 2 et 3, hunc dolorem displi-
centiam vocat. Et eodem modo loquitur D.
Thom. hoc art. 1 , ad 3, et Durand. in 4, dist.
14, q. 2, et ibi alii. Et denique Trident., sess.
14, cap. 4, dicit, contritionem esse detesta-
tionem et dolorem , indicans has cluas voces
unum actum significare, quia contritio uni-
cus actus est.
3. Nihilominus clicendum est, physice lo-
cruendo, hos duosactusesse distinctos, quam-
vis moraliter ita sint conjuncti in homine via-
tore , ut per modum unius reputentur. Hoc
probatur primo ex communi sententia Theo-
logorum tractantium de actibus humanis, et
passionibus aninise ; distinguunt enim amo-
rem a gauclio, et gaudium a desiderio, ea-
deinque ratione distinguunt dolorem ab odio,
et desiderio fugiendi malum ; hic autem clolor
comparatur ad detestationem tanquam ad fu-
gam, seu desiderium carendi illo malo. Quod
acleo verum existimavit Scot. ut crediderit do-
lorem non esse actum elicitum a vohmtate ,
sed meram passionem in illa exortam ex prio-
ri actu. In quonon probamus ejus sententiam,
quia dolor est actus vitge ; et icleo necesse
est, ut a facultate vitali effective prodeat. In
hoc autem quamdam similitudinemhabet cum
passione, quod non est per se primo existens
in facultate voluntatis, seu appetitus, sed re-
sultat semper mediante actu fugae, seu displi-
centice, nontamen sine concursu actuali ejus-
dem voluntatis. Hinc vero satis cernitur dis-
tinctio inter illos affectus. Unde confirmatur,
nam detestatio est causa doloris ; ergo distin-
guunturinter se. Antecedens docuitD. Thom.
in 4, d. 17, q. 2, art. 1 , q. 1 , ad 3. Et bene Ca-
jet., tom. 1 Opuscul.,tract. 4, q. 1; et patet ex
clictis, quia non resultat in nobis nisi media
detestatione. Imo hic effectus talis est, utim-
pediri possit ex indispositione subjecti, ut no-
tavit D. Thom., q. prseced., art. 8, ubi in-
quit, in beatis esse displicentiam, seu deles-
tationem absque dolore, quia sunt incapaces
DISPUTAT. III. SECT. IV.
47
illius, quod est sufficiens arguinentuni distinc-
tionis. Tandem declaratur ex illamet descri-
ptione Augustini : Dolor est displicenlia de his,
quce nobis nolentibus accidtmt ; supponit ergo
dolor actum, quo objectum doloris sit noli-
tum ; qui actus in preesenti materia non est
nisi ille, quo peccator nollet peccasse, ut D.
Thom. in citato loco 4 declaravit ; ille autem
actus est ipsa detestatio peccati ; ergo dolor
supponit illam, et ab illa distinguitur. Quo-
circa, cum dolor dicitur displicentia, vel ha3C
vox sumitur in quadam generali significatio-
ne, qua dicitur de omni actu voluntatis circa
malum, ut in principio notavi ; vel effectui
tribuitur nomen causse ; cum vero contritio
dicitur dolor, denominatur a proprietate con-
sequente, sine qua neque nomen, neque ra-
tionem contritionis habere censetur, ut infra
declarabo.
Corollarium, et censura cujusdam opinionis
Scoti.
4. Atque ex omnibus clictis in his sectio-
nibus colligere licet, quid sentiendum sit de
quadam enumeratione actuum pcenitentice,
quam habet Scotus in4, d. 14, q. 1 et 2. Ubi
quatuor ponit actus pcenitentiae, vel, ut ipse
laquitur , quatuor acceptiones poenitentice.
Primus actus est, velle in se punire pecca-
tum, applicando causas doloris ; secundus est
nolle peccasse ; tertius acceptare punitionem
ab alio inflictam ; quartus (inquit) est patien-
ter illam ferre. Ex quibus solum primum esse
dicit cujusdam justitite vindicativce ; secundum
autem non pertinere ad aliquam singularem
virtutem, sedad omnes respective, seu in sua
materia ; tertium ait, esse charitatis vel spei ;
quartum patientise. Heec vero distinctio impri-
mis nulla methodo aut ratione data est ; hoc
enim modo posset distinguere innmneros pce-
nitentise modos. Deinde immerito attribuit
pcenitentise illum primum actum, ut prima-
rium ; prior enim est detestatio ipsius peccati
commissi , includens propositum destruendi
illucl, nam hinc oritur illa voluntas vindican-
cli, et puniendi in se peccatum. Quod recte
insinuavit D. Thom. hic, ad 4, dicens, dolorem
peccati esse displicentiam , seu reprobationem
facti prceteriti cum intentione removendi sc-
quelam ipsius, scilicet offensam Dei, et reatum
pcence • in quibus verbis sentit hoc ultimum
esse etiam ultimo intentuni in actu pceniten-
tise, scilicet, auferre reatum pcenEe, quod fit
per vindictam et puiiitionem, et applicando
causas doloris. Et ratio est manifesta, nam
prior est satisfactio pro culpa, quam pro pre-
na. Imo haec videtur esse quasi secundarium
quid in virtute pcenitentise, ut latius infra di-
cemus, agentes dc satisfactione, et de actu
exteriori pcenitentia?.
5. Unde ulterius immerito negat Scotus, se-
cundum actum pertinere ad specialem virtu-
tem; non enim consideravit objectum formale
proprium virtutis pcenitentice ; imo nec moti-
vum charitatis considerasse videtur, sub quo
potest etiam ille actus abuna virtute singulari
elici, imo et a virtute spei, vel obedientise,
ut ex superius dictis de virtute pcenitentiee
manifestum est. Ei ex eo quod Scotus dicit
de tertio actu convinci potest ; nam si quis
potest acceptare pcenitentiam pro peccato ex
charitate , et spe , multo magis potest odis-
se ipsum peccatum, vel nolle peccasse. Et
eadem omnino ratione deberet etiam fateri
illuni tertium actum esse posse a virtute
pcenitentice, si sub proprio ejus motivo eli-
ciatur, ut fieri potest; potest enim quis ac-
ceptare pcenam ex affectujustitise. Quod etiam
confirmari potest ex primo actu, nam ejus-
dem rationis est velle se pTmire, et velle ac-
ceptare pcenam ab alio inflictam, si sub eo-
dem motivo fiat, nam reliqua differentia pla-
ne materialis est. Et idem fere est de quarto
actu , si idem motivum operandi servetur ;
quanquam verum sit sub propria ratione pos-
se etiam illum actum ad pcenitentiam perti-
nere. Itaque ex hac doctrina nulhun novum
actum virtutis pcenitentiae habemus, praeter
eos, quos explicuimus, nisi voluntatem satis-
faciendi pro peccatis commissis, vel volunta-
rie eligendo pcenam, vel impositam accep-
tando, vel illatam voluntarie sustinendo (li8ec
enim omnia, ut clixi, materialiter diversa sunt
in ordine ad motivum posnitentice); hunc ergo
actum sub propria ratione elicitum fatemur
esse hujus virtutis actum, secundarium ta-
men, et minus principalem, loquendo de sa-
tisfactione pro temporali pcena.
6. Qjiicedam sententia Cani expenditur. —
Quapropter mihi etiam non probatur quod
scripsit Cano in sua relectione de Pcenit.,
part. 2, primarium actum hujus virtutis esse
dolorem ipsum peccatorum, quatenus nobis
pcenalis est, nam principalius (inquit) a nobis
exigit Deus in recompensationempeccati, ut nos
ipsos torqueamus per dolorem et tristitiam .
quam ut ipsum honoremus, quia nostram quce-
rit utilitatem.qucein pcenis voluntarie sumptis
pro peccatis maxima est. Ehec, inquam, doc-
trina mihi non probatur, nam si loquimur de
48
QU/EST. LXXXV. ARTIC.,1.
dolore et tristitia cum omni rigore et proprie-
tate sumpta, ut distinguitur a displicentia seu
detestatione peccati, sic falsum est dolorem
esse primarium actum pcenitentiae, aut prin-
cipalius intentum ; jam enim sect. prseced.
ostendi, principaliorem actum esse ipsam de-
testationem peccati. Et sine dubio hoc est,
quod preecipueintenditDeus in nobis, ut, sci-
licet, vomntatem nostram omnino a peccato
avertamus, et in ipsum Deum eam converta-
mus ; dolorem autem requirit, tum ut effec-
tum consequentem ad illum affectum, tum ut
illo juvemur ad magis detestandum ipsum
peccatum, et perseverantius cavendum illud.
Quod si (ut est frequens) doloris nomine ip-
sam detestationem intellexit Cano, immerito
dixit Deum magis intendere per hunc actum
afflictionem nostram, quam honorem suum ;
nam propter quod unumquodque tale, etillud
magis ; sed Deus intendit nostram pcenam et
affiictionempropterhonorem suum; ergohunc
magis intendit. Unde licet etiam nostram uti-
litatem intendat, hanc tamen utilitatem nos-
tram ordinat ad eumdem suum honorem, quia
omnia ordinat ad se, tanquamad ultimumfi-
nem, cui nulla utilitas accrescere potest, sed
tantum gloria et honor. Item nos ipsi, ut per-
fecte operemur, etiam dum nos affligimus et
castigamus, totum referre debemus in divi-
num honorem tanquam in prsecipuum sco-
pum, quia ipse divinus honor majoris esse
debet apud nos aestimationis , quam nostra
utilitas. Pra^terea in satisfactione magis in-
tenta esse debet satisfactio pro injuria, quam
pro poena debita, quia illud est primarium in
negotio justificationis, reliquum vero est con-
sequens; satisfactio autempro injuria divina,
quatenus a nobis exhiberi potest, principalius
lit per detestationem peccati, quatenus ex
amore Dei procedit, et ex intentione resar-
ciendi divinum honorem, quantum in nobis
est ; ergoboc est magis intentum etiam a Deo,
quam afflictio nostra, quatenus est nobis poe-
nalis , et ut sic est satisfactoria pro pcena.
Est ergo hic actus pcenitentia!, sed secunda-
rius, ut diximus.
SECTIO V.
Vtrum actus prmitentice lionestus sit.
1. Contrarii errores. — In hac et sequenti-
bus*sectionibus specialiter loquar de proprio
actu detestationis peccati, qui ad rem prse-
sentem est magis proprius, et quia facile erit
ad reliquos accommodare, quee de hoc dixe-
rimus , servata proportione. Lutherani ergo
hunc actum rejiciunt, vel ut otiosum et inu- .
tilem, quia est conatus quidam contra praete-
ritum factum, de quo jam dolere inutile est,
vel etiam, ut praesumptuosum, quia oritur ex
voluntate satisfaciendi Deo^ ac si nobis possi-
bile hoc esset. Pelagiani autem, approbantes
hunc actum, naturalibus viribus liberi arbi-
trii illum attribuunt, dicentes, hoc modo posse
hominem suis viribus liberari a peccato.
2. Actumpcznitenticehoncstum esse. — Asser-
tio prima. — Dicendum vero est primo, actum
christianse pcenitentiae esse honestum et san-
ctum. Conclusio est definita in Tridentino,
sess. 14,can. 5, et sumitur ex Scriptura, qua-
tenus et consulit, et praecipit hunc actum, ut
patet Ezech. 18 et 33, Matth. 3 et 4 ; et sub
nomine compunctionis Psal. 4 , et Mich. 4 ;
et sub nomine tristitia? ac poenitentiae, 2 ad
Cor. 7. Quod autem Deus praDcipit, honestum
est; unde Tertull., lib. de Pcenit., c. 4 : Bonum
est pcenitere, an non ? quid revolvis ? Deus prce-
cipit. Et August., lib. de duabus Animabus
contraManich., c. 14: Bonum (mquitj estpce-
nitere: quicl necesse est Scripturas afferre?
vox est ipsa naturce. Unde etiam Aristotel., 7.
Ethic, cap. 7 : Quem non pcenitet (inquit), ine-
menclalilis est.
3. Hcereticorum evasio. — Refcllitur. — Ratio
aprioriredditur. — Satisfit Lutlier. — Ad bcec,
et similia Scripturae testimonia (quod semel an-
notare necesse est) respondent lueretici, quo-
ties Scriptura de pcenitentia loquitur, non de
detestatione peccati commissi, sed de sola mu-
tatione vitce futura3, quae prius per jiropositum,
postea peripsamobservationem mandatorum
sufficienter fit, sermonem facere ; quod con-
firmant exverbograeco f/.et:dvoKx, quod rcsipis-
ccntiam significat. Verumtamen ex interpre-
tatione omnium Patrum, et ex collatione plu-
rium testimoniorum constat, sermonem esse
de propria pcenitentia a nobis expiicata^ cam-
que illa voce significari, quse proptereanunc
doloris nomine , nunc gemitus , nunc com-
punctionis et conversionis exprimitur. Et Joel.
2, et Ezech. 18, distincte preecipitur pceni-
tentia, etnovavita. Etquamvis demus vocem
graecam resipiscentiamsignificare, tamenhajc
ipsa resipiscentia non fit sine animi et affcc-
tus mutatione, ut notavit Lactantius, lib. 6 de
Vera sapientia, c. 24 , et Tertullian. , lib. 2
contra Marcion., c. 24, in fme. Mutatio enim
animi requirit recessum ab uno termino , et
accessum ad alium. Unde non satis est no-
vum opus inchoare , quia per hoc mutatur
DISPUTAT.
opus, noii vero animus ; num post multa pec-
cata, ut, verbi gratia, post sumptam ab ini-
mieo vindictam, potcstquismutare opnscirca
illimi, ei benefaciendo, non mutando animum
circa priorem vindictam. Propter quod dixit
August, 1. dePcenitentiannedicina, inprinc:
Nemo potest novam vitam inchoare, nisi eum
mperioris vitcc pceniteat. Et eodem tendunt
verba Aristotelis superius citata. Non ergo
sufficit propositmn novae vitae ad veram ani-
mi mutationem, nisipriorvita, quae placebat,
displicere incipiat. Propter quod aiebat Eze-
chias, Isaiae 38 : Recogitabo tibi omnes annos
meos in amaritudineanimce mece. Et Sapiens,
Ecclesiast. 21 : Fili, peccasti, ne adjicias ite-
rum, et de prceteritis deprecare, ut tibi dimit-
tantur. Ubietiam insinuatur optima ratio hu-
jus honestatis , nam, licet peccata preeterita
sint actu, manent tamen reatu, ut dixit Au-
gust., lib. de Nuptiis, c. 26. Et ideo ad il-
lorum veniam obtmendam medium optimum
est illa cum dolore recognoscere, juxta illud
Psal. 30 : Quoniam iniquitatem meam ego co-
gnosco , etc. Ratio tandem a priori est, quia
objectum illius actus est per se bonum, ut
satisin superioribus declaratum est; et potest
cum debitis circumstantiis fieri ; nam omne
objectum honestum ex se habet has circum-
stantias , et voluntas recta ratione utens, et
adjuta divina gratia , potest illas observare.
Falsum est ergo hunc actum esse otiosum,
aut inutilem, quianon tendit ad hoc, ut quod
factum est, non fuerit factum ; sed ad hoc, ut
voluntas , et avertatur ab illo malo, et des-
truat illud, quatenus aliquo modo permanet,
qui finis est valde honestus, et ad illum obti-
nendum valde utilis est hujusmodiactus, nam
ut dixit August., lib. de Vera et falsa pceni-
tentia, c. 20 : Q.ui convertitur, necessario do-
let habere, quod gaudet perdere. Unde merito
Chrysost.,hom. 5 ad Populum, tristitiam fere
ad nihil aliud utilem esse dixit, nisi, ut de
peccatis habeatur. Quapropter neque pree-
sumptuo sus est talis actus, quia non pro-
priis viribus, sed divina gratia concedi credi-
tur, ut jam dicam.Et quia nonfit animo satisfa-
ciendi Deo ad aequalitatem , aut ex perfecta
justitia, sed solum faciendiquod in nobis est,
ut a Deo obtineamus misericordiam ; hoc au-
tem totum valde consentaneum rationi est.
JPcenitejitiam posse habere diversas honeslates.
■4. Honestas ex genere actus requirit debitum
modum. — Dubium. — Solvitur. — Est autem
considerandum ex superius dictis, et ex ge-
XXII.
lll SECT. v. i\)
nerali doctrina de moralibus actibus, hujus-
modi detcstationcm diversas posse habere
honcstates, seu species virtutis, juxta varia
motiva honesta, ex quibus procedcre potest.
Namsi peccatmn furti, verbi gratia, displiceat
ob turpitudinem, quam habet contra jusii-
tiam humanam, motivum illud, ut supra dixi,
pertinet ad justitiam, et consequenter actus
ille habet rectitudinem et honestatem justi-
tiae ; et simili modo pertinebit acl rectitudinem
charitatis, si peccatum displiceat proxime et
immediate, ut repugnat amicitiae divinae, et sic
de aliis virtutibus ; unde, ut habeat specialem
honestatem pcenitentiae , oportet , ut sit ex
motivo destruendi, seu removendi peccatum,
ut est injuria Dei. Ha?c autemhonestas, quae
est ex objecto, et dicitur honestas ex genere
actus, requirit debitum modum, et ceeteras
circumstantias morales ; nam cum bonuufsit
ex integra causa, non est actus moraliter bo-
nus, nisi cum bono objecto habeat bonas et
proportionatas circumstantias. Quia vero cir-
cumstantise sunt accidentia, objectum vero
per se convenit actui, ideo quando definimus
aliquem actum esse bonum, quia scientia est
de iis quse sunt per se, intelligitur ex vi pro-
prii et formalis objecti ; subinteliigitur autem
conditio, Si debitw circumstantue non desint ;
quas possibiles esse, imo et debitas tali actui,
ut certum supponitur , tanquam necessario
consequens exvi talis objecti. Imo, loquendo
de actu interiori virtutis, ut nunc loquimur,
probabileis credimus , juxta vera principia
moralia, non posse interiorem actum versari
circa objectum honestum formaliter, et ut ho-
nestumest, quin simul habeatomnes circum-
stantias debitas tali actui, tum quia si motivum
honestum movet ad operandum, simul etiam
movet ad debite operandum ; tum etiam quia
ipsahonestas objecti, ut hic et nunc proposi-
ta, aliquomodo pendet ex circumstantiis ; sed
de hoc alias. Unde, quod ad prresens spectat,
dubitari non potest de actu pcenitentiae, si
debito modo exerceatur, cum ostensum sit
habere posse honestum motivum, etnon tan-
tum unum, sed rnultiplex. Dubitari vero pos-
set imprimis, quis debitus modus servandus
sit, autquaa circumstantiai adhibendse, ut talis
actus habeat honestatem. Sed hoc vel non
habet peculiarem difficultatem, prseter gene-
ralem doctrinam de actibus moralibus ; vel
si quid proprium est huic actui, in discursu
materise tradendum erit, abi ostendemus quis
modus servandus sit in agenda pcenitentia, et
quo tempore sit agenda, et similia. Ex moti-
50
vis autem ad poenitendum, specialem habet
quaestionem motivum illud, quo sse.pe excita-
mur ad agendam pcenitentiam ob timorem
pcena3;dequo in particulari dicemus inferius,
disput. 5, quse erit de attritione.
SEGTIO VI.
Utrum actus pcenitentiw supernaturalis sit.
1 . Probatur ex Scriptura et Patribus. —
Omissis variis opinionibus, quas iufra com-
modius attingemus, dicendum est primo, ac-
tum christianse pcenitentire supernaturalem
esse. In hac assertione conveniunt Theologi
omnes, ut videre licet in Div. Thom. hic, art.
5, et 1. 2, q. 109, art. 6, q. 113, art. 3 ; et
Bonav. in 2, d. 28, art. 2, q. 1 ; Gregor. , d.
26, q. 1 ; Marsil., q. 17. Et ex recentioribus
videri potest Vega, hb. 6 in Trident., c. 13, et
Opusc. de Justific, q. 11; Bellarmin., lib. 1 de
Pcenit., c. 3 ; et Soto in 4, dist. 14, q. 2 ; et
Ruardus, art. 6 et 7 contra Luther. ; etJacobus
Latomus, lib. 1 de Justific, c. 3. Estque iUa
pars de fide, nimirum hunc actum talem esse,
ut sine divina et supernaturali gratia exerce-
ri non possit ; hujusmodi autem actum su-
pernaturalem vocamus. Et probatur primo ex
Scriptura sacra et Patribus, nam in divina
Scriptura sicut fides et charitas, ita etiam pce-
nitentia dicitur esse donum Dei, quo loquen-
di modo explicari solent supernaturalia et
gratuita dona ; ergo. Major patet 2 ad Ti-
mot. 2 : Nequando Deus det illis pcenitentiam
ad cognoscendam verilatem, et resipiscant a
diaboti laqueis ; ex quo testimonio banc veri-
tatem confirmat Fulgent. , lib. de Fide ad Petr. ,
c. 31 ; et Aug., lib. 5 contra Julian., c. 3, di-
cens : Nisi ipse dederis , quis agit pceniten-
tiam ? Et LeoPapa ,epist. 91, dicens : Pceni-
tentiam ex Dei credimus inspiratione conce-
ptam, dicente Apostolo, Nequando Deus det il-
lis pcenitentiam. Quod optime confirmatur ex
illo Actor. 5 : Hunc principem et salvatorem
Deus exaltavit dextera sua ad dandam pceni-
tentiam Israeli , et remissionem peccatorum.
Utrumque ergo est donum Dei, quod nobis
per merita Christi conceditur. Et hoc ipsum
est , quod Ezech. 6 promittitur : Dalo volis
cor novum, et spiritum novum ponam in medio
vestri, et avferam cor tapideum de carne ves-
tra, et dabo vobis cor carneum ; quod testimo-
nium spepe Augustinus ad hocpropositum ex-
ponit, prsesertim 1 lib. contra duas epist. Pe-
lagianorum, c. 20. Idemque sumitur ex om-
nibus locis, in quibus a Deo petimus, ut nos
QtLEST. LXXXV. ARTiC. I.
convertat, ut admonuit Conc. Trident., sess.
6, c. 5; et prius Hieronym. in id Jerem. 31 :
Convcrte me, Domine, et convertar, postquam
enim convertisti me, egi pceniientiam . Et Cce-
lestinus P. in ep. adEpiscopos Galliee, c 11,
ex simihbus Ecclesiee orationibus id confir-
mat.
2. Probatur assertio ex Conciliis. — Pr&clu-
ditur evasio. — Secundo probatur ex Conciliis,
et defmitionibus Ecclesise, nam Concilium
Arausic II, can. 4, sic inquit : Si quis, ut a
peccato purgeonur, voluniatem nostram Deum
exspectara contendit, non autem, ut etiam pur-
gari velimus, per Sancti Spiritus infusionem
et operationem fieri confitetur, resistit Spiri-
tv.i S. dicenti,Prceparatur voluntas a Domino,
etc, etcan. 7 et 25 habentur definitionesge-
nerales, de actibus ad salutem pertinentibus.
Expressius vero hoc docet ac definit Conci-
lium Trident.., sess. 6, c 6, et can. 3: Siquis
(inquit) dixerit sine prceveniente Spiritus S.
inspiratione, atque ejus adjutorio hominemcre-
clere, sperare, diligere, autpcenitere, sicutopor-
tet, ut eijustificationis gratia conferatur, ana-
thema sit. Ubi eodem modo docet gratiam
essc necessariam ad actum pcenitentia^, sicut
ad actum fidei,speiac dilectionis; ergo sentit
eodem modo esse supernaturalem. Nec dici
potest, pcenitentiam, qualenus fidei et amori
conjunctam, esse supernaturalem, non quia
in se supernaturalis sit, sed quia vel directio
fidei, vel amoris imperium seu ordinatio su-
pernaturalis est. Hoc (inquam) dici non po-
test, tum quia alias eodem modo dicere quis
posset spem, vel amorem non esse in se ac~
tus supernaturales, sed solum quoad direc-
tionem fidei ; vel e conversofidem secundum
se non esse supernaturalem, sed ut informa-
tam charitale. Tum etiam quia Concil. non
tantum copulatim seu complexive definit,
gratiam esse necessariam ad collectionem il-
lorum actuum, sed divisim et copulalive ad
singulos illorum actuum esse necessariam
gratiam ; et ideo non sine causa utitur dic-
tione disjunctiva, aut. Nonpotest ergo secun-
dum fidem negari, quin pcenitentia, simpli-
citer loquendo, actus sit supernaturalis. De
qua verilate legi possunt multa apud Inno-
cent. P., ep. 25 et 26 ; Leonem, ep. 84, alias
86; Augustin., lib. 2 contra duas ep. Pelag.,
c 10, et lib. de Gratia et libero Arbit., c 17;
Amhros., lib. 10 in Lucam, circa illa verba :
Cvnversus Dominus respexit Petrum; et Chry-
sost.j hom. 41adPopulum.
3. Asseriio probatur ratione.— Objcctio. —
DISPUTAT.
Sohitur. — Tertio probatur ratione suinpta
ab effectu, et ex principiis fidei. Nam aliquis
actus poenitentiae estultima dispositio ad gra-
tiam ; debet autem esseactus supernaturalis;
ergo actus pcenitentise est supernaturalis.
Diceturfortasse,dispositionem ad gratiam de-
bere essesupernaturalem ex dilectione cha-
ritatis , includit enim detestationem peccati
propter Deum summe dilectum ; atque ita
non concludi actum pcenitentise esse super-
naturalem, nisi quoad hanc relationem. Sed
contra priino, nam ostensum est singulos ac-
tus in illa dispositione inclusos, esse super-
naturales, ex doctrina Concilii Tridentini. Et
ratione etiam ostendi potest, quia ad ulti-
mam dispositionem ad gratiam non solum
non sufficit actus naturalis., verum etiamnul-
lus naturalis actus per se necessarius est ,
tum quia tota ultiraa dispositio est ejusdem
ordinis cum forma ; tum quia si aliquis na-
turalis actus esset per se necessarius ad dis-
positionem talem, illum posset homo naturae
viribus inchoare et perficere, per se loquen-
do, et seclusis extrinsecis impedimentis, vel
diffieultatibus; atque ita per illum posset suee
salutis initium efficere, quod est contra sa-
nam doctrinam. Secundo, quia eadem est fere
ratio de actu poenitentiae et amoris, ut statim
ostendemus.
4. Quorumdam Theologorum opi?iio de su-
pernaturalitate pceniteniice . — Fundamentum
eorum. — Conftrmatur. — Confirmatioalia. —
Confirmatur tandem. — Ut autem veritatem
hanc et ^declaremus amplius et probemus ,
sciendum est , nonnullos Theologos asse-
ruisse actum pcenitentia? secundum se, et se-
cundum totam entitatem suam , naturalem
esse , ideoque fieri posse per naturales vires
liberi arbitrii, licet prout exigitur a Deo ad
salutem, aliquid supernaturale necessarium
sit, quod a divina gratia pendet. Ita sentit
Durand. in 2, d. 28, q. 5 ; Scot., in 4, d. 14 ,
quffist. 2, art. 1 ; Gabriel, qusestione prima ; et
Cajet., t. 1 Opusc, tract. 4, q. 1. Fundamen-
tum eorum esse potuit, quia hoc satis est ad
intelligendam Scripturam , et defmitiones
Concil. ; ideo enim Trident. addit particulam il-
lam, sicut oporlet, ut significet gratiam esse
necessariam, non propter pcenitentiam abso-
lute, sed propter specialem modum, quem
Deus requirit; alioqui vero nulla apparet ra-
tio, propter quam voluntas non possit suis vi-
ribus detestari quod turpe est, et contra ra-
tionem; imo tanto facilius id poterit, quanto
ratio malitiae major fuerit, cum naturalis pro-
III. SECT. VI. 51
pensio voluntatis ~sit ad honestatem ; crgo
qusecunque detestatio peccati, quantunivis
perfecta ex parte motivi, erit actus naturahs ;
hic autem est actus pcenitentiae, de quo agi-
mus. Et potest hoc confirmari, nam licet for-
tasse de virtutibus theologicis et actibus ea-
rum certius sit esse per se supernaturales ,
tamen de virtutibus moralibus, id est valde
incertum, et multi probabilius esse credunt,
nullas esse per se infusas : virtus autem pce-
nitentise moralis est ; ergo est virtus acquisi-
ta tantum ; ergo actus ejus, secundum se ,
naturalis est. Quod si ab his auctoribus inqui-
ras quid sitillud supernaturale, quodin actu
pcenitentiaa requiritur, Scot. et Gabr. nihil
aliud esse dicunt prseter denominationem
quamdam, quse est acceptari a Deo, seu in-
formari gratia. Cajetan. dicit esse quamdam
habitudinem ad causam, nimirum, quod pro-
cedat ab speciali auxilio Dei ; et idem fere
dicit Durand., qui ineo magis errat, quod so-
lum requirit auxilium extrinsecum seu occa-
sionem bene operandi ex speciali Dei provi-
dentia praeparatam. Et confirmari potest haec
sententia, nam peccatum esse offensam Dei,
et detestabile secundum rectam rationem, et
maxime propter illud motivum tantum, est
objectum, quodnaturali ratione cognoscitur ;
ergo etiam potest voluntas sua naturali vir-
tute in illum actum efficaciter prodire ; quia
potest voluntas naturaliter conformari dicta-
mini practico rationis naturalis. Tandem ar-
gumentatur Cajetan., quia alias posset quis
esse certus de sua justificatione etremissione
peccati ; nam est certus se detestari pecca-
tum efficaciter et propter Deum ; ergo si alio-
qui est certus, hunc actum esse supernatura-
lem, et ex gratia, experimento cognosceret
homo in se justificationem suam.
5. Refellitur Jwc opinio, et contraria sen-
tentia roboraiur. — Eziilicaturvis rationis. —
Ad excludendam hanc sententiam dico se-
cundo hunc actum esse supernaturalem in-
trinsece, id est, in iis, quae illi vere et rea-
liter insunt, ac denique in ejus entitate.
Quam partemprobo ex illis verbis Concil. Tri-
clent., sess. 6,can. 3: Siquis dixerit, sineSjri-
ritus S. inspiratione, et ejus adiutorio posse
aliquem poeniterc, sicut oportet, anatliema sit.
In quo canone suppono, quatuor illa verba,
quae Concilium ponit, scilicet credere, spera-
re, diligere, et pcenitere, non srnni complexi-
ve, seu collective, sed divisive, seu copulati-
ve, ut dixi, quia intentio Concilii non est de-
finire illa Dei auxilia esse necessaria ad om-
52
«ILEST. LXXXV. ARTIC. I.
nes hos actus simul suuiptos , sed etiam ad
eorum singulos ; alioqui non esset de fide, ad
credendum, ut sic, esse necessariam gratiam,
et similiter acl amandum, quod est manifeste
falsum, ut constat ex toto discursu Concilii
in tota illa sessione, et ex aliis antiquioribus,
Arausicano, et Milevit., et ex communi con-
sensu Patrum et Theologorum. Igitur juxta
hanc defmitionem Concilii actus pcenitentiee
talis est, ut sine gratia excitante et adjuvante
fieri non possit ; ergo est in se supernatura-
lis. Patet consequentia, quia actus naturalis
fieripotest sine hujusmodi auxiliis ; nam,licet
auxilium gratise possit esse utile ad facilius
efficienclum naturalem actum, non tamen est
simpliciter necessarium, loquendo de singu-
lis actibus, ut late 1. 2, q. 409, art. 2 et 3.
Et explicatur yis hujus rationis, nam, si ac-
tus pcenitentiae quoad omnia intrinseca est na-
turalis, solumque dicitur esse supernatura-
lis per acceptationem extrinseeaniDei, id est,
quia acceptatur a Deo, ergo ad eliciendum
illum actum non requiritur Spiritus Sancti
inspiratio, ejusque speciale adjutorium, quod
est contra defmitionem Concil. Trid. Sequela
probatur, quia homo potest suis viribus eli-
cere illum actum, et quidquid intrinsece in
illo est ; ergo ad hoc non requiritur illa in-
spiratio vel adjutorium. Rursus postquamho-
mo suis viribus elicuit talem actum, Deus sua
voluntate gratuita potest illum acceptare ,
adeo ut Cajetau. dicat, stante aequali opera-
tione et actione duorum hominum , Deum
acceptare pro sua voluntate actum unius ut
sufficientem dispositionem, et non alterius ;
sed ad hanc acceptationem non est necessa-
ria inspiratio, vel adjutorium SpiritusSancti,
quia itla acceptatio non est hominis operatio,
ad quam illa auxilia requiri solent , sed est
sola Dei voluntas extrinsecus acceptans; un-
de illa acceptatio non est principium effieien-
di actum, sed ordine naturae supponit actum
jam effectum. Eademque ratio est de infor-
matione gratiae, nam haec solum consistit in
krfusione habitualis gratiae, quae sanctificando
personam, morali quodam modo dignificat et
sanctificatactum, ethocmodo dicitur informa-
re illum. Ad hanc ergo informationem nibil
novi operatur homo, sed jam passive se ha-
bet, supposita priori efficientia actus; ergo ad
iilam informationem non est necessaria gra-
tia excitans , vel actjuvans ; si ergo neque
propter efficientiam ipsius actus necessaria
est, non est cur sit necessaria.
6. Argumentwm ad hominem contra Sco-
tum. — Urgetur. — Evidenter rejicitur. —
Accedit contra utramque sententiam ; nam
rogo ab Scoto, an actus pceniteirtiee acceptc-
tur a Deo, seu informetur gratia, quia super-
naturalis est ; vel e converso ideo tantum sit
supernaturalis , quia acceptatur a Deo, vel
informatur gratia. Si primum, ergo superua-
turalitas actus non consistit in sola accepta-
tione vel informatio ne extrinseca, sed est ali-
quid aliucl, quod in actu supponitur, ratione
cujus est acceptabilis, et proportionatus , ut
informetur gratia ; illud ergo cst aliquid in-
trinsecum actui. Si secundum, aperte repu-
gnat Concilio, quia acceptari a Deo, vel in-
formari gratia, non est aliquid, quod fieri a
nobis debeat, sed a solo Deo ; ergo in tali
actu nihil est efficiendum, propter quod gra-
tia excitans , vel adjuvans necessaria sit.
Deinde Concilium ait , si quis dixerit , ali-
quem sine preedictis auxiliis gratiae posse ita
pcenitere, ut ei justificationis gratia confera-
tnr, errare in fide ; ergo requirit auxilium ad
actum illum , ut supponitur acl collationem
gratiae , et est ratio seu causa in suo gene-
re , ob quani gratia confertur. Hanc enim
vim habet illa particula Concili, sicut oportet,
scilicet in ipso actu aliquid fieri ex vi auxilii
divini, ratione cujus est sufficiens dispositio
ad gratiam. Praeterea est ratio evidens, quia
alias actus pcenitentiae prout est dispositio ad
gratiam, esset actus mere naturalis, quia, ut
sic , antecedit informationem gratiae , per
cjuam solam constituitur in esse actus super-
naturalis. Et similiter talis actus ex sola natu-
rali dignitate esset acceptabilis Deo , quia
solum est supernaturalis quatenus acceptatur;
ergo quidquid in illo supponitur, ut accepta-
bilis sit, est mere naturale. Haec autem om-
nia non admittentur a Theologis Catholicis ,
quia Pelagianum sapiunt errorem. Et ideo ipse
Scotus, inl, d. 44, dixit,'ideo posse peccato-
rem salvari, quia Deus potest eum sua gra-
tia praevenire, et in 4, d. 22, q. unica, art. 2,
ait, hominem resurgere a peccato, quia Deus
dat illi gratiam ad resurgendum , et videtur
loqui de operante et cooperante gratia.
7. Ad hominem contra Cajetanum. — Du-
rand. impugnatur. — Simili modo argumen-
tamur contra Cajetanum, interrogando, an
actus pcenitentiee sit supernaturalis , quia
procedit ab auxilio, vel e converso, ideo ad
illum sit necessarium auxilium, quia super-
naturalis est. Si secundum , habemus quod
intendimus, nam supernaturalitas actus non
erit sola relatio ad auxilium, sed erit aliquid
DISPUTAT. III
absolutum in actu, ratione cujus requiritur
auxilium. Et revera Concilia ideo acl hujus-
modi actus requirunt auxilia gratise, quia vi-
res liberi arbitrii sunt imbecilles, et insuffi-
cientes ad illos efficiendos. Unde si Cajetanus
eligat priorem partem , parum consentanee
loquitur ad doctrinam Conciliorum ; nam se-
quitur, acl hujusmodi actuni non esse neces-
sarium auxilium gratise, ut fiat in sensu divi-
so, sed solum in sensu composito, ut ab auxi-
lio gratise procedat , esse necessarium tale
auxilium , quod absurdum est. Cur enim exi-
geretur a nobis talis operandi modus , si ac-
tum ceque bonmn per nos ipsos operari pos-
semus ? aut cur Concilia dicerent , absolute
non posse nos nostris viribus hunc actum ef-
ficere ? Et prseterea sequitur ex sententia Ca-
jetani fieri posse, ut duobus hominibus eli-
cientibus actum pcenitentise seque perfectum
in se, uni remittatur peccatum, et non alteri,
solum quia unus facit actum per auxilium, et
alius suis viribus ; quocl consequens Cajeta-
nus concedit ; mihi autem videtur valde fal-
sum , tum quia esset magna improportio et
quasi injustitia cpiaedam, quantum hic inter-
venire potest. Nam, si is, qui est destitutus
auxilio, actum seque perfectum elicit, ac alius
cum auxilio, plus facit quod in se est, quam
alius; ergo magis esset illi remittenda culpa.
Maxime quia Scriptura seque promittit remis-
sionem omnibus vere pcenitentibus ; in eo au-
tem casu tam vcre pcenitet unum, sicut alium.
Denique juxta sententiam Cajetani, quod ad
hos actus sit necessaria gratia, non est con-
naturale ipsis actibus , neque est propter aii-
quarn necessitatem ex parte subjecti, sed est
propter solam extrinsecam legem Dei ; hoc au-
tem est prseter omnem modum operandi divi-
nce providentiae, et prseter omnem modum lo-
quendi Conciiiorum et Patrum de necessitate
gratise. Atque hsec argumentaproceclunt etiam
contra Durand. , et eo fortius, quod ipse non re-
quirit auxilium internum, et consequenter
non requirit inspirationem in rigore sumptam.
Et prseterea nec potest requirere intrinsecum
auxilium adjuvans per modum concursus sn-
jpernaturaiis , quia ad efficiendam naturalem
entitatem semper sufficit naturalis concursus,
quse ratio contra omnes dictas sententias effi-
caciam habet. Relinquitur ergo , ex necessi-
tate gratise ad hunc actuni optime concludi
illud esse in se et intrinsece supernaturale.
8. Pcenitentice actum esse supernaiuralem
in entitate probatur. — ]?ienitentia non est su-
pernaturalis ratione iniensionis . — Nec ratione
. SECT. VI. 53
durationis. — Nec raiione extensionis. — Ra-
tio a priori. — Ex hoc vero ulterius concludo,
quod in 3 p. conclusionis posui, hunc actum
essesnpernaturalem in entitate, id est, in sua
essentia et specie, ita ut talis actus ejusdem
speciei fieri non possit sine auxilio gratise
excitante et adjuvante. Probalur, quia su-
pernaturalitas istius actus est aliquid intrin-
secumiili; sed boc non potest esse modus
aliquis vel accidens illius actus; est ergo en-
titas et essentia ejus. Minor probari potest
discurrendo per omnia, quse in illo actu praa-
ter essentiam et entitatem ejus considerari
possunt. Unum est intensio ; at vero nulla in-
tensio certa, aut determinata necessaria est
ad verum pcenitentise actum, etiam ad illum
qui est sufflciens dispositio ad gratiam, ut
infra ostendam ; ergo ratione solius intensio-
nis, non potest actus dici supernaturalis, ne-
que propter eam solam causam potest gratia
esse necessaria ad illum. Maxime, quia si in-
tensio sit connaturalis actui, per eamdem fa-
cultatem fieri potest, per quam substantia ac-
tus ; si autem talis intensio fingatur extraor-
dinaria, et excedens naturam actus, illa nec
recruiritur, nec frequenter habetur a vere pce-
nitentibus ; ergo ratione illius, neque est ne-
cessaria gratia, neque actus est supernatura-
lis. Alius modus hujusmodi actus esse potest
duratio ejus, de qua eadem argumenta fieri
possunt, quia nuUa definita duratio necessaria
est ad verum pcenitentise actum, etiam ut esse
potest dispositio ad gratiam, quocl infra os-
tendemus; et prseterea eadem virtute, qua
liomo elicit aliquem actum, potest in illo du-
rare per aliquod tempus; et id satis est ad
actum pcenitentiee. Nam licet ad extraordina-
riam, vel diuturnam perseverantiam in iilo
actu sit etiam extraordinaria gratia, aut virtus
necessaria, hoc tamen impertinens est, quia
hujusmodi diuturna duratio ad virtutem vel
effectum pcenitentise necessaria non est. De-
nique dici posset modus talis actus extensio
ejus ad plura objecta, seu peccata ; tamen
juxta vera principia philosophise, hsec exten-
sio non est aliud ab ipsa entitate indivisibili
actus, quse habitudinem habet ad talia objec-
ta. Et prseterea in prsesenti actus pcenitentiee
habet extensionem ad objectum juxta exigen-
tiam motivi in quo fundatur, ut sequente sec-
tione exponam. Ex quo motivo habet etiam
suam essentiam et speciem ; et ideo hic mo-
dus non est accidentalis, neque in reipsa dis-
tinctus ab essentia, vel entitate ipsius actus.
Prseter bos autem modos nullus alius excogi-
54
QILEST. LXXXV. ARTIC. I.
tari potest in actu, qui sit illi intrinsecus, seu
in illo inhserens, a quo habeat actus quod su-
pernaturalis sit; ergo .hoc hahet ex vi suse
essentise et speciei. Et ratio a priori sumenda
est ex eo quod nunc dicebam, nimirum moti-
vum talis actus esse superioris ordinis, et ex-
cedens omne naturale motivum ; actus autem
debet esse proportionatus motivo, seu objecto
formali, et ideo etiam est superioris et su-
pernaturalis ordinis. Quod amplius explicabo
respondendo fundamento contrarise senten-
tise.
9. Fundamento contrario satisfit, — In quo
ponant aliqvA modum perfectum pcenitendi. —
Refellitur. — Quid dicendum sit. — Ad funda-
mentum ergo superius positum respondetur
imprimis, falsum esse per solum illum modum
habituclinis, seu denominationis extrinsecse,
satis explicari doctrinam Conciliorum et Pa-
trum, ut satis a nobis ostensum est. Deinde
dicitur, ex nuha ratione naturali colligi posse
hunc actum esse in entitate sua naturalem,
quia, licet voluntas virtute sua naturali pos-
set aliquo modo detestari peccatum, ut statim
dicam, non tamen omni modo, prsesertirn
perfecto. Pcenitentia autem Christiana , de
qua agimus, esse debet perfectus actus sal-
tem in specie et in ordine virtutis. Nonnulli
autem hanc perfectionem in hoc solum po-
nunt, quod voluntas ex parte sua elevatur ad
altiorem modum operandi, quamvis ex parte
objecti nihil sit, quod non posset efficaciter
et formaliter attingi per naturales actus vo-
luntatis ; nam circa idem omnino objectum
materiale et formale potest Deus elevare vo-
luntatem ad eliciendum actum supernatura-
lem quoad substantiam, etiamsi voluntas cir-
ca illucl idem posset naturalem actum effi-
cere. Sed hoc mihi non omnino probatur,
tum quia, licet fortasse id possit facere Deus,
tamen non est consentaneum naturis rerum ,
et consequenter nunquam talis modus ope-
randi exigitur secunclum ordinariam legem ;
tum etiam quia verius existimo, juxta doctri-
nam Conciliorum et Patrum in materia de
gratia, non posse aliquem operari perfecte
circa objecta supernaturalium actuum ex for-
malibus motivis eorum sine auxilio gratise.
Et ideo in prsesenti dicendum est , dari in
actu Christianse pcenitentise motivum adeo
supernaturale,utnon possit voluntas, suis vi-
ribus, in illo solo fundata, efficaciter detestari
peccatum ; quale autem illud sit, declaro.
Prima confirmatio sohitur.
10. Ad primam igitur confirmationem de
virtute morali, dicendum imprimis est, dari
quemdam actum pcenitentise , id est, detesta-
tionis peccati, elicitum a virtute theologali,
scilicet charitate. Et in rigore ad doctrinam
fidei defendendam, et intelligendam defini-
tionem Concilii Tridentini sufficit confiteri,
hunc actum esse supernaturalem ; nam quan-
do Concilia loquuntur de pcenitentia, non
tractant de virtute illa speciali, quam voca-
mus justitiam ad Deum; quod enim detur
talis virtus, non pertinet ad doctrinam fidei.
Tractant ergo de pcenitentia absolute pro de-
testatione peccati, et prsesertim de illa, quse
ad remissionem peccati disponit , ad quod
maxime confert detestatio ex charitate. Hsec
ergo supernaturalis est ex eodem motivo, ex
quo ipsa charitas, scilicet ex bonitate divina,
quatenus est in Deo, ut estfinis supernatura-
lis ita excedens humanam naturam , ut non
habeat cum illo naturalem connexionem, nec
dependentiam, aut inclinationem ; nam hinc
provenit, ut cliligere hunc finem super omnia
propter solam bonitatem suam, excedat vires
hurnanse naturse ; et inde etiam est, ut detes-
tari peccatum efficaciter, et super omnia, so-
lum quia huic bonitati repugnat, sit supra
easdem vires. Secundo dicitur, probabilius
esse, dari virtutes morales per se infusas, in
quibus etiam potest assignari objectum for-
male supernaturale ex conformitate ad su-
pernaturalem rationem, seu legem, in qua
semper fundantur proprii actus harum virtu-
tum. Quod clarius apparet in virtute religio-
nis, quae aliquo modo attingit Deum ipsmn.
Unde etiam illum respicit, ut supernaturalem
finem, et cultum proportionatum illi tribuit ;
pcenitentia autem vel est ipsa religio, vel in
hoc sequalis, et ejusdem rationis cum religio-
ne, nam etiam attingit Deum, ut supernatu-
ralem finem, a quo peccatum avertit ; unde
aliquid supernaturale respectu illius efficaci-
ter vult, scilicet, recompensare offensam, et
illam expeUere, etc. Et ideo merito Concilium
Arausic. ita defmit hanc voluntatem esse su-
pernaturalem, sicut voluntatem credendi. Pe-
titur autem in illa confirmatione aliud du-
bium, quod in sequente sectione commodius
explicabitur.
DISPUTAT.
SEGTIO VII.
An delur aliqua pcenitentia naturalis.
1. Painitentia reqicisita duplex. — Duobus
modis solet accipi pcenitentia, ut in superio-
ribus dislinximus, scilicet Jate et generatim ,
et prout habet specialem honestatem. Si ergo
loquamur late de pcenitentia, prout est gene-
ralis virtuSj sic quselibet virtus sub propria
ratione potest detestari peccatum sibi contra-
rium. Et ideo sicut datur virtus moralis ac-
quisita, quse potest elicere naturalem actum
virtutis, ita potest eadem virtus elicere natu-
ralem detestationem et odium vitii sibi con-
trarii. Hoc ergo modo clarum est posse dari
naturalem pcenitentiam. Et de hac naturali
pcenitentia prsecipue videtur loqui Augusti-
nus, lib. de Duab. animab., c. 14 et 15, cujus
verba supra citavimus. Et de eadem loquitur
Arist. 7, Ethic, c. 1, cujus verba etiara supra
retuli. Et fortasse in eodem sensu dixit Plato
9 de Legibus , seepe aliquem nova peccata
committere, quia non expiavit commissa.
2. Quid de peccato, ut offensa Dei est. — Ra-
tione naturali cognoscitur peccatum esse offen-
sionem Dei. — Ratio redditur. — At vero, si
loquamur de detestatione peccati, quatenus
offensa Dei esf, difficilius est, an possit aliquo
modo naturaliter haberi. Nam aiiqui Theolo-
gi dubitant, an possitrationenaturali cognos-
ci, nostris peccatis Deum offendi. Et partem
negantem indicant Scot.., in 4, d. 14, q. 3, et
Durand., q. 1, qui consequenter aiunf, illam
detestationem non posse haberi absolute ex
sola ratione naturali, quamvis supposita illa
cognitione, undecumquehabeaiur, dicant ex
parte voluntatis detestationem illam posse
naturaliter haberi. Mihi .tamen probabilius
videtur, ratione naturali cognosci^ peccatum
esse offensionem Dei, ut est auctor, guberna-
tor, et finis naturee. Quod sentit Vega, lib. 13
in Trident., c. Sso, etinsinuat Tertull.,lib. de
Poenit., c. 5, dicens : Ignorantes Domimcm
nulla exceptio tueatur a poena , quia Deus in
aperto constitutus est, et vel ex ipsis relus com-
preliensibilem ignorare non licet. Ubi non lo-
quitur tantum de cognitione Dei absolute ,
sed quatenus nostris peccatis offenditur ; hsec
enim cognitio est, quse non excusat a propria
pcena peccato debita. Favet etiam D. Thom.,
superioriquEest., art. 7, ut ibi attigi in Gom.,
et disp. 1, sect. 2. Ratio vero est, quia di-
vina providentia lumine naturali cognoscitur,
et consequenter Deum esse universalem gu-
III. SECT. VII. 55
bernatoremetlegislatorem ; item cognoscitur
Deum esse finem ultimum naturalem homi-
nis supra omnia diligendum, in cujus conse-
cutione naturalis hominis beatitudo consistit.
Ex his autem principiis non obscure colligi-
tur, Deum offendi peccatis hominum, velquia
ejus praBceptum, et obedientia contemnitur,
velquia in ratione finisultimi aliquid ei prce-
fertur.
3. Naturaliter poiest liomo detestari pecca-
tum,ut est offensa Dei. — Hac igitur cognitio-
ne supposita, sive ex propria scientia, sive ex
humana fide et traditione eomparetur, etiam
potest homini naturaliter displicere pecca-
tum commissum, ob hanc peculiarem ratio-
nem, quod cedat in offensionem Dei. Proba-
tur, quia etiam illa ratio mali est propter se
detestabilis, imo et detestabilior quam alise,
cum sit gravior cseteris; estque repugnans
ipsi naturse et naturali rationi ; ergo potest
homo, per se loquendo, illam detestari actu
naturali. Et confirmatur, ac declaratur, nam
homo potest viribus naturse diligere Deum,
ut finem ultimum et naturalem ; ergo potest
odisse quidquid contrarium est huic dilectio-
ni ; sed peccatum, ul sic, est contrarium di-
vina3 dilectioni ; ergo potest etiam dolere de
peccato quatenus offensa Dei est. Qui enim
amat aliquem , facile dolet quod eum offen-
derit, et qui ad unum terminum accedit ,
etiam virtute potest a contrario recedere. Qui
ergo cognoscit peccatum esse contrarium
Deo, qua virtute potest Deum diligere, potest
etiam peccatum detestari.
i.Primum corollarium. — Sicut amor Dei,
ita detestatio peccati, et proposiium non pec-
candi naturaliter haberi potest. — JSemper ta-
men cum duplici imperfectione. — Prima. —
Secunda. — Ex quo colligitur, ita sentiendum
esse de hac naturali detestatione peccati, et
de proposito iterum non peccandi, ejusque
efficacia et perfectione, sicut aliquis senserit
de naturali dilectione Dei, utest finis naturse,
nam eadem est utriusque actusratio, eteam-
dem servant inter se proportionem, quam si-
miles actus supernaturales servant inter se.
Est autem probabile, posse hominem pro ali-
quo instanti., aut brevi tempore, diligere Deum
auctorem naturae super omnia absoluto actu et
efficaci, quantum est ex parte sui affectus, pro
illo brevi tempore ; eodem ergo proportionali
modo poterit detestari peccatum, ut illi con-
trarium, quia objectum totum naturale est,
et consequenter etiam actus et causa ejus ;
impedimenta vero et difficultates, qua? pos-
36 QU^EST.
sunt homini occurrere ad talem actum eli-
ciendum, non pro unoquoque instanti, aut
brevi tempore occurrunt; et ideo simpliciter
non repugnat hujusrcodi actum elicere. Sem-
per tamen habet hujusmodi actus duplicem
imperfectionem, si intra limites purae naturae
sistamus. Prima est cujusdam inefficacise in
ordine ad effectum, propter quam absolute
incflicax dici solet, quia talis amor, dolor,
aut propositum, per sese consideratum , et
auxiliis gratiee destitutum, non potest esse
constans, nec diu suis coutrariis resistere,
quia non potest homo suis viribus totam na-
turse legem multo temporeimplere. Secunda
imperfectio, quse ex hac nascitur, redundat
aliquo modo in determinationem ipsius effec-
tus, quatenus ipsamet perseverantia, vel pec-
cati carentia potcst objective cadere in pro-
positum voluntatis, et virtualiter includi in
odio, seu detestationepeccati. Sic enim, nisi
propositum illud nitatur aliquo modo in spe
auxilii divini, non potest omnino absolute
ferri in illud objecturo, quod homini secun-
dum se moraliterimpossibile est; spes autem
talis auxilii supernaturalis est, et ideoex hac
parte detestatio peccati ex auxilio gratise per-
fectior est, magisque absoluta ; illa vero, quse
naturalis est, aliquo modo est imperfecta,
quamvis continere possit absolutum odium
peccati, includens propositum cavendi illud,
quantum est ex parte sua, id est, conandi
et faciendi quod potuerit, ad vitandum pec-
catum.
5. Secundum corollarium. — Hinc vero ul-
terius colligi videtur, posse hominem stando
in pura ratione naturali, postquam peccavit,
et Deum offendit, habere etiam naturale de-
siderium placendi Deo et expellendi a se pec-
catum, prsesertim siiutelligeret, se non posse
consequi suam naturalem beatitudinem, in
statu peccati existentem. Quia cum natura-
liter appetat esse beatus , naturaliter etiam
desiderare potest, impedimenta beatitudi-
nis auferri. Item quia si quis hominem of-
fendit, ex naturali inclinatione et honestate
appetit placare illuin ; multo ergo magis
Deum, si ejus offensio cognita sit. Item, quia,
si homo naturaliter cognoscit providentiam
Dei, cognoscit etiam peccatorum vindictam ;
ergo vel hac ratione desiderabithabere Deuin
placatum. Unde fit, ut his etiam rationibus et
motivis induci possit ad naturale odium pec-
cati ac detestationem ejns.
6. Objectio. — Dices : non potest homo natu-
raliter cognoscere, esse sibi possibile placare
LXXXV. ARTIC. I.
Deum offensum; ergo neque potest idappe-
tere, neque ob eam causam detestari pecca-
tum. Antecedens palet, tum quianullum me-
dium cognoscitur pcr naturalem rationem ,
quo possit homo placare Deum offensum ; tale
enim medium non potest esse naluree, sed
gratiee, etideo nonpotest esse naturaliter co-
gnitum; tum etiam quiaalias etiam spescon-
sequendi veniam peccati commissi essetactus
naturalis, quodrepugnatnonsolum D.Thom.,
quaestione preecedenti, art. 1, adl, sed eliam
Concil. Trid., sess. 14, cap. 4, ubi ait, pceni-
tentiam cum spe veniee esse Spiritus Sancti
donum.
7. Solvitur. — Respondetur : si sit sermo
de venia peccati, quse vere tollit culpam, et
restituit homlnem in Dei gratiam et benevo-
lentiam , non oportet ut homo per lumen
naturse cognoscat , hujusmodi veniam esse
possibilem, aut datum esse aliquod medium
ad illam obtinendam ; nihilominus tamen,
ut bene notat Ledes., 1 p. quarti, q. 26, art.
\, non repugnat cognoscere, vel potius sus-
picarij posse Deumremittere peccati pcenam,
et consequenter etiam tollere debitum ejus
per moralem condonationem, nihil cognos-
cendo de ordine gratiaa. Et similiter conjec-
tare posset homo, nullum esse medium ma-
gis accommodatura ad hancreinissionem ob-
tinendam, quam sit detestatio ac dolorpec-
cati commissi ; quo modo etiam Ovidius in
lib. 1 de Ponto, dc suis diis dixit :
Saepe levant poenas, ereplaque lumina reddunt,
Dum bene peccati poenituisse vident.
Unde, quod attinet ad spem, dicendum est,
spem veniae supernaturalis, per gratieeet jus-
titiae restitutionem, non posse cognosci aut ha-
beri lumine aul viribus naturee. Addo eliam,
illius imperfectse veniai nonpossehaberi cer-
tam spem, quia hoec fundatur in verbo et
promissione Dei, quae non potest lumine na-
turali cognosci. Sedde hac re latius agitur in
1. 2, q. 109, ubi disseritur, et quam efficax
possit esse ille actus, et quantum valere pos-
sit ad remissionem peccati, vel nunc, vel in
statu puree naturse.
8. Occurritur tacitce oljectioni. — Nec vero
doctrina hsec repugnat dictis in preecedenti
sectione (ut in quadam objectione, seu con-
fiimatione ibi relicta opponebatur), quia mo-
tivum detestandi peccatum, non tantum na-
turale, sedetiam supernaturale esse potest;
et illud quod supernaturale est, excellentius
est et efficacius ad convertendam voluntatem
DISPUTAT. III. SECT. VIII.
ct omncm peccati malitiam detcstandam. Est
autem minus prop.or.tiona.tum imbecillitati hu-
mana? naturse, eo quod supernaturalis regu-
la, et finis etiam, ac legislator supernaturalis
naturam cxcedant, et cum illa non habeant
necessariani connexionem, et multa complec-
tantur, qua? impossibilia sunt per natura? vi-
res; et ideo, sicut perfectus amor charitatis
supernaturalis est , ita etiam perfectus dolor
pcenitentiai. Hinc vero facile etiam evitatur
inconveniens , quod supra inferebat Cajeta-
nus de certitudine justificationis. Ut enim jus-
tificatio sit incerta, satis est, quod possit dari
aliquis naturalis actus pcenitentia?. Eo vel
maxime, quod de ipsis etiam actibus naturali-
bus vix potest homo certum judicium ferre,
qua ratione aut motivo pra?cipue fiant ; unde
multo minus potest perspicere qualitatem ac
modum et gradum sui actus seu dispositionis.
Item, quia de ipsomet actu supernaturali in-
certum est, quando et quomodo ad remissio-
nem peccati sufficiat, ut videbimus disputat.
seq.
SECTIO VIII.
Utrum verus pcenitentice actus esse debeat univer-
salis cle omnibus peccatis.
1. Ratio duUtandi. — Ratio dubitandi est,
quia voluntas nihil amat, nec detestatur, nisi
quod illi per actualem cognitionem proponi-
tur; saspe autem exercet homo actum pceni-
tcntite non cogitans de omnibus peccatis, sed
de uno, vei altero tantum , ut experientia
constat; ergo. In contrarimn est, quia vera
pcenitentia averlit voluntatem simpliciter a
peccato , et inde est, ut non possit unum
peccatum sine alio tolli; ergo non potest
unum sine alio displicere ; ergo vera displi-
centia peccati ex pcenitentia , necessario est
de omnibus peccatis.
2. Duplex potest esse universalis detestatio
peccati. — Duobus modis intelligi potest, de-
testationem peccati esse universalem, scilicet
formaliter, vel virtualiter. Formaliter voco,
quando ad talem detestationem antecedit in
intellectu recognitio peccatorum omnium, si-
ve illa distincta sit per expressam propositio-
nem singidorum peccatorum, sive confusa,
ita tamen ut formalem distributionem conli-
neat. Virtualiter autem erit dolor universalis,
quando, licet peccatum, de quo cogitatur,
particulare sit, ratio tamen detestandi illud
est sufficiens ad avertendam voluntatem ab
omni peccato. Solet quidem citari Cajet. quod
universaliter neget, posse affectum contra
peccata esse universalem, nisi peccata ipsa
distincte recogitentur , vel saltem confuse et
universaliter; quod sumi posse videtur ex
tom. 1 Opusculorum, tract. 4, q. 2, in fine.
Sed ibi non declarat, qualis possit esse , vel
necessario sit actus pcenitentia? secundum se
consideratus, sed quam universalitatem re-
quirat ad rationem contritionis, et disposi-
tionis ad gratiam, quod postea tractaturi su-
mus. Loquendo ergo absolute de actu pceni-
tentise, non videtur dubium, quin sit capax
hujus universalitatis virtualis ratione objecti
formalis. Cujus signum erit, si ex vi detesta-
tionis peccati sub tali ratione, voluntas ita
maneat affecta, ut impossibile sit, cum tali
detestatione simul esse actualem complacen-
tiam alterius peccati, etiam si specie diver-
sum sit. In quo est etiam distinguendum d'?
peccato veniali et mortali ; est enim de illis
diversa ratio, ut videbimus. Est etiam distin-
guendum de ratione aut motivo detestandi,
an sit universale, aut particulare, quas voces
supra declaravi. Ac denique distinguendum
est de pcenitentia generatim sumpta, vel spe-
cialiter provirtute speciali.
Assertio 1.
3. Primo igiturcertum est, nonomnem ac-
tum pcenitentise esse formaliter universalem
ex parle objecti actu cogitati. Hoc convincit
prima ratio dubitandi proposita.
Assertio 2.
4. Dcinde certum est , non omnem veram
detestationem peccati esse universalem vir-
tualiter. Nam quoties motivum est particula-
re, et pertinens ad determinatam virtutem,
detestatio non extenditur, etiam virtualiter,
ad peccata contraria aliis virtutibus. Facile
patet exemplis, nam qui detestatur, verbi gra-
lia, adulterium, propter propriam turpitudi-
nem ejus , non propterea odio habet furtum;
imo cum illa detestatione potest simul esse
propositum furandi; et ita est in aliis. Ratio
vero est, quia illa vitia nec sunt contraria tali
virtuti, neque habent necessariam connexio-
nem cum illo motivo deiestandi.
Assertio 3.
5. Declaratur primo ex assensu fidei. — Di-
co tertio : quando ratiodetestandi ahquodpec-
catum est communisomnibus mortalibus pec-
58 QILEST. LXXXV. ARTIC. I.
catis, et omnino similis et ejusdem rationis absolute intendit vitare pcenam
cum illis, tunc licet detestatio peccati sit par-
ticularis formaliter, et in objecto materiali,
nihilominus est universalis virtualiter, etsim-
pliciter avertit voluntatem ab affectu morta-
lispeccati. Hoc sumoex D. Thom., queestione
sequente, art. 3, et rationem insinuat, quia
ubi est eadem ratio, est idem effectus. Decla-
rari autem potest imprimis a simiii, ex as-
sensu fidei; nam licet interdum versetur
circa definitam aliquam veritatem , si tamen
sit ex puro motivo fidei, semper est univer-
salis virlualiter, id est, includens hunc affec-
tum ex parte credentis^ nimirum, illum esse
paratum ad credendum quamcunque aliam
veritatem sub illo motivo sufficienter propo-
sitam : quia motivum est omnino idem in
omnibus particularibus objectis materiahbus;
et in eo talem habent connexionem omnes il-
lee veritates particulares, ut non possit una
negari, quin destruantur omnes. Quod a con-
trario etiam explicatur, qnia propter hanc
causam non potest aliquis vera fide credere
unum articulum, si alium sufficienter propo-
situmneget; idem ergo erit, quoties moti-
vum simile fuerit.
6. Declaratur secundo ex propria materia,
— Secundodeclaratur inpropria materiamam
qui detestatur unum peccatum mortale prop-
ter timorem eeternee pcense, necesse est, ut
virtute detestetur omnia mortalia,, quia per
quodlibet incurritureeternee pceneereatus; et
per unum contrahitur non minus quam per
omnia, quamvis quoad gravitatem et inten-
sionem pcense non sit eequalitas; quo modo
intelligi potest illud Jacobi 2 : Qni in uno of-
fendit. factus est omnium reus. Similiter, qui
detestatur unum mortale, quia est ita con-
trarium charitati, ut dissolvat amicitiam cum
Deo, virtute detestatur omnia, quia in omni-
bus est malitia, seu aversio simiiis, quoad il-
lam rationem. Ex quibus exemplis potest du-
plex formariratio. Prima est, nam qui effi-
caciter intendit aliquem finem, virtute et im-
plicite vultmedia necessaria ad illum finem,
eteconverso, qui efficaciter odio habet ali-
quod malum, et intendit omnino fugere il-
lud, virtute vult vitare quidquid inducere
potest tale malum; quia voluntas efficax se-
cum affert executionem, quantum est in po-
testate volentis; sed in preesenti qui detesta-
tur unum peccatum efflcaciter propter ali-
quod ex dictis motivis universalibus, intendit
absolute vitare tale malum formaliter; utqui
detestatur furtum propter metum gehennee,
seternam,et
sic de ceeteris ; ergo virtute vult vitare omnia,
quae inferunt talis pcenee reatum. Secunda
ratio est, quia hoc molivum est (ut ita dicam)
totum in singulis, et totum in omnibus pec-
catis, et omnia peccata talem habent conne-
xionem respectu illius, ut non possit illud
odio haberi absolute, nisi in singulis et omni-
buspeccatis odio habeatur ; sed per veram
detestationem alicujus peccati propter tale
motivum, perfecte et absolute odio habetur
ipsummet motivum ; ergo in illo virtute dis-
plicent omnia peccata, quee induunt talem
rationem mali.
Assertio 4. — Actum pcemtentice specialiter
sumptce esse virtualem detestationem omnium
mortalium.
7. Atque hinc possumus quarto probabili-
terconcludere, actum pcenitentiee specialiter
sumptee, ut est queedam justitia ad Deum, si
sit perfectus, absolutus et efficax, esse vir-
tualem detestationem omnium mortalium,
etiamsi expresse circa unum tantum verse-
tur. Probatur ex pieecedente assertione, nam
motivumhujus virtutis universale est omni-
bus peccatis mortalibus, et est ejusdem ra-
tionis in omnibus illis, quatenus omnia et sin-
gula continent gravem offensionem et inju-
riam Dei, quam heec virtus detestatur. Ergo
detestando unum peccatum preecise propter
vitandam hanc injuriam^ virtute detestatur
omnia cretera. Et confirmari potest, nam si
quis non doleat expresse de omnibus pecca-
tis_, nec materialiter de uno, vel alio, sed in-
definite doleat solum quod offenderit Deum
propter malitiam talis offensionis, ibi virlute
dolet dequalibet offensione, quia non est mi-
nor ratio de una, quam de alia ; ergo qui de-
testatur aliquod peccatum propter divinam
offensionem preecise, virtute detestatur om-
nia, quia per illum actum simpliciter efc ab-
solute dolet de ipsa divina offensione.
8. Contra quartam assertionem opinatur
Medina. — Exemplis confirmatur. — Contra
hanc vero assertionem opinatur Medina in
Cod. de Pcenit, tract. 1, q. 12, art. 2, in qua-
dam solutione ad 2 , ubi quadam distinctione
utitur, dicens, aliud esse dolere de peccato
quatenus offensa Dei est, aliud, quia offensa
Dei est ; et in priori modo admittit conclusio-
nem a nobis positam, non vero in posteriori,
quia in priori modo per illam reduplicativam
DISPUTAT. III. SECT
denotatur, dolorem illum virtualiter haberi de
omnibus peccatis, saltem confuse, et in ge-
nere ; in posteriori autem modo solum indu-
citur causa, ex qua non satis colligitur virtua-
lis detestatio omnium peccatorum. Ratio au-
tem est, quia in voluntate, prseter rationem,
quae est ex parte objecti, concurrit libertas
voluntatis, ex qua sola provenire potest, ut
existente eadem ratione operandi circa duo
objecta , velit unum, et non aliud . Ergo,
quamvis voluntas ex sua libertate amet, vel
odio babeat aliquod objectum quia tale est,
non sequitur, quod velit omnia, quee talia
sunt, quia licet ex parte objecti illa sit causa,
tamen simpliciter non est causa totalis sic vo-
lendi, cum una ex prsecipuis causis sit liber-
tas ipsius voluntatis. Quod his exemplis con-
firmat, nam possum velle aliquid operari,
quia est consentaneum rationi ; ex quo non
sequitur, ut velim operari quidquid est ra-
tioni consentaneum, quia sum liber ad volen-
dum unum, et non aliud. Item possum velle
aliquid facere , ut IPetro inferam injuriam ;
nec propterea cogor , uf velim omnem inju-
riam facere Petro. Item non sequitur : Lego
Francisco centum, quia filius meus est ; ergo
cuilibet filio lego centum. Nec sequitur :
Video Joannem, quia est mihi praesens ; ergo
video omnes mihi preesentes. Ergo similiter
non sequitur : Detestor furtum, quia offensa
Dei est; ergo detestor omnem Dei offensio-
nem.
9. Q^iue difftcultates oriantur ex Medime
sententia. — Sed in hac sententia difficilis est
ad explicandum illa distinctio de propositione
reduplicativa, et causali, ad rem prsesentem
applicata, quia omnis propositio reduplica-
tiva denotat causam et rationem ob quam
tale preedicatum subjecto convenit. Unde
semper potest in causalem resolvi, seu per
causalem explicari, ut, si homo est risibilis,
quatenus est rationalis, recte etiam dicitur esse
risibilis, quiaest rationalis. Ergo quoties homo
detestaturpeccatum, quatenus offensaDei est,
vere etiam ac proprie dicetur detestari pecca-
tum, quia offensa Dei est. Ha3c autem causa-
lis propositio non indicat , neque in praesenti
materia indicare potest aliam causam nisi ra-
tionem formalem objecti, et proprium et adae-
quatum motivum detestandi peccatum, alio-
qui actus ille, cujus causa assignatur, non
erit verus pcenitentiae actus ; nam cle ratione
hujusmodi actus est, ut ex illo motivo adae-
quate eliciatur. Alioqui si causalis illa non in-
dicat hujusmodi causam motivam, sed condi-
VIII. 59
tionem sine qua non, aut quippiam simiie
oportebit, actum illum habere aliud objectum
formale, et ita non erit actus pcenitentiae, de
quo loquimur. Quocirca vel duae illae proposi-
tiones in pra^senti materia eumdem sensum
referunt, vel illa causalis non explicat pro-
priam causam actus pcenitentiae, ratione cu-
jus dicimus, esse virtualem displicentiam om-
nium peccatorum.
10. Primum notabile pro responsione. —
Secundum notabile. — Si ratio detestandi
unum mortale est adcequata, non potest volun-
ias pro eodem tempore complacere in aliquo.
— Ut vero respondeamus ad rationem in
oppositum , et ad omnia exempla , adver-
tendum imprimis est , nos non dicere ,
eum , qui vult aliquod objectum sub ra-
tione universah adrequata , ex necessitate
velle formaliter omnia similia objecta , sed
virtualiter tantum. Quamvis autem libertas
voluntatis possit conferre ad volendum for-
maliter unum objectum, et non aliud, non
tamen potest separare virtualem inclusionem
unius in alio , et consequenter nec separare
potest virtualem volitionem unius a formali
volitione alterius, quam habere supponitur ex
libertate sua. Ut potest voluntas pro sua li-
bertate efficaciter intendere finem, et non
velle formaliter aliquod medium , non tamen
potest non velle virtualiter media, si intendit
efficaciter fmem. Et propter hanc causam
exempla, quee afferuntur, non sunt ad rem,
praeter alias, quas statim declarabimus. Dein-
de est considerandum , nos loqui de causa
adoequata et praecisa ratione volendi aliquod
objectum, nam si illa est omnino eadem in
omnibus particularibus objectis, fieri non po-
test, moraliter loquendo, ut voluntas unum
eorum velit, et alia nolit actu positivo et re-
pugnante ; quod maxime verum est, quando
illa ratio talis est, ut in ea quodammodo con-
nectantur omnia materialia objecta, in quibus
illa ratio reperitur. Primum horum declaratur
in illo exemplo de patre legante uni filio
centum; nam si iUe singulariter ea legat,
revera praecise et adsequate non movetur
ex eo quod filius ejus est, sed ex eo quocl
talis filius est, seu quia cum conditione filii
conjunguntur alise , qua3 plus movent ad le-
gandum illi, quam aliis. Quod si quis fingat,
nullam omnino esse rationem ex parte ob-
jecti, quse movere possit, praeter rationem fi
liationis , et ex sola libertate determinari vo-
luntatem patris ad unum potius quam ad
alium, illud certe moraliter non potest acci-
CO OU&ST. LXXXV. ARTIC
dere, saltem in hominibus ; et adhuc illo casu tari conti
admisso , tunc non est sola filiatio adeequata
ratio volendi, sed cum illa conjuhgitur affec-
tus ad utendum propria libertate, et dominio
suorum actuum et rerum suarum. Sed quid-
quid sit de illo primo punclo, nos non consi-
deramus hic solam convenientiam omnium
objectorum materialium in eodem formali,
sed maxime connexionem eorum in eodem
indivisibili motivo formali , ad quod voluntas
simpliciter et absolute atficitur, vel a quo
avertitur per actum efficacem, ut constat in
exemplis positis de objecto formali fidei, et
de voluntate assentiendi prima; veritati, vel
dissentiendi ab aliqua re testificata a prima,
veritate. Idem est iu primario objecto chari-
tatis, et in efficaci amore Dei super omnia
quateuus connexionem habet cum observa-
tione mandatorum, et in universum de inten-
tione finis, quse virtute continet rnedia neces-
saria. Sic ergo detestatio cujuslibet peccati
mortalis ex hac prsecisa ratione, quod est gra-
vis injuria Dei, vel quia hominera a Deo se-
parat, continet in se absolutum et efficax
odium divinse offensionis, ut sic, et nisi hoc
habeat, non erit proprius actus pcenitcntia?,
de quo agimus; cum illo autem objecto ha-
bet intrinsecam connexionem detestatio cu-
juslibet peccati mortalis, etideo virtualiter in
illo actu continetur; nec per arbitrii liberta-
tem potest excludi hsc virtualis continentia,
ut jam declaravi, quamvis possit voluntas pro
sua libertate propositum mutare, et, post il-
lumdetestationis actum, inaliquo aliopeccato
complacere ; sicut potest etiam iterum reverti
ad illud idem peccatum , quod formaliter de-
testata est. Oportet enim in hac materia at-
tente considerare , aliud esse loqui de his ac-
tibus pro diversis temporibus , aut pro eo-
dem ; nam priori modo clarum est, posse vo-
luntatem nunc virtuale habere odium , imo
et formale omnium peccatorum , et paulo
post complacere iu aliquo, nam hoc nascitur
ex mutabilitate voluntatis.
11. Argumentum ad hominem contra Medi-
nam. — At vero pro eodem tempore, si ratio
volendi , vel nolendi sit adsequata , et ha-
beat universalitatem supra positam, et ope-
rans non ignoret efficaciam illius rationis,
fieri non potest ut voluntas, dum unum
objectum odio habet sub tali ratione, si-
mul aliud amet , quia libertas voluntatis
non sufficit , ut simul habeat repugnantes
actus ; illi autem repugnant, ut ostensum
est. Possumusque ad hominem argumen-
I.
x Medinarn , nam si quis homi-
cidium ac perjurium commisit, et postea est
omnino oblitus perjurii, censetur sufficienter
detestari omnia peccata sua, si homicidium
detestetur, quia offensa Dei est, ut infra os-
tendemus, et ipse Medina fatetur q. 3, cirra
fmem; quamvis significet , rationem esse ,
quia de peccatis oblitis nulla pcenitentia ne-
cessaria est, quod omnino falsum esse infra
ostendam. Ratio ergo est propter continen-
tiam virtualem in formali motivo ; quod sicut
universale estper iuformationem et connexio-
nem , ita universalitatem quamdam actui tri-
buit.
12. Primo exemplo Medince fit satis. —
Ad primum ergo exemplum respondetur, il-
lud motivum volendi, vel operandi aliquid,
quia est consentaneum rationi , accipi posse,
vel prout dicit conformitatem ad rationem in
determinata materia , scilicet justitioe, vel
temperantise, et tunc non licet argumentari
ad alios dissimiles actus, velmateriam, ut per
se constat. Vel sumi potest secundum prseci-
sam et absolutam rationem boni honesti, ut
sic, ex eo solum quod est rationi consenta-
neum. Et ex tali modo operandi recte coliigi
potest virtualis inciusio, saltem quantum ad
hoc, ut stante illo efficaci actu non possim
velle aliquid turpe, et rectse rationi contra-
rium, et consequenter ut virtualiter velim
quidquid ad rectitudinem rectse rationis sim-
pliciter necessarium est , quamvis necesse
non sit, ut velim ea omnia, quse sunt rationi
conformia , si alioqui non sunt necessaria ad
rectitudinem rationis , quia illa non sunt ne-
cessario connexa cum illa priori intentione.
Ad alia vero exempla non est nccessarium si-
gillatim respondere, quia in eis, vel non assi-
gnatur propria ratio, et causa operandi, vel
non talis, ut csetera omnia habeant in illa ne-
cessariam connexionem.
Assertio 5. — Delestationem mortaliumpro-
pier motivum commune illis non semper esse
mrtualem venialium.
13. Ratio. — Quinto addendum est, et se-
quitur etiam ex dictis, detestationem morta-
lium peccalorum propter motivum commune
omnibus iliis, non semper esse virtualem de-
testationem venialium peccatorum. Patet
primo, quia cum tali detestatione potest esse
actualis voluntas peccandi venialiter, et ideo
possuntetiam mortalia remitti sine veniali-
DISPUTAT. III. SECT. VIII.
61
bus.Ratio denique est, quia peccatum venia-
le non continet in se motivum illud; ut verbi
gratia, si motivum sit timor inferni, peccatum
veniale non est dignum pcena aeterna ; si ve-
ro sit divina charitasseu amicitia, peccatum
veniale non dissolvit illam.
14. Objectio contra superiorem conclusio-
nem. — Hinc vero nascitur objectio co.itra
superiorem conclusionem, quia sicut veniale
peccatum est in hoc dissimile mortali, ita
mortalia inter sesunt dissimilia et inasquaha,
eliam in ratione divinae offensionis , nam
unum est gravius alio ; ergo potest voluntas
specialiter detestari unum peccatum gravis-
simum, quatenus est talis offeusa Dei, et tam
gravis; ettunc per illum actum nec formali-
ter, nec virtute detestabitur alia leviorn pec-
cata, quia non sunt similia in adtequata ra-
tione nolendi ; et tamen ille actus est pceni-
tentiae, quia non est alia virlus ad quamper-
tineat ; ergo non semper actus poenitentise
est virtualis detestatio omnium mortalium
peccatorum.
-15. Enodatur. — Alio modo solvitur. —
Respondetur primo, probabiliterconcedi pos-
se totum quod in argumento sumitur; nec
propterea concludet contra praecedentem as-
sertionem, in qua agimus de actu perfecto
pcenitentiae ; hic autem actus, qui non respi-
cit formalem rationem mortalis offensionis
Dei, sed praecipue nititur in excessu, seugra-
vitate talis offensionis, est valde imperfectus,
ita ut vix mereaturpcenitentiae nomen. Unde
dicitur secundo, probabilissimum esse, non
posse dari actum verre pcenitentife, qui ver-
setur circa mortale peccatum, et solum de-
tesletur illud propter peculiarem gravita-
tem, quam habet, et non principalius prop-
ter ipsara rationem mortalis offensionis. Quod
quidem certius mihi videtur de actu detes-
tationis, qui ex charitate procedit ; nam cum
cbaritas sit amicitia ad Deum, primo ac per
se detestatur quidquid hanc amicitiam dis-
solvit, quod est commune omni peccato mor-
tali, ut sic. Deinde etiam in ilia detestatione,
quse est ex metu eeternae pcense, est hoc satis
clarum, quia nullus fugit poenam aeternam
primo ac per se propter intensivam seu acci-
dentalem gravitatem, sed propter seternita-
tem poeuee, et quia perpetuo privat beatitu-
dine. De alia vero detestatione, quae est ex
motivo justitiae, est hoc minus certum; lamen
etiam est valde probabile, quia id quod est
preecipuura in omni peccato mortali, est quod
contineat talem Dei injuriam, qua? sufficiens
sit ad avertendura hominem aDeo,et consti-
tuendum alium ullimum finem, quantum est
in hominis aifectu ; et ideo illa virtus juslitias
primo ac per sc hoc respicit, reliqua vero, ut
accidentalia, seu secundaria; et ideo quoties
bomo in detestando peccato prfecipue move-
tur ex gravitate particulari alicujus peccati
mortalis, signum est, non moveri ex puro
motivo justitiae, sed ex aliquo alio incommo-
do velratione privata; quod, saltem morali-
ter et regulariter loquendo, verum esse
censeo.
Assertio 6. — Potentiam venialium virtuie
continere pcenitentiam mortalium.
16. Objcclio. — Solvitur. — Ullimo dicen-
dum est, poenitentiam venialis peccati, ex eo
praecise quod otfensa Dei est, virtualiter con-
tinere pcenitentiam mortalium. Probatur pri-
mo, quia fieri non potest, ut qui actualiter
ita detestalur veniale, habeat complacentiara
in mortali. Deinde, quia qui efucaciter vult
non retardari a fine consequendo, a forliori
implicite vult non averti a tali fine ; sicut qui
efficaciter fugit eegritudinem, a fortiori fugit
raortem, quantum estex vi illiusactus.Et qui
efficaciter odio habet pcenam temporalem,
multo magis eeternam ; et qui odio habct re-
missioiiem virtutis, multo magis amissionem;
peccatum autem veniale impedit fervorem
charitatis ; mortale autem tollit charilatem ;
ergo. Dices, malitia vel offensio venialis pec-
cati est diversae ratiouis a malitia mortalis ;
ergo non est, cur detestatio unius virtute con-
tineat cletestationem alterius. Respondetur,
negando consequentiam, quiailla duo babent
inter se subordinationem quamdam et analo-
gianx, ita ut veniale in ordine ad mortale, vel
per quaradam participationem ejus, habeat
rationem offensionis; et ideo in detestatione
ilhus a fortiori continetur implicite seu vir-
tualiter detestalio alterius. Unde tandem fit,
non esse idem de venialibus peccatis inter se
collatis, quia non habent inter se talem ha-
bitudinem ; qnare etiampotest unumsinealio
remitti,etiamsi simul sint, cum tamenveniale
non possit sine mortali, juxta probabiliorem
D. Thom. sententiam.
62
QU/EST. LXXXV. ARTIC. I.
SECTIO IX.
Utrum actus pamitentiae sit detestatio peccati supra
omne aliucl malum.
1 . De dhisione mali in mahim culpcv, etpcena?,
videri potest disput. 11 Met. — Supposita vul-
gari distinctione mali in culpee et poenee, du-
plex comparatio liic fieri potest. Una est in-
terdetestationem peccati, et mali pcense: alia
inter peccata, seu mala culpee inter se; et de
priori breviter dicam in hac sectione, de
posteriori autem in sect. seq., advertendo,
malum poenee non debere hic sumi formaliter
cum relatione ad culpam, propter quam solet
pcena infligi, sed absolute, pro detrimento
iilo seu incommoclo, quod per pcenam infer-
tur.
2. Malum culpce detestabilius malo pcence,—
Deinde snmo tanquam certuin, malum culpee
de se detestabilius esse malo pcenee. Tta D.
Thom., 1 part., q. 48, artic. 6, et 2. 2, q. 19,
art. 1, et alii Theologi communiter in 4; Bo-
nav., d. 16, art. 2, q. 1 ; Palud., d. 17, q. 1,
art. 6; Alens., 4 p., q. 68, membr. i, art. 6 ;
et Petrus Soto, lect. 4 de Poenit. , in Institut.
sacerdotum. Et ratio est, quia malum culpee
est malum simpliciter; malum pcenee, secun-
dum quid; nam illud repugnat Deo secundum
se, et rectse rationi, hoc vero per se non est
contra rectam rationem, eslque solum incom-
modum ipsi homini. Unde fit, ut malum pcenee
eligi possit et debeat ad vitandum malum
culpee, e converso autem nullo modo ; nam
sicut Paulns ait ad Rom. 3 : Non sunt facien-
da mala, ut inde veniant bona, ita non sunt
facienda mala culpee, ut vitentur mala pcena?,
alias culpa jam non esset culpa, quia jam es-
set licita.
3. Objectioni occurritur. — Dices : interdum
licet furari ad vitandam mortem, ut in extre-
ma necessitate. Respondetur, id non esse fur-
tum, sed uti jure proprio, quod unusquisque
habet ad usum rerum in articulo illius neces-
sitatis. Unde est valde advertendum , ali-
quando propter vitandum temporale dam-
num, licitum esse facere id, quod alias esset
malum, et contra prseceptum, propterea quod
tunc tollitur malitia, vel quia illud erat ma-
lum solum quia prohibitum, et pro tunc ces-
sat prohibitio. quo modo licet omittere sa-
crum in die festo propter vitandum periculum
mortis; vel quia tunc objectum actus morali-
ter mutatur, ut in dicto exemplo de casu ex-
tremse necessitatis, in quo bona alioqui pro-
pria fmnt communia quoad usum; at vero, si
actus sit per se malus, et semper retineat
idem objectum, nunquam potest fieri propter
vitandum malum pcenee; ut non licet mentiri
propter vitandam mortem.
4. Replica. — Quorumdam responsio. — Dicet
aliquis, esto heee vera sint de malo temporali,
non vero de malo eeternee pcense, nam hoc
nunquam est eligibile, etiam comparatione
mali culpee. Aliqui putant, ita esse hmitandam
doctrinam positam, et tribuunt Durando in 4,
d. 17, q. 5; ille vero solum ait, comparatio-
nem illam non esse prudentem, neque fa-
ciendam secundum rectam rationem, quia
malum eeternes pcense nunquam est eligibile
propter vitandam culpam. D. Thom. autem,
Quodlib. 1 , art. 9, simpliciter docet , malum
culpa1 detestabilius esse malo eeternee pcenee ;
addit vero illam comparationem in particulari
non esse faciendam, propter periculum et
fragilitatem hominis.
5. Gfermana solniio.—Ratione illustratur.
— Et quiclem iilud prius simpliciter verum
est, nam rationes tactee eeque procedunt de
hoc modo, et quia pejus est, esse dignum
pcena quam poenam pati; propter malum au-
tem culpee fit homo dignus eeterna poena.
Quod vero attinet ad comparationem illam
exercendam , verum quidem est, in ordine
ad absolutam electionem nunquam posse
malum eeternee pcenee eligi propter vitandum
malum culpse, quia nunquam potest esse me-
dium ad illum fmem aceommodatum, saltem
secundumlegem ordinariam, quidquid sit de
potentia absoluta. At vefo in ordine ad sim-
plicem, seu conditionatum affectum, quamvis
illa comparatio consulenda non sit, preeser-
tim hominibus infirmioribus et fragilibus, ta-
men simpliciter non est mala, et in homine
perfecto potest esse utilis ad ponderandam
gravitatem culpee, et explicandum affectum
odii circa illam. Unde illara reperio inAnsel-
mo, lib. de Similit., c. 190, dicente : Si Mnc
peccati pudorem, et illinc cernerem inferni hor-
rorem, et uni eorum necessario haberem im-
mergi, potius me in gehennam immergerem,
quam peccatum in me immitierem; rnallem
enim a peccato purus infernum intrare , quam
peccati sorde poliutus ccelorum regna tenere.
Et ita sentiunt Theologi superius citati. Et
ratione declarari potest, quia si per possibile,
vel impossibile, alterutrumnecessarioeligen-
dum esset, scilicet, vei culpa, vcl aeterna poe-
na, quantum ad id preecise quod pcena est,
eligendapotiusesset pcena, quam culpa,pro-
DISPUTAT. III. SECT. IX.
63
pter rationem tactam, quod culpa est contra
Dcum, poena tanlum nocet homini. Etenim,
licet poena inferat verum nocumentum ho-
mini, culpa vero non inferat reale nocumen-
tnm Deo, tamen quodlibet detrimentum pro-
prium eligendum potius esset, quam queeli-
het injuria vel offensio Dei ; imo et quam ipsa
turpitudo mali moralis , quatenus est hones-
tati et recta?. rationi contraria. Gujus rei opti-
mum argumentum illud est, quod heec facit
dignum poena; pejus autem est, esse clignum
pcena, quam illam sustinere.
6. Alia dbjectio. — Solutio. — Peccatum
non est eligibile ad vitandam cetemampcenam.
— JVoii repugnat Deum obli gare Jiominem ad
eligendam- ceternam pcenam sub peccato. — Non
tamen sub ratione pcence. — Nisijam suppo-
natur culpa in liomine. — Dices, impruden-
tem et inutilem esse illam comparationem,
quia involvit repugnantiam , quod occurrat
necessitas eligendi malum culpae propter
vitandam seternam damnationem, cum potius
ipsum malum culpee faciat dignum eeterna
damnatione; neque e contrario eligere ma-
lum eeternee damnationis, potest esse me-
dium ad vitandum malum culpse, cumpotius
timor et fuga illius pcenee avertat voluntatem
a culpa , eo quod illa sola possit esse causa
talis pcenee. Quod si quis dicat, heec quidem
esse vera ex natura rei, Deum autem posse
hominem in eo articulo necessitatis consti-
tuere, scilicet, ut velit aternis gehennee do-
loribus cruciari, nisi velit culpam et offensio-
nem ejus commiltere, respondet Durandus,
hanc hypothesim esse impossibilem, et divi-
nee voluntati repugnare, quia hoc modo in-
duceret Deus hominem ad peccatum per ti-
morem inferni, quod repugnat divinee boni-
tati. Verumtamen licet verum sit, in re ipsa, et
in ordine ad operationem, et efficacem elec-
tionem, peccatum nunquam esse posse eli-
gibile ad vitandam eelernam pcenam , neque
e converso a^ternam pcenam esse eligibilem
ad vitandam culpam, ut ratio tacta optime
probat, tamen in orcline ad divinam poten-
tiam aliqua distinctione opus est. Quod enim
peccatum sit eligibile ad vitandam eeternarn
pcenam, non videtur sane possibile, neque
intelligibile, quia neque ex se potest esse me-
dium proportionatum ad illum finem, nec
Deus potest ut medium illud constituere, aut
ordinare, nam manifeste repugnat divinee sa-
pientiee etbonitati, ut recte probatum est, et
in se involvit repugnantiam. Nam, si Deus
voluntate sua hominem in ea necessitate
constituat, ut ad vitandam ceternam pcenam
peccandum illi sit, eo ipso non peccabit id
faciendo, quia operaref.ur juxta voluntatem
divinam, id volendo, quod Deus vellet eum
velle. Est ergo quoad hanc partem repugnan-
tia. At vero e converso non est tam aperta
repugnantia, ut Deus constituat hominem in
ea necessitate, in qua aut velit eeternam dam-
nationem, aut incurrat culpam , quia Deus
habet supremum dominium in hominem ; er-
go pro sua voluntate potest hominem ad
eetema tormenta clestinare sine alia causa,
nisi ut se dominum ostendat; ergo potest ho-
mini preecipere, ut voluntarieacccptet, et eli-
gat illud tormentum, et nisi id faciat, culpam
incurrat; ergo in eo casu ( qui nullam certe
contradictionem involvit) esset homo consti-
tutus in eo cliscrimine, ut acl vitandam cul-
pam, eligenda esset illi aaterna poena. Est
autem animadvertendum, aliudesseloqui de
poena sub relatione pcenee, aliud de ipso ma-
lo, quod est pcena ; in casu enim posito pree-
cipue loquimur de hoc posteriori sensu; nam
in sensu priori, cum pcena, utsic, dicat rela-
tionem ad culpam, non potest homini pree-
cipi absolute , et nulla suppositione facta, ut
velit poenam; quia hoc esset virtute obligare
illum ad volendam culpam, seu ( quod idem
est) ad volendum seipsum reddere dignum
posna, quod involvit contradictionem. Tamen
sub conditione, vel ex suppositione prioris
culpee, recte potest Deus hominem obligare,
ut velit , seu ut voluntarie acceptet eeternam
poenam propter priorem culpam, et alioqui
novam culpam incurrat; in hoc enim nulla
involvitur absolute repugnantia, etiam si il-
lucl prius de divino dominio satis alienum vi-
deatur a divina benignitate et bonitate, esto,
non sit omnino contrarium; hoc autem pos-
terius de punitione valde etiam rigorosum
est, quamvisetiam non repugnet justitiee.
7. DetestaUlius esse peceatum cetevna pcena.
— Non est inutilis affectus eligendi ceternam
pcenam potius quam culpam. — Ex hoc autem
inteliigimus, simpliciter loquendo, detestabi-
lius malum esse peccatum eeterna pcena,
quandoquidem heec potest esse objecUmi vo-
luntatis rectee, illud vero minime. Rursus
etiam intelligitur , quod licet de facto et se-
cunclum legem ordinariam, ac connaturalem
rebus ipsis, nunquam possit occurrere occasio
necessario eligendi inter culpam et eeternam
poenam , nihilominus non ?it imprudens, nec
inutilis illa comparatio , quas fit per simpli-
cem, seu conditionatum affectum, quo uti
QILEST. LXXXV. ARTIC. I.
possumus ad ponderandam uniuscujusque
malitia^ gravitatem , et explicandam disposi-
tionem, seu appretiationem nostrse volunta-
tis. Et hoc modo recte dicitur , quod si opor-
teret poenam seternam sustinere ad vitandam
culpam, id esset eligendum, et praescindendo
unam malitiam ab alia, dicimus, si poena
seterna preescindatur a culpa, esse prse illa
eligendam. Et hujusmodi conditionales affcc-
tus sunt frequentes apud sanctos viros, ut ex
Anselmo retulimus, st multi etiam ita expo-
nunt illa verba Moysis : Aut dimitte eis hanc
noxam, aut si non facis , dele me de libro tuo,
quem scripsisti, Exod. 32; et illa Pauli : Op-
tabam ego anathema esse a Christo pro fratri-
lus meis, adRom. 9, de quo alias.
Proponitur difficultas.
8. Hoc ergo supposito, difficultas est , an
per actum poenitentise detestemnr peccatum
supra omne malum pcense. Et ratio dubitandi
est, quia cum detestamur peecatum, non fa-
cimus lianc comparationem, neque hoc ne-
cessariumest ad actum pcenitentias ; imo ne-
que etiam oportet, ut semper detestemur il-
lud, quantum detestabile est, nam quidam
inagis, alii minus illud detestantur. In contra-
rium autem facere potest, quia cum pceniten-
tia recte, et studiose detestetur peccatum,
videtur necessarium, ita illud detestari, sicut
ipsum est detestabile ; sed est detestabile phis
quam malum poenoe; igitur. Priorem partem
negativam sequi videntur Cajetan. in tom. 1
Opusc, tract. 4, q. 1, et tract. 5, q. 5 ; et Na-
var., in Sum., cap. 1 , n. 34 et 35 ; et in cam-
deminclinatVega, lib. 13inTrident.,c 23, et
sumi potest exeodem, lib. 6, c 30. Posterior
vero pars affirmativa videtur magis consen-
tanea cseteris Theologis, praesertim respectu
contritionis, nam de actu poenitentias in com-
muui pauca dicunt. Ila loquitur D. Thom.,
dicto Quodlib., et in 4, dist. 17, q. 2, ubi Pa-
lud., Soto, et alii; et Bonaw, d. 16, in 2 p. il-
lius, art. 4; et Alens., 4 par.,q. 17, memb.2.
9. Actum pcenitentiw dctestari peccatum su-
pra omne malum pcenw. — Excessus hic non
consistit in intensione actus. — Neque in for-
niali comparatione inter ciclpam et pcenam. —
In hac re dicendum censeo, actum pceniten-
iia3, seu detestationis peccati, semper esse
supra omne malum pcenaj , illo tantum ex-
cepto, qui solum est propter vitandam poe-
nam. Priorem partcm hnjus assertionis de-
claro prius in perfecta detestatione, quaj est
ex charitate propter bonum Dei in se, quia
Scriptura illam vocat poenitentiam, seu con-
versionem ex toto corde ; et eodem modo lo-
quuntur Patres, ut videbimus disputatione
sequente ; per illum autem modum loquendi
explicatur affectus super omnia, ut conslat ox
affectu charitatis, juxta illud : Diliges Doud-
num Deum tuum ex toto corde tuo, elc. Unde
sumitur confirmatio, nam heec detestatio est
proportionata amori, ex quo oritur ; sed ille
est super omnia; igitur. Ratione denique ita
declaratur, quia ut hoec detestatio sit de malc
culpai supra malum poena3, non est necessa-
rium ut ille excessus consistat in intensione
actus, ut quidam putarunt, contra quos os-
tendam disputatione sequente nullam inten-
sionem esse per se necessariam ad actum
pcenitentia3, et ita illum excessum non requi-
ri. Deinde non consistit in formali compara-
tione, ut prima ratio dubitandi recte probat ;
et quia in amore, ut sit super omnia, non
oportet ut bonum divinum cum aliis bonis
expresse conferatur, eisque prasferatur; quia
hoc neque usitatum est, neque alicubi pra3-
ceptum, neque semper consulendum,propter
infirmiores, et quia objectum talis amoris se-
cundum se absolutum est, et perfectum; ergo
potest etiam ex vi illius perfectus amor elici
sine formali comparatione ; sicut etiam reli-
gio colitDeum supra omne adorabile, et fides
divina credit supra omne credibile, absque
formali comparatione;idem ergo esse poterit
in detestatione poenitentias. Ac propterea
communiter auctores docent, has formales
comparationes. non solum non esse necessa-
rias, verum etiam nou semper esse utiles,
neque peccatoribus facile proponendas. Pra3-
sertim quando comparatio fit in specie cum
aliquo malo sensibili, ut est mors, gravis in-
juria, autcontumelia, etc Quiahomines, re-
gulariter loquendo, multum moventur ab his
sensibilibus; etideo verendumest,ne,dum hje
comparationes illis formaliter proponuntur,
in novo periculo peccandi constituantur. Et
quantum ad hoc, verum habet quod Navarr.
supra ait, nec Scripturam, nec Concilia , aut
Sanctos Patres a nobis exigere illas compara-
tiones et reflexiones, paucissimis cognitas ct
paucissimis usitatas ; quod etiam annotarunt
Palud., d. 17, q. 1, a. 5, etSoto, q. 2, art. 4,
et sumitur ex D. Thom. dict. Quodl. 1, art. 9.
Cum ergo formalis comparatio necessaria
non sit, et aliunde constet rationibus tactis
esse excessum in illo actu , necesse est ut
sit secundum virtualem comparationem.
10. Consisterein excellentiamotivi. — Dccla-
DISPUTAT.
ratur ex proposito vitandi peccatum. — Gonsis-
tit autem hic excessus in cxcellentia motivi,
seu rationis operandi, quse talis est, ut cle se
sit potentior acl firmandam voluntatem in tali
affectn, vel intellectum in tali assensu; hoc
enim satis est, ut in tali actu contineatur vir-
tualis comparatio, et excessus supcr alia. Sic
autem est in detestatione, de qua agimus ;
avertit enim voluntatem a peccato ob supre-
ronm rationem mali, quse in illo est; et ideo
quantum est de se, est detestalio supra omne
malum pcense. Et confirmatur, ac declaratur
ex proposito vitandi peccata in futurum, quod
diximus supra etiam esse actum pcenitentise,
si fiat sub ratione vitandi divinam offensio-
nem. Hoc autem propositutn, ut sit efficax et
verus actus pcenitentise, includere debet ab-
solutam voluntatem nunquam amplius pec-
candi, saltem mortaliter, propter ullara cau-
sam vel occasionem; alioqui non esset uni-
versale propositum et absolutum. In hoc ergo
proposito aperte includitur virtuale odium,
et fuga peccati futuri seu possibiiis, supra
omne aliud malum. Patet consequenlia, quia
in amplitudine illius objecti incluclitur, ut
peccatum non committatur ex quacunque
occurrente occasione; ergo etiam si necesse
sit quodlibet ahud malum pati; ergo pramo-
nitur secundum talem affectum et propositum
vitatio divinse offensionis carentise cujuscun-
que alterius mali. Ergo pari ratione respectu
prseteriti peccati detestatio ejns ex vera pce-
nitentia includit virtualem voluntatem, qua
nollet quis commisisse illud, etiam si necesse
esset pati quodlibet aliud malum ; nam illa
delestatio sub eadem ratione concipitur, ideo-
que eumclem modum, seu gradum displicen-
tise et odii in virtute continet.
11. 0'i'jectio. — Enodatur. — Dices^ non esse
parem rationem de peccato prseterito, et futu-
ro; nam illud cum jam prseterierit, et non sit,
neque amplius essepossit, apprehenditur sub
ratione minoris mali, quam peccatum futu-
rum,quod habetur odio in orcline ad actualem
existentiam ejus adhuc possibilem; et ideo
majori appretiatione videtur fugiendum pec-
catum futurum, quam prseteritum. Unde, si
beato daretur optio , ut vel beatitudinem
amitteret, vel peccatum committeret, potius
deberet eligere privari beatitudine , quam
peccare; at vero e converso, si comparatio
fiat ad peccatum prius commissum, et jam
plene remissum, non habebit beatus hunc
actum : Mallem non peccasse , quam esse
beatus, quia illud malum jam non est, neque
XXII.
III. SliCT. IX. 65
iterum esse potest; hoc aulcm bonum est
prsesens et maximum. Respondetur, quacun-
que ratione peccatum consideretur , sive ut
prseteritum, sive ut futurum, sive absolute, et
secundum se, eamdem malitiam includere,
et ideo esse a?que detestabile et dignum odio.
Solura ergo est differentia inter futurum pec-
catum et praetcritum, quod futurum, quia est
simpliciter possibile, et caveri potest, vel
committi per voluntatem humanam, et ideo
actus fugse, et propositi, qui circa illud ver-
satur, est per modum intentionis, vel electio-
nis operativse; at vero respectu peccati jam
commissh, ut sic, solum est per modum sim-
plicis affectus et displicentise, ut supra decla-
ratum est.
12. Duo distinguenda in peccato prceteri-
to. — Sunt etiam in peccato prseterito duo
distinguenda : unura est positivum , scili-
cet, quod illud peccatum commissum fuerit,
et hoc est summe detestabile in peccato ;
aliud est negativum, scilicet, quod illud pec-
catum jam non est, et ut sic non contristat,
neque liabet rationemmali, sed potius absen-
tise mali, quae sub ea ratione potius potest
causare gaudium. Quod maxime locum ha-
bet, si tale peccatum jamsit remissum ; nam
si adhuc maneat reatu, ut sic non est prse-
teritum, sed praesens malum ; quando vero
est remissum, jam omnino non est, et ideo
sub ea ratione non contristat, licet fecisse
illud semper displiceat super omne aliud ma-
lum. Quse displicentia duobus modis explica-
ri potest : primo per modura propositi condi-
tionati, nirairum, quia homo, velformaliter ,
vel virtute habet hanc voluntatem, quod si
esset in sua potestate, vel sinunc esset in ea
occasione in qua priusfuit, habet animum vi-
tandi illam offensionem absolute et simplici-
ter potius quam quodlibet aliud malura. Se-
cundo per modum doloris et displicentise ,
scilicetj quia displicet homini, quod in ea
oecasione non ita se gesserit, ut potius quod-
libet aliud malum, quam divinam offensio-
nem, admiserit.
13. Satisfit ewemplo objectionis. — Ex quo
facile patet responsio ad illud exemplum de
homine beato : illa enim comparatio in ordine
ad futurura, est ex hypothesi absolute impos-
sibili ; fieri enim non potest, ut beatus con-
stituatur in eo discrimine, vel peccandi, vel
amittendi beatitudinem, quiafieri non potest,
ut ratio amittendi beatitudinem sit quia non
peccat, aut e converso quod peccare sit me-
dium ad non amittendam beatitudinem ; et
5
66
QILEST. LXXXV. ARTIC. I.
ideo non potest illa eoinparatio fieri per modum
electionis; per modum autem simplicis et con-
ditionati affectus id non repugnat, ad exagge-
randam et declarandam aversionem a peccato.
Quoad liocvero non videtur habereJocum iila
comparatiocircapeccatumpr£eteritum,utpr8e-
teritum est, et omnino reniissum, prout con-
sideratur a beato, quia, utsic,jam non consi-
deratur ut praesens vel imminens malum. Si
autem consideretur in ordine ad suum tem-
pus preesens, et ad electionem, quae in illo
tempore facienda fuisset secundum rectam
rationeni, et ut sic fingatur beatus habere
nunc actum conditionatum circa peccatum
preeteritum, necesse est ut illud etiam detes-
tetur plusquam carentiam beatitudinisabsque
culpa, quia illa conditionalis habet hunc sen-
surn, quod sinunc occurreret illud idem tem-
pus, et occasio in qua peccavit, potius elige-
ret non peccare, quam quolibet alio carere
malo.
14. Betestationem peccati ex motivo justitice
esse supra omne malum pcenw. — Atque hinc
proportionali ratione constat, eliam illam de-
testationem peccati, quee est ex virtute justi-
tiee ob vitandam vel destruendam injuriam
Dei, esse de tali malo supra omne malum
pcenee, quia etiam fundatur in quadatn ra-
tione mali superante omne incommodum pce-
nee, et consequenter in se habente efficaciam
ad firmandam magis voluntatem in illo affec-
tu. Et ob eamdem rationem idem dicendum
erit, quoties motivum detestationis est ma-
lum aliquod morale, quatenus rectee rationi
repugnat; quia hujusmodi malum de se semper
est gravius et altioris ordinis, quam sit ma-
lum pcenee. Nec refert, quod post hujusmodi
detestationem vel affectum, oblata occasione
facile homo convertitur ad peccatum, etiam
propter vitandum aliquod temporale incom-
modum. Hoc enim non ideo est, quia prior
affectus ex se non fuerit firmus et sufficiens
(suppono enim fuisse ex perfecta cognitione
et eestimatione talis mali, et ex absoluto et
efficaci affectu voluntalis ), sed provenit ex
mutabilitate ipsius voluntatis, et ex eo quod
mutata opportunitate vel occasione, et insur-
gente aliqua passione, non ita considerat il-
lud motivum, quod prius fortiter movebat.
Atque lta satis patet tota prior conclusionis
pars.
45. Pcenitentia ex motivo poena? non detes-
tatur peccatwQ. plusquam poenarn. — Addidi
vero exceptionem de actu fundato in timore
malipcenee, quia fierinon potest ut actus ex-
cedat motivum in quo fundatur, cum ab illo
habeat totam suam rationem et speciem; er-
go si homo solum detestatur peccatum pro-
pter vitandum malum pcenee, non potest plus
detestari peccatum, quam ipsum malum pce-
nse. Quin potius hic habetlocum illud Arist. :
Propter quod unumquodque tale , et illud ma-
gis. Si ergo homo detestatur culpam propter
pcenam, non plus detestatur culpam ; imo vi-
detur concludi , plus detestari pcenam. Ex
quo siatim potest oriri difficuitas in ratione
dubitandi tacta, quomodo possit talis detesta-
tio esse honesta, cum magis sit de pcena,
quam de culpa : tamen quia difficultatem
hauc infra sum explicaturus tractando de at-
tritione , nunc sufficiat responsio superius
insinuata, iude solum concludi, illam detesta-
tionem esse imperfectam, non vero malam ;
quia solum actualiter, seu ex vi illius actus
magis displicet pcena, quam cutpa, non vero
simpliciter et appretiativerespectu totius ef-
fectus ipsius operis. Et hasc sint satis de prima
comparatione.
SEGTIO X.
Utrum unum peccatum sit detestabilius alio.
\ . Ralio dulitandi. — In secunda compa-
ratione malorum culpse inter se ratio dubi-
tandi esse potest, quia cum pervenitur ad
summum; non potest dari magis, vel minus ;
omnia autem mala culpee sunt detestabilia in
summo secundum appretiationem, quia prop-
ter nullam causam sunt eligibilia, nec mini-
mumpeccatum potest recte eligi propter vi-
tandum etiam maximum ; ergo pcenitentia
aeque detestatur omnia peccata, et non unum
plus quam aliud.
2. Peccatum quo gravius, eo esse detestaU-
lius. — Ralio redditur. — Nihiiominus commu-
nis sententia Theologorum est, et vera, pec-
catum, quo gravius, eo esse detestabilius, at-
que ita etiam magis detestandum per veram
poenitentiam. Ila D. Thom., d. \1, q. 2, art.
3, queestiunc. 3 ; Soto, q. 2, art. 2, concl. 5,
ubi bene declarat, hoc esse intelligendum de
comparatione in appretiatione, non in inten-
sione. Et idem est sensus aliorum auctorum,
licet interdum nomine intensionis utantur,
utDurand., eadem d., q. k, n. 5; Bonav., d.
46, 1 p., art. 4, q. 2 ; Alens., 4 p.,q. 47, memb.
2, art. 4, § 2. Ratio vero est, quia peccatum
detestabiie est, quia malum ; ergo quo fuerit
gravius malum in suo ordine, eo erit detesta-
biiius per actum, qui fugit malum illius ordi-
DISPUTAT.
nis ; hujusmodi autem est actus pcenitentiae,
de quo agimus, nimirum quo aliquis fugit
culpam quatenus culpa est; nam qui illam
fugit solum propter poenam , eam culpam
magis detestabitur, qua; inducit reatum gra-
vioris poena?, propter eamdem proportio-
nalemrationem. Unde confirinatur ex dictis,
nam hsec major detestatio fundatur in gra-
viori et majori motivo; sed in peccato gra-
viori est majus motivum ad detestandum il-
lud; ergo pcenitentia, quoe in tali motivo fun-
datur, est de se major deteslatio. Undefit, si
in eodem peccato sint plures deformitates,seu
rationes mali culpee, eam esse majorem detes-
tationem talis peccati, quee est ex graviori de-
formitate et malitia, ac denique illam esse
maximam detestationem, quee estex maxima
deformitate et malitia ; in his enim omnibus
est eadem ratio et proportio.
3. Rationi dubitandi fit satis. — Potest
consuli peccatum levius, ut vitetur gravius. —
Non autem fieri. — Ad rationem dubitandi
concedendum est, in ordine adabsolutam vo-
luntatem,seu eleclionem, esse quamdam ee-
qualitatem inter omniapeccata, quia nullum
eorum est absolute eligibile, ut probat ratio
tacta ; quia, si esset eligibile secundum rec-
tam rationem, jam non esset malum culpas.
Neque obstat, quod Theologi communiier do-
cent, posse interdum consuli peccatum le-
vius, ut vitetur gravius. Aliud est enim de
consilio,, quod alteri datur, et aliud de elec-
tione, qua?, ab ipso operante fit ; nam illud
consilium supponit in alio definitum affectum
ad gravius peccatum, et ideo, qui consilium
pra?bet, cum non possit utrumque vitare,
reete consulit, ut saltem minuatur malum il-
iud, quse intentio recta est; et medium est
etiam accommodatum, quia non est de ma-
lo, ut malum est, sed ut minus est, et ex sup-
positione, qnod non possit totum vitari. At
vero qui eligit, semper babet inpotestatesua
utrumque vitare, nec fieri potest, ut commis-
sio levioris peccati sitnecessaria ad vitandum
gravius, quia est aperta contradictio : et ideo
in ipso eligente, nunquam potest ille actus
esse bonus.
4. Objectio. — Responsio. — Replica. —
Enodatur. — Dices : interdum potest illa ne-
cessitas oriri non ex roalitia, sed ex ignoran-
tia, ut si quis putet mentiendum sibi esse ad
vitandum homicidium, sinmlque existimat,
sic mentiri peccatum esse, majustamen fore,
si non liberetur proximus ab homicidio. Res-
pondetur, hanc ipsam ignorantiam esse cul-
III. SECT. X. 67
pabilem, et ideo mirum non esse, quod per
illam constituatur homo in quadarn necessi-
tate peccandi. Sed urgebis, quia non repu-
gnat illam ignorantiam esse invincibilem.
Respondeo prirno, fieri quidem posse, ut ali-
quis inculpablliter putet mentiendum sibi es-
se, si necessarium sit ad liberandum inno-
centemamorte; quodautemsimuljudicetineo
casuidsibi esse omnino faciendumsecundum
rationem,et in eo nihilominus peccare,vix po-
test in humanam cogitationem cadere, neduni
inculpabiliter ignorari, quia est clara repu-
gnantia in terminis. Si tamen hujusmodi
ignorantiam invincibilem admittamus, conce-
dendum est, illum hominem peccaturum ex
conscientia erronea, quee ssepe potest esse oc-
casio peccandi, etiamsi alioqui ipsa ignoran-
tia inculpabilis sit. Neque hoc est contra dic-
ta, in quibus simpliciter, ac per se loquimur,
consideratanatura et proprietate peccati. At-
que tunc eligere potius levius peccatum com-
mittere, quam gravius non esset bonum, sed
minus malum. Ex illa enim suppositione mi-
rum nonest,quodtalishomo sitconstitutus in
quadam perplexitate, et necessitate peccandi.
Absolute igitur loquendo, nunquam pecca-
tum est eligibile secundum rectam rationem,
propter aliud malum vitandum.
5. Alia oijectio. — Responsio. — Guber-
oians potest permittere minus malum ad vitan-
dum majus. — Sed dicet tandem aliquis, esto
unum peccatum nunquam sit per se necessa-
rium ad vitandum aliud, posse tamen esse
utile ; ergo id satis erit ut sit eligibile ; non
enim tantum media necessaria , sed etiam
utilia eligibilia sunt. Antecedens patet, quia
fornicatio simplex est utilis ad vitanda alia
peccata contra naturam, vel contra justitiam;
hac enim de causa licitum est in republica
permittere meretrices. Respondetur, eamdem
fere solutionem hic esse accommodandam ;
aliud est enim loqui de ipso eligente et vo-
lente, aliud de permittente et extrinsecus gu-
bernante. Ipse enim eligens et operans non
tantum tenetur hoc vel illud peccatum vita-
re, sed simpliciter omnia peccata, estque id
positum in voluntate et potestate ejus_, sal-
tem cum divina gratia ; ideoque non licet illi
levius peccatum eligere ad vitandum gravius,
etiam si tale medium propterea censeatur
utile, quia illo adhibito facilius erit vitare
aliud peccatum ; tamen quia illa electio non
est permissio tantum, sed volitio peccati in
ipso eligente, ideo non estilli licita, sed quae-
rendum illi est aliud medium, etiamsi diffici*
68
QUrEST. LXXXV. ARTIC. I.
lius, vel aspcrius sit, ad vitandum utrumque
peccatum. At vero qui extrinsece gubernat,
vel non semper potest omnia aliorum pec-
cata vitare, vel certe non tenetur omnia me-
dia adhibere, sed quse sunt suo muneri et
officio consentanea, ideoque potest eligere
permiltere minusmalum advitandum majus,
per quam electionem ipse non vult peccatum,
sed permissionem peccati, quse non est in-
trinsece mala. Sic igitur peccatum, per se lo-
quendo, nunquam est eligibile, sed summe
detestabile.
6. Quale peccatum sit prcoeligere culpam
graviorem. — Nihiiominus appretiative recte
dictum est, peccatum gravius esse detestabi-
lius, nosque per actum pcenitentise magis il-
lud detestari, vel formaliter, vel virtualiter.
Probatur ratione tacta, quia, sicut simplici-
ter ad simpliciter, ita magis ad magis. Item
quia actus virtutis proportionem servat cum
formali objecto. Item hoc recte explicatur ex
dictis ;,quia licet nulium peccatum simplici-
ter sit eligibile propter vitandum aliud, ta-
men quacunque ratione, vel ex quacunque
supposilione fingatur, aut veniat necessitas
eligendi inter grave et leve peccatum, et al-
terutrum eorum committendi, semper est vi-
!andum potins grave, quam leve ; ergo signum
est appretiative eo magis odio haberi aliquod
peccatum, quo gravius est. Quapropter recte
polest hic affectus seu appretiatio declarari
per illam conditionalem : Si non possem si-
inul utrumque, potius grave, quam leve pec-
catum vitarem , et contrarius affectus esset
inordinatus. Ut, si quis haberet hunc actum :
Mallem esse homicida, quam fur_, in eo aclu
peccarel, etiamsi alioqui haberet animum
absolutum neutrum peccalum committendi.
7. Addit tamen Soto, ex illa comparatione,
si iiat inler peccata mortalia, non incurri
peccatum grave, quiapraecipua gravitaspec-
cati mortalis est in aversione divina, et in
hac omnia conveniunt, ideoque inordina-
tio illa, quae esset in electione condiliona-
tii gravioris peccati prse minus gravi, non
videtur esseadeo gravis, utsufiiciat ad pec-
catum mortale. Quee sententia posset proba-
biliter admitti, quando peccata mortalia non
essent admodum inaequalia ; regulariter ta-
men loquendo, gravis quidem videtur illa
inordinatio, et contraria ordini charitatis ac
justitise ad Deum. Maxime tamen, et sine ulla
controversia illudesset peccatum mortale, si
inter mortale et veniale comparatio fieret.
TJt si quis deprehensus in furto levi haberet
hujusmodi actum: Maluissem deprehendi in
adulterio, vel homicidio, sine dubio peccaret
mortaliter, quia praeferret minorem infamiam
suam majori injurise divinse. Hoc autem in-
telligendum est, si comparatio illa et electio
caderet in ipsam culpam etnon tantum in in-
famiam; nam si quis haberet solum hunc ac-
tum : Mallem existimari adulter aut homici-
da, quam fur, non esset grave peccalum; se-
cus vero esset, si propter illam hominum
exis'iimationem, vellet reipsa potius commit-
tere homicidium, vel aduiterium, quam leve
furtum.
8. Ohjectio. — Solvitur. — Sed objiciet ali-
quis contra dicta. In hac conditionata volun-
tate : Si ad vitandum mendacium oporteret
sacrilegium committere, id facerem , nullam
esse deformitatem seu inordinationem, quia
per illammet conditionem excluditur ab illo
objecto omnis pravitas, vel malitia ; quoties
autem conditio talis est, consensus in actum
sic conditionatum nullam habet deformita-
tem;ergo. Antecedens quoad priorem partem
probatur, quia hoc ipso quod sacrilegium esset
necessarium advitandumaliud pcccatum,jam
ipsum non esset peccatum. Minorvero patet,
nam hic actus non est malus : Si vindicta
de inimico non esset prohibita, vellem illam, et
idem est de omnibus similibus. Et ratio est ,
quia per conditionero praiscinditur ab objec-
to turpitudo, et ita voluutas nullo inodo fer-
tur inillud ut malum. Respondetur, negando
majorem, quia hypothesis illa, sub qua fit
preesens comparatio, non est talis, ut exclu-
dat malitiam ab altero extremo , nam polius
fit comparatio inter gravius peccatum, et mi-
nus grave, ex suppositione quod utrumque
peccatum sit. Unde, licet in re verum sit, ad
vitandum unum peccatum non posse esse ne*
cessarium aliud peccatum, et ideo in re ipsa
bene inferatur, si actus est necessarius ad vi-
tandum peccatum, non posse ipsum actum
esse peccatum, tamen in praesenti conditio-
nalis illa sumitur ex tali hypothesi impossi-
bili, ut unum peccatum, retinens propriam
malitiam et deformitatem, apprehendatur ut
necessarium ad vitandum aliud ; et tunc di-
cimus esse valde inordinatum affectum, ac-
ceptare potius gravius peccatum sacrilegii,
quam levius mendacii, etiam sub illa condi-
tione et hypothesi propositum; nam per il-
lam, ul sic, non excluditur malitia objecti
respectu hominis sic operantis, vel apprehen-
dentis illud, ut declaratum est.
DISPLTAT.
Duiium incidens de comparatione inler pro-
prium, et alienum peccatum.
9. Sed quferi hie solet obitcr , an gravius
peccatum alienum magis sit detestandum,
quam levius peccatum proprium, preecipue
si ulrumque ex charitate homo detestetur.
Et ratio dubilandi esse potest, quia charitas
respicit bonum divinum secundumse, et pro-
pteripsum; ergo eodem modo fugit malum
oppositum ; ergo majus malum divinum ma-
gis fugit, a quocunque inferatur ; sed gravius
peccaium alienum est gravius malum Dei ,
quam proprium peccatum leve; ergo illud ex
charitate magis est detestandum quam hoc.
10. Proprium peccatum appretiative esse
magis detestandum quam gratius alienum. —
Potius est permittendum gravissimum pecca-
tum alienum, quam proprium levissimum com-
tnittendum. — Cooperatio gravior adpeccatum
est detestdbilior leviori peccato proprio. — Ni-
hilominus dicendum est, proprium peceatum
appretiative semper esse magis detestandum.,
etiamsi levius sit. Ita docent communiter
Theologiin4, dist. 17, ubi Palud., q. l,art. 5;
Soto, q. 2, art. 4 ; Ledesm., 2p. quarti, q. 2,
art. 3. Et probatur primo , quia peccatum
alienum tribusmodis potest ad me compara-
ri, scilicet, ut permittendum, vel ut aliquo
modo efficiendum a mo, vel ut quoddam ob-
jectum non pertinens ad me ut aliquid fa-
ciendum, vel vitandum, sed solum in ordine
ad simplicem affectum, quatenus in eo potest
complacere voluntas, vel illud odio habere. Si
loquamur primo modo, certum est potius esse
permittendumquodcunquepeccatumalienum
etiam gravissimurn, quam proprium pecca-
tum, etiam levissimum, committendum. Pro-
batur, quia permittere peccatuin, per se non
est malum, sed potest esse bonum ; commit-
tere autem peccatum semper est malum et
fugiendum. Item non sunt facienda raala, ul
veniantbona; ergo nec pcccandum est, ut alius
non peccet ; est enira eadem repugnantia, nam
si secundum rectam rationem peccandum
mihi esset, ne alius peccaret, illud non esset
in me peccatum ; repugnat enim esse secun-
dum rectam rationem faciendum, et esse pec-
catum ; si autem secundum rectam rationem
faciendum non est, ergo secundum rectam
rationem potius est permittendum alienum
peccatum, quam proprium committendum.
At vero si peccatum alienurn secundo modo
consideretur, sic jam - non consideratur ut
alienum, sed utproprium, quia consideratur,
III. SECT. X. c,9
ut a me efficiendum, vel coefficienduin, etsic
jam constituitur extra prsesentem compara-
tionem ; eritque ulterius considerandum, an
illa cooperatio ad peccatum alienum sit in me
gravior culpa, quam commissio alterius pec-
cati proprii, et quae fuerit mihi gravior, erit
mibi detestabilior, juxta principia superius
posita. Denique si alienum peccatum tertio
modo consideretur , ut objectum quoddam
simplici affectu, amore, vel odio prosequen-
dum, sic quidem appretiative magis est odio
prosequendum peccatum proprium , quia
quantum in me est, plus conari debeo, ut il-
lud non sit in rerum natura, quanquam ob-
jective aliud sit majus malum. Sicut etiam
ex ordine charitatis , magis tenetur unus-
quisque seipsum diligere in spiritualibus,
quam alium ; nam prima inclinatio charitatis
est, ut subjectum ipsum, in quo est, inclinet
ad diligendum Deum ; et ideo charitas non
semper magis appretiative diligit illud bo-
num divinum quod in se est majus objective,
sed quod sibi est magis conjunctum, quod-
que ab ipsa procedit, et in quo ipsamet cha-
ritas, seu qui habet illam , magis glorificat
Deum. Sicigitur e converso magis etiamodio
habet charitas peccatum proprii supposili ,
quam alieni, etiamsi objective illud majus sit.
Eademque ratio procedit intra rationem jus-
titise, si consideretur peccatum, quatenus illi
repugnat : nam justitia potius inclinat ad vi-
tandam injuriam, etiam levem, qure a me,
seu a proprio supposito inferri potest, quam
quse ab altero fieri potest ; imo illa, quce ab
alio fit, respectu mei non est injuria, nisi ego
ad illam aliquo modo cooperer.
11. Aliud dulium. — Pesponsio. — Sed
urgent amplius aliqui ulterius interrogan-
do, si ex hypothesi impossibili hasc conditio-
nalis proponatur : Aut mihi peccandum est,
autDeus ipse verum aliquod malum patietur,
quia vel non erit, vel inordinatum aliquid
aget, vel aliquid simile, quid horum detesta-
bilius sit, malum culpa? propriura, an verum
aliquod malum in ipso Deo. Ad quod respon-
detAlens., 4par., q. 68, memb. l,art. 6, de-
testabilius esse malum in ipso Deo quam in
se ; ideoque sub hac hypothesi impossibil
acceptari posse malum culpse interiori affectu
conditionato, scilicet, si illudnecessarium es-
set ad conservandum re ipsa bonum Dei in
se, vel vitandum oppositum malum; quia
quacunque ratione consideretur malum ip-
sius Dei respectu mei, scilicet, ut iuferendum,
vel,ut permittendum, et a fortiori ut aman-
70 QUiEST. LXXXV. ARTIG. I
dum, magis est a me vitandum, quam quod-
cunque aliud malum, eo quod divinum bonuni
in re ipsa existens, et prout in se est, super
omnia est a nobis diligendum. Quse ratio op-
tima est; ex illa vero sequitur in ea compa-
ratione non praeferri peccatum proprium ma-
lo alieno, ut alienum est, sed ut ad nos spec-
tat illud impedire., vel oppositum bonum pro-
curare, et quatenus omissio talis officii, vel
obligationis, respectu mei majus peccatum
censetur. Verumtamen hae conditionales ex
rebus adeo impossibilibus, et quae simul im-
plicare videntur affectum adaliquam culpam,
vitandse sunt, nam et sunt parum utiles, et
possunt facile imprudenter fieri.
12. Dubltatio Paludan. — Data distinctione
explicatur. — Tandem vero inquirunt Palu-
dan. et Soto, citatis locis, an peccatum alie-
num magis detestandum sit quam quodlibet
malum proprium, quod culpam non includat.
Et respondent afBrmando , quia offensa di-
vina, etiam aliena, ex charitate potius vitanda
sit, quam quselibet pcena propria. Sedhocde-
claratione indiget juxta distinctionem trimem-
brem superius a nobis positam. Si enim alie-
num peccatum ad me comparetur in ratione
effectus, id est, ut a me aliquo modo effi-
eiendum., sic manifestum est plus esse a me
detestandum quam omne malum poenee, quia
sub ea ratione jam non est tantum peccatum
alienum, sed etiam proprium. Rursus si pec-
catum alienum praecise consideretur in ra-
tione objecti amabilis vel detestabilis , sic
etiam detestabilius est quolibet malo pcense,
quia malum pcena? etiam proprium honeste
amari potest, saltem complacendo in illo ;
malum vero culpae etiam alienum nulla ra-
tione potest honeste placere ; alioqui per hu-
jusmodi complacentiam jam fieret aliquo
modo proprium. Atvero sialienum peccatum
consideretur tantum ut permittendum , sic
quidem ex genere suo bonum et melius est
admittere in se malum pcense, quam permit-
tere peccatum in alio, quia id est maxime
consentaneum ordini charitatis, tum Dei, tum
etiam proximi. Hocvero non semper cadit in
obligationem, sed sub certa lege ac men-
sura ; tantum enim esse potest proprium de-
trimentum et incommodum, uL charitas non
obliget ad sustinendum vel admittendum il-
lud propter vitandum quamcunque alterius
culpam, quia cum culpa sitjalteri voluntaria,
non teneor ego cum tanto discrimine illam
impedire, aut occasionem ejus auferre; de
qua re latius tractatur in 2. 2, q. 26 et 32.
DISPUTATIO IV.
DE C0NTRIT10NE SECUNDUM SE.
De contritione duplex est consideratio, sci-
licet, quatenus actus virtutis est, et quatenus
est pars sacramenti. Hanc posteriorem reser-
vamus in secundam partem principalem hu-
jus tractatus ; priorem vero hic expedire
necesse est, ut ratio hujus virtutis integretra-
datur. Solet autem contritionis nomen dupli-
citer accipi : primo, generatim, ut compre-
hendit attritionem, quod sumi potest ex Tri-
dentino, sess. 14, cap. 4, quem locum ad rem
prsesentem explicuilate in primo tomo hujus
3 part., disput. 4, sect. 8. Nunc vero jam non
loquimur de contritione hoc modo, quia fere
idem est quod actus pcenitentiae, de quo agi-
mus. Aliter ergo sumitur contritio pro quodam
actu perfecto, et sufficiente ad remissionem
peccati in ratione dispositionis, etiam absque
reali susceptione sacramenti; et ita nunc de
illa agimus. Unde duo in illa considerari pos-
sunt, scilicet, quid sit necessarium ad esse
illiuSj quid vero ut sufficienter disponat ad
gratiam : quse duo formaliter quidem distincta
sunt, ita vero conjuncta, ut vix possint dispu-
tatione separari, quare utrumque declarabi-
mus.
SECTIO I.
Utrum contritio sit formalis posnitentice actus, et
quisnam sit.
1. Contritio quid significet. — Unde sumpla
vocis metapliora. — Contritio juxta communem
Ecclesise conceptionem significat perfectam
aversionem voluntatis a peccato commisso.
qua homo se prseparat ad reconciliandam
amicitiam cum Deo, si illa careat. Haec signi-
ficatio constat ex communi usu Theologorum,
et ex Tiident. , sess. 14, c. 4. Et sumitur ex
Scriptura , in qua vox hsec aliquando in ma-
lam partem accipitur, pro gravi afflictione et
pcena, Psal. 13 : Contritio, et infeticitas in viis
eorum ; Isaiae 65 : Pra? contritione spiritus
ululalant. Frequentius vero accipitur in prse-
dicta significatione, Psal. 50 : Cor contritum
et humiliatum, etc; Daniel. 3 : In spiritu hu-
militatis, et in animo contrito ; Psal. etiam
146 : Qui sanat contritos corde, et alligat con-
tritiones eorum. Quee verba de quacunque af-
flictione intelligi possunt. Augustinus tamen,
quasi per antonomasiam ea intelligit de con-
tritione peccatorum, dicens : Sanat contritos
DISPUTAT.
corde, id est, Jmmiliatos corde, confitentes,
seipsos punientes. Ac tandem concludit : Qui
cor 11011 conterunt, non sanantur. Et enarratio-
ne in Psal. 74 : Tritura cordis (inquil), pietas,
humilitas. Qui se conterit, irascitur sibi, se
Jtabetiratum,ut Deuvi habeat propitium. Idem
fere de Vera et falsa pcenit., c. 15. Et optime
Bernard.j serm. 12 inCant.: 0 p timum [inquit)
unguentum contritio, quod ex recordatione pec-
catorum conficitur. Est autem hujus vocis me-
taphora ex eo sumpta, quod conterere signifi-
cat rem aliqnam duram in minutissimas par-
tes dividere et comminuere ; peccatum autem
solet cor peccatoris obdurare; et ideo perfec-
ta divisio cordis et aversio a peccato, contri-
tio nominata est.
2. Controversia. — Ex qua nominis signifi-
catione satis constat contritionem esse aliquo
modo actum pcenitentiaa, quia per pceniten-
tiam avertimur a peccato et disponimur ad
ejus remissionem. Solet autem inter auctores
controverti, an sit de ratione contritionis, ut
sit formalis actus pcenitentise , vel sufficiat
virtualis. Navarrus, in Sum.„cap. 1, num. 5,
contendit posse salvari verum contritionis
actum absque formali actu poenitentias. Fun-
damentum ejus est, quia potesl homo disponi
sufficienter ad remissionem peccati absque
formali actu pcenitentiye, scilicet, per amorem
Dei super omnia; sed sufficiens dispositio ad
remissionem peccati mortalis est contritio;
ergo potest salvari vera contritio absque for-
mali pcenitentia cum sola virtuali, quoe in
amore includitur. Hanc vero sententiam acri-
ter impugnat Soto in 4, d. 15, q. 1, art. 2, et
d. 17, q. 1, art. 1 , ex contrario fundamento,
quia nemo polest sufficienter disponi ad re-
missionem peccati , nisi per formalem aver-
sionem et detestationem ejus, qucc est forma-
lis actus pcenitentias, sine quo existimat amo-
rem nunquam posse sufficere.
3. Duplex sensus controversire. — Actus
amoris, ut prcescinditur a formali poenitentia,
non est formalis contritio. — Contritio est ac-
tus pcenitentice . — Sed in hac re aliquid esse
potest pertinens ad veram quaestionem de re
ipsa, aliquid vero pertinens ad qusestionem
de nomine, seu de usu vocis. Primum est il-
lud, quod in fundamentis aliarum opinionum
tangitur, scilicet, an peccator possit interdum
justificari per solum actum amoris Dei super
omnia, absque formali actu pcenitentiae simul
et in re ipsa elicito. In qua queestione Navar-
rus affirmat, Soto vero negat. Et mihi placet
sententia Navarri. Eam vero probare et ex-
IV. SEGT. I. 71
plicare non est hujus loci, sed infra, dispu-
tando de effectibus pcenitentiee, id agendum
est. Secundus est, an solus amor, quando
separatur a formali pcenitentia, et justificat,
sit dicendus propria et formalis contritio, ut
etiam Navarrus loquitur ; sed in hoc ejus
sententia mihi non probatur, quia juxta ao
ceptum usum illius vocis, contritio , significat
aut perfectum dolorem de peccato, aut per-
fectam delestationem cum dolore; etita Con-
cilium Tridentinum, definiens contritionem,
per formales actus pcenitentise illius rationem
explicat. Unde sicut amor prsecise sumptus
non est formalis pcenitentia, sed dicitur vir-
tualis, ita non est formalis contritio, sed dici
poterit virtualis. Dicendum ergo est contri-
tionem formaliter et essentialiter esse actum
pcenitentise , quamvis virtualiter contineri
possit in superiori actu qui non sit formalis
pcenitentiae. Neque amplius probat funda-
mentum Navarri, nam supposita sententia
priori de actu amoris, consequenter dicendum
est contritionem quidem semper esse dispo-
sitionem ad gratiam, non tamen omnem suf-
ficientem dispositionem ad gratiam esse sem-
per formalem contritionem ; interdum enim
esse potest solus amor super omnia.
Quisnam actus pcenitentia sit contritio.
4. Contritionem formaliter esse ipsani de-
tesiationem peccati. — Statim vero occurrit
declarandum, quisnam ex actibus pcenitentiae
supra numeratis contritio sit; et prsesertim
inquiri potest de illis quatuor actibus, qui
sunt voluntas destruendi peccatum commis-
sum, odium peccati, detestatio ejus, et dolor
de illo. Et dicendum breviter est contritionem
formaliter, et (ut ita dicam) in recto^, esse de-
testationem ipsam; reliquos vero actus regu-
lariter comitari illam, vel antecedenter, vel
consequenter, et virtute semper includi in
illa, non tamen esse de substantia contrilio-
nis, nec semper necessarios ad illam^quatenus
ab ipsa detestatione formaliter seu realiter
distincti sunt. Ita sumitur ex communi Theo-
logorum doctrina, D. Thom. hic, artic. seq.,
prcesertim in solutionibus argumentorum, et
superiori quaest., artic. 8, et in A, d. 17, tota
fere quaest. 2; et ibi aliorum; et Alens., 4 p.,
q. 17, memb. 1 ; Cajet., tom. 1 Opusc, tract.
4 , q. 1 ; Vega, lib. 13 in Trident. , c. 25. Et
probatur breviter ex supra dictis, nam con-
tritio est propriissimus et perfectissimus actus
pceuitentiae; sed talis actus in detestatione
consistit, ut supra probatum est; ergo. Item
72
OILEST. LXXXV. ARTIC. I.
contritio parit dolorem, ut Tridentinum signi-
ficat, sess. 14j cap. 4, dum contritionem per
detestationem et dolorem definit; et constat
ex omnibus Theologis et ex communi conce-
ptione omnium. Parit etiam affectum punien-
di et vindicandi culpam in seipso. Unde est
illud August. , Psal. 4 : Qui conteritur , iras-
citur sibi; sed hi sunt proprii effectus detes-
tationis et displicentise de peccato commisso;
ergo. Deindc contritio scindit cor, Joel. 2,
separando illud ab affectu commissi peccati;
hoc autem primario ac formaliter fit per de-
testationem; ergo.
5. Voluntatem resarciendi divinam injuriam
non esse contritionem. — Voluntatem resarcien-
di divinam injuriam non esse de ratione con-
tritionis. — Differentia inter satis faciionem
Deo, et homini exhibitam. — Ultimo, declarari
potest discurrendo breviter per cseteros ac-
tus; nam sola voluntas destruendi peccatum
aut resarciendi divinam injuriam, si prsecise
sumatur, ut condistinguilur a detestatione,
non satis est ad veram contritionem, tum
quia illa sola non sufficienter disponit ad gra-
tiam ; tum etiam quia illa, ut sic, nondum
exequitur ipsam qualemcunque satisfactio-
nem, quam homo exhibere potest ad resar-
ciendam injuriam; contritio autem dicit hu-
jusmodi dispositionem et satisfactionem. Un-
de D. Thomas,hac quaest., art. 2, ad 1, dicit,
ex illa voluntate oriri detestationem, per quam
completur seu mandalur executioni illa vo-
luntas. Unde fit ut illa voluntas, quando for-
maliter habetur, saltem ordine naturse anle-
cedenter se habeat ad contritionem. An vero
ad illam sit semper necessaria, dicendum est
(sicut supra de actu pcenitentise in communi
dixi) primo hanc voluntatem formaliter sum-
ptamnon esse de substantia contritionis, quia,
sicut velle amare, ut esse potest actus dislinc-
tus ab ipso amore, non est desubstantia amo-
ris, quia sufficit quoddam voluntarium in ipso
amore intrinsece inclusum, ita velle detestari
peccatum per actum distinctum, non est de
essentia detestationis; et consequenter neque
est de substantia perfectos pcenitentice, seu
contritionis. Et ideo fortasse Tridentin., sess.
6, c. 6, et sess. 14, c. 4, non fecit specialem
mentionem hujus aclus, quanquam frequen-
ter antecedat tanquam intentio fiiiis, vel tan-
quam actus , quo voluntas efficaciter se mo
vet, sibique imperat difficilem actum contri-
tionis, quem actum significasse videtur David
in illis verbis : Dixi: Confitebor adversum me,
etc. Deinde non semper esse necessariam,
etiam ut extrinsecam causam imperantem
conlritionem, seu detestationem peccati, quia
actus elicitus a voluntate , cum per se et in-
trinsece sit voluntarius, per se non requirit
actum distinclum imperantem. In quo diffe-
rentia intercedit inter satisfactionem, quee Deo
vel homini exhibetur ; nam homini satisfit per
actus externos, quos necesse est a voluntate
imperari; et ideo necesse est ut talis satisfac-
tio procedat a propria voluntate satisfaciendi :
Deo autem satisfit per ipsummet actum inter-
num voluntatis, et ideo potest quasi in actu
exercito talis satisfactio exhiberi, etiamsi non
preecedat, quasi in actu signato,voluntas for-
malis satisfaciendi.
6. Odium peccati non sufficere ad rationem
contritionis . — Rursus odium peceati, quate-
nus versalur circa peccatum, ut sic, et abs-
trahit a commisso vel non commisso, non po-
tesl sufncere ad rationem contritionis forma-
liter, ac proprie loquendo ; sicut non sufficit
ad rigorosum actum pcenilentise propriissime
sumptse, ut superius dictum est. Et rationes
ibi factse, et hicin probatione conclusionis,
hoc satis ostendunt, quia odium per se non
parit tristitiam neque vindictam, etc. Potest
tamen odium antecedere, etmultum conferre
ad veram contritionem. Addo etiam, virtute
semper includi in absoluta et efficaci detes-
tatione, qualis esse debet contritio, juxta su-
pra dicta de actu pcenitentiai in communi. An
vero aliquod odium peccati possit esse suffi-
ciens dispositio ad gratiam, etiamsi non sit
formaliter ac physice contritiu, dicemus infe-
rius , disputando de effeclibus pcenitentise.
Certum denique est, hunc actum, ut distinc-
tum a detestatione, non esse per se necessa-
rium ad contritionem, quia neque ex Scrip-
tura, neque ex Patribus ostendi potest talis
necessitas. Neque etiam est ulla ralio ejus,
cum per detestationem ejus satis avertatur
voluntas a peccato, et ideo illud odio habeat ,
satisque diflicile sit hos actus distinguere.
7. Contritionem non esse dolorem proprie
sumptum. — Tandem de dolore proprie sum-
pto, ut distinguitur a detestatione, jamin. su-
perioribusostensum est, essequidconsequens
ad illam; et ideo, supposita illa distinctione,
certum est apud omnes auctores, hujusmodi
dolorem comitari quidem contritionem se-
cundum essentiam ejus, non vero illam in-
trinsece constituere.Unde, cum Tridentinum,
sess. 14, c. 4, dicit, coutritionem esse detes-
tationera et dolorcm, cum dehita proportione
accommodandum est ; est enira contritio es-
DISPIJTAT.
sentialiter detestatio ; dolor autem concomi-
tanter, seu causaliter ; quod idem Trident.,
c. 2, insinuaverat in illis verbis, delestatio-
nem cum pio animi dolore. Ex quo intulit Vega
supra, si contingeret peccatorem detestari
peccatum efficaciter, et nullum resultare do-
lorein, nihilominus illam fore veram pceni-
tentiam et sufficientem contritionem , quod
quidem intellectum de dolore appetitus sen-
sitivi indubitatum est, quia actus appetitus
sensitivi per se non spectant ad gratice dispo-
sitionem ; intellectum autem de dolore ipsius
voluntatis est magis dubium; tamen quan-
tum pertinet ad dispositionem gratiee , illa
conditionalis simpliciter vera est, quia, ut
supra dixi, sola detestatio est per se ac pro-
prie in potestate liberse voluntatis ; dolor vero,
soJum ut ex detestationeresultat. Quapropter
si talis resultantia ex quacunque extrinseca
causa impediatur, non potest volunlati impu-
tari, nam ipsa perfecte ronvertilur ad Deum,
et avertitur a peccato per detestationem; et
ideo impedimentum illud non potest tollere
sufficientem dispositionem ad gratiam. Exis-
timo tamen in bomine rnortali, seclusis mira-
culis, vix possc illud accidere; secus vero in
homine beato, quia est incapax doloris, ut
notavit D. Thomas, dicto art. 8. Unde, si de
nominis primaria impositione et significa-
tione loquamur, satis etiam probabile est il-
lum actum, quando non habet conjunctum
dolorem, non mereri nomen contritionis.
SEGTIO II.
Vtrum ad veram contritionem requiratur formalis
amor Dei super omnia, et quocl detcstatio pec-
cati in illo fundetur.
1. Explicata substantia seu essenlia contri-
tionis secundurn generalem rationem, viden-
dum paulatim est quas perfectiones requirat,
ut statum et efficaciam contritionis habere
possit; quarum preecipua esse videtur, quod
sit conjuncta et annexa cum amore, et cum
bac simul explicabiturex quo motivo elici de-
beat illa detestutio, quseest proprie et intrin-
sece contritio.
2. Contritionem debere esse ex amore Dei
super omnia. — Quod igitur contritio esse de-
beat aliquo modo ex amore Dei super om-
nia, atque adeo quod ipsa etiara esse debeat
super omnia , seu detestatio peccati super
omne detestabile, certa et communis senten-
tia esse videtur. Nam prior sumitur ex D.
Thoma hic, art 5 et 6, et q. 86, art. 3, et 1.
IV. SECT. U. 73
2, q. 113, art. 4, 5 et 8, et in 4, d. 17, ubi Pa-
lud. et alii ; Bonav. et Richar., d. 15 et 16;
Scotus, d. 14, q. 2, ad ultimum, et d. 15, art.
16, ubi etiam Durand.; Alens., 4par., q. 17,
memb. 2; Cajet., dict. q. 1 ; et Petrus Soto,
lect. 14 de Pcenitentia ; et Vega, lib. 6 in Tri-
dentinum, c. 30, et lib. 13, c. 21 etseq., qui
admittit necessitatem amoris, dubitat autera
de illa particula, super omnia. Sed ut supra
dixi, immerito dubitat, si recte intelligatur
absque formali cornparalione, ut supra nota-
vi. Habet etiam fundamenlum lisec sententia
in Scriptura, 1 Joann. 3: Quinon diligit,ma-
net inmorte, et 1 ad Cor. 13: Sine charitate
nihil sum. Hunc autem amorem debere esse
super omuia, satis declarant illa Christi ver-
ba : Diliges Dominum Deum tuum ex toto cor-
de tuo , quibus solet etiam in Scriptura, vera
contritio proponi, ut patet ex Joel. et aliis lo-
cis. Sunt autem optima verba Deuteron. 4 :
Cum qucesieris Dominum Deicm tuum, inve-
nies eum; si tamen ex toto corde tuo qua>sieris
eum, et tota perturbatione anima? tw.e. Ubi in
prioribus verbis significari videtur dilectio ; in
posterioribus poenitentia, quee ex amore ha-
bet valorem suum, et quod sit simpliciter su-
per omnia. Et ideo Lucse 7, quamvis Magda-
lena et amaverit, et doluerit, nihilominus
charitati tribuitur remissio peccatorum ejus:
Remittuntur eipeccatamulia, quia dilexit mtil-
tum. Unde etiamTrident., sess. 6, cap. 6, ad
perfeclam dispositionem requirit amorem ;
ibi autem veram contritionem describit, ut
iatius explicui in 1 tomo hujus 3 part., dis-
put. 4, sect. 8, et idco se?s. 14, c. 4, ait oon-
trilionem perfeclam cbaritate formari. Atque
adeo ad eumdem modum loquuntnr Sancti
Patres, Augustinus, lib. de Vera et falsa pce-
nit., c.9 etl'7 : Sine amore nemo unquam gra-
tiam invcnit, nec xeniam assecutus est. Opti-
mus etiarn locus est lib. 2 contra Crescon.,
c. 12: Qna si absit, c<etera frustra fiunt; lo-
quitur de dilectione. Et tamen subdii, peccata
mundari sacrificio contriti cordis; ergo intel-
ligit ignem hujus sacrilicii esse ipsam dilec-
lionem. Unde serm. 7 deTempore concludit :
Veram poenitcntiam non facit nisi odium pec-
cati et amor Dei. Similia habet 14 de Civit.,
c. ult., et lib. 21, c. 27, ubi ait : Si pro uno
scelere omnia sua distribuant indigenttbus ,
nisi desistant a peccitis habendo charitatem,
quce non agit perperam , nihil eis prodesse %>■)-
test. Alia referuntur in cap. Si charitas, de
Pcenit.,d. 2, et in cap. ult. de Pcenit., dist. 3.
Praeterea Greg., hom. ult. in Ezech., circa fi-
QILEST. LXXXV. ARTIG. I.
nem, duplicem compunctionem distinguit ,
unam ex timore, alteram ex amore profec-
tam ; et hanc posteriorem dicit esse perfec-
tain, ad quam comparatur via per priorem.
Videri etiam potest lib. 3 Dialog., c. 34, et
lib. 6 Regist, Ep. 23, alias c. 187; et Ber-
nard., serm. 116 in Cantica.
3. Ratio a priori redditur. — Confirmatur.
— Contritionem detestari peccatum supra om-
ne detestabile probatur. — Ratio vero a priori
est, quia contritio dicit sufficientem disposi-
tionem ad remissionem peccati, qnse remis-
sio secundum legem ordinariam non fit, nisi
simul restituatur homo in amicitiam Dei et
elevetur ad statum gratiee et charitatis; ergo
talis dispositio non consummatur sine vera
dilectione Dei. Probatur consequentia, tum
quia amicitia non est sine mutuo amore : pec-
cator autem prius non amabat; ergo ut con-
stituatur amicus, necesse est ut amando con-
vertatur; tum etiam quia inimicitia per amo-
rem expelli debet. Et confirmatur ; nam pec-
cator, cum delinquit, se avertit a Deo, ut ab
ultimo fine; ergo ut tollatur haec aversio, per
se necessaria est formalis conversio in ulti-
mum finem, juxta illud : Convertimini ad me,
et ego convertar advos ;h&c autem conversio
non fit nisi per amorem. Et ex eisdem testi-
moniis et rationibus probari potest altera
pars, quam iidem auctores docent, prseser-
tim D. Thorn., in 4, d. 17 , q. 2, art. 3, quses-
tiunc. 1, ad4; et Palud., q. 1, a. 6; D. Bonav.,
d. 16, art. 2, q. 4; et Alens. supra, alias, 4par.,
q. 68, memb. 1 , a. 6; Cajet., dict. Opusc; et
Navarr., in Summ., cap. 1, n.4. Et convinci-
tur etiam ex his, quse diximus de actu pceni-
tentioe in communi. Nam si ille juxta gra-
dum suse perfectionis est aliquo modo super
omne detestabile, contritio , quae est perfec-
tissimus actus pcenitentiee, erit simpliciter et
perfecte supra omne detestabile. Quapropter
immerito Vega, lib. 13 in Tridentinum, cap.
25, in hoc reprehendit Gajetanum ; nam si lo-
quatur de formali comparatione, Gajetanus
nunquam de hac locutus est; si vero inten-
dit negare virtualem inclusam in perfeclione
talis actus, ipse potius reprehensione dignus
est.
Difficultas qucestionis proponitur.
4. Prima opinio. — Hoc igilur supposito,
difficultas est, an hic amor, ad contritionem
necessarius, esse debeat formalis actus amo-
ris, directe tendens in Deum, ut in objectum
quod supra omnia diligitur, et consequenter,
an talis amor necessario esse debeat actus
distinctus a detestatione peccati, constitueus
illam in esse contritionis, vel per extrinsecam
et moralem informationem, vel solura per
quamdam conjunctionem , ita ut contritio sit
quid moraliter constans ex illis duobus acli-
bus. In qua difficultate Theologi superius ad-
ducti sentire videntur partem affirmativam,
et hoc sensu communiter solet defmiri con-
tritio, quod sit dolor de peccato propter Deum
summe dilectum. Et locutiones adductee ex
Scriptura, Conciliis, et Patribus, multum fa-
vent huic sententiee; nam sine dubio loquun-
tur de formali amore.
5. Probatur ratione. — Confirmatio. — Con-
firmatio secunda. — Et potest addi nova ratio,
quia detestatio peccati, ut sit contritio, debet
esse propter Deum summe dilectum , ut ex-
presse docet D.Thom., quaest. seq., art. 3.Et
probari potest illis mediis , quibus supra os-
tendimus, debere esse detestationem super
omnia. Nam cum hoc commune sit actui poe-
nilentiae, debet simpliciter ac perfectissime
contritioni convenire ; ergo id habet ex per-
fectissimo objecto formali , quod est Deus
ipse, ut super omnia dilectus ; ergo talis de-
testatio supponit necessario dilectionem Dei
super omnia, quia omnis actus supponit ob-
jectum suum. Et confirmatur ac declaratur,
quia ha?c detestatio comparatur ad dilectio-
nem illam sicut recessus ab uno termino ad
accessum ad oppositum; sed in omni muta-
tione recessus ab uno termino supponit ac-
cessum ad alium terminum; ergo. Et ideo
D. Thom. hic, art. 6, ait, in mutatione pecca-
toris primum actum natura sua esse motum
in Deuin; ergo non potest esse vera contri-
tio, nisi supponat vel includat formalem mo-
tum perfectse dilectionis in Deum. Et confir-
matur, quia cum amor Dei sit perfectissimus
actus, a quo omnes alii participant virtutem
et perfectionem, non videtur posse virtute
contineri in aliquo alio actu minus perfecto ;
ergo si talis amor necessarius est , oportet ut
per formalem actum exerceatur.
6. Secunda opinio. — Probatur. — Nihilo-
minus est secunda sententia, negans semper
requiri ad veram contritionem formalem ac-
tum amoris, sed posse perfici simplici actu
detestationis. Hanc opinionem insinuavit D.
Thora. in 4, d. 14, q. 1, art. 2, qusestiunc. 2;
et Palud. ibi, q. 3 ; et expresse Gabr., q. I,
art. 2, conclus. 5; ubi Soto, q. 2, art. 5, ad4,
illam indicat, quia non requirit ad contritio-
nem alium actum charitatis pra^ter odium
DISPUTAT.
peccati, perodium detestationem intelligens.
Quod expressius docuit lib. 2 de Natura et
gratia, c. 16 et 17. Idem sentit Vega, lib. 13
in Tridentinum, c. 21. Probatur autem hoec
sententia : nam si homo habeat hujusmodi
dctestationem perfectam peccati , ante for-
malem amorem justificabitur ; ergo illa erit
vera contritio, quia secluso formali amore,
nemo potest justificari extra sacramentum,
ut loquimur, nisi per contritionem ; sed po-
test homo habere hanc detestationem anle
formalem amorem ; ergo et contritionem; er-
go formalis amor non est de necessitate con-
tritionis. Minor probari potest ex dictis supra
de actu pcenitentia? , ubi ostendimus displi-
centiam, vel odium peccati, non semper sup-
ponere positivam tendentiam in oppositum
terminum, quia in ipso peccato est sufficiens
inalitia, propter quam est odio dignum ; et
ideo ut habeatur odium ejus, nullus alius ac-
tus necessario supponitur. Neque est inter
hos actus ahqua alia necessaria connexio, ra-
tione cujus non possit illa detestatio haberi,
nisi snpposito amore. Eo vel maxime quod
potest preecedere actus intentionis , seu vo-
luntatis destruendi peccatum, qui non est
amor Dei formalis, sed potius est proprius
actus pcenitentiee virtutis; et ex illo potest
immediate oriri detestatio peccati tanquam
medium accommodatum acl illam intentio-
nem exequendam. Et ita D. Thomas, hac
qusest. 85, art. 2, ad 1, tantum hos duos ac-
tus ponit, significans, illis solis posse perfici
conversionem peccatoris. Potest ergo haberi
perfecta displicentia ante formalem amorem
Dei.
7. Ratione prolatur. — Jam vero probanda
est major, seu prima conditionalis sumpta.
Primo ex Scriptura, quse remissionem peccali
promittitdetestanti illud, utique detestatione
perfecta. Ezech. 33 : Si averterit se peccaior
abinjustitia sua, etc; Psal. 31 : Dixi : Confi-
ieuor adversum me injustitiam meam Domino,
et tu remisisti impietatem peccati mei. Unde
2Reg. 12, solum legimus dixisse David : Pec-
cavi, Domine ; quse verba solum significant
recognitionem et odium culpa? contra Deum
commissee. Et tamen statim subditur : Domi-
nus quoque transtulit peccatum tuum; ergo
ille motus sufficit ad remissionem peccati ob-
tinendam. Ratio autem est, quia illa est vera
et perfecta pcenitentia, cui remissio peccati
promissa est. Unde in Tridentino, sess. 14,
c. 4, in defmitione contritionis nulla fil rnen-
tio amoris. Nam quod postea ibi dicitur, per-
IV. SEGT. II. 75
fectam contritionem informari charitate, non
oportet intelligi de actu, sed de infusione gra-
tia3, et charitatis, per quam formatur con-
tritio, utinfra dicam. Denique in sess. 6, c. 6,
plures actus Gonciiium numerat in disposi-
tione peccatoris, quos necesse non est, sem-
per omnes formaliter concurrere, sed sufficit
virtualiter, seu imphcite, ut actum spei; et de
actu propositi multi idem sentiunt ; ergo ea-
dem ratione, licet numeret amorem , satis
esse poterit , quod virtualiter habeatur. At
vero in illa detestatione virtualiter habetur,
quia odium mali est virtualis amor boni op-
positi ; ergo hoc sufficiet, neque est cur gra-
vius onus imponatur peccatori. Alias oporte-
ret semper illum elicere plures actus, ut se ad
gratiam disponeret. Et ita nunquam posset
subito justificari , quod non est etiam Scri-
pturis consentaneum; ergo et Scripturse , et
ceetera omnia satis intelligentur de virtuali
amore.
Assertio 1. — Formalem amorem, per se lo-
quendo, esse necessarium ad justificationem,
ut medium.
8. In hac re primum dicendum censeo,
formalem amoremDei, per se loquendo, esse
necessarium ad justificationem peccatoris tan-
quam medium, et rebus ipsis consentaneum,
et a Deo requisitum. Hanc assertionem mihi
sufficienier probant quee in principio sectio-
nis, et quee in confirmationem primee senten-
tice adduxi; nam Scriptura, cum tradit pra>
cepta autmedia ad salutem necessaria, pro-
priissime loquitur, proponens hominibus eas
actiones quas exercere debent. Neque opor-
tet mirari eo quod Scriptura aliquando pro-
mittat remissionem, vel salutem uni actui,
quamvis plures sint neeessarii, quia nunquam
excluduntur concomitantia, sed potius sub-
intelliguntur. Quanquam fortasse necessa-
rium non sit, ut hic amor formalis Dei exer-
ceatur per actum realiter distinctum ab ipsa
detestatione peccati , quse ex illo nascitur,
quia, cum illa duo objecta sint ita connexa,
ut unum sit aliquo modo propter aliud, pro-
babile est fieri posse ut uno actu simplici
utrumque attingatur. Sed heec speculatio non
multum refert ad praxim et executionem ac-
tuum de quibus agimus; nam sive ille sit
unus actus, sive duo per modum unius, po-
terit voluntas, quantum est ex parte sua, si-
mul illos elicere, si ex parte intellectus ob-
jectum sit sufiicienter propositum ; et ita
QILEST, LXXXV. ARTIC. I.
quamvis sit difficile, non tamen videtur im-
possibile, hominem subito justificari per for-
malem actum amoris simul cum detestatione
peccati.
Assertio 2. — Peccatorem posse justificarl
alsque formali amore, mrtute tamen incluso
in detestatione peccati.
9. Dico secundo, fieri posse, ut peccator
justificetur absgue proprio et formali actu
amoris Dei in re ipsa tunc elicito, per detesta-
tionem perfectam peceati, quae et virtualiter,
et voto amorem includat. Atque hoc modo
explicatam probo secundam sententiam, quae
vel ex eo fit probabilis , quod hoc modo et
omnino satisfit omnibus testimoniis proban-
tibus necessitatem amoris, ct alioquin haec
sententia est valde conformis suavitati di-
vinaeprovidentiae et humanse conditioni, quia
non potest homo sine magna difficultate ad
plura simul advertere et circa illa operari, et
maxime in re tam gravi, et ardua.
10. Qucedam notanda pro explicalione as-
sertionis. — Ut autem hoc magis explicemus,
pleniusque omnibus testimoniis satisfacia-
raus, inquirere oportet qualis futura sit illa
detestatio, quse sufficere possit absque amo-
re formali reipsaelicito. In quo nonnulla pos-
sumus sumere ut certa ex dictis de actu
poenitentiae. Nam cum hoec detestatio, quam
contritionem appellamus, perseipsam, et non
tantum ex adjuncto amore formali, sit per-
fectissimus aclus poenitentiae , habere debet
omnia quae perfectionis sunt in actu poeni-
tentiae, nimirum quodsitactusvirtutis ex mo-
tivohoneslo, etquod supernaturalissit. Dein-
de oportet ut ex vi sua et sui motivi univer-
salis sit, quia debet voluntatem omnino aver-
tere ab affectu peccati, ut illam satis dispo-
nat ad justitiam assequendam. Unde omnis
detestatio, quee est ex motivo alicujus parti-
cularis virtutis, quod non est commune om-
nibus peccatis mortalibus, non potest hujus-
modigradumet perfectionem contritionis ha-
bere, quia talis detestatio non est universalis,
ut supra dictum est. Rursus ex motivis uni-
versalibus, illud, quod est universale preedi-
calione, seuabstractione, nimirum, quia pec-
catum est contra rectam rationem, non est
sufficiens ad hujusmodi detestationem, tum
quia illa detestatio non respicit Deumipsum,
nec peccatum, ut est offensa ejus, et ideo
imperfecta est ; tum etiam quia talis detesta-
tio ex vi illius motivi non est supernaturalis,
et ideo non potest per se ad gratiam dispo-
nere.
41. Neque existimo,, limitationem, quam
circa hoc adhibuit Vega, lib. 13 in Trident.,
cap. 25, esse probabilem, dicens, in homine,
qui invincibiliter ignorat, Deum offendi pec-
catis hominum, et cognoscit illa esse CGntra
rectam rationem, sufficere posse, ad gratiam
recuperandam, detestalionempeccatorum so-
lum quatenus sunt contra rectam rationem;
quia si in eo casu sufficit agere contra rectam
rationem ad gratiam amiltendam , sufficit
dolere ex recta ratione ad gratiam recupe-
randam. Quae ratio est valde infirma, nam
multo facilius amittitur gratia, quam repare-
tur, et ad illud prius sufficiunt humanoe vi-
res, non vero ad hoc postcrius sine divina
gratia; unde illa sententia valde mihi dis-
plicet, nam illa dispositio ex se est mere
naturalis. Quapropter potest etiam esse inho-
mine gentili, qui fide careat ; sine fide autcm
impossibile est ad gratiam disponi. Quod si
talis homo supponaturhabere fidem, vix, aut
nullo modo potest ignorantiam invincibilem
habere, quod Deus peccatis offendatur. Et
quamvis hoc gratis admittatur, semper ex
parte voluntatis necessaria est dispositio su-
pernaturalis, ut supra ostendi. Neque igno-
rantia potest illam supplere, quia haec non
est tantum necessitas praecepti, sed etiam
mcdii, de qua re plura in materia de Gratia;
et in materia etiam de Peccatis latins expli-
candum est, quale esset peccatum illius ho-
minis talem ignorantiam habentis.
12. Praeterea de illa detestatione univer-
sali, quae est ex motivo aeternae pjenae vitan-
dae, etiam est clarum non sufficere per se ad
contritionem constituendam, quia etiam est
imperfecta, et non rcspicit Deum sccundum
se. Et ideo merito Tridentinum eam vocavit
iraperfectam contritionem.
Dulium de detestatione universali ex motho
justitice.
13. Quorumdam senUntia. — Majus dubium
est de altera detestatione universali, quae est
ex proprio motivo justitiae , quam diximus
elici ab speciali virtute poenitentiae; illa enim
est vaide perfecta, quia est de offensa Dei,
quatenus talis est. ltem est propria et specia-
lis poenitenlia, cui solet attribui contrilio tan-
quam proprius ejus actus. Item illa est per-
fecfa aversio a culpa ; huic autem promittitur
in Scriptura remissiopeccati. Denique illa vi-
DISPUTAT.
detur continere virtualiter amorem Dci ,
quandoquidem super oronia detcstatur cjus
offensam , solum quia talis esl. Proptcr quae
aliquibns probabiliter visum est, hunc actum,
per se et sine formali amore, sufficere ad ra-
tionem contritionis. Et est quidem sententia
grobabilis,, et aliquando mihi simpliciter pla-
cuit. Nunc autem re melius inspecta, videlur
contraria sententia eligenda, propler ea qua;
stalim proponam.
14. Ddestationcm pcccati, quatenus est con-
tra bonum Dei, esse propriam contritionem. —
Superest igitur alia detestatio peccati, quate-
nns est contra bonum Dei in se, ejusque dis-
solvit amiciliam. Hsec igitur erit propria, et
per se contritio. Et hane assertionem intendit
D. Thomas, ubicunque docet veram displicen-
tiam peccati esse actum elicitum charitatis,
ut art. seq., ad 1, et 1. 2, q. 113, a. 5, ad 1,
et ssepe alias; loquitur enim de displicentia
remissiva , et per se expulsiva peccati in ra-
tione dispositionis. Deinde illa displicentia
vere dici potest essepropter Deum summe
dilectum, quia est elicita ex charitate ejus, et
respiciendo solum ad bonitatem et amicitiam
ejus. In quo differt multum a prsecedente de-
testatione, de qua proxime dictum est ; illa
enim non respicit bonitatem Dei in se, sed
solum conformitatem ad rationem in servan-
da sequitate justitise ; et ideo etiam non est
shnpiieiter super omnia , quia non est ex su-
premo motivo, sicut heec detestatio de qua
nunc agimus. Quare etiam illa non coutinet
virtualem amorem, sicut lieec, quia est infe-
rioris rationis et virtutis. Ac denique in illa
vim habent, quse pro priori sententia adduxi-
mus ; cessant autem in hac perfectissima de-
testatione.
15. Soti dictam. — Non probatur. — Ex
quibus, ut opinor, declaratum reiinquitur
quomodo hsec detestatio virtualiler contineat
amorem Dei super omnia. Imo significat Soto
eam esse formalem amorem; et ideo nullum
alium esse necessarium, etiam per se loquen-
do. Quod mihi non probatur, quia ilie actus
non tendit directe in Dcum, ut in objectum
quod , sed quo , id est, solum respicit illum,
ut rationem proximam detestandi peccatum.
Item ille actus formaliter non est actus pro-
seeutionis, sed fugse ; amor autem formaliter
sumptus , est qusedam prosecutio sui objecti,
el quasi virtualis conjunctio ad illud. Unde,
ut actus dicatur formalis amor Dei, non satis
est, quod sit elicitus a charitate, quia charitas
habet unum objeetum primarium, quod est
IV. SECT. H. 77
Deus, et alia secundaria, ex quibus quscdam
amat propter Deum, ut proximum ; alia odio
habet, ut pcccatum; est crgo illa detestatio vir-
tualis tautum amor Dei.
16. In contritione debere includi voium
amoris super omnia, probalur. — Proptcr hoc
ergo addidi in conclusione, in illo actu, ut
habeat rationem et vim coutritionis , debere
includi votum formalis amoris Dei super om-
nia, non quidem quod necesse sit explicite
habere hoc propositum in particulari , sed
quod implicite includaturin contritione, qua-
tenus cum ea, vel in ea inesse debet proposi-
tum servandi, vel faciendi omnia, qnse suut
ad salutem necessaria , ut sectione sequente
dicam. Et ita explicata haec pars sequitur ex
prseeedente assertione ; nam, si amor, per
se loquendo, necessarius est, et actu non ad-
hibetur quando homo convertitur, quod ex
naturali inconsideratione ssepe accidere po-
test sine culpa, necesse est , ut homo babeat
propositum eliciendi illum debito tempore in
quo alias necessarium esset ex praecepto il-
lum elicere, per se loqucndo, ad justitiam ob-
tiiiendam. Quod autem hoc sufficiat , etiamsi
amor sit medium nccessarium, declarari po-
test ex aliis mediis exterioribus , quse etiam
necessaria sunt, ut baptismus , vel confes-
sio, et nihilominus aliquando in voto suffi-
ciunt.
17. Objectio. — Confirmatio. — Responsio.
— Satisfit confirmationi. — Dicet aliquis, iJla
media externa et corporalia esse talia , ut et
magnam temporis successionem requirant,
et ssepe ab aliis hominibus pendeant, ut exe-
cutioni mandari possint, et ideo merito pro-
visum fuisse, ut justificatio non semper pen-
deat ab his mediis iu re ipsa exhibitis; secus
autem esse in mcdiis internis, quoe posila sunt
in sola hominum voluntate , cura divina gra-
tia, quae preesto est, et subito operari potest.
Et confirmatur, quia si de actu interno suffi-
ceret votum, etiam de ipsa fide posset suffi-
cere, atque ita possel homo justificari sine
actu fidei in re exhibito, per votum, vel desi-
derium ejus, quod nullus admittet, cum ta-
men eequalis videatur ratio. Respondetur ad
priorem partem, quamvis in actibus internis
non sit idem modus necessitatis, qui est in
externis , esse tamen sufficientem cx aliis
principiis, seu ex alia hominis fragilitate, vel
impotenlia ortam, quia non potesthomo sem-
per attendere ad omnia quse sibi necessaria
sunt, prsesertim si illa sunt et ardua, et valde
diversa. Et eadem ratione non potest semper
78
QU^ST. LXXXV. ARTIC. I.
per voluntatem operari circa multa, etiam
cum subordinatinoe eorum inter se ; et ideo
seepe exercet unum actum , et non alium.
Quapropter si talis actus perfecte separet vo-
luntatem a peccato sub suprema et divina ra-
tione, disponet illam sufficienter, et contine-
bit in virtute et in voto alium actum volunta-
tis, etiamsi, per se loquendo, necessarius sit.
Est autem advertendum (ut ad secundam
partem respondeamus), actum illum, qui di-
citur in voto continere aliud medium neces-
sarium ad salutem, esse debere supernatu-
ralem , quia alias non disponet ad justitiam ,
et ideo ad totam fidem non potest sufficere
votum ejus, quia, ut in voluntate sit actus su-
pernaturalis continens tale votum, necessario
supponi debet in intellectu aliquis actus fidei ;
ct ideo sine fide re ipsa exhibita per aliquem
actum non potest comparari justitia. Si au-
tem aliqua expressa cognitio fidei multarum
rerum esset medium necessarium ad salutem,
ut multi putant esse in lege Evangelica ex-
plicitam Gbristi fidem , tunc posset aliquando
satis esse unus actus fidei in re exbibitus cum
voto expressioris fidei , dummodo actus ille
fidei sufficienter proponeret voluntati Deum,
ut auctorem et finem supernaturalem. Idem
ergo proportione servata in prsesenti satis
est.
18. Formalem amorem Dei non esse de
essentia contritionis. — Ex quibus omni-
bus respondendo directe ad titulum quees-
tionis, concludo ultimo, formalem amorem
Dei non esse de essentia contritionis. Proba-
tur, nam id sine quo res potest aliquando
existere, non est de essentia ejus,ut est per
se notum ex Metaphysica ; sed potest in re
ipsa aliquando esse contritio sine formali
amore, ut ex dictis constat, quia potest esse
pcenitentia, quae sufficienter disponat ad gra-
tiam et remissionem peccati sine formali
amore re ipsa exhibito ; et banc pcenitentiam
contritionem vocamus : ergo formalis amor
non est de essentia contritionis. Et quoniam
hsec ratio est demonstratio suppositis princi-
piis dictis, non oportet alias addere, neque
ad fundamenta aliarum respondere, quia ex
parte illa acceptamus, et quatenus nobis ob-
stant, sufficienter soluta sunt. Solum adverto,
hanc ultimam assertionem procederedecon-
tritione illa, quee per sese et ex vi solius de-
testationis talis est ; an vero aliee detestatio-
nes, qua-3 per se non sunt contritiones, per
conjunctionem ad amorem tales fiant , et
respectu illarum amor sit necessarius tan-
quam forma essentialis illas constituens in
esse talis contritionis, alia quaestio est. Quee
partim de re, partim de nomine esse potest.
Et quod ad rem spectat, verum est juxta
principia posita nullam aliam detestationem
peccati, per se solam, et sine amore, sufficere
ad contritionem, cum nulla per se sit suffi-
ciens dispositio ad gratiam. Certum item est,
si cuicunque universali et efficaci detestatio-
ni peccati adjungatur amor Dei super omnia,
id sufficere ad gratiam et remissionem pec-
cati obtinendam, An vero illa detestatio , ut
informata amore , vere dicatur contritio,
queestio est de nomine , quam sequenti dis-
putatione, in fine, expediemus.
SECTIO III.
Utrum propositum formale non peccandi in futu-
rum sit de ratione contritionis ; et consequenter,
an contritio esse possit unus simplex actus.
1. Antiqui Theologi requirunt propositum
vitce futurcB adcontritionem. — Qui requirant
formale. — Probatur ex Scriptura. — Probatur
ex Patribus. — Probatur ex Conciliis. — Proba-
turratione. — Heecqueestiosimilisestpreeceden-
ti, et eadem proportione definienda, et ideo
brevius expediri potest. Antiqui ergo Theo-
logi omnes rcquirunt propositum vitae futurss
ad contritionem. D. Thomas seepe hac queest.
85, et q. 86, et 3contra Gentes, c. 158, etlib.
4, c. 2, et in 4, d. 17, q. 2 ; et Albertus Mag.,
d. 14, art. 11 ; ubi Bonavent.,2 p., art. 1, q.
1 ; et Alens., 4 p., q. 12 et 16. Moderni au-
tem distinctius explicarunt hoc propositum
debere esse formale et expressum, Cajetan.,
tom. 1 Opuscul., tract. 4, q. 1 ; et Soto, in 4,
d. 15, q. 1, art. 2,et d. 17, q. 2, art. 1, et 2
de Natur. et grat., c. 14, ubi contrarium vocat
pemiciosum errorem. Idern tenet Can., rel. de
Pcenit.,p. 1 ; Ruard., art. 8 contra Luther. ;
et Bellarmin., 1 de Pcenit., c. 6 et 7; Gerson,
Alphabeto 15, lit. G, dicit, hanc sententiam
esse probabiliorem, licet contraria mitior sit.
Fundamentahujus sententiee sunt, primo lo-
cutiones Scripturee, inquibusad veram pceni-
tentiam nova vita postulatur, Ezech. 18 et
33, et Psalm. 50, ac denique Apocalyps. 2:
Et nova opera fac. Heec autem nova vita
non potest postulari ad poenitentiam, ut ac-
tu exercenda, quia hocpendet ex futuro tem-
pore; ergo postulatur propositum ejus. Se-
cundo , eodem modo afferuntur testimonia
Sanctorum, quipropterea in deiinitione veree
poenitentiee ponunt hoc propositum, ut vide-
DISPUTAT
re licet in Mag. hic, d. 14, et in c. Pceni-
tentia, ct c. Poenitcntiam, de Pcenit., d. 3, ex
Gregorio , 1. 9 Registri, Epist. 39, et hom. 34
in Evangelia; et Ambr., lib.2 dePcenit., c. 5;
Isidor.,Iib. 2 de Pcenit., cap. 16 ; et August.,
serm. 66 de Tempore. Tertio magis urget
Tridentinurn, nam sess. 6, c. 6, in dispositio-
ne ad gratiam ponit hoc propositurn, ut dis-
tinctum ab amore Dei, et odio, ac detestatione
peccati. Unde sessione decima quarta, capite
quarto , concludit contritionem esse detesta-
tionem cum proposito. Goncilium Florenti-
num in decreto Eugenii ait, primam partem
pcenitentice esse contritionem, ad quam per-
tinet dolor de peccato commisso cum propo-
sito non peccandi de Ccetero. Quarto , ad-
jungitur ratio, quia hoc propositum est ne-
cessarium ad perfectam et ullimam disposi-
tionem ad gratiam ; ergo ad contritionem.
Consequentia est clara ex dictis, quia cmnis
contritio, de qua agimus, est ultima disposi-
tio ad gratiam ; ergo, quidquid est de neces-
sitate dispositionis ultimee, est etiam de ne-
cessitate contritionis. Antecedens praecipue
debet auctoritate fundari, quia modus dispo-
sitionis requisitse ad gratiam maxime pendet
ex ordinatione, et voluntate divina ; et ideo
qualis ille sit, preecipue debet nobis constare
divina revelatione, quse auctoritate proponi-
tur. Possumus tamen rationem et congruen-
tiam hujus ordinationis afferre, scilicet, quia
dispositio ad gratiam debet esse per con-
versionem perfectam voluntatls; non con-
vertitur autem perfecte per solum recessum
a malo , quod facit per detestationem, nisi
etiam convertatur ad bonum, quod facit per
propositum. Quia, cum illi sint tanquam duo
termini a quo et ad quem, non minus re-
quiritur ad perfectam conversionem formalis
accessus ad bonum per propositum, quam
recessus a malo per detestationem. Unde Au-
gustinus, de Vera et falsa pcenitenlia, c. 17 :
Convertitur (inquit) quijam totus , et omnino
vertitur. Et confirmatur, nam quod Deus ma-
xime intendit in justificatione peccatoris, est
rectitudo vitee futurse ; ergo non minus pos-
tulavit formale propositum illius, quam de-
testationem vitse prajteritse.
2. Qui existiment sufficere virtualem. — Eo-
rum fundamentum. — Nihilominus, multi et
graves Doctores existimant ad contritionem
sufficere virtuale propositum, quodin efficaci
et perfecta detestatione includi putant. Ita
Major et Almain. in 4, d. 14, q. 1 ; Vega, lib.
13 in Tridentm. , c. 21. Idem Medina, G. de
IV. SECT. III. 79
Pcenitent., tract. l,q. 3; Petrus Soto, lect. 17
de Pcenitent.; Navarr. in Summ., c. 1, n. 15;
Adrian.,in 4,q. 1 cle Pcenitent. Ubihoc sensu
ait, necessarium esse propositum saltem im-
plicitum ; exponens quod absolute dixerat
Quodlib. 5, art. 3, ad contritionem requiri
propositum. Ftmdamentuin hujus sententiaj
est, quia formale propositum non est semper
necessarium ad ultimam dispositionem gra-
tiee, etiam secluso formali amore ; ergo ne-
que est necessarium ad contritionem. Conse-
quentia probatur , quia sine actu formalis
amoris nullus actus est dispositio sufficieus
ad gratiam, nisi iila pcenitentia, quse est con-
tritio. Antecedens vero probatur, quia ne-
que ex natura rei, neque cx speciali ordina-
tione divina potest illa necessitas sufficienter
colligi. Quod ita declaratur, nam testimonia,
quibus divina ordinatio ostenditur, non sunt
sufficientia; nam Scriptura in illis locis non
loquitursoium de iis quse necessaria sunt ad
primam gratiam, sed simpliciter ad salutem
et vitam aeternam; et eodem modoloquuntur
Sancti. Unde inquiunt non esse utilem pceni-
tentiam, quse subsequentibus peccatis macu-
latur, quod non potest esse verum de utiiitate
ad preesentaneam remissionem peccati et
justitiam ; debet ergo intelligi de utilitate ad
fructutn vita3 8eternae cum effectuconsequen-
dum. Rursus Tridentinum ita exigit nunc in
lege gratioe propositum confitendi, sicut pro-
positum bene vivendi; at constat non esse ne-
cessarium propositum formale confitendi ; er-
go nec oportere intelligi de proposito formali
bene vivendi. Quod vero spectat ad rei natu-
ram, sola displicentia peccati perfecta perfec-
te dividit et separat cor hominis a peccato ,
non tantum prseterito, sed etiam secundum
se; quia, ut supra dixi, virtute includit odium
peccati, et fundatur in suprema ratione de-
testandi, quse complectitur omne peccatum ;
ergo etiam includit odium et aversionem om-
nis peccati, quod potest esse in futura vita.
Hoc autem est virtuale et sufficiens proposi-
tum amplius non peccandi, et consequenter
servandi mandata ; ergo, considerata natura
talis actus, est satis proportionata dispositio.
Considerata autem hominis natura, est etiam
valde consentaneurn, ut ab eo non requiran-
tur simul plures actus, juxta dicta sectione
prsecedenti ; ergo etiam est consentaneum
providentiseDei, utilla dispositione contentus
sit.
?0
QU^ST. LXXXV, ARTIC. I.
Assertio 4. — Formale propositum, per se lo-
quendo , necessarium esse ad remissionem
peccati.
3. Prima congruentia. — Secunda. — Tertia.
— Hae sententise probabiles sunt; intereas vero
censeo judicandum, sicut de amore in prse-
cedente sectione dixi. Itaque primo asseren-
dum est, formale propositum, per se loquen-
do, necessarium esse ad consequendam gra-
tiam , et remissionem peccati. Est enim hsec
pars securior, et ita populo prsedicanda. Et
teslimonia adducta satis illam confirmant, si
considerentur quse in simili dixi proecedente
sectione , nam revera simpliciter et absolute
requirunt hoc propositum. Necessitas autem
talis actus auctoritate magis quam ratione
probanda est, cum ex divina ordinatione sim-
pliciter pendeat. Possunt autem hujus ordi-
nationis non leves congruentise ex dictis sumi.
Prima est , quia unus ex prsecipuis finibus
poenitentioe est correctio et emendatio vitse
prseteritse ; merito ergo prascipitur peccatori,
ut voluntatem et intentionem expressam ha-
beat corrigendi mores et servandi mandata ;
nam ad assequendum finem aliquem nullus
actus aptior est quam intentio et definitum
propositum obtinendi illum. Unde unum ex
mediis utilioribus ad emendalionem peccato-
ris est hoc proposilum formale; merito ergo
ei proecipitur. Secunda , quia hic actus ex
natura rei est valde proportionatus ad recom-
pensandum in suo ordiue divinam injuriam ;
quid enim est raagis consentaneum humanse
naturee et rationi ad impetrandam veniam in-
jurise factae, quam ut is, qui illam intulit, pro-
ponat omnino a similibus injuriis abstinere?
merito ergo exigit Ueus a peccatore hujus-
modi actum. Tertia , quia, ut ostendimus,
pcccator , ut in Dei amicitiam redeat , illum
debet amare super omnia proprio et formali
amore , per se loquendo ; hic autem amor,
prout a nobis in hac vita exerceri potest, vix
intelligi , aut esse potest perfectus sine for-
mali proposito servandi divina mandata , aut
(quod idem est) placendi Deo in omnibus, vel
implendi ejus voluntatem, quia hic amor non
est tantum simplex complacentia de bonis
Dei in se, quam etiam peccatores habere pos-
sunt, sed esse debet amor obedientialis, qui
voluntatem Dei , praesertim prsecipientem ,
prsefert rebus omnibus ; includit ergo talis
amor propositum formale implendi hujus-
modi voluntatem.
4. Duo notanda pro intelligentia conclusio-
nis. — Unde observare oportet assertionem
propositam proprie habere locum , et intelli-
gendam esse , quando ipse amor Dei non ita
exercetur, ut satis formaliter contineat hoc
propositum ; nam amor Dei in hac vita, ut
dixi, esse debet obedientialis, qui habet ad-
junctam voluntatem placendi Deo in omni-
bus, ejusque voluntatem implendi ; quse vo-
luiitas est sufficiens propositum non peccandi
de ceetero. Quando vero contingit habere for-
malem amorem, scilicet, non hunc obedien-
tialem , sed benevolentise, aut complacentise
in Deo et bonis ejus, tunc, per se loquendo,
ut dicebam, requiritur hoc propositum. Dein-
de observo hoc videri intelligendum regulari-
ter, quando reliquum est aliquod tempus
prsesentis vitse ; nam si homo in ipso mortis
articulo poenitentiam agat , non est quod cle
proposito vitse futursefsollicitus sit ; nec enim
obligandus est ad habendum illud proposi-
tum sub conditione, ISi vixero, tum quia hi
actus conditionales circa futura, per se et ab-
solute loquendo, non sunt necessarii ad salu-
tcm ; tum etiam quia fieri potesl , ut vita fu-
tura jam sit moraliter desperata ; et ideo nulla
ratio poslulat ut talis actus sit tunc simpliciter
necessarius. Et hoc etiam confirmat usus ;
nam si hominem damnatum ad morlem ex-
hortemur ad poenitentiam, non multum cu-
ramus de futuris actibus in prsesenti vita, sed
de dolore prseteritorum, quia, licet aliquan-
tulum vitse supersit, moraiiter tamcn quasi
nihil reputatur; nam quod parum distat, ni-
hil distare videtur; et perseverando eo tem-
pore in dolore , et detestatione prseteritse
vitse, satis proponitur observantia mandato-
rum pro eo brevi tempore.
5. Objectio. — Solvitur. — Sed objicitur ,
nam hoc propositum non peccandi de csetero
longotempore multis hominibus videtur im-
possibile, quia apprehendunt oi jcetum illud,
ut impossibiie; quod magis videtur urgere
in peccatis venialibus, quia impossibilius est
omnino illa vitare. Respondent aliqui, ideo
de venialibus non esse necessarium tale pro-
positum, de mortalibus vero satis esse id pro-
ponere pro aliquo tempore, pro quo id exis-
timetur possibile. Sed hoc non recte, nec suf-
ficienter dicitur, nam propositum vitandi pec-
cata mortalia debet esse absolutum, et de se
perpetuum ex parte objecti ; alioqui non ex-
cluderet voluntatem peccandi raortaliter quo-
libet tempore. Et ideo negandum est talem
actum esse impossibilem, aut de objecto im-
DISPUTAT. IV. SGCT. III.
81
possibili cura diviaa gralia^ in cujus spc, et
fiducia fundari debettalis aclus ; quod si ali-
cui homini proptcr pravam consuetudinem
appareat tam diflicilis? ut quasi impossibilem
illum cxislimet, sibi imputct ; necessarium
enim ±111 est talem difficultatem superare.
Oportet vero prudenter advertere, aliud esse
proponere non peccare in futurum, aliud sibi
persuadere et judicare se perseveraturum. II-
lud prius est voluntatis, pendens tantum ex
prresenti proposito ; et ideo illud solum ne-
cessarium est. Hoc vero posterius est intel-
lectus, et pendet ex futuro eventu, et ideo
non solum non est necessarium, verum etiam
consulendum est fragilioribus hominibus, ut
nihii de illo curent aut cogitent. Quod atti-
net ad venialia, nonfit satis respondendo il-
lud propositumnon esse necessarium, quia et
est utilissimum, et in ordine ad confessionem
potest interdum esse aliquo modo necessa-
rium, utsuo loco dicetur. Duplicia ergo sunt
peccata venialia, qucedam quee plena liberta-
te committuntur, et de iis omnibus vitandis
potest homo habere absolutum propositum ;
quia est possibile cum gratiaDei, quee secun-
dura legem ordinariam confertur digne pe-
tentibus, seu preeparantibus se ad illam. Alia
vero sunt peccata venialia, quee dicuntur ex
subreptione, seu imperfecte deliberata, quo-
rum collectionem totam vitare longo tempore
possibile non est sine speciah privilegio; et
ideo circa tale objectum non potest haberi
propositum omnino absolutum ; potest taraen
horao proponere omnemdiligentiam adhibere
ad illa vitanda, vel minuenda, quantum hu-
mano modo potuerit, et hoc semper satis est.
AssertioQ. — Aliquando posse detestationem
sine formali proposito esse sufficientem dis-
positionem ad gratiam.
6. Dicosecundo: aliquando potest sola de-
testatio peccati sine proposito formali esse suf-
ficiens dispositio ad gratiam. Hcec assertio
sufficienter probatur ratione facta in favorein
secundce sententiee, et explicari potest ex fac-
to David, 2 Reg. 12, ubi proposito sibi pec-
cato per Prophetam Nathan, solum protulit
illa verba, Peccavi Domino, elsVdiim justifica-
tus est. Ubi nulla facta est mentio futurse vi-
tee ; eL quantura colligi potest ex circum-
stantiis, quee ibi referuntur, pro tunc solum
habuit vehementem detestationem divinse of-
fensee a se coinmissee, ut Chrysostcmus decla-
rat tom. 5, homii. 6 de Poenit. Igitur indicat
XXII.
Scriptura hoc salis essc posse ad gratiamcon-
sequcndam. Denique hic potest applicari
discursus factus in sectione preecedente, quia
non repugnat habere unum actum sine alio ;
et si talis actus eliciatur, in eo est sufficiens
proportio et virtus in ratione dispositionis.
Utrumque autem horum salis ostendi potest,
hic applicando quse ibi diximus ; oportet
tamen eamdem proportionern servare in ex-
plicandis, et virtuali conlinentia, atque etiam
voto tormalispropositi.
7. Formale proposiium non peccandi, non
esse de ratione contritionis. — Assertio tertia.
— Unde tertio et ultimo concludilur, formale
propositum non peccandi de ceetero non esse
de essentia, et formali ratione contriLionis ;
atque ita essentiam contritionis in unico
simplici actu consistcre. Utrumque facile
conslat; nam id, sine quo res esse potest.
non estdeessentia ejus ; seclusa autem neces-
sitate formalis amoris, et propositi ad esscn -
tiam contritionis, manet illa in sola simplici
detestatione perfecta de peccatis commissis.
Quid dicendum de prcposito satisfaciendi.
8. Ex quibus etiam facile definitur quid
dicendum sit deproposito satisfaciendi; nam
de hoc etiam contendunt doclores, prcesertim
moderni. Soto, 1. 2 de Nat. et Grat., c. 14, et
Can., dict. rclect., p. 3, omnino exigunt hoc
propositum, quia Scriptura petit facere judi-
cium et justitiam, Ezech. 33 ; illud autem fit
per satisfactionem. At vero Vega, lib, 13 in
Tridentinum , c. 22, negat necessitatem hu-
jus propositi. Et mihi quidem certum est non
esse necessarium distinctum a proposito ser-
vandi mandata; est enim superfluum multi-
plicare actus, praesertim sub obligatione, et
sine fundamento. Nam illa verba Ezechielis,
preeter alias expositiones, quas habere pos-
sunt, sufficirnfcr implentur per ipsara contri-
tionem; nnm illa est actus judicii et justitiiu,
ut ex superioribus facile constat. An vero in
ipso proposito servandi mandata implicite
contineatur propositum satisfaciendi, etiam
est inccrtum ; quia si sit sermo de salisfac-
tione pro culpa et pcena eeterna, homo non
potest condigne pro illa satisfacere; et eo
modo, quo imperfecte (ut aiunt), et de con-
gruo potest, jam id facit per contritionem.
Undc non est quid circa hoc amplius propo-
nat. Si vero sit sermo de satisfactione pro
pcena temporali, probabile est, ex natura rei,
et secluso sacramento confessionis non, esse
impositum homini tale preeceptum, sed posse
6
82
QILEST. LXXXV. ARTIC. I
hoc committerc judicio divino, et velle satis
pati in purgatorio. Et si hoc verum est, con-
stat, in proposito servandi mandata non con-
tineri tale propositum satisfaciendi, neque il-
lud esse necessarium, quia non est de re prse-
cepta. Si vero quis defendat jure naturse im-
positum esse homini boc praeceptum satisfa-
ciendi etiam pro pcena, dicat consequenter
contineri implicite et sufficienter in propo-
sito servandi mandata. Sicut nunc etiam in
lege nova dicendum est de proposito confi-
tendi ; est enim necessarium, non vero ex-
pressum, sed sufficit implicite contentum in
illo generali proposito. Neque illud dici po-
test solum propositum virtuale, sed formale,
quamvis sub confusa et generali ratione.
Dubivm de ordine actuum detestaiionis etpro-
positi inter se.
9. DuMi resolutio. — Quseret vero hic ali-
quis, quando actus propositi et detestationis
simul concurrunt ad contritienem seu dispo-
sitionem ad gratiam, quis illoruin antecedat,
saltem ordine naturee. Nam D. Thomas in bac
quaest., art. 5, exphcans ordinem omnium
actnum , quibus ad contritionem pervenitur,
dicit prsecedere filialem timorem et esse quasi
principium contritionis ; explicans autemhunc
timorem filialem, ait esse actum quo pecca-
tor propter reverentiam Dei proponit emen-
dam. In contrarium vero est, quia Conc. Trid .,
sess. 6, cap. 6, describens ordinem justifica-
tionis, prius tradit actum detestationis pecca-
torum , et postea propositum non peccandi.
Unde dicendum videtur, simpliciter, ex neces-
sitate quasi physica, neutrum ex his actibus
necessarioantecedere alium, sed posse volun-
tatem pro libertate sua, si habeat paratum di-
vinum auxilium, quemvis eorum sine alio,
seu ante alium elicere; quia neuter ex bis ac-
tibus est causa necessario requisita ad alium ;
quia et in peccato futuro secundum se est
sufficiens ratio, ut vitetur seu vitari propona-
tur sine respectu ad praeterita, et e converso,
quod per se notum videtur. Nibilominus ta-
men in ordine ad justificationem magis con-
sentaneum est, et regulariter fortasse ita con-
tingit, ut homo incipiat a detestatione pec-
cati; nam ad impetrandam veniam de injuria
commissa, nulla est, moraliter loquendo, ma-
gis accommodata via, vel(ut ita dicam)magis
immediata dispositio, aut aptior satisfactio,
quam displicentia de injuria facta ; ad quam
statim consequitur voluntas et propositum
nunquam iterum injuriam faciendi. Et ita
existimo locutum esseConcilium.NecD. Tho-
mas refragatur, ut in commentario illius ar-
ticuli explicabimus.
•
SECTIO IV.
Utrum ad veram contritionem requiratur certa
aliqxta intensio talis actus.
i . Prima opinio. — Ejus fundamentum. —
Eejicitur. — Replica. — Enodatur. — Expli-
cavimus essentiam contritionis; declaranda
consequenter est quantitas ejus. Quse cogitari
potest vel intensiva, vel extensiva, et haec vel
in duratione, vel in objecto; et de iis tribus
sigillatim dicendum est. In proposita ergo
queestione fuit quorumdam sententia, ad ve-
ram contritionem necessariam esse summam
inlensionem actus, quam homo exhibere po-
test per totum conatum sibi possibilem. Hoc
sensit Adrianus in 4, q„ 2 de Poenit., et solet
tribui D. Thomee ibi d. 17, q. 2, et Alens., 4
p., q. 17, quia in verbis ita loquuntur; sed
in alio sensu, ut statim declarabo. Funda-
mentum hujus sententiee est, quia non putat
posse Deum diligi super omnia, nec peccatum
displicere super omnia, nisi summa intensione
et conatu amor et detestatio eliciantur. Ve-
rumtamen et fundamentum infirmum est ,
et sententia improbabilis ; imponit enim ho-
mini gravissimum onus, et difficillimam facit
contritionem, sine Scripturse, aut Conciliorum
fundamento; imo contra illa, ut probando
veram sententiam ostendam. Deinde interro-
go, de quo conatu loquatur : aut enim de illo,
qui solis naturae viribus a voluntate exhiberi
potest. Et hic est impertinens; nam contritio
non fit per hunc dbnatum, sed per illum quem
adbibere potest voluntas cooperando divinae
gratiee. Quod si de hoc sit sermo, in illo nul-
lus est terminus, sed quocunque dato potest
voluntas majorem exhibere cum gratia Dei;
et ideo juxta veram doctrinam actus charita-
tis infusae non habet terminum versus maxi-
mum in intensione. Dici potest hoc esse ve-
rum de absoluta potestate; de lege tamen
ordinaria dari definita auxilia, cum quibus
potest homo summe operari, et hoc modo re-
quiri summam intensionem in contritione.
Sed haec etiam fuga non habet probabilita-
tem, quia non obligat Deus hominem, ut
summo conatu, et (ut ita dicam) ad eequalita-
tem respondeat vocationi ejus, sed solum ut
respondeat et consentiat. Alias non sufficeret
eadem intensio actus in duobus peccatori-
bus ; nam potest alter vehementius vocari, et
DISPUTAT. IV. SECT. JV.
83
habere paratum majns auxilium Dei ; ergo
oportebit illum vehementius conari ut conte-
ratur. Idemque erit etiam si ille minus pecca-
verit. Hoc autem est preeter rationem justi-
tire, ut plus exigatur ab eo, qui minus debet.
Est etiam contra modum loquendi Scripturee,
nam absolute eamdem contritionem ab om-
nibus petit. Accedit denique, quod illa ratio
explicandi nec fundari potest in illo principio
de dilectione super ornnia, nec satis esset ad
illud implendum, si illud super omnia consis-
teret in intensione, ut magis ex dictis con-
stabit.
2. Dices : contritio est sufficiens dispositio
ad gratiam ; sed in hac dispositione merito
requiritur summa intensio , tum quia pecca-
tor summe offendit Deum, tum etiam quia
cum non possit reddere condignum, merito
exigitur ab eo , ut reddat quantum potest ex
toto conatu sibi possibili; ergo, etc. Respon-
detur negando minorem, nam peccator, licet
faciat maximam offensionem considerata di-
gnitate personee offensee , non tamen semper
peccat cum summo conatu intensivo ; neque
est necesse ut in disposilione ad gratiam talis
intensio postuletur ; quia, ut statim dicam,
minima gratia sufficit ad remissionem cujus-
cunque peccati, et ideo satis est etiam dispo-
sitio illi proportionata, quaa in substantia et
essentia doloris est rnaxima, et in hoc est
proportionata culpge. Et quoad hoc etiam
postulatur ab homine^ ut quanlum in ipso est
faciat, non vero quoad intensionem, quia et
accidentaria est, et non expediebat salutis
viam adeo difficilem fieri.
3 . Secunda opinio. — Fundamentum. — Est
ergo secunda opinio , quee etiam affirmat ne-
cessariam esse maximam intensioneni, non
quidem absolute, sed comparative, id est, ut
homo majori intensione doleat de peccato
quam de quolibet alio malo, et quam diligat
quodlibet creatum bonum. Ita Petrus Soto,
lect. 14 et 15 de Pcenit., et in verbis videtur
favere Bonaventura in 4, d. 16, art. 2 , q. 1.
Dicit enim displicentiam peccati quoad inten-
sionem non oportere essemaximam simplici-
ter ; comparatione tamen facta ad alios dolores
debere esse maximam. Et eodem fere modo
loquuntur Durandus , d. 17 , q. 4 ; Hichard.,
a.rt. 1, q. 5, ad3. Fundamentum est, quia te-
nemur detestari peccatum super omnia ; illud
autem magis detestatur voluntas , quod ma-
jori conatu et intensione odio habet.
4. Rejioitur secunda opinio exponendo com-
parationem in ea insinuatam. — Heec vero opi-
nio non est probabilior quam preecedens, nam
et debili nititur fundamento, prseter Scriptu-
ram et Patres, et non solum difficillimam con-
stituit viam salutis, sed etiam obscuram et
perplexam ; nam vix potest intelligi, quomo-
do fieri debeat illa comparatio. Interrogo
enim an fieri debeat cum qualibet detesta-
tione, seu dolore possibili homini, et hoc dici
non potest ; alias coincidit hsec opinio cum
preecedente , ut per se constat; vel compara-
tio est facienda cum dolore , quem homo ali-
quando habuit, vel de preesenti habet quando
conteritur. Et quidem si sermo sit de prae-
senli dolore, impertinens est collatio ; tunc
enim vix potest homo de alia re cogitare., ne-
dum alium intensum dolcrem habere in vo-
luntate ipsa ; nunc enim non agimus de do-
lore sensibili , qui ex passione corporis nasci
potest; et ideo loquendo de propriis actibus,
mirum non est, quod tunc contritio sit magis
intensa, quam quilibet alius actualis affectus ;
nam id non provenit ex necessitate intensio-
nis ad contritionenx, sed ex eo quod ad exer-
cendam contritionem moraliter necessarium
est, ut homo eo tempore non sit intentus aliis
actibus exercendis ; quod maxime verum est
de actibus peccaminosis, qui repugnant con-
tritioni. Si autem per possibile vel impossibile
admittamus simul cum contritione habere
hominem alium actualem affectum non ma-
lum, etiam tunc non est necessaria illa com-
paratio , neque ille excessus in intensione,
quia etiam Deum ipsum non tenemur diligere
magis intensive, quam omnes alias res , sed
appretiative , ut reliqui omnes Theologi do-
cent; quia, ut supra dicebam ille excessus ap-
pretiationis non sumitur ex intensione^ sed ex
excellentia motivi, et consequenter ex sub-
stantia et essentiaipsiusmet actus, qui nobi-
liori modo tendit in tale objectum ; et ideo
ex natura sua magis conjungit [voluntatem
cum illo. Quin potius ipsamet charitas tam in-
tense diligit proximum, sicut Deum, quia tota
ipsa secundum omnes gradus suos inclinat ad
diligendum proximum ; nihilominus tamen
plus diligit Deum quam proximum , quia
Deum propter se, et proximum propter Deum;
et ideo S. Bonav. supra, art. A, q. i, hanc ap-
pretiationem vocavit intensionem ex parte
objecti, seu objectivam. Unde, quando anti-
qui hanc vocant intensionem, eequivoce lo-
quuntur, et non de illa intensione, quee con-
sistit in latitudine graduum ex parte subjecti
et ex conatu potentiee. Et ideo interdum etiam
requirunt summam intensionem doloris pec-
84
QILEST. LXXXV. ARTIG. I.
cati in voluntate, et non in appetitu sensitivo,
nimirum , quia iii sensu proprie solum habet
locum intensio subjectiva, quia non potest
sensus ita ponderare et expendere excellen-
tiam objectivam , sed hoc pertinet ad superio-
rem rationem ; et ideo illa intensio objectiva,
seu appretiatio , censetur propria voluntatis.
5. Ex quibus a fortiori constat, si compa-
ratio fiat ad dolores vel affectus, quos pecca-
tor babuit in vitasuperiore,etmanentin habi-
tuvelvirtute, etiamrespectueorumnon requi-
ri illum excessumintensionis.Primo quidem,
quia tota illa intensio per excellentiam actus
contritionis superatur, etideotalisejus inten-
sio non postulatur. Secundo quia alias ssepe
esset necessaria intensior contrilio in eo, qui
minus peccavit , vel quia, licet affectus pec-
cati fuerit intensior, simpliciter potuit esse
peccatum minus grave ratione levioris objec-
ti ; vel certe, quia is, qui minus peccavit, po-
tuit habere alios affectus ad creaturas, non
malos, sed intensiores, quam fueritpeccatum
gravius alterius ; contritio autem cleberet su-
perare omnes illos affectus,, si verum est il-
lius sententiee fundamentum. Denique illud
est contra usum, et praxim fere omnium pce-
nitentium ; non enim cogitant de intensione
priorum affectuum, sed de gravitate diviiiae
offensionis, et ita etiam in confessione per se
loquendo necessarium non est intensionem,
quam in peccando quis adhibuit, aperire.
Igitur neque isto modo necessaria estsumma
intensio.
6. Unde etiam fit, quod, licet comparatio
fiat ad habitualem seu virtualem dolorern,
aut affectum quem homo habet relictum ex
prioribus actibus, non oporteat dolorem con-
tritionis esse intensiorem tali habitu, quia
ilie habitus non potest esse intensior, quam
fuerunt omnes preecedentes actus, seu (quod
idem est) quamintensissimuseorum ; ergo si
necesse non est, ut contritio in intensione
superet omnesactus praecedentes, nec etiam
erit necessarium ut superet habitum ex eis
relictum. Et confirmatur(potestque hsec ratio
ad superiora membra applicari), nam alias,
qui intensissimum habitum peccandi com-
paravit, vel intensissimum odium inimici
concepit, non poterit justificari extra sacra-
mentum, nisi statim a principio justificationis
incipiathabereintensissimam charitatem quoe
cxcedat totam intensionem prioris consuetudi-
dinis. Consequens autem est plane falsum
et contra communem sensum omnium fide-
Jium, conjicitque hujusmodi peccatores in
quoddam desperationis genus ; estque contra
vim et dignitatem charitatis ; minima enim
cliaritaSj si vera sit, potest quoelibet peccata
operire, seu delere. Item cavendum erit ho-
minibus justis, sifortasse non adeo intensum
doiorem de peceatis, vel Dei amorem habue-
runt, ne propler intensos actus doloris, vel
amoris circa creaturas, alioqui non malos,
sed ralioni et naturse consentaneos, fructum
prioris pcenitentice amittant, solum ob exces-
sum intensionis absque aha malitia; quod
absurdissimum est, nam sola intensio per se
non facit actum peccaminosum. Sequela ve-
ro patet, quia eadem est ratio de praecedenti
actu yel habitu^ et de subsequenlibus ; nam
respectuutrorumqucteneturhomo, etdiligere
Deum, etdeteslari peccatum superomnia. Et
ideo sicut de preeteritis tenetur super omnia
dolere, ita et de futuris tenetur proponere ea
fugere plusquam alia mala, semperque per-
severare in eo affectu, et excessu super
omnia.
7. Est ergo certum, hunc excessum, et
comparationem illam, quse denolalur per il-
lam particulam super omnia, non consistere
in intensione, sed in appretiatione, quse po-
sita est in tali amore, vel odio mali, ut, si ne-
cesse sit, potius dimoveatur voluntas ab amo-
re alterius boni, vel odio alterius mali, quam
illius, quod super omnia dicitur amare, vel
odio habere. Quee comparatio, si formaliter
fiat, consistit in formali deliberatione , et
actu voluntatis consentientis in eam compa-
rationem, seu in objecta sic comparata ; si
autem fiat tantum virtualiter, non consistit
in sola intensione actus, ut pufavit Pctrus
Sot., sed maxime in substantia et specie ac-
tus, quaj sumitur ex motivi excellentia, ut
supra saepe dictum est. Unde licel quis for-
tasse ob consuetudinem, vei delectationem,
intensius diligat amicum, quam patrem, ni-
hilominus ex vi amoris paternl, qui nobilior
est, paratusesse poterit ad subveniendum po-
tius patri quam amico, si utrique ex eequali
necessitale non possit. Unde quod Petrus
Sot. aitj in qualitatibus non esse magis et
minus, nisi secundurn intensionenij non ita
est; nam inter eas quee specie differunt, pree-
ter comparationem in majori et minori per-
fectione essentiali, potest inveniri magis et
minus in vi agendi, vel resistendi, et suo
modo in vi conjungendi potentiam objecto
suo. Quomodo actus scientioe, licet sit remis-
sus ex conatu potentioe, firmius conjungit
intellectum objecto quam actus opinionis ,
DISMJTAT.
quanlumvis maximo conatu potentise factus.
Tertia opinio.
8. Tertia senteniia est, quamvis ad contri-
tionem non requiratur summa intensio, re-
quiri tamen certum aliquem gradum inten-
sionis, quem Deus novit. Tribuitur Scoto, qui
indicat illam d. 14, q. 2, art. 2, sed magis
loquitur de duratione quam de intensione.
Citari etiam soletD, Thomasin4, d. 17, q. 2,
art. 7, qusestiunc. 3, ubi ait dolorem volunta-
tis adeo remissum esse posse, ut non sufficiat
ad contritionem ; sed loquitur, ut in Bona-
ventura et aliis antiquis notavi, de remissio-
ne, ut ita dicam, essentiali, seu objectiva,
seu appretiativa; hsec enim omnia sequiva-
lent. Quareneque auctorem pro bac opinione
invenio, nec illius fundamentum video, aut
probabilitatem. Quia vero D. Thomas citato
loco differentiani coustituit in boc inter dolo-
rem voluntatis et appetitus sensitivi, expo-
nendus est juxta dicta paulo superius, vel
etiam, quod dolor sensus est accidentarius ad
ratiouem contritionis , vel ad remissionem
peccati, prtecipue quoadculpam; et ideo non
refert qua intensione, vel ex quo etiam sen-
sibili motivo appetitus doleat. Denique ad-
vertere oportet nunc a- nobis non disputari,
an qualitates , seu actus immanentes termi-
nentur ad minimum in intensione; quidquid
enim in ea qusestione aliquis opinetur, nibil
refert ad prsesens; solum enim intendimus
declarare an quselibet intensio , quantumvis
minima, cum qua esse potuerit substantia il-
lius actus, qui est contritio, sufficiat ut ha-
beat esse, slatum, et causalitatem contritio-
nis.
Acl rationem contritionis nullam intensionem
requiri : xera sententia.
9. Prolatur ex Patrilus. — Dicendum igi-
tnr est ad ratiouem contritionis nullam defi-
nitam intensionem requiri, sed sufficere sub-
stantiam actus, in quocunque gradu fiat. Ita
expresse Gabr. in 4, d. 14, q. 1, art. 4, con-
clus. 5 ; et Soto, d. 17, q. 2 ; Medina, C. de
Pcenitent.,tract. l,q. 5; Vega, lib. 13, c. 24;
et Navarrus in Summ., c. 1, n. 9. Et sumitur
ex modo loquendi Sanctorum : plures refe-
ram sectione sequenti, nunc sufficiant duo tes-
timonia. Unum est Leonis, ep. 91 : Nec mise-
ricordice mensuras possumus ponere, nec tem-
pora definire, apud quem nullas patitur moras
tera conversio. Aliud est Chrys., ep. 5 ad
Theod, laps., habetur in c. Talis, dePoenit.,
IV. SECT. IV. &?,
d. 3 : Quantulamcunque, et quamlibet brevi
tempore non despicit pcenitentiam. Et infra :
Non patitur exiguce etiam poznitentice amitti
mercedem. Et afferunt hi Patres varia Scripfurse
testimonia. Potissimum vero argumentum ex
Scripturis est, quia conversioni in Deum pro-
mittunt remissionem peccati, nec limitantad
intensam conversionem; ergo necnos possu-
mus eam limitationem adhibere ; sed expleta
conditione eo simplici modo, quo a Scriplura
proponitur, Deus etiam iraplebit promissio-
nem suam. Idemque argumentum sumitur ex
Tridentino, sess. 14, nam eodem modo loqui-
tur.
10. Ratione explicatur. — Adriani responsio
prcccluditur. — Ratio etiam in eodem princi-
pio fundata est. Et explicatur in hunc mo-
dum ; quia actus contritionis, quem supra de-
claravimus, per se est proportionata disposi-
tio ad infusionem charitatis et gratise, et non
constat Deum ex peculiari ordinatione requi-
rere aliquemcertum modum accidentalem il-
lius actus ; ergo per suam substantiam sufii-
cit ad remissionem peccati, et consequenter
ad veritatem et statum contritionis. Conse-
quentia probatur, quia minima gratia et cha-
ritas infusa est sufficiens ad excludendum for-
maliter peccatum, quia constituit absolute
fiiium et amicum Dei. Minor probata jam est;
major vero declaratur, quia si in aliqua dis-
positione consideremus positivam proportio-
nem cum forma, hsec est, ut sit ejusdem or-
dinis, et natura sua postulans talemformam;
hoc autem habet actus ille respectu gratiae,
ut ex dictis supra de substantia et essentia
talis actus conslare potest. Si vero in dispo-
silione consideretur, quod removeat prohi-
bens, quod in prsesenti solum est peccatum,
hoc etiam sufficienter prsestat ille actus in
suo genere ; nam, licet remissus sit, separat
efficaciter voluntatem a peccato, et convertit
in Deum super omnia dilectum formaliler aut
virtute; ergo. Et confirmatur primo, quia
alia prsecepta impleri solent per actus quoad
substantiam sine modo intensionis ; ergo et
prseceptum pcenitentise. Respondet Adrianus
impleri quidem prajceptum pcenitentise, sed
nihilominus hominem non justificari. At vero
hsec pugnantia sunt, nam preeceptum est ho-
mini, ut tantam pcenitentiam agat, quanta
sufficiat ad remissionem peccati consequen-
dam, ut infra ostendam, et ideo cuilibet im-
plenti prseceptum contritionis promissa est
remissio peccati, ut patetEzech. 18et33, et
ssepe alias. Tandem confirmatur, quia pecca-
86
QUM&T. LXXXV. ARTIC. 1.
Inmmortale, quantumvisremissum, tollitgra-
tiam et charitatem ; ergo et e converso con-
tritio, quantumvis remissa, tollet peccatum ;
nam eodemmodoet eadem proportione Scri-
ptura de iis loquitur, ut patet ex citatis lo-
cis.
11. Objectio. — Objectionis solutio. — -Solum
potest objici, quia prseter rationern videtur,
ut non major contritio exigatur ad remissio-
nem gravissimipeccati, quam levioris; et plu-
rium, quam unius. Unde Scriptura ssepe pos-
tulat intensum dolorem : Dole, et satage quasi
parturiens, Michse. 4 ; et Apocal. 3 , repre-
henduntur tepidi ; hi autem sunt, qui remis-
se operantur. Unde Ambros., ad Virg. laps.,
c. 8, tantam dicit futuram esse pcenitentiain,
quanta fuit culpa : Secundum (inquit) con-
scientice modum exMbenda est poznitentice ma-
gnitudo. Idem, lib. 2 de Pcenit., cap. 10; et
August., de Vera et falsa pcenit., c. 14 : Con-
sideret qualitatem criminis, etc. ; et Greg., 4
Moral., c. 17; et Cyprian., lib. de Laps., ubi
graviter reprehendit eos qui sine delectu
sequaliter puniuntcrimina. Respondeo : aliud
est loqui de remissione culpse, aliud de re-
missione po^nse. Ad illam enim eadem dispo-
sitio sufficit, sive culpa sit una, sive plures,
graves, aut leves intra latitudinem peccati
mortalis, quia illa remissio est quasi indivisi-
bilis, et eadem forma gratise ad illam neces-
saria est, et sufficit, licet quo fervenlior fue-
rit, eo melior sit. Et ideo Scriptura illam in-
terdum proponit non praecipiendo, sed con-
sulendo. In Apocalysi vero non vocatur tepi-
dus qui remisse operatur, sed qui mala opera
bonis admiscet, et prsesertim qui cum fidem
habeat, charitate caret, ut declaravit D. Tho-
mas, q. 3deMalo, art. 43, ad 1. Ssepe eliam
Scriptura petit quantitatem pcenitentiae , ut
pcena etiam integre remittatur. Et de hac
maxime loquuntur Sancti citati. Quamvis Cy-
prianus specialiter loquatur desolemni pceni-
tentia, quae in Ecclesia fieri solebat.
12. Richardi dictum. — Explicatur. — Ad-
dit vero Richard., d. 17, licet una contritione
seque intensa formaliter deleantur omnia
peccata, quando confuse cogitantur, tamen
illam virtute esse majorem respectu unius
quam respectu alterius. Et ideo si peccata
distincte recogitentur, intensiorem contritio-
nem requiri de peccato graviori. Sed prius
dictum habebit verum, loquendo de appre-
tiatione juxta superius tractata ; in propria
tamen intensione, de qua agimus, non habet
locum, quia iJla virtualis ineequalitas nullum
habet fundamentum, cum potentia eumdem
conatum adhibere possit ad detestanda quse-
libet peccata. Posterius autem dictum sup-
ponit falsum, scilicet, quando peccata dis-
tincte recogitantur , necessarias esse plures
contritiones ; ilioautem admisso, etiam suffi-
ceret seque intensa circa insequalia peccata,
quamvis illa, quee est de graviori, semper sit
major quoad appretiationem.
Proponitur duUum.
13. Contritionem nonposse esse nimiam, per
se loquendo. — Duplex excessus contritionis . —
Solet vero hic incidenter quseri, an possit
contritio esse nimia. Quam qusestionem trac-
tant D. Thom. in 4, d. 17, q. 2, art. 3 , et ibi
Durand., Soto, et alii; Bonav. d. 16, art. 2, q.
2; Alens., 4 p., q. 68, memb. 1 , art. 4. Et
breviter dicendum est, per se loquendo, non
posse esse nimianx, quia ex objecto debet esse
super omnia; ex parte vero subjecti, quo fer-
ventior, eo per se melior. Per accidens vero
ex parte hominis potest esse duplex exces-
sus. Primus ex falsa apprehensione ipsius
peccati, si tam grande malum existimetur, ut
puteturetiamirremissibile; nam illa appre-
hensio tollet veram pcenitentiam, quse esse
debet cum spe venise. Unde illa poterit esse
nimia tristitia, de qua dicebat Paulus 2 ad
Cor. 2 : Neabundantiori tristitia absorbeatur,
qui hujusmodi est : non tamen erit propria
pcenitentia. Secundus excessus erit, si ex ni-
mio conatu voluntatis graviter lsedatur cor-
pus, quamvis contrarium sentiat Richard. in
4, d. 17, art. 1, q. 8, dicens, dummodo iilud
nocumentuin non sit per se intentum, nonte-
neri hominem ad remittendam contritionem
propter illud vitandum. Sed non recte dicit;
satis enim est quod sit proevisum ; quia na-
turali prsecepto tenetur homo non operari ,
ita ut graviter noceat saluti et corpori ; ma-
xime quando ad bonum animse necessarium
non est, ut in prsesenti accidit. Et ideo optime
Chrysost., hom. 4 in 2 ad Cor., non solum
ad ipsorum peccatorum naturam, sed etiam
ad conditionem ipsorum peccantium homi-
num , oportere moderari pcenitentiam do-
cet.
SECTIO V.
Utrum ad veritatem contritionis requiratar aliqua
temporis duratio.
1. Duo qucestionis sensus. — Duse qusestio-
nes hic includi possunt. Prima : an peccator
possit sine mora temporis in momento effice-
DISPUTAT. IV. SECT. V.
87
re quidquid ncccssarium est, tam ex parte
intcllectus quam ex parte voluntatis, ad veram
contritionem. Et queestio hcec non est liic in-
tenta, pertinet enim ad materiam de Justifi-
catione et de Gratia. Veritas autcm est, hu-
mano et ordinario modo loquendo, requiri
aliquod tempus, ut homo excitetur, et consi-
deret, ac judicet de omnihus quee necessaria
sunt ad eliciendam contritionem, quia homo
per discursum, et ab imperfecto ad perfec-
tum procedit. Quod maximeverum est deho-
mine infideli, qui ab statu infidelitatis usque
ad statum justitiae transmutandus sit, ut su-
mipotest exTridentino, sessione sexta et se-
ptima ; polest autem Deus per specialem in-
fluxum gratiee. suee, quee nescittarda molimi-
na, supplere has temporis moras, et subito
illuminare et convertere hominem. Sed de
his alibi.
2. Secundus qu&stionis sensus. — Alterergo
quaestionis sensus est, an, positis in intellectu
omni consideratione et judicio necessariis ad
eliciendum actum contritionis, voluntas in
eodem instanti, in quo elicit actum , qui
est contritio, perficiat ipsum, ita ut statim ha-
beat, etesse, et statum, et causalitatem con-
tritionis. Neque est nunc agendum de quees-
tione philosophiea , an hic actus immanens
fiat in instanti per primum sui esse, vel in
tempore per ultimum non esse ; nam licet
verius sit in sua duratione intrinseca incipe-
sunt, quia hic actus est dispositio perfecta et
ultima; hujusmodi autem dispositio non an-
tecedit formam tempore, sed natura. Propter
hanc ergo causam non indiget hic actus tem-
poraria duratione. Nec vero propter intensio-
nem , tum quia falsum est illam requiri ;
tum etiam quia, licet esset necessaria, posset
in instanti perfici in actu immanente, et in
qualibet forma, quee sine resistentia contrarii
fit. Gajetanus vero argumentatur, quia si es-
set infallibile Deum acceptare hunc actum
statim ac fit, posset homo esse certus de sua
gratia. Sed hoc non sequitur, quia nunquam
potest homo certus esse omnino an actus ,
quem elicit, supernaturalis sit, et talis, qualis
ad veram contritionem exigitur. Heec ergo
sententia nec fundamentum habet, nec pro-
babilitatem.
Actum contritionis, ut sit contritio, nutta indi-
gere duratione : vera sententia.
4. Probaturex Scriptura. — Quapropterdi-
cendum est, actum contritionis, ut sit contri-
tio, nulla indigere temporali duratione ; sed
simul ac fit, esse veram contritionem. Sumi-
tur ex D. Thoma, hac 3 p., q. 89, art. 2, et
1 . 2, q. 11 3, a. 1 et 7. Bene Gabr. in 4, d. 14,
q. 1, a. 2, conclus. 5;Soto, lib. 17, q. 2, a.14;
Medina, tract. 1 de Poenit., q. 5, ad finem; et
Vega, lib. 13 in Tridentinum, c. 23. Et pro-
batur ex Scriptura, quee promittit hominijus-
re per primum sui esse, tamen ad praasens. titiametremissionem peccati ratione sueecon-
versionis, absque ulla mora vel dilatione.
Quod declarat illis verbis : In quacunque die,
in quacunque Jwra, Ezechiel. 18 et 33 ; nam
ibi defmitum tempus sumitur pro indefinito,
et idem valet, ac, in quocunque tempore, vel
momento. Quod patet a contrario, nam eodem
modo ibi dicitur : In quacunque diejustus fe-
cerit impietatem, justitia? ejusnon recordahun-
tur amplius ; quod perinde est, ac si dicere-
tur, eodem momento. Sicut ergo consensus in
peccatum mortale, statim ac fit, est peccatum
mortale, et destruit gratiam, ita e converso
actus contritionis, statim ac fit, habet esse con-
tritionis, seu ultimee dispositionis ad gratiam.
Unde ad hoc explicandum utitur Scriptura
verbis : Cum ingemueris , tunc salms eris ,
Isai. 30, juxta Septuaginta, et ita etiam legit
Cyprian., Epist. 8, etlibrode Lapsis, circafi-
nem, et alii ex Patribus citandis. Alibi vero
utitur conditionali locutione, quee indicat in-
fallibilem consecutionem, ut : Si conversus
fneris, salvaleris, Isaiee 30, juxta Vulgatam.
Et inferius additur particula statim. Idem
non refert , nam sensus queestionis est, an
ille actus simul ac incipit esse , incipiat esse
contritio, quomodocunque incipiat.
3.Prima sententia. — Scoti fundamentum. —
Fundamentum Cajet. — Refellitur. — Fuit ergo
in hac re sententia Scoti in 4, d. 14, q. 2,
actum, qui est contritio,non habere rationem
contritionis, nisi prius aliquo tempore duret;
quod tempus taxatum est a Deo. Quam opi-
nionem probabiiem reputat Almain. ibi, et
ex parte sequitur Cajet.^ tomo 1 Opusc. , tract.
4, q. 1; dicit enim Deum aliquando expecta-
re hujusmodi durationem, priusquam acce-
ptet actum in ratione contritionis et disposi-
tionis ultimee ad gratiam ; non declarat ta-
men an de hoc sit preescripta lex. Hi auctores
vix afferunt fundamentum, et si aliquod in-
sinuant, est valde debile. Scotus indicat hu-
jusmodi rationem, quia hic actus est dispo-
sitio ad gratiam ; dispositio autem debet an-
tecedere formam. Item quia hic actus debet
perfici usque ad certam intensionem, quod
in momento non fit. Sed heecnullius momenti
8S
Hierem. 15, Apocalyp. 3
1, fit absoluta promissio: Convertimini , et
convertar ; ergo hsec duo inseparabiliter sunt
conjuncta, qaia veritas conditionalis postu-
lat, ut posito antecedente infallibiliter pona-
tur consequens; convertiturautemhomo, cum
primum actum contritionis elicit. Atque hoc
modo intellexerunt testimonia hsec Sancti Pa-
tres. Citavi Leonem, et Chrysostom., sect.
pra?ced. ; idem Chrysost., orat. de S. Philo-
gonio, tom. 3 ; August., de Vera et falsa pce-
nitentia, c. 17; Hieron., Epist. 46 et48;Ter-
tull., lib. de Pcenit., c. 4; S. Pacianus, Epist.
3 ad Sympron., tom. 3 Bibliothec. Sanct.
Omnia vero paucis verbis complexus est Cce-
iestin. Papa, Epistol. adEpiscopos Gall., c. 2 :
Vera conversio mente potius quam tempore
metienda est, dicente Propheta .• Si conversus
fueris, salvus er/s.Etfere similiahabetJulius
I in Decreto 2, quod habetur in 1 tom. Con-
ciliorum, post 3 ejus Epistolam : Quia Domi-
nus (inquit) non solum temporis, sed etiam
mentis inspector est : sicut latro unius momenti
pamitentia meruit esse in Paradiso. Quod de-
cretum cum multis aliis habetur 26, q. 6, et
de Pcenitentia, d. 3, cap. Talis, et inDecreto
Ivonis, part. 15.
5. Probatur [assertio raiione. — Confirma-
tur. — Ex quibus ita potest ratio concludi.
Actus pcenitentise , qui est sufficiens dispo-
sitio ad remissionempeccati, et habet gratiam
infallibilitcr conjunetam, est vera contritio ;
sed actus pcenitentiae, qui ex sua essentia et
motivo est perfecta conversio in Deum, et
aversio a peccato, et illius detestatio super
omnia, infallibiliter et sine ulla mora habet
adjunctam gratiam et remissionem peccati,
ut probant adducta testimonia ; ergo talis ac-
tuSjSimul ac est, est vera contritio. Et confir-
inatur, ac declaratur, quia homo tenetur ha-
bere veram contritionem, non tamen tenetur
aliquo tempore durare in actu conversionis,
quem elicit ; ergo non perficitur contritio du-
ratione temporis, sed sola efficientia talis ac-
tus. Major supponitur; minor probatur, quia
vel ad id tenetur jure naturee, vel positivo.
Non primum, quia jus naturale solum dictat
diligendum esse Deum, et detestandum pec-
catum super omnia, et contra hoc nihil esse
agendum. Quod vero talis actus duret per
horam, vel per partem temporis, non dictat ;
in nullo enim principio naturali hoc contine-
tur. Et si ratio naturalis hoc dictaret, etiam
praescriberet quantum futurum esset illud
tempus; alias esset valde confusa et obscura
QU.EST. LXXXV. ARTIC. I.
Zacharia3 autem obligatio; constat autem rationem naturalem
de hoc nihil praescribere. Et eoedem ratienes
probant alteram partem de jure divino, et
testimoniaadducta eamdem demonstrant. Pe-
titur enim a nobis conversio, non vero tanta,
vel tanta quoad durationem. Denique, qui
tale jus asseruerit, illud ostendere tenebitur,
quod certe non poterit.
6. Alia ratione suadetur conclusio. — Quo-
rumdam evasio. — Prwcluditur. — Responsio
alia. — Rejicitur. — Ultimo fieri solet talis
ratio, quia siduratio temporis esset necessa-
ria ad contritionera, ut sic, pervenire posset
homo in hac vita ad eum statum, in quo, eli-
ciendo vernm pcenitentise actum, non posset
consequi remissionem peccati ; consequens
autem uterroneum damnatur in lib. de Ec-
cles. dogmat., c. 80. ldemque refertex Conc.
Moguntin., c. 2, Ivo in suo Decreto, part.
15, c. 32; ergo. Sequela declaratur, quia in
fine vitse potest homo elicere illum actum,
quando ei non superest tanta vitae duratio,
quanta necessaria est, ut ille actus sit contri-
tio. Piopter quod argumentum dicunt aliqui,
in tali actu requiri durationem, non tamen
certam, sed quacunque signata sutficere mi-
norem. At hoc sophisticum est, et gratis con-
fictum ; cur enim Deus hoc statuisset, cum
neque ad mores utile sit, neque ad alium ef-
fectum ? Adde, quod cum gratia non possit
infundi,vel saltem non infundatur nisi in mo-
mento, necessarium esset ut inter instans in
quo elicitur ille actus, et aliudin quo infun-
ditur gratia, aliquod definitum tempus inter-
cederet. Sed aiunt non posse hominem per
solum instans durare in actu contritionis,
sed necessitate naturali debere illum conti-
nuare per aliquod tempus ; et ideo saltem il-
lud tempus esse necessarium. Respondetur
priraum, incertum esse quod sumitur, et for-
tasse in rigore falsum ; quia voluntas potest
immediate, postquam actum elicuit, illum
omittere ; quamvis in homine id sit difficilli-
mum. Deinde, etiamsi id demus, nihil ad
praesentem causam refert, quia licet talis ac-
tus aliquo tempore duret, non expectatur
illa duratio, ut esse contrilionis habeat, ne-
que ut gratia infundatur, sed a primo instan-
te utrumque habet, licet postea duret.
7. Alia responsio adrationem factam dear-
ticulo mortis. — Refutatur prior sensus res-
ponsionis. — Aliter vero respondent alii ad
rationem factam, per se loquendo, necessa-
riam esse aliquam moram temporis, in qua
poenitentia duret, ut in fine ejus perficiatur
DISPLITAT.
contritio, et obtineatur gratia ; in fine Lamen
vitee, propter urgentis necessitatis articulum,
niinorem durationem a Deo acceptari. Quocl
duobus modis excogitari potest. Unus est, ut
Deus veluti dispenset in eo articulo propter
necessitatem ; quia non exigit ab bomine,
nisi quod potest juxta temporis opportunita-
tem. Alius modus esse potest, quod illa du-
ratio, quando revera exhiberi potest, ita exi-
gatar ; quando vero non potest, ut in illo ca-
su, sufficiat in voto, et desiderio, sicut de
aliisactibus nos dicimus. Neutra vero evasio
probabilis est. Primo, quia utraque est vo-
luntarie excogitata sine fundamento, solum
ad rationes eludendas. Deinde contra prio-
rem est, quod quae adduximus ex Scriptura
et Sanctis non fundantur in speciali dispen-
satione pro articulo necessitatis, sed in pro-
pria virtute contritionis, et promissione divi-
na. Item lex, quse veram pcenitentiam inte-
riorem requirit, eadem est pro articulo mor-
tis et pro quocumque tempore. Imo pro ar-
ticulo morlis magis obligat, sive consideretur
pcenitentia ut medium necessarium est ad sa-
lulem, sive ut est actus cadens sub praecep-
tum affirmativuui, quod pro articulo necessi-
tatis maxime obligat; nec dispensatio in iila
lege admittenda est, nisi expresse ostenda-
tur ; alias pari ratione dici posset, dolorem
propter solum timorem inferni tunc sufficere,
licet alias non sufficiat.Et ideo Aug., de Ve-
ra et falsa poenitentia, c. 17, etlib. 50 Hornil.,
in 41, dubitat de sera pcenitentia in articulo
mortis; quia non minoremperfectionem tunc
requirit, quam quolibet alio tempore, et dif-
ficile est tunc illam concipere.
8. Refatalur responsio in posteriori sensu.
— Gontra alium vero modum est, quia ex eo
imprimis sequitur semper sufficere contritio-
nem a primo instanti quo habetur, quia sem-
per dici potest iliam jam includere votum se-
quentis durationis, quod semper sufficit, si de
hoc est statuta lex, quia semper est impossi-
bile habere in primo instanti totam duratio-
nem sequentem. Si vero de hoc non est lex
statuta, scilicet, ut duratio in voto sufficiat,
neque in articulo mortis sufficiet, aut ad-
dendum est privilegium, aut dispensatio pro
illo articulo , quod impugnatum est. Quod
vero semper includatur illud votum, patet,
quia vel iila duratio est prsecepta, vel non;
si non est praecepta , neque est necessarium
votum ejus, neque ipsa est necessaria ad
justificationem ; quia media necessaria, quse
sunt in potestate nostra, prsecepta sunt ; si au-
IV. SECT. V. 89
tem illa duratio est preecepta, cum homo in
primo instanti, quo elicit actum, qui est con-
tritio , habeat propositum servandi omnia
preecepta, in illo proposito snfficienter inclu-
dilur tale votum. Ita ergo fit , ut ille actus a
primo instante semper habeat statum contri-
tionis. Illud autem votum , quod confingitur,
facile a nobis excluditur, exclusa necessitaie,
et preecepto de tali duratione, quod nec natu-
rale esse potest, nec positivum est, ut osten-
dimus. Neque etiam reddi potest ratio ulla ta-
lis necessitalis, quia sola duratio nullam per-
fectionem intrinsecam addit actui seu rei , ut
ex Metaphysica suppono ; ergo quidquid po-
test actus, qui est contritio, formaliter vel
dispositive efficere per aliquam durationem ,
potest a primo instanti per suam substantiam
et essentiam , quia est proportionata gratise,
et perfecte convertit animam in Deum et
avertit a peccato. Et quamvis verum sit, con-
tinuationem liberam honesti actus aliquem va-
lorem moralem addere in ordine ad meritum,
vel satisfactionem, ille tamen valor acciden-
talis est in praesenti, nec Deus iilum requirit,
aut considerat, ai suam promissionem de
justificatione peccatoris, sed solum proportio-
nem talis actus in ratione dispositionis ad ta-
lem effectum, quoe in ipsa substantia actus
fundata est, sicut supra dicebamus de inten-
sione. Et ibi dicta valere possunt ad hanc ve-
ritatem confirmandam.
9. Almaini evasio. — Prcecluditur . — Alia
denique evasio insinuatur ab Almaino , ob
rationem illam de necessitate articuli mortis.
Ait enim, ita rcquiri durationem temporis,
ut possit intentione compensari ; et ita posse
hominem in articulo mortis quamcunque da-
rationem temporis superarc per conatum con-
tritionis. Quam evasionem variis rationibus
impugnat Soto. Sed certe illud unum sufficit,
quod voluntaria est, et sine fundamento. Et
praaterca supponit falsum, quia non magis
intensio necessaria est, quam duratio. Unde
interrogo, an aliqua contritio, saltem intcn-
sissima, per se, et in instanti sufficiat absque
alia duratione. Non potest juxta'illam evasio-
nem consequenter negari quin sufficiat. Quia
si contritio ut unum, durans per horam, suf-
ficit, quomodo contritio ut centum, durans
per instans, non sufficiat , cum illam fere
sine proportione excedat in physica et mo-
rali perfectione ? Si vero intensa contri-
tio sufficit absque alia duratione , remissa
etiam sufficiet, quia, ut ostensum est, intensio
non est necessaria. Prseterquam quod ex illo
90
QIL-E5T. LXXXV. ARTIC. I.
fundamento facile ostendi potest, nulla certa
proportione posse durationem per intensio-
nem compensari, per argumenta, quse calcu-
latoria vocant , quibus Soto utitur. Ego vero
ut inutilia prastermitto.
SECTIO VI.
Utrum sit cle ratione contritionis , ut caclat in om-
nia peccata clistincte recogitala.
\ . Contritio debet esse cle omnibus peccatis.
— Supponamus nonnulla certa. Primum est,
contritionem esse debere de omnibus pecca-
tis. Hoc constat, tum ex Scriptura, quse re-
quirit dolorem de omnibus peccatis, Ezech.
18 et 83; tum ex Patribus , quorum testimo-
nia legi possunt in Decreto, de Pcenit., d. 1,
c. Non potest , et d. 5 , c. Sunt plures , et c.
Consideret, et d. 6, c. Qui mlt; et specialiter
videri poterit August., de Vera et falsa pcenit.,
c. 9. Tum quia contritio est ultima dispositio
ad gratiam, quse obtineri non potest sine
conversione in Deum , et aversione ab omni-
bus peccatis mortalibus ; de his enim semper
est sermo. Propter quod non potest unum
peccatum sine aliis remitti, ut infra dicetur.
2. Non requiruutur singulcv contritiones
singulorum peccatorum. — Secundo, est cer-
tum, ex parte voluntatis non requiri singulas
co-ntritiones singulorum peccatorum , ita ut
fingatur perfecta contritio veluti coalescere
ex pluribus actibus, et esse qusedam collectio
eorum ; sed solum est contritio simplex mo-
tus voluntatis, respiciens omnia peccata et
detestans illa. In hoc conveniunt omnes Theo-
logi. Et ratio est, quia hic motus simplex
sufficit, et aliud esset intolerabile onus et sine
fundamento ; nam Scriptura non requirit pce-
nitentias peccatorum , sed pcenitentiam; illa
autem universalis contritio, quamvis simplici
motu perficiatur, est perfecta pcenitentia om-
nium peccatorum. Imo saepe esset impossibile
simul habere integram contritionem per il-
lam collectionem; quia non posset homo si-
multot actus elicere. Quod si necessaria esset
suceessio, non posset homo aliquando brevi
tempore justificari ; imo aliquando esse pos-
set propter hanc causam extra statum salutis,
ut si tempus vitee ejus brevius esset, quam ut
posset sutficere ad illam actuum successio-
nem. Itaque in hoc nullum est dubium ,
quamvis Sylvest. et AngeL, verb. Contrit. et
verb. Pcenit., requirant saltem singulas attri-
tiones singulorum peccatorum , et Cajet.
etiam in ordine saltem ad confessionem illas
requirat. Sed utrumque falsum esf, nam at-
tritio, neque una, neque plures necessaria
est; sola enim contritio sufficit. Et seclusa
confessione, id est per se notum, quia nul-
lum est fundamentum illius necessitatis. In
ordine vero ad confessionem , quamvis opor-
teat hominem peccata in memoriam revo-
care, et valde utile sit eo tempore actu detes-
tari peccata, saltem per attritionem, non est
tamen necessarium ; satis est enim tunc non
complacere in illis, et post sufficientem reco-
gitationem uno perfecto motu illa omnia de-
testari. Nec est aliquod principium juris divini
positivi, aut naturalis, ex quo major necessi-
tas colligatur.
3. Tertio est certum , requiri ad contritio-
nem ex parte intellectus considerationem et
memoriam aliquam de peccatis commissis.
Itaque non satis est considerare peccatum,
et malitiam ejus, sed oportet recognoscere il-
lud ut a me commissum ; hoc enim necessa-
rium est ad propriam et rigorosam pceniten-
tiam, et consequenter ad veram contritionem,
ut supra visum est. Unde in illo loco Ezech. 18
expresse dicitur : Considerans enim peccata
sua.
Difficultas proponitur.
4. Prima sententia. — Difficultas igitur est,
quanta et qualis esse debeat hsec recogitatio
peccatorum, ut motus vohmtatis in illa ca-
dens habeat rationem contritionis. In qua re
est communis sententia Theologorum, per se
necessarium esse , ut homo recogitet dis-
tincte peccata omnia, tam quoad species sin-
gulas, quam quoad numerum eorum, et ita
de illis doleat. Ita D. Thomas, hac 3 p., q. 87,
art. 1, et 1. 2, q. 413, art. 5, ad 3, et in 4, d.
17, q. 2, art. 2, qusestiunc. 6, etd. 12, in ex-
positione litteree post omnes q. , et q. 28 de Ve-
rit., a. 5_, ad 4 ; Alens., 4 p., q. 69, memb. 9,
a. 2. ; Bonav., d. 16, 2 p. illius, art. 2, q. 1,
2 ; Richard., art. 4, q. 2; Gabr., q. 1, art. 3,
dub. 2; Palud., q. 2, ad 1, et d. 21, q. 3 ;
Sylvest. , verb. Contritio , n. 5 ; Angel., n.
4, et verb. Pcenitent., n. 8. Qui omnes non
satis explicant, an loquantur de contritione
secundum se, vel in ordine ad confessionem,
videntur tamen loqui priori modo. Quod ma-
gis explicuerunt Adrian. , q. 3 de Baptisnio,
in fine; Gano, dict. relect. de Pcenit., p. 3^
circa finem ; Sot., d. 17, q. 2; Med., Codice
de Pcenit., tract. 1, q. 3 ; Ruard., art. 5 contra
Luther., et multi alii.
5. Probatur ex Scriptura. — Fundantur in
aliquibus locis Scriptura^, ut Isaise 38 : Reco-
DISPUTAT. IV. SEGT. VI.
91
gitabo tibi omnes annos meos in amaritudine
animce mece ; et c. 43 : Dic tu peccata tua, ui
justificeris ; Psal. 6 : Lavabo per singulas noc-
tes; Psalrn. 37 : Dixi: Confitebor adversum me
injustitiam meam Domino , etc. ; Psal. 50 :
Peccatum meum contra me est semper, etc.
Maxime vero Ezech. 18 et 33., postulaturpce-
nitentiade omnibuspeccatis, sicutetobservan-
tia omnium et singulorum prseceptorum. Unde
ChrysosL, hom. 9 in ad Hebr., circa finem:
/Si quis (inquit) recognoscat se peccasse, et non
ad singulas species descendat, nunquam cessa-
bit. Similem doctrinam habet 1. 1 de Com-
punct. cord., circafin., et hom. 46 adPopul.;
et 4 de Lazaro et divite , post medium , affert
illud Isa. 43 : Dic tu peccata tua ut justificeris ,
et exponit de interiori confessione. Et Am-
bros., prsef. in Psal. 27, definit pcenitentiam,
esse commemorationem delictorum, ut ea unus-
quisque inse castiget et contemnat. Et Angust.,
de Vera et falsa poenitentia, cap. 17; Grego-
rius, 4 Moral., cap. 15, et lib. 8, cap. 10.
(>. Ratione suadetur. — Ratio esse potest,
quia homo dum pcenitentiam agit, debet esse
etmedicus, et judexsui ipsius; quiaet casti-
gare, et emendare debet delicta; neutrum
autem minus commode exercere potest, nisi
distincte sua peccata recognoscat ; alioqui
nec proportionatammedicinam, nequecondi-
gnam pcenam applicare poterit.Unde propter
hanc prsecipue rationem necessarium est in
vocali confessione hoc modo confiteri omnia
peccata, quia inillo sacramento officium me-
dici et judicis in confessarium translatum est.
Alise prseterea rationes fieri solent, quae sunt
parvi momenti ; ut quod aversiones peccato-
runt fuerunt plures, et ideo videtur necessa-
riumut per intellectum saltem ita proponan-
lur. Item, quia nuncin lege nova est neces-
sarius hic modus contritionis, et tamen nunc
non est auctum contritionis praeceptum, sed
solum additum prseceptum confessionis.
Secunda sententia.
7. Secunda sententia est, neque ad con-
tritionem, neque ad justificationem necessa-
riam esse distinctam recogitationem omnium
peccatorum, sed sufficere confuse et distinc-
te omnia detestari. ItaMajor, in 4, d. 17, q.
3 ; Cajet., d. q. 87, a. 1, et tom. 1 Opusc,
tract. 4, q. 2; et Cather., 1. 5 contra Cajet.,
c. deContrit.; Victor., inSum., 4,n. 116, de
Pcenit.; etLedesm., 2, p. 4, q. 16, art.6;Ve-
ga, 1. 14 in Trid., c. 25 ; et Navar., inSumm.,
c. -1, n. 25; Petrus Sot., lect. 13 de Pcenit.,
qui addit interdum posse esse hanc recogi-
tationem necessariam, si obduratus peccator
illa indigeat, ut se excitet ad contritionem.
Verum hoc accidentarium est ; nunc quid per
se contritio requirat, consideremus.
8. Tripliciter potest recogilatio distincta
peccatorum intelligi. — Primo. — Secundo.
— Tertio. — Hanc ergo sententiam absolute
veram judico ; contrariam vero aut esse in-
telligendam in ordine ad confessionem sa-
cramentalem, ut videntur potissime loqui an-
tiqui ; vel certe aliquali moderatione esse li-
mitandam, vel relinquendam. Quod ut de-
clarem, adverto tribus modis intelligi posse
hanc recogitationem distinctam omnium pec-
catorum requiriad contritionem. Primoquod
tota actualis consideratio, et distincta de sin-
gulis peccatis sit in intellectu in eo instanti,
in quo voluntas elicit contritionem. Secundo,
quod saltem ipsa prsecesserit antequam eli-
ciatur contritio. Tertio, quod si non prseces-
sit, saltem post contritionem facienda sit, et
consequenter quod de hoc habeatur votum ,seu
propositum in contritione ipsa inclusum. Rur-
sus hinc fit, ut tribus modis possit intelligi
peccator se habere ex parte intellectus in eo
instanti, quo elieit contritionem. Primo, actu
et distincte recogitans omnia peccata quoe
commisit. Secundo, solum confuse recogitans
se ssepius offendisse Deum, etpervoluntatem
omnia peccata detestans. Tertio, ut sit actu
considerans de uno vel altero peccato com-
misso in particulari, non vero universe de
omnibus, nec distincte nec confuse.
Assertio 1. — Ad contritionem non requiri
distinctam peccatorum recogitationem.
9. Dico ergo primo : ad consequendam
justitiam et remissionem peccati atque adeo
ad veram contritionem habendam, necessa-
rium non estut revera preecedat actualis et
distinctarecogitatio omniumpeccatorum com-
missorum, neque etiam ut cum ipsa contri-
tione actualiter, et simul in eodem instanti
habeatur. Heec assertio est expressa D. Tho-
mee, q. 28 de Verit., a. 5, ad 3 et 4. Et pro-
bari facile potest, nam quod attinet ad actua-
lem repraesentationem omnium peccatorum
in eodem instanti per distinctam cogitatio-
nem, ssepe est humano modo iinpossibile,
quia multitudo et varietas peccatorum ssepe
est multiplex, et ideo non potest intellectus
humanus simul ad omnia illa distincte atten-
dere. Atque ita de hoc fere nulla est dubita-
02 QU.-EST. LXXXV
tio inter auctores. Quod vero attinet adactua-
iem recogitationem preeteritam, quamvis hcec
prcecedere possit, nullum est tamen princi-
pium positivum, aut naturale, ex quo colligi
id possit esse necessarium ; nam licet forma-
lis poenitentia de omnibus peccatis nccessaria
sit ob testimonia adducta, et latius ostende-
mus infra, disputat. 7,optime lamen essepo-
test lmjusmodi pcenitentia, etiamsi talisreco-
gitatio non preecesserit; quando enim aliquis
detestatur omnia peccata propter Deum ,
etiamsi distincte de illis non cogitet, forma-
lem pcenitentiamhabet, et non de uno velde
alio peccato tantum, ut constat, quia ad nul-
lum particulare descendit, neque in uno, aut
singulariter, aut indefmite sumpto sistit, sed
ad omnia extendit intentionem suam; ergo
vere habet poenitentiam formalem de omni-
bus ; implet igitur quidquid in hac parte ut
necessarium postulatur.
10. Explicatur hoc modo. Nam etiam si
aliquando preecedat illa recogitatio, necesse
tamen non est, ut simul cum illa toto illo
tempore duret contritio, quia, ut oslensum
est, neque est necessarium paulatim et per
particulares actus singula peccata detestari,
neque etiam in uno et eodem actu aliquam
moram temporis consumere ; sufficit ergo fi-
nita recogitatione statim uno motu detestari
omnia peccata. Quod etiam concedunt fere
omnes, qui hujusmodi recogitationem requi-
runt. At vero etiam tunc pro eo instanti, quo
habetur contritio, jam non manet in intel-
lcctu, nisi queedam confusa repreesentatio, et
memoria peccatorum omnium; ergo si heec
eadem preecessisset ante recogitationem, ad
contritionem habendam suffecisset ; ergo ne-
cessarium non est ut illa recogitatio in re ipsa
semper preecedat, quod tandem persuadet ra-
tio saepe facta, quia justificatio potest subito
et sine mora fieri, juxta illud : In quacunque
hora ingemuerit peccator , Ezech. 48. At vero
illa recogitalio seepe fieri non potest nisi lon-
go tempore ; non est ergo necessarium ut an-
tecedat; sic enimMagdalena subito justificata
est, licet haberet multa peccata, quee tam su-
bito distincte cogitare non potuit, maxime
cum tota esset ad amandum intenta. Idem-
que de bono latrone, et de aliis similibus co-
gitare licet.
AttTIC. I.
dssertio 2. — Recogitationem peecatorum sul-
sequentem justificationem non esse per se
necessariam ad contritionem.
\ 1 . Dico secundo : recogitatio distincta
peccatorum omriium, ut in re ipsa subsequens
justificationem, et contritionem veram, atque
adeo ut contenta in volo in ipsa contritione,
non est per se et propter se necessaria sim-
pliciter, sed per se sufficit universalis detes-
tatio peccatorum , solum confuse recogitato-
rum. Dico autem per se, quia recogitatio illa
necessaria interdum esse potest propter ali-
quam obligationem implendam, quoe in futu-
rum pendet. Prior pars declaratur ; nam heec
recogitatio esset per se necessaria, si vel abs-
que illa contritio haberi non posset, vel per
se esset preecepta, tanquam queedam interior
confessio et humiliatio ad Deum; neutrum
autem horum verum est. Primum jam est
probatum; nam ostendimus, sine hac reco-
gitatione actuali posse haberi veram conlri-
tionem. lmo cum loquamur nunc de recogi-
tatione subsequente ad contritionem, clarum
est illam non esse necessariam in re ante ta-
lem contritionem ; nec vero post illam con-
tritionem necessaria est alia contritio, propter
quam subsequens recogitatio exigatur; quia
una contritio sufficit ; ergo. Secundum pro-
batur, quia lale prceceptum non est juris na-
turalis; ex nullo enim principio necessaria
consecutione infertur ; ergo non est de ne-
cessitate pcenitentice, ut sic. Neque erat in
statu legis naturee, in quo tantum erant pree-
cepta connaturalia gratiee. Neque etiam ex
Scriptura habetur; nam testimonia superius
adducta, vel solum continent exempla , et
facta Sanctorum, qui non operantur solum
quod necessarium est, sed etiam quod est
melius; vel continent solum prceceptum de-
testandi omnia peccata , quod servari potcst
sine tali recogitatione. Sicut etiam eisdem
locis continetur prceceptum habendi propo-
situm servandi omnia mandata, ettamen non
propterea est per se necessarium recogitare
distincte omnia mandata, sed tunc ad singula
advertere, quando implenda erunt.
12. Universalem detestationem peccatorum
confuse recognitorum aliquando non sufficere.
— Secunda pars assertionis declaratur a si-
mili ex statu legis novee : nunc enim etiam
post contritionem generalem necessarium
est distincte recogitare peccata , quia manet
obligatio confitendi illa, quee sine tali recogi-
DISPUTAT. IV. SECT. VI.
93
tatione impleri non potcsi. Sic crgo propter
aliquam obligationem, quce locum habet iii
pura lege naturee, potest interdum manere
hcec obligatio. Triplex autem potcst cs?c illa
occasio. Prima, si reslituendum aliquicl sit;
qnse salis pcr sc constat. Secunda, si sit ali-
qua occasio peccati tollcnda , vel in univcr-
sum aliquod necessarium remedium adhiben-
dum ad prpecavenda similia peccata ; ad ha?c
enirn tenetur homo ex vi contritionis, et non
potcst illa proestare sine consideratione spe-
cifica peccatorum. Tertia propter satisfactio-
nem condignam peccatorum quoad reatum
pcena? ; hoc autem non est magis necessa-
rium, quam sit ipsa satisfactio; quod supra
tactum est, et infra latius dicetur.
t3. Soltuntur fundamenta primce senlen-
tuc — Et hanc partcm darnus primse opinioni
supra citata?, et ex illa solula rclinqnuntnr
fundamenla ejus. Nam testimonia Scriptura?
declarata jam sunt, quia vel solum requirunt
universalem contritionem, sive illa universa-
litas ex parte recogitationis intellectus sit
confusa, sive distincta ; vel quando loquun-
tur de recogitatione distincta, narrant facta
Sanctornm, ut dixi, et proponunt id quod est
melius. Non utuntur tamen verbis, qua? ne-
cessitatem indicent. Et hoc posteriori modo
loquuntur pra?.cipne sancti Patres ibi citali.
Vcl si aliquando loquuntur de hac rccogita-
tionc, ut de re necessaria, est in ordinc ad
aliqucm cffectum futurum, juxta propositam
assertionis partem. Nec rationes ibi facta? am-
plius probant. Nam quod spectat ad officium
judicis, et potest in se peccator punire sua
pcccata, quantum voluerit, quamvis de illis
distincte non cogitet, et fortasse etiam potest
satisfactionem pro pcena in purgalorinm re-
mittere, etin utroque differt multum hoc ju-
dicium internum a judicio sacramentalis con-
fessionis. Quod vero pertinet ad officium me-
dici, pro ratione necessitatis poterit esse re-
cogitatio haecnecessariain ordine ad futurum
effectnm; hoec tamen necessitas nec semper
occurrit, et respectu omnium peccatorum fere
nunquam. Rursus quod aversiones peccato-
rum fuerint plures, parum refert, quia una
perfecta et univcrsalis conversioomnes delet,
alioqui non solum iri intellectu, sed ctiam in
voluntate tot essent multiplicandse contritio-
nes, quotfuerunl peccata mortalia, quod ri-
diculum est.
14. Denique (quod notandum est) etiam in
lege nova non requiritur hoec recogitatio pec-
confessiouem ; nam si quis vel prins concipiat
universalem dolorem perfectum de omnibus
peccatis, et postea ca. rccogitet sine novo do-
lore, vcl postea de omnibus confuse doleat, id
satis est; ergo signum est illam recogitatio-
nem per se propter confessionem postulari.
Quamvis si recte fiat, ex illa recogitatione
praclica moraliter sequatur major dolor. Hinc
vero fit, ut etiam in hoc statu, si contingat
aliquem excusari ab illa obligatione in ordi-
ne ad confessionem, nimirum, quia confiteri
non potcst ob inopiamconfessoris, tunc sim-
pliciter excusetur a tali recogitatione fa-
cienda, etiamsi oppositum aliqui senserint
sine causa , cum illa recogitatio non per
per se proecipiatur, sed propter actnm exter-
num, qui tunc exerceri non potcst. Sicut qui
non potest audire Missam, nec recitare offi-
cium, quando alias teneretur, si posset, non
tenetur habere illam attentionem ad Deum,
quam habere deberet, si Missam audire, aut
horas recitare posset.
lo. Atque ex his omnibus et ex dictis etiam
iu proecedente conclusione probata manet ul-
tima pars ejusdem assertionis, quod scilicet,
non solum ex accidente, sed per se sufficiat
haec universalis contritio de omnibuspeccatis
confuse propositis. Cum eriim ostensum sit
nihil aliud esse per se necessarium , rccte
concluditnr hoc per se sufficere.
Assertio 3. — Posse hominem justificari, co-
gitando de uno peccato, et illud ex motlzo
pamitentice delestando.
46. Dico tertio : interdum potest homo ve-
ram contritionemhaberc, et justificari, ctiam
si de uno solo peccato commisso actu cogitet,
si illud es perfectissimo motivo pcenitentiai
detestetur: hoc est manifestum, quando sic
pcenitens illud solum peccatumcommisit; sed
potest etiam contingere, etiamsi alia com-
miserit. Quod exprcsse docuit D. Bonaven-
tura, loco supra cilato ; et idem tenet Medi-
na, tract. 1 de PceniL.q. 12, art. 2; et idem
supponit Corduba, lib. 1, q. 15. Et ratio est,
quia est illa universalis detestatio virtualis
omnium peccatorum, ut supra ostensum cst.
Et quidcm si alia peccata commissa oblita
sint, res etiam est per se manifesta ; quia jam
ilie homo detestatur peccata commissa quan-
tum moraliter potest, ct debet.
17. Qui de uno peccato conteritur,et justifi-
catur, tenetur postea de aliis conteri. — Ob-
catorum propter contritionem , sed propter jeciioni satisfit. — Addit tamen Bonaventura
94 QUiEST. LXXXV. ARTIC. I.
in eo casu debere hominem detestari saltem sensum circa unam
sub conditione alia peccata, siforte illa com-
misit. Quod est optimum consilium; tamen
necessilas prsecepti solum erit, quando ho-
mo est dubius. an alia peccata commiserit quoe
memoria exciderint. Tunc enim ratione du-
bii, et consequenter ratione periculi tenebi-
tur. Atsinullum morale dubium habeat, non
est cur obligetur; sicut qui nullius peccati
mortalis conscientiam habet, non tenetur sub
conditioneconteri, sed satis est diligere.Rur-
sus, quoniam naturalis inconsideratio, pro eo
tempore quo habetur, eequivalet oblivioni, et
seque excusat, ideo is qui multa peccata
commisit, et unum tantum considerat actu,
licet aliorum non sit omnino oblitus, sed so-
lum actualem inconsiderationem eorum ha-
beat, poterit de peccato illo vere conteri, et
per illam contritionem justificari ob rationem
dictam. Tenebiturtamen, utopinor, postea de
aliis peccatis formaliter conteri , saltem per
generalem contritionem. Et ita asserunt auc-
tores citati, prsesectim Medina et Corduba,
quia formalis pcenitentia de omnibus peccatis
necessaria est, per se loquendo ; illa autem
contritio, quse circa unum tantum peccatum
formaliter versatur, solum est virtualis pceni-
tentia aliorum ; et ideo semper manet obliga-
tio ad formalem pcenitentiam eorum ; quare
in illa virtuali continetur votum de hac for-
mali, juxta doctrinam superius datam. Dices :
eadem ratione erit obligatio detestandi illa
peccata in particulari, et distincte cogitata.
Respondetur negando sequelam, quia pceni-
tentia formalis de omnibus peccatis sufficien-
ter habetur, etiam si illa solum confuse et
universe cogitentur ; habemus autem expres-
sum prseceptum de formalipcenitentia omnium
peccatorum, non vero de distincta, et in par-
ticulari omnium peccatorum , maxime cum
hoc ad intellectum potius quam ad volunta-
tem pertineat.
18. Dubmmproponitur. — Medin® sententia.
— Cogitansde pluribus peccatisnonpotest unum
solum detestari per contritionem. — Hinc dubi-
tant dicti auctores, an quiplura commisit pec-
cata, et actu de illis cogitat, possit formaliter
detestari unum per veram contritionem, non
sic detestando aliud. Medina affirmat, quia
non tenetur homo, quoties de peccatis cogitat,
ea actu detestari ; ergo potest licite detestari
uiium, et non aliud formaliter; ergo etiam
potest id facere ex motivo contritionis, quia
nulla est repugnantia ; sicut qui actu cogitat
plures veritates fidei, potest actu exercere as-
et non circa aliam. Gon-
trarium tenet Corduba. Et mihi videtur pro-
babilius, suppositis principiis quee posuimus,et
Medinaadmittit. Nam formalis pomitentia de
omnibus peccatis est necessarium medium,
per seloquendo, ad justificationem ; ergo quo-
ties homo potest habere hanc formalem poeni-
tentiam, et est quasi in proxima preeparatione
ad habendam illam, non erit satis, in virtute,
velin voto illamhabere, quia solum per acci-
dens sufficere solet ex impotentia. At vero in
eo casu potest facile ille homo formaliter detes-
tari illa peccata ; ergo, si justificari vult, de-
bet habere formalem contritionem omnium ;
ergo non potest habere contritionem uniustan-
tum, quia per talem contritionem non justifi-
caretur. Quocirca, licet absolute non teneatur
homo actu detestari peccata, quoties de illis
cogitat, tamen ex suppositione, quod effica-
citer vult destruere aliquod eorum, et a se
expellere per justificationem , necesse est ut
de omnibus doleat; in contritione autem in-
cluditur vel formaliter, vel virtute illa efficax
intentio ; et ideo ex vi illius non potest sepa-
rare (ut sic dicarn) contritionem unius peccati
a formali contritione aliorum, nisi ex incon-
sideratione, vel aliqua ignorantia, quse illi se-
quivaleat. Propter quam rationem dicemus
etiam inferius, peccatorem, qui actu cogitat
de suo statu in peccato mortali , non posse
diligere Deum super omnia , quin simul
peccata detestetur, quod latius ibi expone-
tur.
19. Alia dubitatio. — Non solum debet quis
detestari malitiam peccati , sed actus peccati
intrinsece malos. — Ultimo dubitari hic potest,
an contritio esse debeat etiam de ipsis acti-
bus peccatorum, vel sufficiat de malitia eo-
rum, Nam Vega, lib. 13 in Trident., cap. 25,
refert opinionem asserentem non esse neces-
sarium actus ipsos detestari, quam ipse im-
probat, et merito, ut facile nobis constare po-
test ex supra dictis de objecto pcenitentise. So-
lum est observandum hoc maxime habere ve-
rum in actibus, qui sunt intrinsece mali ; nam
ab illis moraliter factis inseparabilis est mali-
tia, et ideo ratione illius detestabiles sunt, et
detestandi. At vero, si actus ex se sit indiffe-
rens, ex prava autem intentione fuerit pecca-
minosus , non erit necessarium detestari ac-
tum, sed modum operandi illum. Idemque a
fortiori est, si actus erat bonus, et ex con-
scientia erronea fuit male factus. Denique
etiam oportet separare effectum ab ipso actu ;
nam effectus non est peccatum, et potestpla-
DISPUTAT,
cere ratione bonitatis, etiamsi pcr actum ,
quantumvis malum, factus sit.
SECTIO VII.
Vtrum contritio semper sit actus gratia formatus.
1. Actum contritionis semper esse gratia
formatum. — Michaelis Baii opinio. — Rejici-
tur. — ■ Postquam clictum est de quantitate
contritionis, dicendum est de qualitate, seu
morali dignitate ejus, qute in prasenti ma-
teria solum esse potest heecformatio, vel iu-
formitas contritionis. Caditque commode in
hunc locum hsec qusestio, quia ex prEeceden-
tibus facile resolvitur. Sequitur enim ex dic-
tis actum contritionis semper esse formatum
gratia, quia nullo tempore, vel momento ab
illa separatur. Intelligitur autem hoc de gra-
tia gratum faciente , quce suppositum reddit
sanctum et gratum ; actum enim esse forma-
tum tali gratia , nihil aliud est , quam esse
hominis sancti actum, et grati Deo, ratione
cujus habet valorem quemdam et dignitatem
moralem.Atque heec assertio,ita in communi
sumpta, certa est, et ab omnibus recepta,
maxime loquendo de contritione formaliter,
ut contritio est. Nam , loquendo de actu illo,
qui est contritio, id negant Scotus et Cajeta-
nus, falso tamen , ut satis constat ex dictis
sect. 4 et 5. Estque aperta doctrina D. Tho-
rnse locis ibi citatis, et in hac qusest., art. 6,
et qusest. seq., art. 6, ad 1. Et alia referunt
Vega, lib. 6 in Trident. , c. 34; Corduba ,
lib. i Qusestionum Theologic, q. 2, dub. 4;
Soto, hb. 2 de Natura et grat. , c. 16, circa
finem, et lib. 3, c. 13, circa finem. Hic vero
referri posset nova qusedam opinio Michaelis
Baii, qui fatebatur quidem gratiam et chari-
tatem in coclem momento infundi, in quo ho-
mo habet actum contritionis, vel dilectionis;
peccata vero non statim remitti, etiam quoad
culpam, donec sacramentum baptismi, vel
poenitentife re ipsa recipiatur. Ex quo plane
sequitur talem actum non statim esse plene
formatum, quia est adhuc hominis existentis
in peccato mortali. Illa tamen sententia sup-
ponit falsos errores, scilicet , quod peccatum
nunquam remittatur usque ad realem susce-
ptionem sacramenti , et consequenter sine
hac susceptione non posse hominem salvari.
Item posse esse hominem in statu peccati,
imo et condemnari, cum habitibus gratiee et
charitatis. Denique promissiones adductee ex
Scriptura in sect. 5 sufficiunt ad convincen-
dos hos errores', quia contritioni non solum
gratiee infusio, sed etiam remissio peccati
IV. SECT. VI. 95
promissa est. Ut omiltam quod Paulus aii,
nihil esse damnationis iis, qui sunt inChristo
Jesu, et charitatem nunquam excidere, nec
separari ab Spiritu Sancto inhabitanle, et alia
quee communia sunt, et in materia de Gratia
latius tractantur.
2. Tripliciter contriiio potest formari gra-
tia. — Quorumdam opinio. — Reprobatur. — Ut
autcm exactius declaremus hanc gratiee in-
formationem, advertendum est, tribus moclis
posse intelligi hunc actum contritionis esse
formatum. Primo, per se essentialiter absque
conjunctione ad aliam formam. Secundo, ef-
fective, quia nimirum a gratia ipsa efficitur,
et consequenter in sua effectione formatur.
Tertio, concomitanter, et quasi passive ac
moraliter. Dixerunt ergo aliqui, contritionis
actum non indigere forma aliqua, ut forma-
tus sit, sed ipsum per se, et preecipue quate-
nus dilectionem Dei super omnia includit,
esse essentiatiter formatum. Imo esse formam
ipsam, quee hominem gratum et sanctum
constituit sufficienter, quia est supernaturalis
forma conjungens hominem Deo, non minus
quam habitus. Heec sententianobis nullo pro-
banda est modo; quam ex professo tractas-
sem, et impugnassem, nisi id egissem in pri-
mo tomo hujus 3 p., disp. 4, sect. 8, et infra
tractando de effectibus pcenitentiee, iterum
occurret. Nunc nobis satis sit, Concilium Tri-
dentinum posuisse hunc actum ut dispositio-
nem ad gratiam et remissionem peccati, non
vero ut formam formaliter perficientem hunc
effectum; sed asseruisse hanc esse ipsam jus-
titiam infusam. Et ratio est, quia ille actus
nunquam est condigna satisfactio pro pecca-
to; et ideo non expelht illud, donec Deus
convertatur ad hominem, infundendo illi gra-
tiam sanctificantem. Sit ergo nobis certum
hunc actum non per se, sed per gratiam et
charitatem informari.
Aii prima contriiio ab JiaUtuali gratia fiat.
3. Opinio secunda. — Aliorum ergo opinio
fuit hunc actum esse formatum, quia efficitur
ab ipsa gratia sanctificante, vel saltem ab
aliquo habitu infuso , qui illam comitetur.
Heec est communis Thomistarum, preesertim
recentiorum, eo quod illam videatur insinua-
re D. Thomas, i. 2, q. i!3, art. 7 et 8, et in
4, dist. 17, q. \, art. 3, queestiunc. 2, ubi
Bonaventura idem sentit. Et ratio reddi po-
test, quia cum hic actus sit supernaturalis,
necessarium est supernaturale principium in-
trinsecum, a quo eliciatur; quod essenon po-
96
QU^EST. LXXXV. ARTIC. I.
lest nisi illa gialia, cum talis actus ad cliari-
tatcm et amiciliaraDei pertiueat. Statim vero
occurrit contra hanc sententiam vulgarisdif-
ficultas, quia hic actus est dispositio preepa-
rans animam ad gratiam recipiendam; ergo
non potest ab illa gratia effective procedere.
Antecedens supponitur ut cerlum ex moclo
loquendi Scripturae et Sanctorum. Et uunc
videtur jam defmitnm in Tridentino, ut latius
infra, tractando de causalitate pcenitentiai.
Consequentia vero probalur, quia causa vere
efficiens omnino supponitur in suo esse ad
effectum, quia alias nou posset illi dare esse;
ergo non potest intelligi ut talis effectus sit
causa preeparaus subjectumad esse illiusfor-
moe.cujus est effectus ; ergo si actus contri-
tionis preeparat animam ad recipiendam gra-
tiain, non potest ab illa effective procedere.
A. Prima resolulio difficultatis. — Impro-
latur. — Ad hanc difficultatem solvendam
variis distinctionibus utuntur Thomista\ Ca-
jetanus, dict. art. 8, et Ferrariens., 4 contra
Gent., c. 153, distingnunt de infusione et re-
ceptione gratia?., et aiunt, gratiam ut infusam
antecedere actum conlritionis ordine natura^,
et ita cfiicere et formare illum; eamdem vero
gratiara, ut receptam, subsequi, etesse effec-
tum contritionis disponentis ad illam. Sed in
tribus deficiunt. Primo, quia forma non po-
lest esse principium agendi, nisi ut recepta
in supposito operanle perillam; debet enim
illud prius in actu primo constituere, quod
maxime verum est in actibus vitalibus, et in
formis, quse ex parte hominis sunt principia
intrinseca eorum. Secundo, quia infusio hu-
jus formre est per eductionem de potentia
subjecti, vel est cum concursu materiali ip-
sius animse ; et ideo non potest esse prior
natura infusio tahs formee, quam receptio.
Tertio et magis Theologice, quia contritio
non tantum est dispositio ad receptionem,
sed ctiam ad infusiouem ipsam, dicente Tri-
dentino, scss. 6, c. 7, unicuique infundi jusli-
tiam juxla illius dispositionem, quam prius
descripserat esse contritionem.Imo cum gra-
tia taiita recipiatur, quanta infunditur, non
possct contritio esse in suo genere causa, et
mensura gratioe recipiendee, nisi esset etiam
infundendee.
5. Sotiresolutio. — Rejicilur. — Aliter ergo
Soto in 4, d. 15, q. 1, art. 6, distinguit de
contritione, ut procedente a libero arbitrio,
vel uta gratia; et priori modo ait antecedere
per modum dispositionis ad gratife infusio-
nem ; posteriori autem modo subsequi ut ef-
fectum ejus. Verum hoc etiam constare non
potest, quia dum consideratur illa dispositio
ut procedens a libero arbitrio, vel intelligitur
ut procedens ab illo solo, vel ab illo ut gratia
adjuto. Primum dici non potest, tum quia li-
berura arbitriura nude consideratum nihil su-
pernaturale efficere potest, nec se ad gratiara
disponere juxta Catholicara doctrinam ; tum
ctiam, quia liberum arbitrium. ut cooperans
ad talem actum, essentialiter aut necessario
pendet ab adjutorio gratia?, ut etiam Triden-
tinum definit ; ergo ille actus, ut antecedit in
ratione dispositionis, non est a solo libero ar-
bitrio ; ergo est etiam a gratia. Imo D. Thom.,
1. 2, q. 112, art. 2 et 3, merito docet actum
nostrum non esse dispositionem ultimam ad
gratiam ex vi solius hberi arbitrii, sed maxi-
me ex influxu ipsiusmet gratise. Interrogo
ergo a qua gratia procedat : nam si est ab
habituali, vana est distinctio, quia necesse
est, sicut libcrum arbitrium , ita et gratiam
ipsam antecedere talem dispositionem ; si ve-
ro illa gratia est alia per modum auxilii, ergo
jam dispnsitio illa habet aliud principium gra-
tice sufficiens in suo ordine, distinctum ab ha-
bituah gratia ; ergo non efficitur ab illa.
6. Prcecluditur. — Nec dici potest, eum-
dem actum contritionis prius natura proce-
dere active a libero arbitrio cum auxilio gra-
tiee, deinde vero in alio signo naturse procc-
dere etiam active a gratia habituali: tum quia
forma nunquam producit effectum, quem jam
invenit factura, cumipsa fit; tum etiam quia
est superflua duplex illa efficientia, cum prior
sufficiat; praesertim quia auxilium gratiee ,
quod sufficit cum sola potentia ad producen-
dum actum , majus est, quam cum potentia
cum hahitu simul operatur. Denique juxta
vera principia Metaphysicse in uno effectu
producendo solum intervenit una actio, si
modo ordinario et naturali Oat; ergo eliam
in praesend solum est unica aciio, qia fit ac-
tus contritionis. Vel ergo illa actio manat a
gratia habituali simul cum auxilio et potentia,
et sic nullo modo potest esse prior natura,
quam gratia habitualis, cum ab illa omnino
et essentialiter pendeat. Vel datur ibi actio ,
quee manat a sola potentia cum auxilio ; et
sic nulla est quee procedat a gratia habi-
tuali.
7. Cani resolutio. — ExpeUitur. — Propte-
reaergo Canusin dicta relectione tandem ait,
contritionem non manare active agratia habi-
tuali, quee est in essentia animEe. Distinguit
ergo inter gratiam et habitus voluntatis ; et
DISPUTAT.
gratiam conccdit essc omnino posteriorem na-
tura, et non priorem etiam in generc causaj
efficientis, propter rationem dictam, quia talis
actus est disposilio preeparans ad illam gra-
tiam. De habitu autem voluntatis dicit esse
priorcin.quia abilloelicitur activetalis actus.
Mirum autem est non considerasse idem argu-
mentum procedere de habitu voluntatis, quia
contritio non tantum prceparat animam adre-
cipiendamgratiam, sedetiam eodemmododis-
ponit voluntatem ad recipiendam charitatem,
et pcenitentiam infusam habitualem ; nam
Tridenlinum eodem modo de iis loquitur, di-
cens, ad preedictam dispositionem consequi
justificationem per infusionem graticc, et do-
norum, quae dona sunt virtutes infusee. Quin
potius illa dispositio ita prceparat ad gratiam
habitualern, ut consequenter preeparet ad vir-
tutes, quia illee virtutes infunduntur, utpro-
prietates consequentes gratiam, quceest prin-
cipalis forma, et ideo dantur commensuratec
illi. Undeetiamnovum sumitur argumentum,
quia gratia habitualis prius natura infundi-
tur in essentia animee, quam virtutes dentur
voluntati, sicut anima ipsa priusnatura crea-
tur, quam ejus potentice concreentur; ergo
si gratia ipsa est omuino posterior contritio-
nis actu, non potest habitus voluntatis esse
prior ; loquimnr autem de habitu charitatis ,
et aliarum virtutum, quse non separantur a
gratia; nam habitus fidei, et spei, sicut pos-
sunt esse in tempore etiam a gratia separati,
ita possunt prius infundi. Ex eis tamen sumi
potestproportionaleargumentum ; namquan-
do fides infunditur per primum actum, tan-
quam per dispositionem prreviam, fieri non
potest ut ille habitus prcecedat in intellectu ,
et sit principium activum talis actus, propter
rationem factam; ergo idem est in omni ha-
bitu voluntatis respectu proprii actus.
Actum contrltionis non procedere aclive a
gratia liabituali,
8. Explicatur opinio. — Dicendum ergo est
actum contritionis nonprocedere active a gra-
tia habituali, neque ob eam causam vocari
posse actum formatum. Ha3e est cxpressa D.
Thomee sententia, 1 p., q. 62, art. 2, ad 3, et 1 .
2, q. 109, art. 6, et q. 112, art. 2, et 3 p., q.
86, art. 1. Eamdem tenet Capreolus in 4, d.
14, q. 2, art. 3, ad 1 Henrici ; insinuat Bona-
vent. in 4, d. 17, art. 1, q. 2, et eamdem te-
nent hoc tempore communiter moderni. Et
mihi videtur convinci argumento facto. Quod
ita Theologice cleclaro ; nam in auxiliis, vel
XXII.
IV. SECT. VII. 9«
principiis necessariis ad opera gratice, qun<-
dam infundit Deus, ut operemur; alia, quia
operamur. Quando priori modo infundit ,
opus est soMus graticc sine dispositione nos-
tra ; quando vero infundit posteriori modo ,
talis infusio est ex dispositione nostra; et
ideo necessario supponit aliam gratiam a qua
sit illa dispositio, quia esse non polest ab illa,
propter quam efficiendam datur. Exemplum
est in prima gratia excilante, quce nobis da-
tur ut per illam operemur, et ideo impossi-
bile est ut detur propter illud opus, ad quod
efficiendum datur, tanquam propter disposi-
tionem. Ac propterea quia illa gratia non
suppouit aliam priorem , ideo non datur ex
dispositione nostra, sed ex soJa gratia Dei.
At vero gratia habitualis nobis infunditur ,
quia operati sumus ; ergo non datur ut ope-
remur idem opus, propter quod tanquam per
dispositionem datur ; ergo non infunditur ut
principiumejus, sed necessaria est alia prior
gratia, quce non est nisi divina motio, ut ex-
presse docuit D. Thomas citatis locis.
9. Ecsplicatur secundo. — Aliter etiam po-
test in hunc modum explicari et confirmari :
Deus enim in illomet instanti quo bomo con-
teritur, infundit gratiam habitualem, respi-
ciens aliquo modo ad contritionem. hominis,
ut constat ex Scripturis et Conciliis ; cum er-
go Deus gratiaminfundit. vel intelligitur res-
picere ad contritionem, vel videre illam ut
jam ab homine factam, vel ut statim in eo-
dem instanti faciendam , si illi habitualem
gratiam infundat. Si primum dicatur, quod
est verissimum, evidenter fit contritionem il-
lam non esse factam per ipsammet gratiam
habitualem, quia impossibile est Deum vi-
dere in aliquo actionem, ut jam factam ab
illo, non videndo in eo principium talis ac-
tionis. Deuique quia utrumque prcecedit sim-
pliciter infu-ionem habitualis graticc. Si vero
dicatur secuudum, id aperte estfalsum ; nam
sequitnr gratiam non infundi propter contri-
tionem tanquam per dispositiouem,sed polius
infundi, ut habeatur contritio, atque adeo
propter illam lanquam propter fiuem ; sicut
auxilium efficax gratiee excitanlis ideo datur,
ut homo habeat contritionem , quam Deus
prcevidet statim habiturum, si ipse conferat
tale auxilium; et ideo contritionon est dispo-
sitio, sed finis talis auxilii. E contrario vero
cum datur hujusmodi augmentum gratice
propter actumintensiorem, quamvis detur in
eodem instanti in quo fit actus intensior, datur
tamen propter lllum tanquam per dispositio-
7
98
QU^EST. LXXXV. ARTIC. I.
nem et meritum, quia datur per illum non ut
faciendum per gratiam augmentatam, sed po-
tius ut jam factum per gratiam remissam cum
auxilio ; et ideo talis actus non procedit effec-
tiva a gratia aucta, ut sic. Ethoec duo exem-
pla confirrnant aperte veritatem.
10. Alia ratione prolatur assertio. — Ex
quibus etiam sumi potest alia ratio, quia
nnllus actus meritorius procedit effective a
termino meriti, seu a forma quam meretur ;
contritio autem, seu ultima dispositio meretur
saltem de congruo ipsam gratiamhabitualem;
et quoad hoc eadem est ratio de merito de
congruo , vel de condigno , quia utrumque
supponitur ante prsemium ; et ideo neutrum
potest mereri suum principium. Et eadem
causa proportionalis est de dispositione, quse
etiam supponitur existens ante formam, ad
quam disponit, et preesertim in ea dispositio-
ne, quse intrinsece requirit, ut fiat ab ipso,
qui disponitur, ut est contritio ; et ideo ne-
cesse est utsupponatur in illoprincipium effi-
ciendi talem dispositionem, atque adeo ut il-
lud sit distinctum a forma, ad quam est dis-
positio ; illud ergo principium est auxilium
gratiee, et non ipsamet gratia babitualis. Un-
de Tridentinum, sess. 9, c. 3 , solum requirit
gratiam excitantem et adjuvantem, ut elicia-
mus actus, quibus ad justificationis gratiam
recipiendam prseparamur. Quid autemsitilla
divina motio, et quomodo elevet nostras po-
tentias ad operandum sine habitu, in materia
de Gratia explicandum est.
11. Actum contritionis formari gratia per
infallibilem illius concomitantiam. — Relin-
quitur ergo tertius modus informationis ac-
tus contritionis a gratia per infallibilem con-
cornitantiam , et conjunctionem talis actus
cum tali forma ; quam conjunctionem de-
monstravimus sectione' quinta. Et probatur
hic modus a sufficienti partium enumera-
tione. Et quia hoc sufficit, ut actus dicatur
formatus, etiamsi physice effective non proce-
dat a gratia ; sicut habitus ipsi formantur suo
modo per gratiam , et actus etiam virtutum
moralium acquisitarum ; et in Christo omnia
operaformabantur a gratia unionis.
12. Actus contritionis prius natura intelligi-
tur informis, quam formatus. — Hinc vero in-
telligitur actum contritionis prius natura intel-
ligi informem quam formatum, ut docuit D.
Thom., dict. q. 89. a. 1, ad 1 et2, et 1.2, q. 113,
art. 8, ad 2; D. Bonavent., d. 17, p. 1, art. 2,
q. 2, ad argumenta; Durandus, q. 1 ; Soto, d.
14, q. 2 , art. 6, et alii statim citandi. Sumi-
turque ex Concilio Trid., sess. 6, c. 7, dicen"
te : Hanc clis^iositionem justificatio ipsa con-
sequitur; descripsit autem dispositionem com-
tritionis, ut supra lactum est. Et similiter
canon. 3 ait, neminem sine gratia pcenitere
posse, sicut oportet, utjustificationis gratiam
consequatur ; est ergo ibi consecutio et cau-
salitas, atque adeo ordo naturee. Et heec est
ratio hujus ossertionis. Nam cum contritio sit
dispositio ad gratiam , preecedit ordine natu-
ree; ergo, ut sic, nondum intelligitur formata;
quia, ut sic, non est ab homine grato, et ideo
ut sic, non est satisfactoria nec meritoria de
condigno; statim vero in eodem instanti in-
funditur gratia , et incipit ille actus esse ho-
minis sancti et grati Deo. Ex quo habet
quamdam moralem nobilitatem, et hoc est
esse formatum ; adeo ut de itlo in taii statu
jam constituto dicat D. Thom. esse merito-
rium de condigno primee glorice, de quo alias.
13. Opinio cllcentium actum informem esse
attritionem. — -Rejicitur. — Dicunt vero aliqui,
hunc actum , ut informem in illo priori natu-
ree,non esse contritionem, sed attritionem.
Ita loquuntur cum Scoto Paludanus, d. 17,
q. 1, art. 1; Richard., art. 1, q. 1, ad 2; Sot.,
d. 15, q. 5, art. 6. Sed hoc pertinet ad quees-
tionem de nomine; et mihi non placet hic
modus loquendi, quia contritio, ut contritio,
est ultima dispositio extra sacramentum suf-
ficiens ; simpliciter enim hsec causalis vera
est : Quia homo est contritus, ideo datur illi
prima gratia et remissio peccati. Sic enim
verum est iliucl, Cor contritum et humiliatum
Deics non despicies. Ergo ille actus etiam qua-
tenus ordine naturee antecedit, et est dispo-
sitio ad gratiam, est vera contritio. Neque alii
auctores afferunt rationem aliquam, ob quam
contritio sub hoc conceptu et appellatione
contritionis dicat actum, ut jam formatum
adveniente gratia, et non potius ipsum ac-
tum, qui secum affert gratiam, quia per se et
intrinsece talis est, habetque totam perfectio-
nem, quam vox, et metaphora contritionis
indicat. Et heec sententia est magis cousenta-
nea D. Thomee, dict. q. 89, artic. 1, ad 2; et
idem sentit Cano, dicta relect. , p. 1 ; Gabr.,
d. 17, q., art. 2, in fine, et alii supra citati.
14. Objectio. — Solvitur. — Formatio actuum
duplex. — Dicet tandem aliquis : contritio in->
cludit dilectionem; dilectio autem non potest
esse informis etiam in signo naturee, tum
quia charitas est forma virtutum, tum etiam
quia, qui diligit, diligitur, in quo consistit
amicitia, per quam formantur omnia opera
DISPUTAT.
nostra. Respondetur : duplex formatio intel-
ligi potest in nostris actibus : una cx finc ul-
timo , et quoad hanc est charitas forma om-
nium virtutum; ct ideo secundum hanc ha-
bitudinem non potest actus charitatis Dei
essc informis, quia immediate per se ipsum
tenditin Deum ut ultimum finem. Altera for-
inatio est ex parte suppositi, ex cujus digni-
tate habent actus morales valorem suum. Et
quoad hoc potest aclus charitatis prius natura
esse informis, quam formatus, quia, ut est
dispositio ad justitiam , non est ab homine
grato, ut sic, sed ab homine tendente ad gra-
tiam. Qui secundum eamdem rationem con-
sideratus diligitur quidera a Deo aliquo mo-
do, tale beneficium preestante; non tamen
perfecte ut amicus, donec sanctificetur per
gratiam. Et hoc modo recte D. Thom. in 3,
dist. 17, q. 2, art. 4, qusestiunc. 3, ad2, dicit,
eisi charitas sit forma virtutum, ipsam vero
gratiam esse formam charitatis.
DISPUTATIO V.
DE ATTRITIONE.
Heec materia poiest brevius expediri, quam
preecedens, quia, cognita contritione, facilia
sunt omnia quee ad attritionem pertinent. Et
imprimis metaphora vocis jam explicata est;
nam cum contritio indicet dolorem perfec-
tum, attritio in uuiversum significabit om-
nem dolorem peccati, qui ad illam perfectio-
nem non attingit. Et ita etiam, in communi
loquendo, per se notum est dari aliquam at-
tritionem, quia constat dari dolorem aliquem
imperfectutn. Loquendo autem Theologice,
non omnis dolor imperfectus meretur nomen
attritionis, sed ille, qui ad gratiam obtinen-
dam deservire possit, quem nos Christianam
attritionem vocabimus ; et ideo illius ratio
explicanda est, et cum contritione confe-
renda .
SEGTIO I.
Quid sit de ratione Christianse attritionis, et quo-
modo a contritione differat.
1. Attritionis descriptio ex Tridentino. —
Primo juxta Tridentinum, sess. 14, c. 4, de-
scribenda est heec attritio, quod sit illa de-
testatio peccati, quee hominem ad gratiam
suscipiendam disponit, ex se quidem, seu
solitarie sumpta , remote et insufficienter,
cum sacramento autem sufficienter. Hoc enim
totum tribuit Concilium contritioni imperfec-
V. SECT. I. 99
ta3, quam nunc attrilionem Cliristianatu vo-
caraus, et preeter illam nullam aliam agno-
scit.
2. Attritio non potest esse ex turpi motivo.
— Ex quo principio sequitur primo veram
attritionem non posse esse ex aliquo turpi
motivo ; nam talis pcenitentia non potest dici
Christiana, de qua legi potest Rupertus Abbas,
lib. H de Glor. et hon. Fil. hom., inMatth.,
circa illa verba c. 26 : Pcenitentia ductus, qui
hanc exitiosam panitentiam vocat. Vidcri
etiam potest, lib. 2 in Jonam.
3. Secundo infertur, eum dolorem, qui in
solo temporali, aut humano motivo fundatur,
non mereri in praesenti nomen attritionis,
etiamsi Soto , et nonnulli alii Theologi aliter
interdum loquantur. Augustinus vero,.lib. de
Vera et falsa poenit., c. 2, inutilem dolorem
vocat , et sine spe venia?; et lib. de Cathechiz;
rudib., c. 17, pcsnitentiam fictam appellat :
quomodo ergo potest esse vera attritio? At-
que hoc a fortiori patebit ex sequenti puncto.
4. Dolorem ex humano motivo honesto non
esse attritionem. — Corollarium terlium. —
Evasio prcecluditur. — Attritio debet esse su-
pematuralis. — Infertur tertio dolorem om-
nem de peccato pure naturalem, quantumvis
honestum, non attingere gradum attritionis ;
et quod idem est, sequitur attritionem esse
debere actum supernaturalem. Hsec assertio
est contra nonnullos Theologos asserentes
attritionem esse actum mere naturalem, qui
viribus liberi arbitrii sine auxilio gratice fieri
potest. Et quoniam certum est aliquem actum
poenitentice imperfectae posse esse naturalem,
non oportet de illo contendere, an vocandus
sit attritio, necne ; nam erit quoestio solum de
usu vocis : qusestio autem de re erit, an talis
actus possit esse sufficiens dispositio ad gra-
tiam, saltem cum sacramento. Et hoc sensu
tenuit illam opinionem Soto in A, d. 17, q. 2,
art. 5, et lib. 2 de Natur. et gratv c. 14 et 15;
et idem sentit Cano, dicta relect. de Poenit.
Imo aliqui existimant contritionem, quam na-
turalem vocant, quia est dolor de peccatis ex
amore Dei naturali,posse aliquando esse suf-
ficientem dispositionem ad gratiam, etiam ex-
tra sacramentum, ut late Cordub. , lib. 1,
qusest. 2, opin. 4. Sed hoc posterius exami-
nabimus infra , disp. 8, est enim sine dubio
falsum. Opinio etiam illa Soti semper mihi
valde displicuit. Quam ex professo improbavi,
disp. 18, sect. 3, tom. 3. Summa omnium ra-
tionum est, quia Concilia omnia, quse de gra-
tia tractant, preesertirn Arausic. IL Milevit. et
100
QIL-EST. LXXXV. ARTIC. I.
Tridcnt. sempcr requirunt ad gratiam dispo-
sitionem supernaturalem, et ab auxilio gra-
tiae profectam. Et expressius Tridentinum,
sess. 14, c. 4, distinguens contritioncm per-
fectam, quce interdum charitale formatur,
absque reali susceptione sacramenti , et im-
perfectam, qua3 cum sacramento sufficit, et
utramque dicit esse donum Spiritus Sancti ;
et sess. 6, ad omnem pcenitentiam , quec ad
justificationem sufficit, etiam cum baptismo
requirit gratiam Dei excitantem et adjuvan-
tem. Augustinus etiam, de Vera et faisa poe-
nitent., c. 2, ait, pcenitentiam, qua3 uon est
ex fide, esse inutilem, significans debere essc
aliquo modo supernaturalem. Nec satis est
dicere, quod debet esse supernaturalis ex
parte intellectus tantum; nam si in intellectu
est necessaria supernaturalis dispositio cum
saeramento, cur non multo magis in volun-
tate?Quin potius idem Augustinus ssepissirne,
et omnes Patres, qui postea illum secuti sunt,
generalem regulam statuunt , illum scilicet
actum , qui non fit ex gratia , sed ex mera
natura, per se nihil conferre ad pietatem, id
est, ad salutem supernaturalem. Multum au-
tem conferret , si per se essct sufficiens dis-
positio etiam cum sacramento. Denique ratio
illa generalis, quod dispositio debet esse pro-
portionata formse, etiam intra sacramentum
locum habet; cum ergo gratia infundenda,
sit forma supernaturalis , etiam dispositio
debet csse supernaturalis. Itaque certam esse
existimo partem hanc, quam satis insinuavit
D. Thomas, hac quaBst. 85, art. 5, ad 3, ubi
docct omnem veram poenitentiam esse do-
num Dei et Spiritus Sancti. Idem Alens., 4
part., quoest. 44, memb. 1; et Bonaventura
in 4, dist. 17 , art, 2, qusest. 2, ubi hoc sensu
dicunt, attritionem esse ex gratia gratis data,
per quam vocem auxilium significant, quia
datur etiam aute gratiam gratum facientem.
Et eodem modoloquilur Alens.,4part., q. 17.
Ex hac ergo veritate recte colligimus, attri-
tionem, de qua hic agimus, quam Christia-
nam appellavimus, esse actum supernatura-
lem; nam poenitentia mere naturalis, ut supra
etiam dixi, potius philosophica dici potest,
quam Christiana.
5. Altritionem debere includere propositum
non peccandi. — Corol. 4. — Quarto, infertur ex
dicto principio, attritionem esse debere detes-
tationem ita efficacem, ut vel formaliter, vel
virtute includat propositum non pcccandi de
csetero. ita ut simpliciter avertat voluntatem
ab affectu peccandi. Non desirnt quidem
Theologi qui aliter loquantur; nam Cajet.,
tom. 1 Opuscul., tract. i, qurest. 1, cttract. 5 ,
et Navarrus in Snmm., c. 1 , n. 33 et 34 , Cano
in dictarelect., distinguunt duplicem attritio-
nem , unam efiicacem, aliam inefficacem pcr
velleitatem non peccandi, quam ipsemet Ca-
jetanus attritionem impoeniteniiitm appellat,
quod additum destruit in tali actu veram ra-
tionem pcenitentia3, et consequenter etiam ra-
tionem attritionis. Unde non est nobis cum
liis auctoribus dissensio in re quoad hanc
partem, nam ipsi plane fatentur illum motum
inefficacem non esse sufficientem dispositio-
nem ad gratiam etiatn cum sacramento ;
quamvis Cano contcndat sufficere ad substan-
tiam sacramenti pcenilcntiae , quod etiam est
falsum ; sed de hoc infra. Itaque loquendo de
attritione, qiiEe est dispositio, et quse solum
meretur uomen,attritionis, certum est debere
esse actum efficacem et includentem dictum
propositum, ut probavi late in citato loco de
Baptismo , et infra iterum dicendum erit. Et
satis expresse docuit Tridentinum. Et ratio
est clara, quia talis attritio debet saltem tol-
lere obicera, qui positus est per affectum pec-
cati , et moraliter manet, quandiu efficaciter
no n retractatur.
Diferentia inter attritionem et contriiionem.
6. Attriiio non differt a contritione in in-
tensione^ vel duratione. — Heec autem om-
nia, quse diximus , communia sunt attritio-
ni cum contiilione, ut ex dictis patet , et
ideo ad eas distinguendas, et concludeiidam
aliquam descriptionem attritionis in commu-
ni, addendum est, attritionem esse efficacem
detestationem peccati ex aliquo motivo su-
pernaturali, quod non sit Deus ipse, quale-
nus est summum bonum, a quo peccatum
avertit. Non possumus enim communem ra-
tionem atlritionis,nisi per hanc negationem
explicare, neque aliter declarare differentiam
essentialem inter illam, et contritionem pro-
prie dictam, de qua disseruimus disputatione
preeeedente. Neque etiam possuntsalis distin-
gui per solas accidentales differentias, ut multi
Theologi illas distinguunt ; quod patebil facile,
si per illas breviter discurramus. Primum
enim distinguuntur in intensione, vel dura-
tione, ut Scotus vult , el Paludano non displi-
cet, d. 17, q. 1, art. 5, concl. 3. Satis vero
nos supra ostendimus nullam intensionem, vel
durationem esse de ratione contritionis, et
idem est de attritione propter easdem rationes
ibi factas; undein hoc potius conveniunt.
DISPUTAT.
7. Neque in sola acceptatlone divina. — Ne-
queper respectum adauxilium. — Neque etiam
distinguuntur ex sola acceptatione divina, ut
Cajetanus indicat; quia nec contritio habet
csse contritionis ab illa acceptatione, ut supra
ostendij nec attritio semper excludit illam ac-
ceptaticnem ; nam in sacramento etiam acce-
ptatur, ut suiiiciens dispositio, etextra sacra-
mentum acceptatur saltern ut remota ; quod
vero lunc non acceptetur ut proxima, non con-
stituit illam in esse attritionis, sedpotius quia
est lantum attritio, ideo ex se magis accepta-
bilis non est. INeque etiam distinguuntur suffi-
cienter ex respectu ad auxilium, ut indicat
Cajetanus; nam ut dixi,tam est necessarium
auxilium gratiae ad attritionem, quam ad con-
trilionem. Quodveroauxiiiumadcontritionem
aliud sltj, et majus, supponitdistinctionem in
ipsis aclibus; nam unicuiqne datur auxilium
proportionalum ; illa autem differentia, quse
supponitur, essentialis est, non accidentalis.
8. Neque ex informatione gratite. — Rursus
non satis distinguuntur ex informatione gra-
tioe, scilicet, ut contritio dicatur omnis dolor
gratia formatus, attritio vero, quandiu non
formatur per gratiam ; quanquam Palud. ,
d. 17, q. 1, art. 1, concl. 3, et Soto, 1. 2 de
Nat. et grat., c. 14, in fine , et Ruard., a. 3
conlr. Lut., ita loquantur; imo et interdum
D. Thom.jUt viderelicet, q. 28 de Verit., art.
8. Tamen supra ostendi contritionem, etiam
prius natura quam formetur per gratiam ,
esse veramcontritionem; attritio autem iclem
actus manet, eliamsi in subjecto gratia in-
fundatur ; semperque differt a vera contritio-
ne,ethanc differenliam quoerimus ; ergo non
satis sumitur ex actuali informatione gratiae.
Dico, actuali, quia si potestative, vel secun-
dum dignitatem actus loquamur, recte dice-
mus, eum actum, qui semper postulat infor-
mationem, et conjunctionem cum gratia, esse
contrilionem ; qui vero hanc dignitatem non
habet, esse attritiouem, si reliqna habeat,
quos dicta sunt. Heec autem differentia non
est diversa ab ilia, quam in principio suppo-
suimus, et sumiturin ordine ad effecta, ver-
saturque iuter hos actus in ratione disposi-
tionum . Supponit tamen inter eos differentiam
quoad se, et hanc inquirimus.
9. Attritio non differt a contritione in univer-
salitate. — Neque per ordinem ad peccata dis-
tincte, vel confuse recitata. — Essentialem dif-
ferentiam sumendam esse ex motids. — Sclet
quidem, vulgari modo loquendo, dici homi-
nem fieri ex attrito contritum per sacramen-
V. SECT. I 101
tum, co quod ejus attritio gratia formatur.
Quoe locutio supponere videtur, illum dolo-
rem gratia formatum esse contriliouem. Sed
haec est impropria, et extrinseca dcnominatio
contrilionis, magis sumpta ex similitudine
effectus, vel exdignitate subjecti, quam ex in-
trinseca differentia, et perfectione attrilionis,
quse non mutatur neque augctur propter gra-
tiam additam subjecto ; et per illam differt a
propria contritione, quam differentiam nunc
investigamus. Queenon etiam explicatur satis
per universalitatem formalern, seu sumptam
ex formalidistributione objectiva peccatorum,
nam hoc modo contritio potest esse interdum
non universalis, ut ex proxime dictis in ulti-
ma sectione preecedentis disp. constat, et attri-
tio potest seepe habere illam universalitatem,
ut quando quis propter gehennee metum for-
maliter omnia peccata commissa detestatur.
Denique non satis exponitur hoc discrimen
per ordinem adpeccata confuse, aut distincte
recogitata, ut Cajetanus indicavit ; quia , ut
etiamostendimus, sine illaexpressarecogita-
tione potest esse vera contritio, et cum illa fieri
potest ut sitsola attritio. Nam postquamcun-
que recogitationem potest homo ex metu, aut
alio simili motivo omnia peccata distincte
proposita detestari. Relinquitur ergo banc
ditferentiam propriam et essentialem sumen-
dam csse ex motivis. Et quia contritio est
quidam actus specificus , cujus motivum
jam declaravimus, ideo ex hac parte possu-
mus distinctionem hancper positivam et pro-
priam differentiam designare. Attritio vero
est quid confusum, et genericum, ut ex se-
quenti sectione constabit ; et inter varias
attritiones non possumus propriam conve-
nientiam declarare, nisi per dictamnegatio-
nera, scilicet, quod non attingat perfectissi-
mum molivum contritionis, sed in alio in-
feriorinituntur. Et ideo per hanc negationem
explicuimus differentiam inter attritionem in
communi, et contritionem.
10. Alia diferentia negativa inter attri-
tionem et contritionem.-^Atqae hinc sequi-
tur alia etiam differentia negativa, scilicet,
quod contritio ex propria ratione includit for-
raaliter, velvirtute, dilectionem Deisuper om-
nia, altritio vero minime, et inde habet ut
non sit ex se sufficiens dispositio ; et ideo
etiam ab Augustino, de Vera et falsa pcenit.,
cap. 17, contritio appellatur conversio ; attri-
tio, versio tantum. Et inde etiam est, ut
propria contritio sit actus a charitate eli-
citus ; attritio vero semper est ab alia infe-
102
riori virtute, ut infra dicam. Rursus etiam
contritio simpliciter detestatur peccatum su-
pra omne detestabile; attritio vero non sem-
per, vel nunquam perfecte. Quamvis enim
Soto, d. 17, queest. 2, art. 5, potius dicat in
hoc convenire attritionem cum contritione ,
verius tamen est quod dixi, quod etiam ipse
sentit, 2deNat. et gratv c. 14. Et patet facile
ex superius dictis de actu pcenitentiae, nam si
attritio est ex timore pcense, ex vi illius actus
non displicetculpa plusquam pcena; si vero sit
ex aliqua malitia morali, licet displiceat plus
quam pcena, non tamen plus quam omne
malum culpse sub quacunqueratione superiori
consideratum. Semper ergodeficitin hoc attri-
tio a perfectione contritionis.
11. Tertia differentia inter attritionem et
contritionem . — Denique binc oritur alia diffe-
rentia etiam negativa, quamvis non adsequa-
ta:nam contritio semper est universalis, sal-
tem virtualiter ex vi motivi, attritio vero non
semper. Potest quidem aliqua attritio hoc ha-
bere, ut supra dictum est de illa, quse est ex
metu gebennae; dixi vero banc differentiam
non esse adaequatam, quia illa attritio, quee
est ex propria malitia conversionis alicujus
peccati, nonbabethanc universalitatem, quia
ex vi motivi non se extendit etiam virtualiter
adaliapeccata diversa. Et ideo rectedixerunt
Paludan. in 4, d. 14, q. I, et Alens., 4 p., q.
74, membr. 1, attritionem requirere univer-
salitatem ad esse dispositionis, non vero ad
esse attritionis.
12. Oljectio. — Responsio. — Attritio non
semper est alsoluta dispositio ad gratiam cum
sacramento , sed respective. — Ex quo statim
oritur objectio contra id, quod supposui in
principio sectionis, scilicet, attritionem Cbri-
stianam esse illam , quse cum sacramento est
sufficiens dispositio ad gratiam; hic autem
diximus plus requiri, ut disponat, quam ut
sit attritio. Et declaratur exemplo; nam si
qnis commisit perjurium et adulterium, et
postea cogitans de solo aclulterio illud detes-
tetur propter specificam turpituclinem ejus,
habet veram attritionem juxta prsedictam dif-
ferentiam, et tamen non habet sufficientem
dispositionem ad gratiarn, etiam cum sacra-
mento, quia non habet attritionem omnium
peccatorurn, nec formalem, nec virtualem;
ergo non omnis attritio vera est dispositio.
Respondetur argumentum convincere attri-
tionem non semper esse absolutam disposi-
iione.ra, sed respective, seu quantum est ex
parte sua, quia attritio adsequata peccatorum
QILEST. LXXXV. ARTIC. I.
commissorum est adaequata dispositio; attri-
tio vero quasi partialis est tantum partialis
dispositio , quse ex se et respectu sui objecti
est sufficiens ad tollendum obicem illius; ta-
men si aliunde sit aliud peccatum impediens,
indigebit consortio alterius attritionis, qua
ille obex etiam tollalur. Et ita intelligendum
est illud fundamentum in principio positum.
13. Qjaarta differentia. — Unde ultimo po-
test etiam assignari differentia inter contri-
tionem et attritionem, quod attritio semper
est ex voluntate formali, vel virtuali de-
struendi culpam commissam, et expellendi
illam, quatenus in homine manet. Attritio
vero nec semper, neque per se postulat banc
voluntatem, cum possit esse cum culpa, et
non semper efficacitermoveat ad exhibendum
medium necessarium, ut expellatur culpa;
quamvis homo ex gratia, et sua libertate pos-
sit cum attritione banc voluntatem habere.
Et hoec sufficiunt ad declarandum discrimen
inter hos actus ; nam alise differentiaej quae
assignari solent. scilicet, quod contritio est ex
amore benevolentiee , attritio ex amore con-
cupiscentiae; vel quod illa ex amore, haec ex
timore; vel quod illa ex intrinseeo motivo,
ha3c ex extrinseco : hae (inquam) et similes
differentias, nec forrnales sunt, neque univer-
sales, ut ex sequenti sectione constabit.
SECTIO II.
Quotuplex sit hcec attrilio Christiana, et quomodo
semper honesta et supernaturalis sit.
1. Concil. Trident. — Divisio attritionis.—
Concilium Tridentinum, sess. 14, c. 4, post
insinuatam distinctionem contritionis in per-
fectam , et imperfectam, quam hactenus de-
claravimus, quia illa contritio imperfecta
nibil aliud est quam attritio, postea sub-
jungit divisionem coatritionis imperfectae ,
seu attritionis, in eam , quai est ex metu
gehennee , vel quee est ob fceditatem pec-
cati. Ex quibus verbis Concilii, quoniam
doctrinalia sunt, colligo,, divisionem illam ,
non solum congruam esse, sed etiam adee-
quatam. Ad quod explicandum tria brevi-
ter declaranda sunt. Primum , quo modo at-
tritio ex metu gebennae honesta sit. Secun-
dum , quo modo altera attritio ex fceditate
peccati supernaturalis sit. Tertium, quo mo-
do haec membra sufficienter dividant attritio-
nem. Nam quod ipsa inter se diversa sint, et
per se notum est, ex motivis, qute in ipsis ver-
bis Concilii singulis actibus assignantur; et
DISPUTAT.
ex declaratione eorum, quse proposita sunt,
manifeslius fiet.
Difficiclias , an attritio ex metu gehennce ho-
nesta sit.
2. Ratio diMtandi. — Circa primum ratio
dubitandi esse potest, primo, quod timor
ille, cum servilis sit, turpis videtur, nam in-
cludit virtute hunc affectum : Si peccatis non
esset impositapoena, non illa detestarer; quan-
doquidem tota ratio detestandi est pcena, et
cessante causa adaequata cessateffectus. Unde
August.,de Pcenitent., d. 1 , c. Si propterea,
inquit : Si propterea non furaris , qicia times
videri, intus furatus es in corde tuo. Secun-
do, qui detestatur culpam propter pcenam,
plus odio babet pcenam, quam culpam, quia
propter quod unumqtcodque tale , etc. At boc
inordinatum est. Tertio, licet demus illud
motivum non esse malum , tamen etiam non
est bonum, sed indifferens, quia fugere pce-
nam , solum pertinet ad quamdam naturse
commoditatem, quam quserere et malum , et
bonum esse potest ; unde de se indifferens
est. Quarto, licet ille timor bonus esset , ta-
men ordinare ad illum detestationem seu
fugam culpce, est inordinatum, et consequen-
ter est malum, quia est orclinare majus ad
minus bonum. Denique nulla virtus assignari
potest, ad quam pertineat illum actum eli-
cere ; ergo signum est non esse ex se et in-
trinsece studiosum actum.
3. Quid circa hoc senserint hceretici. — Quid
Catholici. — Circa banc difficultatem bseretici
hujus temporis omnino damnant non solum
operationem ex timore poenae, sed etiam ti-
morem ipsum tanquam malum, et servilem.
Nonnulli vero Catbolici, quanquam timorem
reprobare non audeant, tamen operari ex ti-
more tanquam ex fine proximo, indicant esse
malum, ut Gregor., in 2, d. 26, q. 1, art. 3,
ad 1 principale ; Almain. , tract. 1 Moral. ,
c. 3, dub. ult. ; Adrian., Quodlibet. 4, q. 2,
sine argumentis. Ex quorum sententia vide-
tur sequi, altritionem, de qua agimus, esse
actum moraliter malum. Qui iicet non sit tam
apertus error, sicut prior, est tamen falsa
sententia , hocque tempore omnino impro-
banda.
4. Timor gehennce lonus. — Ratione ostendi-
tur. — Ut autem hoc declarem suppono primo
timorem Dei, seupoenajut aDeointligendae, et
prsesertim gehennse esse actum bonum, quod
est de fide certum, et definitum in Trident.,
sess. 6, can. 8.Et probatur2. 2, q. 19; nunc
V. SEGT. II. 103
breviter patct, Isai. 16 : A facie tua, Domine,
concepimus, etc. Domine, in angustia requisi-
vimus te, ubi LXX : Domine, propter timorem
tuumjei Hieronymus ibi, ad rem prassentem
optime declarat, dicens : A facie tua, Domine,
concepimus ; et infra ait, utramque lectionem
eodem reverli, scilicet, ut ex timore, et recor-
datione Domini, sermonem concipiamus Dei, et
illuminetur cor nosiricm. Unde etiam est illud
Psal. 118 : Confige timore tuo carnes meas ;
et illud Psalm. 33 : Venite, filii, audite me ,
timorem Domini doceho vos ; et illud : Ti-
mete Dominum, omnes sancti ejus, quod Basi-
lius exponit de timore pcenarum, quem vocat
frenum animce , et quasi fundamenlnm nostrce
vitce instituendce , juxta illud Prov. 15 : Perti-
morem Domini dectinat omnis a malo ; et illud
Psal. 110 : Initium sapientics timor Domini.
Quae loca cum aliis, quse ad timorem pcense ,
et ad filialem pertinent, congerit Cyprianus,
lib. 3 ad Quirin., cap. 20, vocans timorem,
firmamenUcm fidei, etspei. Et eodem fere mo-
do loquitur Tertullianus, lib. de Cultufemin.,
c. 2. Et plura videri possunt apud Chrysosco-
mnm, homil. 5 ad Roman.; et August., ser.
18 de Verbis Apostoli, ubidicit, hunc timo-
rem esse custodiam animee, non salutem. Et
Gregor.,28 Moral., c. 6; Bernard., ser. 37 in
Cantic. , et ser. 5 in Psal. Qui habitat. Rafio
etiam est clara , quia timor alicujus mali su-
mit rationem suam, consequenterque hones-
tatem, ex bono illo, cui tale malum opponitur;
nam, ut stepe dixiinsuperioribus, malum ra-
tione boni odio habetur. Unde ex amore, vel
desiderio boni oritur odium, vel fuga mali,
qualis est timor. At vero bonum illud, cui
gehennse malum opponitur, est per se et ho-
nestissime amabile, quia est ipsa vita seterna,
et beatitudo ultima , de cujus ratione est, ut
sit propter se diligibilis. Unde etiam actus
spei bonus est ; ergo etiam timor gehennae.
Et confirmatur, quia multa bona per se ho-
neste amantur, qure pertinent ad integrita-
tem, vel consummatam perfectionem naturee,
ut salus, scientia, et similes ; quamvis enim
in amore harum rerum possit esse excessus
cx defectu operantis , tamen ipsa secundum
se sunt recta ratione amabilia , si secundum
debitam mensuram, et convenientiam ad rec-
tam rationem amentur ; ergo e contrario fu-
gere, vel timere mala opposita, non est per se
malum, sed potius honestum, si convenienti
modo et ratione fiat; ergo multo magis hoc
verum est de timore gehennee, Denique in
illo objecto per se considerato nihil est turpe,
104
QILEST. LXXXV. ARTIG. 1.
neque etiam requirit aliquam circumstantiam
malam ; cur enim, aut unde illam necessario
habet ? et alioqui est secundum se consenta-
neum rationi ; ergo actus qui circa tale ob-
jectum versatur, per se et natura sua ho-
nestus est.
S.Dupliciter potest homo operari ex timore. —
Secundo, snppono duobus modis posse homi-
nem operari ex timore : uno modo, ut ex qua-
dam occasione excitante hominem ad adver-
tendum quid mali, vel boni sit in operatione :
quo modo illud dictum est : Vexatio dat intel-
lectnm. Alio modo potest timor concurrere per
modum finis; nam qui timet efficaciter, in-
tendit, et procurat vitare illud malum quodti-
met ; et ex hacintentione potest elig-ere aliquod
opus, quod necessarium vel utile existimat
ad illud malum vitandum. Ex quibus duobus
modis nemo, non solum Catholicus, sed etiam
cordatus, dubitare potest, quin prior modus
sit honestus , quia ibi timor solum concurrit
per modum efficientis moraliter, sicut qui
eonsulit. Si.ergo ipse timor bonus est , et ad
bonum excitat, in quo potest essemalitia? Et
hoc ut minimum definit Trid., sess. 6; imo
indicat in c. 6 hunc esse ordinarium modum,
quo Deus trahit peccatorem ad pcenitentiam,
juxta illud : Initium supientice timor Domini.
Unde etiam est illud Aug., de Cat. rud., c. 3,
rarissime accidere , ut aliquis veniat ad fidem
nisi prius commotus aliquo timore Dei. Ita-
que de hoc modo operandi nullum potest esse
dubium. Quia ille timor in rigore morali non
est circumstantia alterius actus, scilicet, de-
testationis ; sed est qusedam occasio, et quasi
causa extrinseca ejus ; et ideo non potest illi
defectum aliquem vel malitiam adjungere ;
nam ad operandum bonum , etiam ex pravo
actu bonum est occasionem sumere , non
quod malus actus ea de causa committen-
dus sit , sed quod illo supposito non sit
malum , sed bonum, illo uti ut occasione
ad bene operandum. Unde illa detestatio
peccati ex eo capite non solum non est
mala, sed etiam neque necessario est imper-
fecta ; potest enim timor illo modo esse occa-
sio perveniendi ad habendam perfectam con-
tritionem; nam hunc etiam progressum ani-
mse in justificatione peccatoris indicatConcil.
Trid. supra, et aliqui exponunt Concil. Trid.
de poenitentia hoc modo ex timore concepta.
Et fortasse hac ratione, sess. 6, can. 8 , ait,
gehennce metum , per quem ad misericordiam
Dei, de peccatis dolendo , confugimus , bonum
esse, et non dicit, propter quem, ut id tantum
definiret, quod certissimum erat; nam parti-
cula propter, in rigore dicit causam finalem;
particula a.n[em per , comprehendit etiam oc-
casionem ; et ideo c. 12 expresse loquitur de
timore, quo utiliter concutiuntur peccatorcs,
etinde adconsiderandum eriguntur. Atque de
eodemmodo operandi ex timorepossuntfacile
exponi Patres superius citati; August., et re-
fertur in c. Sicut seta, de Poenit., dist. 2, com-
parat hunc timorem ad setam sutoris, qua?, fi-
lum introducit, dum ipsa expellitur, sic ex-
ponens verba illa 1 Joann. 4 : Perfecta chari-
tas foras mittit timorem, scilicet gehennee, ut
imperfectum, non ut malum; sicut exposuit
etiam Cassianus, Collat. 11, c. 13; quanquam
Tertullianus in Scorpiac, c. 12, n. 91 et 98,
de timore mundano locum illum exponat. Et
utraque expositio sustineri potest. Justinus
vero, q. 98 ad Orthod., priorifavet expositio-
ni ; nam per charitatem perfectam intelligere
videtur charitatem patriee, quce timorem ge-
hennee excludit, nam in via et in agone sem-
per est necessarius.
6. Addo vero ulterius, hoc non satis esse
ad salvanda omnia, quee Trident. docet; quia
Concil. approbat attritionem, quse ex gehen-
nse melu concipitur. At vero respectu talis
actus non potest timor concurrere solum per
modum excitationis exlrinsecae. Primo quia
hoc commune est etiam conlrltioni, ut sumi-
tur ex eodem Concilio, sess. 6, c. 6, imo ex
tota Scriptura; nam comraunis modus quo
Deus excitat peccatores ad pcenitentiam, est
per afflictiones , vel comminationes pcena-
rum , et non excitat solum ad attritionem,
sed etiam ad contritionem, et perfectam con-
versionem, ut patet in Ninivitis, David, et
aliis, et ex illis verbis Christi Luc. 13 : Nisi
pcenitentiam egeritis, omnes simul peribitis ;
quee etiam de contritione pro suo loco et tem-
pore dicta fuere. Et ratio est elara, quia haec
excitatio non specificat actum, cum sit ex-
trinseca ; unde excitare potest ad actum per-
fectum. Ex quo sumitur alia ratio, quod me-
tus hoc modo nullum determinatum actum
poenitentise constituit, nam ad quemlibet ex-
citare potest, etiam ad alia genera attritio-
num. At vero Conciiium ponit hanc altritio-
nem ut propriam et peculiarem; ergo loqui-
tur de illa, in qua malum ipsum, quod time-
tur ut evitandum, habet ralionem fmis, et
sub ea proxime movet ad detestandum pec-
catum, quatenus eonfert ad illud malum pce-
na3 vitaudum.
DISPUTAT.
Altritionem ex metu gehennce tanquam ex fine
proximo esse honestam.
7. Qnapropter concludendum est hanc at-
tritionein proficisci ex timore gehennoe tan-
quam ex proximo fine, non tamen excludere
debitum finem ultimum; nec, per se loquen-
do, includere aliquam circumstantiam ma-
lam, ideoque esse actum per se bonum et
honestum. Ita D. Thom., hac quoest. 85, a. o,
ad 1 ; Altisiod., lib. 3 Summ., tract. 11, c. 2,
q. 1; Alex. Alens., 3 p., q. 74, memb. 2et 3;
Dionys. Carth., in 3, d.34,q. 3;Soto,ind. 14,
q. 2, art. 5; Ledes., 1, p. 4, q. 26, art. 5, et
alii moderni. Et hasc sententia satis, ut opi-
nor, probata est testimonio Trident. In quo
etiam ponderanda ea particula, propter ge-
henncp metum; nam in rigore significat pro-
prium motivum et finalem causam. ltem in
alio membro, propter fceditatem peccati, sine
dubio significat motivum proximum; ergo et
in altero. Ratio vero cst, quia in illo modo
operandi intentio finis bona est ex objecto
suo, ut probavimus, quia est voluntas fugien-
di pcenam ex se odio dignam; etmedium,
nimirum fugerc et delestari peccatum, etiam
est ex objeclo bonum, ut per se constat.
Rursus ordinare tale medium ad illum finem
non est intrinsece malum, nam revera illud
medium est proportionatum ; sicut enim pce-
na non debetur nisi propter culpam, ita nul-
lum medium est aptius ad vitandam pcenam,
quam vitare culpam; ergo ex hac parte est
proportio. E converso autem, quamvis cuipa
sit malum aliioris rationis, quam pcena, non
proplerea inordinatum esi, aut pravum, or-
dinare detestationem peccati ad fugam poe-
na3, quia ille est finis proximus , et non ex-
cludit finem ultimum, qui est Deus, ad cujus
gloriam totum hoc referibile cst; et quandiu
non excluditur, ex se in illum tendit; sic enim
etiam Deus ipse interdum ordinat bonum ex-
cellentioris ordinis ad bonum inferioris,
quando utrumque in gloriam suam cedit, ut
ordinavit incarnationem et passionem Christi
ad gloriam nostram. Sic ergo in illo actu nul-
la est intrinseca inordinatio, quamvis sit mi-
nor perfectio, seu imperfectio negativa , non
proprie privativa, quia non caret aliqua cir-
cumstantia sibi debita secundum rectam ra-
tionem. Quia non tenetur homo semper in-
tendere quod est optimum , nec ordinare
unum bonum ad aliud melius, vel oequale,
neque velle quodlibet opus propter intrinse-
cam rationem boni, quse in ipso est, sed po-
V. SECT. II. 105
test illud velle propter rationem extrinsecam
bonam, etiamsi minor sit; quia id per se sa-
lis est ut operatio sit bona. Neque in hoc fit
injuria ipsi majori bono dum ordinatur ad
minus, quia non propterea privatur sua ho-
nestate, et quia utrumque tandem tendit in
finem ultimum; et quia soepe inferioraa su-
perioribus conveniente ratione juvantur.
Solvuntur rationes dubitandi.
8. Atque hinc facile solvunlur rationes du-
bitandi in contrarium propositoe. Ad primam
enim negamus in hujusmodi actu contineri
illam voluntatem conditionalem : Si peccato
non esset pcena imposita, non vitarem illud;
quia heec voluntas nec explicite habetur, nec
implicite aut virtute, quia illud motivum, ut
dixi, non sumitur ut finis ultimus, in quo af-
fectus sistit super omne amabile, quod in illa
conditionali significatur ; sed est tantura finis
proximus, qui pro nunc vere et omnino aver-
tit voluntatem ab interno affectu peccati, et
secundum proesentem affectum judicandum
est de hac voluntate. Imo esset repugnantia,
quodvoluntas,exhoc motivo efficaciterdetes-
tans culpam, haberet illam voluntatem con-
ditionatam, quia, per illammet, culpam com-
mitteret, et efficeretur pcenoe rea. Unde age-
ret contra inlentionem , quam habet, vilandi
pcenam. Iu quo esl magnum discrimen inter
hoc motivum, et motivum infamiae humana?,
de quo loquitur Auguslinus in loco in argu-
mento citato; nam intentio vitandi infamiam
coram hominibus, per se solum continethomi-
nem ab exteriori actu, quia per hunc infamia
contrahitur , et illo ablato vitatur, etiamsi
in interiori affectu perseveretur. At vero mo-
tivum vitandi poenam apud Deum , corrigit
eliam interiorem affectum ; nam hunc etiam
Deus corripit et punit.
9. Solvitur secunda ratio dubitandi. — Ad
secundam respondetur, per illum actum ac-
tualiter magis detestari hominem illam pce-
nam, quam culpam, saltem quatenus pcena
est ratio detestandi culpam; nihilominus ta-
men illum actum non impedire, neque exclu-
dere, quin homo, sirnpliciter loquendo, el
propter alias rationes detestetur magis cul-
pam quam pcenam; et ideo actus ille ex hcc
capite malus non est, quia non tenetur homo
semper, et per omnem actum illam compara-
tionem facere, et magis culpam quam pcenam
detestari ; quod etiam in superioribus adno-
lavi. Ad tertiam vero et quartam jam expli-
catum est, quo modo illa inteutio ex objecto
406
QU^EST. LXXXV. ARTIG. 1.
nec mala, nec indifferens sit, sed bona ; et
quo modo, licet minus perfecta sit , non sit
malum ad eam ordinare aliquid perfectius.
10. Solvitur quinta ratio duUtandi. — Ad
quam virtutem pertineat detestatio peccatipro-
pter gehennam. — Denique circa quintam ra-
tionem laboraut aliqui in explicando a qua
virtute procedat hic actus. Et aliqui censent
non esse necessarium ut ab aliqua virtute
procedat, quia est ( inquiunt) imperfectus ta-
lis actus ; virtutes autem sunt propter actus
perfectos. Sed hoc non recte dicitur , tum
quia ille actus, ut dixi, non est imperfectus
privative, sed negative tantum , id est , non
tam perfectus sicut contritio ; virtutes autem
etiam sunt ad hujusmodi actus imperfectos;
alioqui una sola charitas esset nobis infun-
denda ; tum etiam quia ille actus supernatu-
ralis est, cum sit sufficiens dispositio ad gra-
tiam cum sacramento, ut sensit Concilium
Tridentinum ; quod propterea dixit talem ac-
tum esse ex motione Spiritus Sancti ; actus
autem supernaturalis, ut debito modo fiat,
requirit habitum, et consequenter virtutem a
qua eliciatur. Alii ergo tribuunt illum actum
dono timoris. Sed non recte, tum quia dona,
ut distinguuntur a virtutibus, non sunt ad
ordinarium modum operandi, sed extraordi-
narium ex singulari motione Spiritus Sancti ;
hic autem actus pertinet ad communem mo-
dam operandi virtutem humano modo; tum
etiam quia donum timoris, juxta rectam ejus
interpretationem , respondet virtuti tempe-
rantise, et solum in ea materia operatur; hic
autem actus universalior est. Dicendum ergo
est, juxta principia a nobis supra posita, hunc
actum pertinere ad virtutem spei; nam ejus-
dem principii est amare aliquod bonum, et
odio habere contrarium malum; cum ergo
hic actus fundetur potissime in timore ge-
hennse, quee directe opponitur vitae seternse,
quam spes intendit, fit, ut hujusmodi actus
ad eamdem virtutem pertineat, et eamdem
supernaturalitatem habeat. Et ita etiam obi-
ter intelligitur, quomodo inpeccatoribus ma-
neat sufficiens principium huius actus; quia
cum fide spes etiam in illis permanel.
An attritio ol fceditatem peccati supernatura-
lis sit.
11 . Ratio dubitandi. — Quorumdam respon-
sio.-- Reprobatur. — Girca secundum punc-
tum , de attritione ob fceditatem peccati , quo
modo supernaturalis sit , ratio dubitandi esse
potest , quia quselibet virtus acquisita potest
detestari peccatum sibi contrarium, quatenus
tale est ; hoc autera est detestari illud pro-
pter intrinsecam et specificam turpitudinem ;
in hoc ergo nihil est supernaturale. Aliqui
solum respondent , actus morales , etiam
naturales, posse interdum fieri ex peculiari
auxilio gratise, et tunc habere supernaturali-
tatem solum in ordine ad auxilium, eam vero
sufficere ut talis actus sit dispositio ad gra-
tiam. Hsec tamen responsio nobis probari non
potest ; nam si considerentur quse dixi de actu
poenitentiae in communi , ea locum habent
etiam in hoc actu ; quia si non sit supernatu-
ralis in suo esse, non erit auxilium gratiae
simpliciter necessarium ad illum, licet dari
possit. Item , quia quamvis esse possit ex
gratia excitante, non vero proprie ex con-
concursu supernaturali ; dispositio autem ad
gratiam ex necessitate postulat utrumque
auxilium ; imo et esse supernaturale, ut sit
ejusdem ordinis. Item fieri posset, ut actus ex
se seque perfectus in uno esset dispositio , et
non in alio, solum propter habitudinem ad
extrinsecum auxilium, quod ibi inconveniens
reputavimus; etitapossunt accommodari alia
argumenta ibi facta. Quapropter supponenda
est doctrina D. Thomse de virtutibus moralibus
per se infusis , quoe secundum substantiam
suam et speciem distinguuntur a virtutibus
acquisitis ; quibus necesse est assignare ali-
quod motivum supernaturale, in quo proxime
fundentur ; quia species virtutis sumitur ex
motivo, et ideo esse debet proportionatum.
12. De qua attritione ex foeditate peccati lo-
quatur Concilium. — Ex illo ergo motivo, quod
in unaquaque virtute morali per se infusa re-
peritur, procedit hcec attritio. Hujusmodi au-
tem raotivum in unaquaque virtute sumen-
dum est per conformitatem ad regulam et ra-
tionem supernaturalem in propria materia ;
nam in universum ratio virtutis moralis con-
sistit in hoc, ut in materia morali operetur se-
cundum conformitatem ad rectam rationem.
Unde, quando illa conformitas sumitur per
comparationem ad meram rationem natura-
lem, virtus est acquisita, cujus actus tam in
prosecutione boni honesti in lali materia ,
quam in detestatione mali oppositi, naturalis
est. Quando vero illa conformitas sumitur per
comparationem ad revelatam regulam, et ad
rectam rationem ut elevatam ad supernatura-
lem ordinem, tunc virtus est infusa, et actus
ejus, tam in prosecutione boni quam in fuga
mali, supernaturalis est. Et haec est attritio,
quam secundo loco posuit Tridentinum.
DISPUTAT.
Dubitatio de sufficientia clivisionis attritionis.
13. Ratio duUi. — Primo. — Secundo. —
2>ertio. — Superest dicendum de tertiopuncto,
scilicet de sufficientia divisionis. Et ratio du-
bii est, primo, quia illa detestatio peccati,
qure ex motivo justitise , seu ex specifica ra-
tione poenitentise , sub neutro illorum mem-
brorum comprehenditur ; et tamen, cum con-
tritio non sit, ut supra dictum est, necesse est
ut sit attritio. Secundo, potest esse detestatio
peccati ex amore vitee seternse , quse non erit
contritio, et tamen sub illis membris non com-
prebenditur. Tertio, potest esse detestatio ex
timore aliarum poenarum prseter gehennse,
quse etiam videtur esse diversee rationis a
preedictis.
11. Pars affirmativa probatur. — Dicen-
dum vero breviter est partitionem esse suffi-
cientem. Neque enim Concilium, cum gene-
ralem doctrinam tradat, aliam omisisset , si
daretur. Et ratio breviter reddi potest, quia
peccati detestatio est de illo quatenus malum
est, vel mali causa. Hoc posteriori modo de-
testatur peccatum illa attritio, quee est ex me-
tu pcenee, quia detestatur cuJpam, quatenus
est causa pcenee ; omnis vero alia detestatio,
quee est de peccato quatenus in se malum
est, et non est propter supremam malitiam,
quse in ipso est, seu propter Deum ipsum
secundum se , dicitur esse attritio de pec-
cato propter fceditatem ejus. Vel aliter (et
fere in idem redit) duplex tantum est ma-
lum, pcenale scilicet vel morale ; aut ergo
detestatio est propter malum poenee , et sic
constituit primum genus attritionis ; aut
est propter malum culpee, quatenus contraria
est ipsi bono divino secundum se , et amori
ejus; et heec transcendit limites attritionis,
nam est vera contritio ; aut est queelibet alia
malitia moralis inventa in peccato , quatenus
discordat a regula rationis, et heec generaliter
dicitur esse propter fceditatem peccati, et con-
stituit aliud membrum attritionis, quod gene-
ricum est , et varias attritiones sub se conti-
net juxta varias ditformitates , quee vel in di-
versis peccatis, vel in eodem secundum diver-
sas rationes et habitudines inesse possunt.
15. Satisfit rationibus dubitandi. — Unde
ad primam rationem dubitandi concedimus
illam detestationem, per se ac preecise sum-
ptam, esse solum attritionem; id enimrecte
colligit argumentum ex doctrina superius
data. Gomprehenditur tamen illa attritio sub
illa, quee est ob fceditatem peccati; nam inee-
V. SECT. III. 107
qualitas illa, et injuria, quam constituit pec-
catum in ordine ad Deum, queedam ejus de-
formitas est, ob quam peccatum est detesta-
bile,quamvis non sit suprema ratio detestandi
illud. Ad secundam Durandus in 4, d. 17, q.
2, dicit illum actum esse contritionem; verius
tamen Soto affirmatesse attritionem, quia est
ex amore concupiscentiee; sicut operari bo-
num intuitu mercedis, etiam vitee eeternee, ex
vi talis objecti non est opus charitatis , sed
spei, seu amoris concupiscentiee. Dico igitur
attritionem illam comprebendi sub illa quee
est ex metu gehennee; nam, ut seepe dixi,
amor et timor, cum proportione sumpti, con-
nexi sunt; et ideo perinde est fugere pecca-
tum ex amore consequendi eeternam vitam,
et ex timore amittendi illam. Imo vix unquam
ille amorgenerat hanc detestationem, nisi in-
tercedente illo timore; et ideo dixi ad eam-
demvirtutem pertinere. Ad tertiam Vega, lib.
12 in Tridentinum, cap. 14, concedit detesta-
tionem ob metum aliarum pcenarum esse at-
tritionem, et contineri sub primo membro ;
nam Concilium utrumque conjnnxit, scilicet,
ex metu gehennce et poenarum. Quee sententia
vera erit, si intelligamus illum timorem non
esse mere humanum et naturalem, sed divi-
num et supernaturalem. Itaque, quamvis pce-
nee temporales sint, si tamen considerentur
ut inflictee a Deo, et ut nobis indicant iram
ejus, et quodammodo inchoant divinum sup-
piicium nisi emendemur, sub ea ratione pos-
sunt movere ad supernaturalem attritionem,
quse optime reducitur ad illam, quse est ex
metu gehennee ; sicut sperare a Deo bona
temporalia sub aliqua habitudine ad vitam
eeternam, seu ad specialem vel supernatura-
lem Dei providentiam, ad virtutem spei perti-
net.
SECTIO III.
Utrum attritio possit fieri contritio.
1 . Attritio non potest fieri contritio. — Non
est idem attritum fieri contritum, et attritionem
fieri contritionem. — Heec queestio est celebris
apud Scholasticos , et multa circa illam scri-
bunt; nobis autem vix aliud necessarium est,
quam ex omnibus dictis conclusionem inferre.
Dicendum ergo est, proprie et in rigore lo-
quendo, attritionein non posse fieri contritio-
nem. Ita D. Thom, in 4, d. 17, q. 2, artic. I ,
qurestiunc. 3, et habetur in Additionibus, q. 1,
art. 3; Alens., 4 p., queest. 74, raemb. 3 et 4 ;
ftichardus, ead. d. 17, art. 1, q. 2; Gabr., d.
16, art. 3, dub. 1 ; Medina, tract. 1 de Pcenit.,,
108
QU.-EST. LXKXV ATVTIC. I.
q. 5, et alii communiter. Ut autem lioc pro-
bemus, advertendum est, aliud esse attritum
fieri contritum, seu ex attrito contritum, aliud
vero attritionem fieri contritionem. Nam pri-
mum, si in rigore et proprietate sumatur, si-
gnificat mutationem subjecti transeuntis a
forma imperfecta ad perfectam, ssu ab uno
statu ad alium ; non vero significat diversos
status seu gradus ejusdem formae, quod in
secunda locutione explicatur, ut etiam ex
pbilosophia constat. Ideo enim recte dicitur
ex frigido fieri calidum , non tamen frigus
fieri calorem; at vero recte dicimus calorem
remissum fieri intensum. Illa ergo prima lo-
cutio, in praesenti materia , verissima est et
valde usitata, quamvis duplicem possit habere
sensum infra explicandum. Alteram locutio-
nem dicimus et impropriam, et in rigore fal-
sam esse. Ratio est, quia attritio el contritio
sunt aclus essentialiter differentes; ergo unus
non potest fieri alius , seu transmutari in
alium.
Quatuor modi} qwibus intelligi potest altritio-
nem fieri contritionem , rrjiciuntur.
2. Ut veritas hsec magis patefiat, adverto
quatuor modis posse dici attritionera fieri
contritionem. Pritno, per additionem alicujus
perfectionis accidentalis, quse in eodem actu
fiat; et hoc modo opinati sunt Scotus, Cajeta-
nus, et alii, qui ad rationem contritionis re-
quirunt peculiarem quamdam perfectionem
accidentalem, ut intensionem, vel durationem
actus, vel quid simile. Hse tamen sententise
satis a nobisimprobatse sunt. Hoc igitur modo
non potest attritio fieri contritio, quia nullum
est tale accidens, sine quo actus sit attritio, et
illo addito jam sit contrilio; quod satis pro-
batum est.
3. Sccundus modus. — Secundus modus
esse potest juxta opinionem aliquorumTheo-
logorum, qui putant actns morales etiam in-
terioresvoluntatis posse transire ab una spe-
cie in aliam, raanente eadem substantia, seu
entitate actuscirca idem materiale objectum,
eliarasi proxiraa motiva illorum actuum di-
versa sint;utactum voluntatis elicitum ex
virtute misericordise, quo aliquis vult dare
eleemosynam propter sublevandam miseriam
proximi, posse mutari, et fieri actum vanse
glorise, si mutetur motivum, et homo velitil-
lum euindem actum, ut videatur ab homini-
bus; tunc enira aiunt in voluntate eumdem
actum manere enlitative, solumque mutari
species morales,
4. Fundamentum. — Refellitiir. — Funda-
montumhujus doctrinre est, qhia hse species
morales actuum humanorum supponunt na-
turalem aliquam et physicam speciem, inqna
fundentur, etideo possunt variari circa eum-
dem actum retinentem eamdem speciem na-
turalem. Nec desunt qui hanc doclrinam ex-
tendant ad actus intellectus. Aliqui enim di-
xerunt, eumdem actum, qui prius erat opi-
nionis, adveniente demonstratione fieri ac-
tum scientise. Verumtamen doctrinam hanc
et generatim sumptam, et ad prsesentem
qusestionem applicatam,falsam esse existimo;
quia in actibus interioribus voluntatis, spe-
cies illa, quaj snmitnr ex objecto formali
proxime movente, est non tantum moralis,
sed eliam physica, naturalis et entitativa ip-
sius actus ; nam hsec duo non repugnant.
Idem enim actus interior secundum suam re-
alitatem libere fit, et tendit intale objectum,
et ex libertate denominatur moralis, et ex
tendentia ad objectum habet suam realem
speciemet naluram. Quod enim Aristoteles
dixit, potentiam per actus, et actus per ob-
jecta specificari, etiam in his actibus verum
habet, cura sit eadem ratio in illis, quae est
in reliquis.
5. Prseterea tales actus secundum entila-
tes suas essentialiter sunt actus ; ergo etiam
essentiales species, et reales, seu physicas
habent ex objectis; sed non habent illas ex
objectis materialibus tantum, tum quia hoc
commune est omnibus habitibus et actibus,
tum etiam quia materiale objectum indiffe-
rens est, ut circa illud versetur actus, verbi
gratia, justitise, aut liberalitalis, vel etiam ac-
tus naturalis, aut supernaturalis ; ergo per se
non sufficit, ut det actui ultimam speciem,
nisi addatur objectum form:ile seu motivum.
Jmo si rcs atteute consideretur, nnllus actus
voluntatis versari potest circa tale objectum
materiale prsecise sumptum, quia, ut sic, ne-
que ut bonum, neque utmalum consideratur.
Unde etiam intellectus circa talo objectum
materiale versari potest ; ergo necesse est ut
sub aliqua ratione boni tale objeclum suma-
tur, ut possit dare speciem actui voluntatis ;
ergo illa species, quae sumitur ex proxima
ratione boni moventis voluntatem, est essen-
tialis tali actui, et entitati ejus. Quocirca in
prsesentimateria actus charitatis esssntialiter
in entitate sua talis est, et similiter actus
spei. Unde, sicut in naturalibus non potest
una qualitas mulare suam epeciem essentia-
lem, et transire in aliam,eadem numero ma-
DISPUTAT.
ncus ; cst enim aperta repugnantia, cum,
abhita esseiitia, omnino destrualur rcs, ncquc
enim hsec a parte rei dislinguuntur ; ita ficri
nonpolest, ut proprius actus spci transcat in
cjiaritatis speciem, vel e converso. Eodcrn au-
tem modo comparantur attritio etcontrilio;
nam sunl actus pertinentes ad virtutes spc-
cie et essentia diversas ; contritio enim est
actus elicitus a charitate, ut supra explicavi ;
attritio vero, aut est a virtute spei, vel ab
alhjua virtute morali ; ergo fieri non po-
test ut illo modo transeat ab una specie in
aliam.
G. Et confirmari potest in ipsis habitibus,
qui etiam sunt morales, et sirnul habent suas
species reales ita dislinclas, ut non possit
idem habitus ab una in aliam transmutari ;
ergo idem est de actibus; sunt enim propor-
tionati habitus. Et ita rcsponsum est ad fun-
damentum alterius opinionis. Nam esse mo-
rale et naturale in eodem actu non repugnant,
ct consequenter nec species moralis et natu-
ralis ; imo intelligi non potest in interiori
actu voluntatis, queenam species illa sit, quaj
naturalis vocatur, et non moralis ; nam se-
cunduai illam etiam actus est liber, et tendit
in objectum per rationem propositum ; hoc
aulem addit illa denominatio, qua actus vo-
luntatis vocatur moralis.
7. Tertius modus. — Tertius modus, quo
attrilio potest fieri contritio, est per ad-
ditionem alicujus actus exterioris, sine quo
non censetur homo facere quantum po-
test et tenetur, ut se ad gratiam dispo-
nat. Quem dicendi modum invenio apud
Victoriam, in relect. 1 de Potest. Eccles., q.
2, n. 9, quem sequitur Ledesm., 2, p. 4, q.
20, art. 1. Ubi ait fieri posse, ut aliquis ha-
beat dolorem de omnibus peccatis suis, qua-
tenus sunt contra Deum, et quod non habeat
contritionem, solum quia non tollit aliquam
occasionem proximam peccandi, vel quia non
restituit quod debet; et tamen si hoc postea
exequatur , quamvis dolor ejus non crescat,
neque mutetur, jam sit vera contritio ; quam
scntentiam nulla ratione confirmat. Videtur
autem fundamentum esse , quia nemo po-
test disponi ad gratiam, nisi prius impleat
quod implerc tenetur; qui autem hoc facit,
et alioqui dolet, jam sufficienter disponitur.
8. Improlatur. — Hanc vero sententiam
falsam esse opinor, et vix posse intelligi. In-
terrogo enim, an ille homo, qui dolere dici-
tur proptcr Deum de omnibus peccatis suis,
teneatur restituere, vel occasionera tollere in
V. SECT. III. JOO
illo momento, ct pro illo eodem instanti , in
quo dolet ; vcl non ila urgcatur lali preeccpto,
sed possit postea illnd implere. Si hoc postc-
riusdicatur, nihil obstabit contritioni, etiamsi
preeccptum statim pro eodem instanti execu-
tioni non mandet ; quia illud non est pccca-
tum , cum obligatio preecepti non ita urgeat,
et alioqui ad contritionem habendam sufficiat
propositum implendi pneceptum pro co tcm-
pore, pro quo obhgaverit ; si ergo ille dolor
habet omnia requisita ad conlritionem preeter
illam exteriorem executionem talis preecepti ,
revera est contritio, et sufficiens dispositio ad
graliam. Neque oberit , quod talis homo po-
stea non restituat, vel occasionem tollat, nam
preesens contritio non pcndet ex futuro con-
tingente, sed ex preesente proposito; quod si
postea horao mutetur, vel non exequatur,
peccabit denuo , et amittet gratiam pcr prio-
rem contritionem comparatam. Si vero dica-.
tur obligationem implendi tale preeceptum
urgcre pro eodem instanti, pro quo homo do-
let, impossibile est, ut ille dolor sit de omni-
bus peccatis , ct quod postea sit contritio ,
nisi in se ipso mutetur et crescat. Probatnr,
quia ille homo actualiter peccat pro illo in-
stanti, quia non facit qnod pro tunc tenetur;
quoraodo ergo potest habere in eodem instan-
ti actualem ct efficacem dolorem de omnibus
peccatis?
9. Evasio. — Responslo. — Dici potest il-
lum teneri ad id faciendum statim , non ta-
men advertere pro tunc ad hujusmodi obliga-
tionem , et ideo posse habere verum dolorem ,
qui ob illum defectum non attingat perfec-
tionem contritionis. Sed contra hanc respon-
sionem proportionale militat argumentum ;
quia vel illa inadvertentia est mere naturalis,
et inculpabilis , et sic preesens obligatio riihil
obstabit, quominus absque illius executione
possit haberi vera contritio, quia illa inadver-
tentia omnino excusat. Unde ita se habet ille
homo, ac si pro tunc non teneretur; et suffi-
ciet illi propositum servandi omnia mandata,
cum primum humano modo occurrerint, id
est, cum morali advertentia. Si vero illa in-
consideratio fuit culpabilis, et ex negligentia
gravi , fieri non polest , ut cum illa simul
existat efficax dolor de omnibus peccatis ,
quia offcnsa Dei sunt : tum quia actualiter
homo tura peccat, et de illo non dolet; tum
etiam quia, cum talis dolor formaliter vel
virtute includat absolulum propositum non
peccandi , ficri non potest, ut cum iilo actu
simul existat prravis negligentia rei necessa-
HO
QILEST. LXXXV. ARTIC. I.
rife ad salulem , et ad vitandam gravem Dei
offensain pro eodem instanti.
10. Objectiuncula solvitur. — Quapropler
fieri non potest, ut per solam actionem exte-
riorem idem dolor internus, qui anlea non
erat contritio, incipiat esse contritio ; sed vel
ille dolor, qui antea jam erat contritio, inci-
pit exterius operari , quod prius forte debue-
rat, sed homo non adverterat; vel dolor, qui
prius fuerat imperfectus et inefficax, postea
perficitur, et substanlialiter mutatur. Quod
optime confirmatur , quia dispositio ad gra-
tiam non consistit in exteriori actu, sed in in-
teriori; ergo fieri non potest, ut per solam ad-
ditionem exterioris actus consummetur talis
dispositio. Dices, extenorem actum non addi
sine aliquo interiori , scilicet voluntate illum
efficiendi. Sed contra, quia hinc coucludimus
ipsum actum interiorem debere mutari , aut
non esse necessariam illam voluntatem ad
veram contritionem, quia sufficiet proposi-
tum sic operandi , cum primum occurrerit
illa obligatio cum sufficienti advertentia ad
illam.
Quartus modus.
11. Quartus et ultimus modus hujus muta-
tionis esse potest per additionem alicujus ac-
tus interioris; ut, verbi gratia, si homo prius
habeat doloreni de peccatis ex mera virtute
pcenitentiae absque ulio actu elicito charitatis,
iile erit tantum attritio, ut supra dictum est ;
si vero ultra hunc actum addat alium amoris
Dei super omnia, in quem referat illum eum-
clem dolorem, ille incipiet esse contritio, quia
jam est dolor cle peccato propter Deum sum-
me dilectum; ergo hoc modo potest attritio
fieri contritio. In quo (ut tollatur qusestio de
nomine) certum est illura hominem manere
suflicienter dispositum ad gratiam , ut argu-
mentum probat ; quod ita verum esse censeo,
ut illi homini non maneat obligatio habendi,
vel procurandi postea perfectiorem dolorem.
Quod fortasse non ita esset, si ille dolor fuis-
set tantum ob mer,um gehennse , vel ob infe-
riorem aliam rationem; ille enim excedit in
hoc, quod est verus actus justitise , et poeni-
tentise virtutis, et detestatio injuriaj divinee,
quatenus talis est. Et ideo ex parte doloris
sufficit, si adsit etiam amor sufficiens.
12. Contritio duplece. — ■ Hoc autem in re
posito , qusestio videtur de nomine, an illa
dicenda sit vera contritio , necne. Possumus
autem distinguere duplicem contritionem ,
unam propriam, quse est per simplicem ac-
tum doloris in se virluteincludentis amorem;
et de hac, quse propriissima est, locuti sumus
hactenus, et nulla attritio potest in talem
contritionem mutari, et de hac procedunt ra-
tiones superius factae. Alio tamen modo la-
tiori potest vocari contritio , quse composita
est ex pluribus actibus, dolore, scilicet, et
amore ; et in hac significatione potesl ilia vo-
cari contritio. Si quis tamen aclvertat , quod
etiam supra Medina insinuavit , etiam in hoc
sensu attritio non fit contritio, sed ex priore
attritione cum sequente amore coalescit qui-
dam contritionis modus. Nam prior dolor
nunquam est ipse contritio , sed aggregatum
illud seu compositum ex dolore et amore ap-
pellatur talis contritio. Quod patet, quia non
alia ratione sic vocatur, nisi quia est formalis
dispositio sufficiens ad gratiam et remissio-
nem peccati; sed prior actus nunquam fit
sufficiens dispositio, sed ex illo cum amore
consurgit; ergo non prior actus solus , sed
dispositio ex utroque constans dicetur con-
tritio.
13. Medince dictum. — Addit vero Medina
supra ex Alensi, licet attritio non possit fieri
contritio, posse tamen extrinsece participare
honestatem contritionis per relationem ex-
trinsecam, seu imperium; quod etiam dici
posset de contritione respectu attritionis.
Quod declaratur breviter ex principiis 1. 2,
quia actus unius virtutis potest imperare ac-
tum alterius, vel referre in objectum suum
tanquam in finem illi extrinsecum, a quo ha-
beat speciem accidentalem, quomodo elee-
mosyna , verbi gratia, potest imperari a pce-
nitentia, etc; sic ergo esse potest in proposi-
to ; est enim eadem ratio. Et exemplis facile
patet ; potest enim quis, ex intentione satis-
faciendi Deo pro culpa commissa, imperare
sibi detestationem vel dolorem propter pcenas
inferni ; aut ex odio offensee divinse, ut sic,
imperare sibi detestationem seu odium ipsius
malitise peccati propler turpitudinem ejus; et
e contrario ex intentione fugiendi pcenas in-
ferni potest sibi imperare veram contritionem
tanquam medium ad finem necessarium. An
vero hujusmodi accidentalis speciticatio sit
aliquis modus intrinsecus actui imperato per
additionem alicujus realitatis quasi partialis,
an vero sit denominatio extrinseca ab actu
imperante, sicut est respectu actus exterioris,
disputatur in prima secundee ; utrumque enim
est probabile.
14. Objectioni respondetur. — Dices : ergo
saltem hoc modo attritio dicetur fieri contri-
tio, et e converso, Respondetur hoc posse
[DISPUTAT.
pcrtincre ad modum loqacndi; simplfciter
tamen negatur, tum quia attritio et contritio
significant proprie actus elicitos per modum
intentioniSj seu voluntatis absoluta3, qua3 ex
proximo objecto suo speciem sortitur ; sicut
actus temperantia? , quamvis imperari possit
a cbaritate, non dicitur simpliciter fieri actus
cbarilatis, sed, cum addito, actus imperatus a
cbaritate; sic in proposito solum dici poterit
attritio, verbi gratia, imperari a contritione.
Tum etiam quia quamvis idem actus , qui
est attritio, intelligatur accidentaliler partici-
pare bonestatem contritionis , ita ut ex illa
cum aliquo addito fiat contritio, in quo sensu
proprie versatur hcec quaestio, et affirmatur
ab auctoribus eilatis , attritionem posse fieri
contritionem ; quod nos negamus eodem sen-
su; sed tota ratio attritionis supponitur, seu
substernitur quasi materiale subjectum, et illi
intelligitur addi accidentaliter bonestas con-
tritionis secundum quamdam participatio-
nem.
15. Multis moclis liomo fit ex attrito contri-
tus. — Atque ex his tandem intelligitur, va-
riis modis dici hominem proprie ex attrito
fieri contritum. Primo propriissime , quia
mutat dolorem ex imperfecto in perfectum.
Secundo minus proprie , quia doiori imper-
fecto addit amorem. Tertio latissime, quia
sine mutatione actus illi infunditur gratia et
charitas, ut in sacramentis fit ; tunc enim so-
lum dicitur homo fieri ex attrito contritus,
quasi eequivalenter, seu quoad ultimum effec-
tum contritionis , qui est gratia et remissio
peccati.
DISPUTATIO VI.
DE ACTU EXTERIORI PCENITENTI^.
Quoniam materia prosima virtutum mora-
lium sunt aliqui bumani actus, ideo semper
praeter actus, quos immediate cum voluntate
eliciunt, qui proprie dicuntur interiores res-
pectu illarum, habent alios actus,quos impe-
rant, seu ad quos eliciendos alias potentias
seu virtutes movent, qui dicuntur exteriores
respectu earumdem. Et ideo, cum hactenus
explicuerimus interiores actus pcenitentise,
qui ab ea proprie eliciuntur, superest ut de
exterioribus dicamus, quae res brevior est, et
facilior ; tamen propter niaterise complemen-
tum, non potuit omnino preetermitti. Dicam
ergo breviter qualis , et quotuplex hic actus
sit.
VI. SEGT. I.
111
SECTIO I.
Utrum virius pceniientix habeat aliquem actum
cxteriorcm sibi proprium, etperse honestum.
1 . Qui clicaniur late actus exleriores pcvni-
tentice. — Actus exterior virtutis quadam ge-
nerali ratione dici potest omnis ille, qui non
est elicitus a tali virtute, sed tantum impera-
tus. Talis enim actus aliquo modo est extra
talem virtutem quoad propriam et per se ef-
ficientiam ejus. Et hoc sensu habet virtus
pcenitentiae actus exteriores, non solum in
aliis potentiis, sed etiam in ipsa voluntate.
Quod explicatur in propria et specifica virtute
poenitentiae, et inde potest facile ad quamli-
bet applicari. Juxta illum ergo loquendi mo-
dum, actus ipse charitatis, quatenus a virtute
pcenitentiae imperari potest, et in suum affec-
tum ordinari, est illi exterior ; et multo magis
actus intellectus interioris confessionis, seu
recognitionis peccatorum; et actus etiam par-
tis sensitivse, sive sit directe imperatus, sive
volitus ad satisfaciendum , sive sit concomi-
tanter, sive consequenter excitatus propter
naturalem sympathiam potentiarumejusdem
animae corpori conjunctas. Hcee vero tam ge-
neralis usurpatio actus exterioris non est adeo
usitata, prsesertim quoad illos actus , qui in
ipsa voluntate manent; alii enim facilius il-
lam denominationem recipiunt.
2, Qui sunt actus exteriores pcenitentice pro-
prv. — Propriissimo vero , et usitato modo
actus exteriores vocantur, qui per exteriores
facultates corporis exercentur. Et hoc etiam
modo constat hanc virtutem habere exterio-
res actus; quia etiam hic actus externus po-
test esse accommodatus ad proprium munus,
et officium pcenitentice; unde potest imperari
a voluntate ex motivo ejus, atque adeo me-
diante ipsa virtute. Hac igitur ratione perti-
nebit ad illam, ut actus externus ejus. Solum
est circa boc advertentum duplex esse munus
hujus virtutis. Primum est expellere, et om-
nino expiare peccatum commissum; secun-
dum est, cavere futurum. Et ad ulrumque
potest uti externis actibus ; nam respectu f u-
turorum pertinet ad hanc virtutem tollere
omnes peccatorum occasiones , pra3sertim
proximas et morales.Item moderari afiectus,
quantum possunt adpeccatum inducere. Huc
etiam spectat restitutio , quam Theologi tri-
buunt pcenitentiaa , saltem imperanti, et pro-
prie non spectat ad satisfactionem commissi
peecati, sed ad ablutionem ipsius peccali.
112
QU.EST. LXXXV. ARTIC. I.
seu contihuationera ejus, quai esset in reti-
nenda re aliena. Unde hujusmodi actus, qui
respiciunt futurum, proprie imperantur ex
motivo quasi secundario, quod est satisfacere
pro poena temporali debita ratione talis pec-
cati, ad quem finem potissime ordinantur cor-
poris affiictiones. Aliquando vero possunt im-
perari hujusmodi actus, etiam ex primario
motivo, nimirum ad impetrandam a Deo ve-
ram cordis conversionem, qua deleatur culpa
commissa; et hoc modo inter alios dicitur in
Scriptura eleemosyna redimere peccatum ,
quia est aptissimum medium adimpetrandam
a Dco veram contritionem. Ad quod etiam
plurimum juvat oratio, et alii actus pietatis,
qui omnes sub hac ratione ad hanc virtutem
pertinent.
Dubium, an poenitentia hdbeat proprium actum
exteriorem.
3. Hinc vero nascitur dubium tactum in
secunda parte tituli sectionis , quia hinc se-
quitur, hanc virtutem nullum habere pro-
prium actum exteriorem, neque immediate
ab ipsa sola imperatum ; quod videtur incon-
veniens , cum ipsa sit virtus moralis et spe-
cialis , quse propriam et specialem debet ha-
bere materiam. Respondendum autem brevi-
terest, duobus modis posse dici actum exte-
riorem proprium alicujus virtutis. Primo et
actu, et potestate, scilicet, quiaab illasola, et
a nulla alia imperaripotest. Ethocmodo con-
cedimus sequelam, nam omnes actus exterio-
res, qui huic virtuti possunt attribui, possunt
etiam ab aliis imperari ; imo, regulariter lo-
quendo, immediatius pertinent ad alias virtu-
tes, ut restitutio ad justitiam, eleemosyna ad
misericordiam , jejunium ad temperantiam ,
et sic de aliis. Alio autem modo polest actus
exterior dici proprius alicujus virtutis, vel
secundum actualem motionem , et imperium,
vel secundum aliquam proprietatem , ratione
cujusestmagisaccomrnodatusillivirtuti, quam
aliis. Et hoc modo possunt hi actus exteriores
dici proprii pcenitenlise , vel quia ipsa per se
est sulficiens ad imperaudos illos sine inter-
ventu aiiarum specialium virtutum, et quando
sic imperat, illi aclus erunt proprii ejus, id
est, solamilliushonestatem actualiter partici-
pantes; vel etiam sunt isti actus proprii pce-
nitentiae , quatenus dolorem et afflictionem
inferunt, nam hsec proprietas talium actuum
est maxime accommodata ad finem pceniten-
tise, qui cst satisfacere pro peccato. Neque
est necesse, ut heec virtus habeat actum exte-
riorem sibi proprium , etiam priori modo,
quia licet sit virtus specialis essentialiter, ta-
men causaliter, ut supra dixi, est quodammo-
do universalis, et ideo universalem habet ma-
teriam , licet sub propria et speciali ratione
illam attingat.
Dubium, an actus proprii pcemtentia? sint
honesti ?
4. Ex quo facile expeditur ultimus punctus
hujus qusestionis de honeslate horum actuum.
Et ratio dubii esse poterat, quia actus maxi-
me proprii hujus virtutis inferunt nocumen-
tum corpori, et ideo videntur esse et rationi,
et naturee contrarii. Propter quod aliqui hee-
retici generaliter damnarunt omnes hos actus,
praasertim jejunia, et alias corporis afflictio-
nes. Alii vero peculiariter reprobant hos
actus , quatenus fiunt ex pcenitentia , quia
cum negare non possint esse utiles ad alias
virtutes, ut ad castitatem, et similes, negant
posse licite exerceri ex fine pcenitentise, quo-
niam venia peccati non ex nostris operibus,
sed ex sola Dei misericordia expectanda est.
Sed contra primum errorem agendum est in
materia de Jejunio, et videri potest Bellar.,
lib. 2 de Bonis operibus, c. 11, et 1. 4 de Pce-
nit., c. 3. Nobis sufficit testimonium Pauli, 1
ad Corin. 9 : Castigo corpus meum, etc. Con-
tra secundum errorem dicendum est infra in
materia de Satisfactione. Nunc sufficiunt
etiam frequentes exhortationes Scripturae ad
hujusmodi actus, etiam quatenus pcenitentise
sunt, ut Joel. 2, Job ult., Matth. 11, et alias
saepe. Dequo etiam extat definitio Tridentini,
sess. 14, can. 13. Sunt ergo hi actus per se
honesti.
5. Dupliciter actus exterior potest esse ho-
nestus. — Quomodo actus exteriores pceniten-
tiai dicuntur honesti. — Est autem ad vertendum
duobus modis posse intelligi actum exterio-
rem esse per se honestum. Prim i, quia ita
habet intrinsecam houestatem, ut nulla ra-
tione possit male fieri. Et hoc rnodo uullus est
actus exterior proprie dictus, id est, ex iis qui
per corpus exercentur, qui hoc modo sit ho-
ncstus ; quia cum non habeat in se honesta-
tem formalem, sed objectivam tantum, potest
a voluntate exerceri, non propter honesta-
tem ejus, sed propter alium finem extrinse-
cum non bonum; et tunc lalis actus, prout
in re ipsa exercitus , malus est , etiamsi
alias ex genere suo bonus videatur. Alio
ergo modo potest dici actus exterior per se
honestus , quia in se habet sufficienter ,
DISPUTAT.
unde honesto appeti et fieri possit, etiam-
si ab extrinseco fine honestatem non men-
dicet. Et hoc modo dicuntnr actus , ut ad
pcenitentiam pertinentes, per se honesti, quia
ex se habent proportionem sufficientem cum
proprio motivo et objecto pcenitenliee, quod
honestum est. Neque inferunt grave nocumen-
tum, si prudenter fiant, ut fieri debent ; ne-
que etiam tenelur homo jure naturee omnia
incommoda corporis vitare ; sed honestissime
potestillud affligere, etaspere tractare, quan-
tum ad virtutem vel perfectionem ejus opor-
tuerit, de quo videri potest Victor. in relect.
de Temperantia. Quomodo autem ex nostris
operibus expeclare possimus remissionem
eulpge, aut pcena?, tractatur late in materia
de Gratia. Primo enim, ac proecipue hoc tri-
buendum est gratia? ; nostris autem operibus
ab illa manantibus in suo genere ; remissio
eiiim culpoe solum est ex misericordia Dei
respiciente nostrum actum, ut dispositionem ;
remissio autem pcenoe temporalis, quse fitho-
mini jam grato , etiam est ex justitia, ut infra
latius in materia de Satisfactione.
SEGTIO II.
Quotuplex sit hujusmodi actus.
1. Prima divisio actuum pamitentice. — Hic
explicabo breviter nonnullas divisioues actus
pcenitentia, omissis his, quas D. Thomas at-
tingitinfra, q. 90, quoniam illas in commen-
tariis illius quoestionis explicabo. Et imprimis
supponenda est illa partitio , seu numeratio
partium poenitentioe, quam probavit Triden-
tinum, sess. 14, c. 3, in contritionem, confes-
sionem et satisfactionem , quoe proprie datur
de partibus materialibus sacramenti; et sub
ea ratione infra tractanda est. Nuuc autem
breviter accommodari potest ad ipsam virtu -
tem pcenitentiae ; nam omnia illa membra
possunt locum habere , etiam absque sacra-
mento , ut de contritione satis hactenus dic-
tum est. Nec membrum illud ad praesentern
disputationem pertinet , quia conlritio solum
interior actus voluntatis esse potest. At vero
confessio et salisfactio , tam in interiori actu
quam in exteriori possunt inveniri ; datur
enim mentalis confessio, quoe soli Deo fit, et
proprie est aclus intellectus, scilicet recogita-
tio et recognitio peccatorum, de qua supra de
recogitatione agentes , quoe est ad contritio-
nem necessaria. De qua Psal. 31 : Dixi: Con-
fitebor adversum me. Satisfactio etiam fieri
potest per interiorem actum, non solum quo-
XXII,
VI. SEGT. II. 113
ad culpam eo imperfecto modo , qui a nobis
prcestari polest per contritionem , sed etiam
quoad pcenam, vel per actus ipsius volunta-
tis, prsesertim per dolorem, vel eliam per ac-
tus intellectus, maxime per orationem.
:\ In exlerioribus autem actibus (quod
proprie ad rem proesentem pertinet) potest in-
veniri confessio peccati, etiam extra sacra-
mentum ; qualis erat illa , quam Judoei facie-
bant coram Joanne Baptista, dum confiteban-
tur peccata sua; et in legc veteri, dum offere-
bantur sacrificia pro peccatis, fiebat sacerdoti
aliqualis confessio peccati. Etnunc etiam di-
cunt Theologi, in articulo necessitatis, qtian-
do non est copia sacerdotis , posse peccato-
rem confiteri laico, non quidem sacramcnta-
liter, sed exercendo quemdam actum virtutis
pcenitentioe , qui ordinari potest vel per mo-
dum medicinse ad curanda peccata commissa,
et cavenda futura, petendo consilium, vel ad
excitandam interiorem confessionem et con-
tritionem. Denique i!le actus potest etiam esse
satisfactorius, quatenus poenalis est, et afdic-
tionem, et erubesceutiam causat. Et secun-
dum hanc rationem solum distinguitur ab ex-
terna satisfactione tanquam particulare qiiid
a communi, scilicet, per designationem cu-
jusdam particularis materioe, et actus, qui
proptcr peculiarem rationem suam distincte
seu expresse numeratur.
S alis factionis exterioris divisio.
3. Satisfactio autera exterior per varios ac-
tus exerceri potest, qui a Theoiogis ad tria
capita revocantur, scilicet, jejunium, eleemo-
synam et orationem , quibus aiiqui addunt
restitutionem; sed non est necesse, tum quia,
ut jam insinuavi, restitutio, ut sic, non fit ad
satisfaciendum pro peccato commisso, sed ad
tollendum statum peccati ; tum etiam propter
rationem , qtiam statim subjiciam. Illa enim
tria membra non sunt ita proecise sumenda,
ut per solos illos tres actus in rigore suraptos
fiat satisfactio ; nam certissiraum est aliis
etiam fieri ; et ideo Goncilium Tridentinum,
sess. 14 , canone 13, numerans illos tres ac-
tus, addit : Et per alii pieialis opera. Nume-
rantur ergo, ut per quaradam reductioncm
omnes alii ad hos revocenlur. Sunt enim tria
generabonorum, externorum, corporis et ani-
moe , et per usum omnium possumus Deo sa-
tisfaccre. Eleeomosyna ergo comprehendit
omnem bonum usum lemporalium bonorum ,
jejunium bonorum corporis, oratio animoe.
4. Item per omnem virtutem ordinamur,
8
114
QU/EST. LXXXV. ARTIC. II.
vel ad Deum , vel ad proximnm , vel quoad
nos ipsos. Per hsec ergo tria possumus Deo
satisfacere. Et hsec per illa tria membra signi-
ficantur ; nam per orationem ad Deum ordi-
namur, unde sub illa comprebenduntur om-
nes actus religionis, etiam sacrificium; et
confessio ipsa, quatenus satisfactoria est, et
fit in cultum Dei, sub boc membro compre-
benditur. Item actus devotionis, eharitatis, et
similes. Per eleemosynam ordinamur ad pro-
ximum, et ad illam revocatur omnis bonestus
actus, qui ad alterum tendit, et, ut poenalis
est, potest esse satisfactorius. Per jejunium
bene disponitur bomo in se ipso, et sub illo
comprebenduntur omnes corporis afflictiones,
imo et passiones omues extrinsecus illatse, et
patienter susceptce; ac denique omnes actus
virtutum, quibus homo suos affectus modera-
tur. Potest etiam illa trimembris divisio ac-
commodari ad illam trimembrem divisicnem
peccatorum, quoe estapud Joann., 1 Can., c.
2, scilicet, de concupiscentia carnis, cui op-
ponitur jejunium, et concupiscentia oculo-
rum, cui opponitur eleemosyna, et superbia
vitae, quam frangit oratio. Et htec de his dua-
bus divisionibus.
Alice dlvisiones actuum pmnitentice.
b. Tertia divisio exterioris pcenitentiee esse
potest, quod alia requiritur ante baptismum
et alia post baptismum. Quarta esse potest,
quod post baptismum, alia est mortalium,
alia venialium peccatorum. Quasvirtutes tra-
didit Augustinus; et eas exponens D. Tho-
mas infra , q. 90, art. 4 , dicit pertinere ad
poenitentiam , ut est virtus; propter quod ea-
rum expositio videri posset ad hunc locum
pertinere; tamen quia commodius id fiet in
commentario illius articuli , usque ad illum
locum differenda est. Alia item divisio hic
dari posset de pcenitentia exteriori secreta,
vel publica ; communi. vel solemni. Sed satis
constat hsec omnia membra solum accidenta-
liter differre, quod attinet ad rationem virtu-
tis; solumque posset in illa partitione desi-
derari, quando expediat boc vel illo modo
externam pcenitentiam agere, vel an possit
esse debitum agendi potius poenitentiam pu-
blicam, quam secretam , vel e converso. Sed
h&ec dicentur commodius infra agendo de
prsecepto, et de sacramento pcenitentiae. Item
tractari bic posset de ritu solemnis pceniten-
tise ; sed hic ritus prout pertinere posset ad
sacramentalem pcenitentiam, jam non est in
usu; et ideo ritus ejus ornitti a nobis posset;
infra tamen suo loco illum attingemus, et vi-
deri potest Bellarmin. , lib. 1 de Pcenitent.,
cap. 21 et 22; ut vero est in usu, non spectat
ad pcenitentiam voluntariam, de qua agimus,
sed ad pcenam et vindictam , quam per pu-
blicam Ecclesite potestatem nonnulli pecca-
tores interdum agere, vel potius sustinere
coguntur.
ARTICULUS II.
TJtrum pcenitentia sit specialis virtus l.
1. Ad secunclum sic proceditur. Videtur
quocl posnitentia non sit specialis virtus. Ejus-
dem enim rationis videtur esse gaudere de bo-
nis prius actis , et dolere de malis pcrpetratis.
Secl gaudium cle bono prius facto non est spe-
cialis virtus , sed est qtdclam affectus laudabi-
lis cx cliaritate proveniens, ut patet per Au-
gust., 14 cle Civit. JDei^; uncle et Apostolus,
primce ad Corinth. 13, dicit, quocl charitas
no7i gaudet super iniquitate , congaudet autem
veritati. Ergo pari ratione nec pcenitentia,
qicce est dolor de peccatis prceteritis, est specia-
lis virtus, secl est quidam affectus ex cTiaritate
proveniens.
2. Prceterea, qucelibet virtus specialis halet
materiam specialem ; quia liabitus distinguun-
turper actus , et actus per objecta. Secl pceni-
tentia non habet materiam specialem ; sunt
enim ejus materia peccata prceterita circa
quamcunque materiam. Ergo pasnitentia non
est specialis virtus.
3. Prceterea , nihil expellitur nisi a suo
contrario . Sed pcenitentia expellit omnia pec-
cata. Ergo contrariatur omnibus peccatis.
Non ergo est specialis virtus.
Sed contra est quod de ea datur speciale
legis prceceptum, ut supra habitum est 3.
Respondeo dicendum, quod (sicut in secunda
parte habitum est 4J species habituum distin-
guuntur secundum species actuum. Et ideo ubi
occurrit specialis actus laudabilis , ibi necesse
est ponere specialem habitum virtutis. Manifes-
tum est autem , quod in pcenitentia invenitur
specialis ratio actus laudabilis , scilicet , ope-
rari ad destructionem peccati prceteriti, in
quantum est Dei offensa; quod non pertinet ad
rationem alterius virtutis. TJnde necesse est
ponere quod pcenitentia est specialis virtus.
1 4, d. 14, q. l,a. \, q. 2, 3 et 4.
2 C. 1, a medio, tom. 5.
3 Q. proeced., art. 5 et 7.
4 1. 2, q. M, art. 1, ad 1, et art. 2.
QU.EST. LXXXV. ARTIC. II.
115
Acl primum ergo dicendum, quod a chari-
tate derivatur aliquis actus dupliciter. Uiio
modo, sicut ab ea elicitus. Et talis actus vir-
tuosus iwii requirit aliam virtutem, prceter
charitatem , sicut diligere bonum, gaudere de
co et tristari de opposito. Alio moclo , aliquis
actus a charitate procedit , quasi a charitate
imperatus. Et sic, quia ipsa imperat omnibus
virtutibus (utpote ordinans eas ad finem suum) ,
actus a cliaritate procedens potest etiam ad
aliam specialem viriutem pertinere. Si ergo in
actu pcenitentis consideretur sota displicentia
peccati prccteriti, Jwc immediate ad cliaritatem
pertinet, sicut et gaudere de bonis prceteritis.
Secl intentio operandi cleletionem peccati prce-
teriti requirit speciatem virtutem sub cha-
ritate.
Ad secundum dicendum, quod pcenitentia
habet quidem reatiter generatem materiam , in
quantum respicit omnia peccata ; sed tamen
sub ratione speciati , in quantum scilicet sunt
emendabitia per actum hominis cooperantis
Deo ad suam justificationem.
Acl tertium dicendum, quod qucetibet virtus
specialis formaliter expeltit habitum vitii op-
positi, sicut atbeclo expetlit nigredinem ab eo-
dem subjecto. iSed pcenitentia expetlit omne
peccatum effective, in quantum operatur ad
destructionem peccati , prout est remissibile ex
divina gratia, homine cooperante. Uiute non
sequitur quod sit virtus generatis.
COMMENTARIUS.
1 . Multiplex sensus qucestionis. — Primus.
— Titulum hujus articuli diligenter exponere
oportet, quoniam multiplicem potest habere
sensum. Etex perceptione veri sensus penclet
intelligentia mentis D. Thomee. Primus ergo
sensus esse potest, an poenitentia sit virtus
spccialis, icl est, an sit aliqua peculiaris vir-
tus ad hoc solum munus destinata, ut opere-
tur ad destructionem peccati commissi^, qua-
tenus est Dei otfensa. Et hoc sensu putant
aliqui D. Thomam movisse qusestionem, et
in eodem respondere pcenitentiam esse spe-
cialem virtutem, quia medium, quo id pro-
bat, non est aliud, nisi quia sic operari ad
destruclionem peccati prseteriti, habet specia-
lem rationem actus laudabilis , qui ad alias
virtutes non spectat. Sed hic sensus nec elici
potest ex D. Thoma, neque in illo responsio
ejus vera esset. Primum patet, quia D. Tho-
mas solum dicit, operari illo modo requirere
virtutem distinctam a reliquis; non tamen
dicit requircre virtutem, quce nullum alium
modum operandi habeat ; neque unum sequi-
tur ex alio ; neque affirmando unum cense-
tur negare aliud; quia non oportuit omnia
munera illius virtutis explicari, sed illud quod
ad illam spectat , quatenus subest voci et
conceptui pcenitentiee. Secundum conveniunt
satis rationes, quas hic Cajetanus affert, ut
probet nullam esse posse virtutem^ qua3 se~
cundum adaequatam rationem, et officium
suum necessario prserequirat peccatum com-
missum.Nosetiam supra probavimus nullam
esse virtutem, cujus non solum adcequatum,
verum nec primarium munus sit fugere ma-
lum, operarive ad destructionem ejus , ubi
etiam ostendimus plures esse actus ejus vir-
tutis , quse peccatum prssteritum detestatur,
aut destruit, qui non necessario supponunt
in operante peccatum commissum.
2. Secundws sensus. — Secundus sensus
esse polest , an pcenitentia ita sit specialis
virtus, ut una sola et singularis virtus sufficiat
ad detestanda omnia peccata, etiamsi dis-
tinctis virtutibus videantur contraria, an ve-
ro nulla virtus per se possit adsequate hoc
munus obire, sed quasi per partes ad omnes
virtutes pertineat,singulis detestantibus pec-
cata sibi repugnantia. Et hic sensus est ex
parte verus, sed non adasquatus. Hoc poste-
rius patet, quia licet poenitentia in eo sensu
sit una, et specialis virtus, non sequitur ex
necessitate ex vi illius sensus quod sit dis-
tincta a reliquis.D.Thomas autem concludit,
pcenitentiam ita esse specialem virtutem, ut
sit distincta a reliquis. Nam, licet hoc ex-
presse non ponat in conclusione, tamen in
ratione satis id significat , dum ait propriam
rationem operandi hujus virtutis non perti-
nere ad rationem alterius virtutis. Et ideo in
solutione ad primum declarat, quomodo pce-
nitentia sit virtus a charitate distincta. As-
sumptum patet, quia charitas una virtus sin-
gularis est, et tamen illa potest versari circa
omnia peccata, fugiendo vel detestando illa ;
et idem est de virtute spei ; sed detestatio ex
timore gehenna3 ad illam pertinet, ut supra
diximus. Primum autem ex hoc facile patet :
nam si pcenitentia ita est una specialis virtus,
ut sit distincta a reliquis, talis etiam erit, ut
una sufficiat ad omnia peccata detestanda.
Alias non erit pcenitentia simpliciter, sed tan-
tum secundum quid, seu ex parle. Et ideo
D. Thomas hic in solutione ad secundum rec-
te concludit, quod si poenitentia est una virtus
specialis distincta a reliquis ob specialem ra-
116
QUiEST. LXXXV. ARTIG. II.
tionem tendendi adversus peccatum, esse de-
bct generalis quoad materiam ; quia potest
vcrsari circa omnia peccata. Unde si aliqua
est virtus, quse detestari potest unum pecca-
tum, et non aliud, ut est, verbi graiia, casti-
tas, quce dctestalur luxuriam, et non furtum,
illa non erit ita specialis , ut sit distincta ab
aliis virtutibus, quce prseter pcenitentiam con-
stituuntur.
3. Tertius sensus. — El ex liis eiiam facile ex-
cluditur tertius sensus, qui excogitari potest,
scilicet, an pcenitentia ita sit virtus specialis,
ut ad illam solam spectet tendere adversus
omne peccatum, intendendo destructionem
ejus, ut boc munus nulla alia virtus exercere
possit, aut inlendere sub aliqua ratione. Re-
fellitur(inquam) bic sensus, quia nec D. Tho-
mas expressit, aut indicavit illam exclusivam,
nec in eo sensu ejus responsio affirmativa
vera esset; quia sine dubio charitas, vel spes
sub propriis ralionibus possunt intendere
destructionem cujuscunque peccati, quate-
nus eis contrarium est. Denique, ut aliqua
virtus simpliciter specialis dicatur, constat
non esse necessarium illum modum exclusio-
nis , quia plures virtutes speciales inter se
distinctse possuntcirca eamdem maleriam sub
diversis rationibus versari.
4. Quartus ac verus articuli sensus. — Verus
crgo qusestionis sensus erit, an pcenitentia sub
aliqua propria et speciali ratioue, quse ad alias
virtutes vel Theologales , vel raorales com-
raunitcr a Philosophis numeratas, non per-
tineat, peccatum detestetur ac destruat ; ideo-
que et in se una ac specialis sil, et ab omni-
bus aliis distincta, etnihilominus omnia pec-
cata aliis omnibus contraria sub sua propria
ratione destruere intendat. Et hoc sensu af-
iirmat D. Thomas pcenitentiara esse virtutem
specialem ; quia in suo actu et objecto respi-
cit specialem honestatem, quee esl offensam
Dei, qualenus talis est, destruere. Quod in-
telligendum est de offensa, quatenus injusti-
tice ineequalitatem continet; et de iiiius de-
structione per reductionem ad sequalitatem,
quatenusbomini cum divina gratia possibilis
est. Et sic explicata ratio est facilis ex dictis
supra de objecto et actibus pcenitentiee, et
oplime infert conclusionem, quam in sequente
disputatione amplius declarabimus et confir-
mabimus.
5. Ex bis etiam facilis cst soiutio ad pri-
mum, in qua D. Thoraas ait displicentiam
peccati e.sse actum elicitum a charitate, in-
tentionem vero operandi delelionem peccali
esse actum elicitum ab speciali virtute pceni"
tentiae. Nam hoc secundum verum est de in-
tentione operandi per modum justitice, seu
recompensationis, quam vocavimus reductio-
nem ineequalitatis, quam facit injustitia, ad
aliquem modum cequalitatis. Illud autem pri-
mum est verum de illa displicentia, per quam
fit ha?c recompensatio, eo modo quo ab ho-
mine fieri potest. Cum hoc tamen stat, ut sub
propriis rationibus possit et pcenitentia eli-
cere displicentiam peccati, et charitas inten-
tionem, seu voluntatem destruendi illud, ut
in superioribus visum cst.
6. In solutione ad tertium (nam solutio ad
secundum satis jam explicata est) ait D. Tho-
mas pcenitentiam effectivc expellere omne
peccatum, quamlibet autem virtutem specia-
lem formaiiter expellerc habitum vitii oppo-
siti. In quibus verbis considerari imprimis
potest, diversimode , et quasi cequivoce sumi
vitium et peccatum ; nam cum pcenitentia di-
citnr effeciive excludere peccatum, sermo est
quoad maculam, et culpam, et etiam reatum
pcenee ; et ideo subdit D. Thoraas : Prout
peccatum est remissibile per gratiam Dei, ho-
mine cooperante. At vero quando virtus spe-
cialis dicitur formaliter expeJIere vitium op-
positum, sermo est de vitio pro habitu vilio-
so; nam illo verbo expresse utitur D. Tho-
raas; et proportionaliter debet intelligi de
habilu virtutis; nam actus virtutis non for-
maliter, sed effective expellunt habitum vitii
contrarii , licet actus formahter cxpellant ;
quo modo necesse est etiam pcenitentiam ex-
pellere forraaliter habitum vitii oppositi.
Deinde propositio ipsa, quod pcenitentia ex-
pellit effeetive peccatum, difficilis est, et con-
troversiam habet, quam infra tractando de
etfectibus poenitBntice examinabimus. Nunc
breviter plauus sensus esse videtur, pceniten-
tiam dici effective expellere peccatnm, quia
per se intcndit destructionem ejus, et ita mo-
vethominem, ut operetur quod ex parte sua
necessarium est, ut peccatum per gratiam ex-
pellatur, seu remittatur; hunc enim sensum
habent illa D. Thomee verba : In quantum
operatur ad destructionem peccati, prout est
remissibile per gratiam Dei homine coopi-
rante.
QILEST.
ARTICULUS III.
Utrum virtus pcenitentia? sit species juslitiw % .
i. Acl teriium sic proceditur. Videtur quocl
virtus pceniteniice non sit species justitice. Jus-
titia enim non est virtus Theologica , secl mo-
ralis , ut in 2 parte paiet 2. Pcenitentia autem
videtur esse virtus Theoiogica , quia Jtabet
Deum pro objecto ; satisfacit enim Deo , cui
etiam reconciliat peccatorem. Ergo videtur
quod pcenitentia non sit spscies jitstitice.
.2. Prceterea, justitia, cum sit virtus mora-
Us, consistit in medio. Sed pcenitentia non
consistit in meclio , sed in quodam excessu, se-
cunclum iltud Hierem. 6 : Luctum itnigeniti
fac tibi, planctum amarum. Ergo pcenitentia
non est species justitice.
3. Praterea, dua? sunt spscies justitice (ut
dicitur 5 Ethic.3 ),scilicet distributiva et com-
mutativa. Sed sub neutra videtur pcenitentia
contineri ; ergo videtur quod pcenitentia non
sit species justitice.
4. Prceterea, superittud Luc. 6 : Beati qui
nunc fletis, clicit Gioss. : Ecce prudentia, qua
ostenditur, quam hec terrena sint misera, et
quam beata cceiestia. Sed fiere est actus pceni-
teniice. Ergo pcenitentia magis est species pru-
dentice, quamjuslitice.
Sed contra est quod Augustinus dicit iniib.
de Pcenitentia 4 : Pcenitentia est quccdam do-
lentis vinclicla, semper puniens in se, quod do-
tet commisisse. Sed vindictam facere pertinet
adjustitiam; unde Titilius in sua Rhetor. 5 po-
nit vindicativam unam speciemjusiitue. Ergo
videlur quod pcenitentia sit species justiticc.
Responcieo dicendum, quod (sicut supra dic-
tum est) pcenitentia non habet quod sit virtus
specictlis ex hoc solo , qitod dolet de maio per-
petrato (ad lioc enim sufficeret charitas), sed ex
eo qitoci pcenitens clolet de peccato commisso, in
quanlum est offensa Dei, cum emendationis
proposito. Emendatio autern offensce contra
aiiquem commissa3, non fit per soiam cessatio-
nem ofensce, secl exigitur utterius qitcedam re-
1 Infra art. 6,corp.; et 4, d. 14, q. i, a. I,
q. A, ad 4, et q. 5 per tot., et d. lo, q. i, a. i ,
q. 3, ad 4.
2 1. 2, q. 62, art. 2 et 3.
3 C. 4, tom. 5.
4 In lib. de Vera et falsa pcenit. , cap. 8,
a medio, tom. 4.
5 Lib. 2 de Inventioiie , fol. 4 ante finem ,
art. prseced.
IAXXV. ARTIG. 111. H7
compensatio, qitce habet locitm in ofensis in at-
terum commissis, sicut et retributio ; nisi quod
recompensatio est ex parte ejus qui offenclit
(utpote cum satisfactione), retributio autem est
ex parte ejus in quem est offensa commissa.
Utrumque autem ad materiam justitice perti-
net , quia ulritmque est commutatio qucedam.
Uncle manifestum est quod pcenitentia, secun-
ditm quod est virtus, est parsjustitia;. Scien-
dum tamen est quod, secuncium PliitosopJmm
inh EtJtic. l, dupliciter dicitur justum, sciiicet
simpliciter, et sccundum quid. Simpliciter qui-
clem justum est inier cequaies, eo quod jitstitia
est cequaiilas qucedam. Qitod ipse vocatjustum
potiticum vel civiie, eo quocl omnes cives ceqita-
les sunt, qttantum ad Jioc, quod immediate sunt
sub princips, sicut tiberi existentes. Justum au-
tem secunclum qitid dicitur, quod est inter iltos
quoritm unus est sub potestate alterius , sicut
servus sub domino, filius sub patre, uxor sub
viro. Et tatem justum consideratur in pceni-
tentia. Unde pcenitens recurrit acl Deitm cum
emendationis proposiio , sicut servus ad domi-
num, secundum iilud Psal. i 22 : Sicut ocuii ser-
voritm in manibus dominorum eoruwt, iia ocuii
nostri acl Dominum Deum nostrum , donec mi-
sereatur nostri. Et sicut fitius ad patrem, se-
cundum illud Luc. '15 : Pater, peccavi in cce-
htm, et coram te. Et sicut uxor aci virum, se-
citndh-m ittitd Hier. 3 : Fornicata es cum ama-
toribus multis ; tamen revertere a:i me, ciicit
Dominus.
Ad primwm ergo dicendum , quod ( sicitt
in 5 EtJiic. 2 dicititr) justitia est virtus ad ai-
ierum ; itte autem ad quem estjustitia non di-
cetur esse materia justitice, seci magis res qitie
distribuuntur vet commutantur. Unde et ma-
teria pcenitentice non est Deus , sed actus Jtu-
mani, quibus Deits offenditur vei piacatur ; sed
Deus se Jtabet, sicut iile ad quem est justitia.
Ex quo patet quocl justitia non est virtus
TJieoiogica , quia non Jiabet Deum pro objecto
vei materia.
Ad secundum dicendum, quod mcclium jus-
titice est cequatitas, qitce constitttitur inter iitos,
inter quosest justitia, ut diciturinS EtJiic. \
In quibusdam autem nonpotest perfecta cequa-
litas constitui propter aiterius excettentiam,
sicut inter patrem et fiiium, inter Deum et Jio-
minem, ut PJdiosoplms dicit in 8 EtJiic. 4.
6, tom. 5.
i, non longe a tine, tom.
1 et2, lom. 5.
ult., tom. 5.
118
XJnde in talihis ille, qui est deficiens, debet
facere quicquid potest . Nec tamen hoc erit suf-
ficiens simpliciter , sed solum secundum acce-
ptationem superioris. Et lioc significatur per
excessum, qui attribuitur pcenitentice.
Ad teriium dicendum quod, sicnt est com-
mutatio qucedam in beneficiis (cum scilicet,
aliquispro beneficio recepto gratiam rependit),
ita etiam est commutatio in offensis, cum ali-
quis pro offensa in alterum commissa , vel in-
vitus punitur , quod pertinet ad vindicaiivam
justitiam; vel voluntarie recompensat emen-
dam, quod pertinet ad pcenitentiam , quce re-
spicit personam peccatoris , sicut justitia vindi-
cativa personam judicis ; unde manifestum est
quod utraque sub justitia commutativa conti-
netur.
Ad quartum dicendum , quocl pceniientia,
licet sit directe species justitiie , compreliendit
tamen quodammodo ea quce pertinent ad omnes
virtutes. In quantum enim est justitia quce-
dam hominis acl Deum , oportet quod partici-
pet ea quce sunt virtutum TJieologicarnm, quce
liabent Deum pro objecto. TJnde pceniteniia est
cum fide passionis CJiristi, per quam justifica-
'mur a peccatis; et cum spe venice, et cum odio
vitiorum , quod pertinet ad cliaritatem. In
quantum vero est virtus moralis, participat
aliquid prudentice , quce est directiva omnium
moratium virtutum. JSed ex ipsa ratione jusii-
tice non solum Jiabet id, quod justitice est, sed
etiam ea quce sunt temperantice et fortitudinis,
in quantum, scilicet, ea quce delectationem cau-
sant, ad temperantiam pertinent, vel terrorem
incuiiunt, quem fortitudo moderatur, in com-
munionem justitice veniunt. Et secunclum Jwc
ad justitiam pertinet et abstinere a delectabi-
libus, quocl pertinet acl temperantiam ; etsusbi-
nere dura, quod pertinet ad fortitudinem.
COMMENTARIUS.
1. Respondet D. Thomas poenitentiani esse
quamdam justitiam hominis ad Deum^ cpise
non est justitia simpliciter, sed secundum
quid. Hujus assertionis priorem partem opti-
me colligit ex principio posito in articulo
preecedenti, quod ad pcenitentiam spectat do-
lere de peccato, ut offensa Dei est, cum animo
recompensandi injuriam in Deum commis-
sam; quse est materia justitiae. Circa quam
rationem solum occurrit advertendum^ con-
firmare hoc loco D. Thomam expositionem
datam in articulo prsecedente circa specialem
rationem , sub qua pcenitentia versatur circa
QILEST. LXXXY. ARTIG. III.
peccatum ut offensa Dei est, et intendit de-
structionem ejus, scilicet, quatenus per mo-
dum recompensationis fieri potest.
2. Ex hac etiam parte hujus articuli colligi
potest, juxta mentem D. ThomEe, pceniten-
tiam non solum intendere destructionem pec-
cath sed etiam dolere de illo, in quantum
offensa Dei est emendahilis per recompensa-
tionem ; et ideo ait, dolere de malo perpetrato,
commune esse charitati cum pcenitentia; esse
tamen proprium pcenitentiEe sub illa speciaii
ratione. Deinde in hac eadem parte oportet
advertereD. Thomamnon expresse declarare
ad quam justitiam pcenitentia pertineat, an,
scilicet, ad commutativam, distrihutivam aut
vindicativam ; insinuare tamen esse quam-
dam commutativamjustitiam, dumaithanc re-
compensationem esse commutationem quam-
dam, et in solutione ad 3 id clarius exponit.
Et Cajetanus id hene declarat, et defendit con-
tra Scotum, distinguens in pcenitentia actum
primarium, qui consistit in recompensatione
culpae; et secundarium, qui spectat ad satis-
factionem pro pcena. Indicat vero Cajetanus
hunc posteriorem actum pertinere ad dis-
tinctam virtutem a pcenitentia , nempe ad
quamdam justitiam vindicativam, quee etiam
est queedam species commutativEe : Nam vin-
dicativa justltia (inquit) continetur sub com-
mutativa tanquam species sub genere. Quod
vero illi actus pertineant ad distiuctas virtu-
tes, ex eo declarat, quod in priori actu pce-
nitens tantum se habet ut reus et debitor,
solvens, prout potest; in posteriori autem ac-
tu se gerit ut minister judicis^ puniens se-
ipsum ut reum. Verumtamen, ut supra dixi,
non oportet multiplicare virtutes ; nam cum
haec vindicta in satisfactionem pcence sit vo-
luntaria, et amicabilis_, tota refertur ad ple-
niorem recompensationem et destructionem
culpee ; et quod in hoc actu se gerat pcenitens
aliquo modo ut ministerDei, non refert, quia
potest esse minister voluntarie se puniens ex
virtute pcenitentiee. Adde, fortasse etiaminter
bomines^ justitiam vindicativam^prout servat
sequalitatem commutativee , non esse distinc-
tam a communi virtute justitiee commutativee,
licet fortasse addere possit imperium justitiee
legalis, de quo alias.
3. Quomodo pcedtentia dicatur justitia se-
cundum quid. — Alteram conclusionis parlem
solum probat D. Thomas ex ea conclitione
justitiee, quee est esse ad alterum; nam in hac
deficit pcenitentia a ratione justitiee simplici-
ter, quia est hominis ad Deum ; inter quos,
QU.fST. LXXXIV. ARTIC. IV.
419
licet sit personalis distinctio, est taraen quoe-
dam conjunctio major et eminentior , quam
sit in hominibus inter servum et dominum,
filium et patrem, uxorem et maritum; quate-
nus homo totus est sub dominio Dei, et quid-
quid habet, magis est Dei quam ipsius homi-
nis. Ex qua conjunctione nascitur, ut poeni-
tentia deficiat ab exacta ratione justitioe , et
ideo dicitur esse justitia secundum quid. Ex
quo intelligi potest illam particulam, secun-
dum quid, non minuere in poenitentia ratio-
nem virtutis simpliciter, imo nec perfectio-
nem et excellentiam ejus supra justitiam hu-
manam, quee dicitur esse justitia simpliciter ;
nam sine dubio est perfectior virtus, ut ex
objecto et fine ejus facile constat ; neque
etiam minuere in illa omnem conditionem
justitise , nam illa , quge est respicere in sua
materia rationem debiti rigorosi , sine dubio
est exacta in hac justitia, et major quam in
humana justitia; nam injuria quee fit Deo,
major est. Minuit ergo illam conditionem ad
alterum, quee ad perfectam et rigorosam jus-
titiam necessaria esse dicitur. De qua condi-
tione, aliisque , quae ad justitiam inter homi-
nem et Deum pertinere possunt , dixi latius
in primo tomo, disp. 4.
4. An vero heec virtus poenitenliee deficiat
a ratione justitise, etiam in reddendo eequale,
D. Thomas hic non declarat in corpore arti-
culi ; attingit vero illud Gajetanus disputans
cum Durando et Scoto. Et in summa dicit, in
primario actu deficere poenitentiam ab hac
perfectione justitiae ; in secundario vero actu,
qui cst satisfacere pro poena, posse eequalita-
tem servare. Quam resolutionem eatenus ve-
ram esse censeo , quateuus verum est homi-
nem posse satisfacere de condigno pro poena,
non vero pro culpa ; quocl in prcedicto loco
D. Thomee tactum est, et ex discursu hujus
materiae constabit. D. Thomas autem hic in
solutione acl 2 absolute dicit pcenitentiam de-
ficere a perfectione justitiee in facienda aequa-
litate. Et declarat virtute hoc contineri in
priori ratione ; nam propter excellentiam per-
sonae, ad quam heec virtus ordinatur , non
potest eadem virtus eequale illi reddere , et
ideo non potest reddere eequale nisi secun-
dum acceptationem superioris. Et heec suffi-
ciunt etiam pro solutionibus argumentorum.
Nam quod in primo D. Thomas attingit, quo
modo Deus pertineat ad materiam poeniten-
tiee, supra, disp. 2, tractatum est, et sequenti
etiam attingetur. In solutionc vero ad 3 trac-
tat quo modo pcenitentia et aliquid habeat
justitiee vindicativee, et nihilominus sub com-
mutativa contineatur ; quod jam declaratum
est. Denique in solutione ad 4 docet quo mo-
do pcenitentia connexionem quamdam habeat
cum aliis virtutibus.
ARTICULTJS IV.
Ulrum voluntas sit proprie subjectum pceni-
tentice x .
1. Ad quartum sic proceditnr . Vicletur quod
subjectum pcenitentice non sit proprie voluntas;
pcenitentia enim est tristitice species. Sed tris-
titia est in concupiscibiii, sicut et gaudium.
Ergo pcenitentia est in concupiscibiti.
2. Prceterea , pcenitentia est vindicta quce-
dam, sicut Augustinus dicit in lib. de Pce-
nitentia 2. Sed vinciicta videtur ad irascibi-
lem pertinere, quia ira est appetitus vindictce.
Ergo videtur quod pcenitentia sit in irascibili.
3. Prceterea , prceteritum est proprium ob-
jectim memorice , secundum, Philosophum in
lib. de Memoria. Sed poenitentia est de prcete-
Hto, ut dictum est. Ergo pcenitentia est in me-
moria sicut in subjecto.
4. Prceterea , nihil agit ubi non est. Sed
poenitentia excludit peccatum ab omnibus viri-
lus animce. Ergo pcenitentia est in qualibet vi
animce, et non in voluntate tantum.
Sedcontra, poenitentia est sacrificium quod-
dam secundum illud Psalm. 50 : Sacrificium
Deo spiritus contributatus . Sed offerre sacri-
ficium est actus votuntatis , secundum iltud
Psalm. 53 : Votuntarie sacrificabo tibi. Ergo
pcenitentia est in votuntate.
Respondeo dicendum quod de pcenitentia
dupticiter toqui possumus Uno modo, secun-
dum quod est passio qucedam ; et sic, cum sit
species tristitice , est in concupiscibiii sicut in
subjecto. Atio modo, secundum quod est virtus ;
et sic , sicut dictum est 3, est species justitice.
Justitia autem (ut in secunda parie 4 habitum
est) habet pro subjecto appctitum rationis, qui
est voiuntas. Unde manifestum est quod pceni-
tentia, secundum quod est virtus, est in votun-
tate sicut in subjecto, et proprius ejus actus est
propositum emendandi Deo ittud quod contra
eum commissum est.
1 4, d. 16, q. 4, a. 3, q. 3, per tot., et q. 4,
corp.
2 In lib. de Vera et falsa poenit., c. 8, a
medio, tom. 4.
3 Art. preeced.
4 1. % q. 56.a. 6.
420 QU^ST. LXXXV. ARTIC. V.
Ad primum ergo dicendum , quod ratio illa rior liominis
procedit de pcenitentia secundum quod est pas-
sio.
Ad secundum dicendum, quod vindictam ap-
petere ex passione de alio, pertinet adirascibi-
lem. Sed appetere, vet facere vindiciam ex ra-
tione de se, vel de alio, pertinet ad volunta-
tem.
Ad tertium dicendum, quod memoria est vis
apprehensiva prceteriti. Pcenitentia autem non
pertinet ad vim apprehensivam , sed ad appe-
titivam , quce pnesupponit actum apprelien-
sivce. TJnde pcenitentia non est in memoria,
sed prcesupponit eam.
Ad quartum dicendum, quod vohmtas (sicut
inprima parte habitum est l) movet omnes alias
potentias animai. Et ideo non est inconveniens,
si pcenitentia in voluntate existens, aliquid in
singulis potentiis animce operetur.
Hic articulus non indiget commentario ;
nam ex prrecedente manifeste sequitur pro-
priam virtutem pcenitentire esse in voluntate,
ut D. Thomas respondet. Solum posset quteri,
an in appetilu sensitivo respondeat illi aliquis
habitus, facilitans illum ad cooperandum huic
justitire ad Deum in satisfactione exhibenda.
Sed heec qusestio generalis est, de his prseci-
pue virtutibus quae sunt ad alterum, et in se-
quente disputatione nonnihil in particulari
attingemus.
ARTICULUS Y.
Utrnm principium pmiitentice sit ex timore2.
\. Ad quinlum sic proceditur. Videtur quod
principium pcenitentia? non sit ex timore. Pce-
nitentia enim incipit in displicentia peccato-
vum. Sed hoc pertinet ad cliaritatem, ut supra
dictum est 3. Ergo pcenitcntia magis oritur ex
amore, quam ex timore.
2. Pra?terea, ad pcenitentiam Jiomines pro-
vocaniur per expectationem, regni coelesiis, se-
cundum illiid Matth. 3 et 4 : Pcenitentiam
agite , appropinquavit enioi regnum ccelorum.
Sed regnum ccelorum est oljectum spei. Ergo
pceniientia magis procedii ex spe, quam ex
timore.
3. Prceterca , timor cst quidam actus inte-
1 0- 82, a. h.
- A, d. U, q. 1, art. 2, q. 1, per tot., et
q. 2, corp.
3 Art. 3 hujus qua^st.
Pcenitentia autem non videtur
in nolis esse ex opere hominis, sed ex opere
Dei, secundum illud Hier. 31 : Postquam con-
vertisti me, egi pcenitentiam. Ergo pcenitentia
non procedit ex timore.
Sed contra est quod Isai. 26 dicitur : Sicut
quce concepit , cum appropinquaverit ad par-
tum,dolens clamat in doloribus suis, sic facti su-
mus, scilicet, perpcenitentiam. Etpostea subdi-
tur secundum aliam litteram : A timore tuo,
Domine, concepimus, et quasi parturivimus , et
peperimus spiritum salutis, id est, poenitentia
salutaris, ut per prcemissa paiet. Ergo poeni-
tentia procedit ex timore.
Respondeo dicendum quod de pcenitentia lo-
qui possumus dupliciter. TJno modo quantum
ad .habitum ; et sic immediate a Deo infun-
ditur sine nobis principaliter operantibus, non
tamen sine nobis dAspositive coopcrantibus per
aliquos actus. Alio modo possumus loqui cle
poenitentia quantum ad actus, qidbus Deo ope-
ranti in pceniteniia cooperamur. Quorum ac-
tuum primum principium est Dei operatio con-
vertentis cor, secundum iilud Threnor., cap.
ult. : Converte nos, Domnne, ad te, et conver-
temur. Secundus actus est motus fidei. Tertius
est motus timoris servilis, quo quis timore sup-
pticiorum a peccalis retrahitur. Quartus ac-
tus est motus spei, quo quis, sub spe venice ccn-
sequendce , assumit propositum emendandi.
Quintus actus est motus charitatis , quo alicui
peccatum dispiicet secundum seipsum, et non
jam propter supplicia. Sextus actus est motus
timoris filiatis, quo propter reverentiam Dei
aliquis emendam Deo voiuntarms offert.
Sic igitur patet, quod actus pcenitentice a
timore servili procedit , sicut a primo motu af-
fectus ad hoc ordinato; a timore autem filiati,
sicut ab immediato et proximo principio.
Ad primum ergo dicendum, quocl peccaium
prius incipit homini dispticere (maxime pec-
catori) propter supplicia, quce respicit timor
servitis, quam propter Dei offensam vel pec-
cati turpitudinem, quod pertinet acl charita-
tem.
Ad secundum dicendum , quod in regno cce-
lorum appropinquante , inteliigitur adventus
Regis, non sotum prcemiantis, sed etiam pu-
nientis. Unde et Matthwi cap. 3, Joannes
Baptista dicebat : Progenies viperarum , quis
demonstrabit vobis fugere a ventura ira.
. Ad tertium dicendum, quod ipse etiam motus
timoris procedit ex actu Dei convertentis cor;
unde dicitur Dcuteronom. capite quinto : Quis
clet eos talem habere mentem , ut timeant me ?
QIL-EST. LXXXV. ARTIC. V.
121
JEt Ueo per Jwc, quod pcenitentia a timore pro-
cedit, non excluditw quin procedat ex actu
Dei convertentis cor.
COMMENTARIUS.
1. Satis declarat D. Thomas in articulo
sensum tituli ejus; non enim iuquiritur quod
sit principium veluti physicum, efficicns in
nobis virtutem pcenitentioe ; quia lioc modo,
inquit D. Thornas, solus Deus est principium
infundens nolis virtutem pcenitentitv ,nobis tan-
ium dispositive cooperantilus ; secl inquiritur
de ipso actu pcenitentice, seu de actibus qui-
bus cooperando divince gratiee usque ad agen-
dam veram pcenitentiam perducimur, et sic
ait D. Thomas, principiura pcenitentice esse
timorem, tum servilem, tum etiam filialem;
illurn remotum, bunc vero proximum. Circa
priorem partem occurrebat qusestio, quam
bic tractat Cajetanus, an poenitentia sit vir-
tus infusa, sed hanc tractabimus disputatione
sequenle. Nunc solum adverto, quod licetde-
tur aliqua virtus poenitentiae acquisita, lo-
quendo tamen de pcenitentia Christiana, quce
so!a apud nos debet censeri poenitentia sim-
pliciter, illa revera est virtus infusa. Et ideo
D. Tbomas de bac pcenitentia Theologice
tiactans ita absolute loquitur, et supernatu-
rale ac divinum principium illi attribuit.
2. Numerantur sex actus quibus homo ad
agendam pcenitentiam perducitur : — Circa al-
teram parlem advertendum est etiam de aclu
pcenitentiee posse moveri queestionem de prin-
cipio physico ejus, de quo etiam D. Thomas
non agit, quia ad materiarn de gratia spectat.
Et de illo eadem proportione loquendum est,
qua de babitu ; utriusque enim principale
principium, non solum in genere causee pri-
ma?, sed etiam in genere causee proximee, est
Deus, ut auctor supernaturalium donorum.
Quia tam actus, quam habitus quoad substan-
tiam supernaturalis esi; quoad instrumentale
autem principium inlervenitdifferentia, quod
habitus scepe fit medio sacramento tanquam
principio physico, non vero aclus, qui vel
supponilur ad susceptionem sacramenti , vel
si est consequens.non estper se et certa lege
conjunctus cum effectu sacramenti. Ex parte
item nostra intercedit alia differentia, quod
babitus frt a solo Deo in nobis, tanquam a
principio extrinseco ; actus vero frt quidem a
Deo principaliler operante et cooperante, non
tamen sine influxu physico kumanue volun-
tatis consentientis gratiee Dei. Solum eriro
agit D. Thomas de progressu morali, quo per
varios actus intellectus et vohintatis divina
gratia trahit voluntatem.usque ad verum ac-
tum pcenitentige efficicudum. Et sic numerat
D. Thomas sex actus, quorumprimusnon est
proprie actio humana, sed est motio qucedam
divina, quee a ConcilioTridentino nomine vo-
cationis, seu excitantis gratise significatur.
Secundus est actus fidei. Reliqui sunt actus
voluntalis, inter quos primus est timor. Unde,
cum dicitur principium pcenitentiee esse ex
timore, intelligi debet inter actus bumanos a
voluntale elicitos^ inter quos ponitur timor
servilis primo loco, in secundo vero spes, et
in tertio charitas, non quia bic ordo sit sim-
pliciter necessarius, sed quia bic est ordina-
rius modus procedendi , et maxime accom-
modatus conditioni humanee. Et ideo doctri-
nam banc quoad hanc partem Concilium Tri-
dentinum amplexum est. Est tamen differen-
tia ; nam Concilium Tridentinum immediate
post actum amoris ponit odium et detesta-
tionem peccati , postea vero adjungit propo-
situm incboandi novam vitam ; D. Thomas
autem interponit actum timoris filialis, ut
proximum charitati, quo, inquit, propter re-
verentiam Dei aliquis emendam Deo volunta-
rius offert. Quod dictum D. Tbomce habet
difficultatem, ut supra tetigi, tumquia offerre
Deo emendam, non videtur esse actus timo-
ris, sed potius desiderii et propositi emen-
dandi vitam; tum etiam quia boc propositum
est posterius proprio actu pcenitentiee, qui est
detestatio peccati. Dici vero potest.primo D.
Thomam sub actu charitatis comprehendere
actum propriissimum pcenitentiee adversus
peccatum ; sic enim ait : Quintus aclus est
motus c!iaritatis,quo alicui peccatum displicei
secundum seipsum; quce displicentia est for-
malissimus actus pcenitentiee. Unde cum infe-
rius ait poenitentiam esse ex timore filiali,
intelligetur, vel quantum ad actum propositi
emenda"", vel quantum ad satisfactionem vo-
luntariam, quam bomo Deo offert pro pec-
calo, quam nomine emendce videtur D. Tho-
mas in illo sexto actu intelligere. Vel secun-
do, cum in quinlo actu involvit displicentiam
peccati secundum se, exponi potest, non de
propria detestatione peccali commissi, sed de
absoluta displicentia et odio peccati secun-
dum se spectati, utrepugnat bonitati divince,
jam dilect:e per charitatem ; ex qua dilec-
tione et odio nascitur qua:dam fuga status
culpee et peccati ex eodem molivo divinae
bonitatis, quee proprie pertinet ad timorem
122
QILEST. LXXXV ARTIC. VI.
filialern, quatenus respicit permanentiam in
illo statu, et illam fugit. Ex quo timore nas-
citur voluntas destruendi peccatum commis-
sum, quee jam spectat ad aclus pcenitentiae,
quam voluntatem appellavit D. Thomas vo-
luntariam oblationem emendse; nam ibi per
emendam, ut dixi, non inchoationem novee
vitse, sedrecompensationem culpae commissse
intelligit. Et ita ex hac voluntate sequitur de-
testatio prseteritae, et propositum futurse vitse.
Unde constatin doctrina D. Thomse nihil esse
contrarium doctrinae Concilii, sed Goncilium
illum actum timoris filialis omisisse, quia
fortasse adeo frequens aut necessarins non
est.
ARTIGULUS VI.
TJtrnm pcenitentia sit prima virtutum J .
i. Ad sextum sic proceditur. Videtur quod
pcenitentiasitprimavirtutum. Quiasuper illud
Matthcei 3 : Pcenitentiam agite, dicit Gfloss. 2:
Prima virtus est per pcenitentiam punire vete-
rem hominem, et vitia odisse.
2. Prceterea, recedere a termino, prius esse
mdetur quam accedere acl terminum. Sed om-
nes alice virtutes pertinere viclentur ad acces-
sum ad terminum (quia per omnes ordinatur
Jiomo ad bonum agendum), pcenitentia autem
videtur ordinari ad recessum a malo. Ergo
pcenitentia videtur esse prior omnibus aliis
virtutihus.
3. Prceterea , ante pcenitentiam est pecca-
tum in anima. Sed simul cum peccato nulla
virtus animcB inest. Ergo nulla virtus est ante
pcenitentiam ; sed ipsa videtur esse prima, quce
aliis aclitum aperit, excludendo peccatum.
Sed contra est quod pcenitentia procedit ex
ficle, spe, et cliaritate, sicut jam dictum est 3.
Non ergo est pcenitentia prima virtutum.
Respondeo dicendum, quod in virtutibus non
attenditur orclo temporis quantum acl luibitus ;
quia cum virtutes sint connexce (ut in secunda
parte MMtum est 4J omnes simul incipiunt esse
in anima. Sed dicitur una earum esse prior
altera ordine naturce, qui consideratur ex
ordine actuum; secundum, scilicet, quocl actus
unius virtutis prcesupponit actum alterius vir-
tutis. Secundum lioc igitur dicendum est, quod
1 4, d. U, q. I, art. 1, q. 6, ad 6, et art. %
q. 2.
2 Gloss. ord. ibid.
3 Art. proec.
4 1. 2, q. 65, art. 4.
actus quidam laudaliles etiam tempore prcece-
dere possunt actum et habitum poenitentite , si-
cut actus fidei et spei informuim, et actus ti~
moris servilis. Actus autem et lialitus charita-
tis simul sunt tempore cum actu et liabitu pce-
nitentice, et cum habitibus aliarum virtutum.
Nam, sicut in secunda parte habitum est *., in
justificatione impii simul est motus liberi ar-
litrii in Deum (qui est actus fidei per charita-
temformatus), etmotusliberi arbitrii in pecca-
tum , qui est actus pcenitentice. Ilorum ta-
men duorum actuum primus naturaliter prce-
cedit secundum ; nam actus virtutis pceni-
tentice est contra peccatum ex amore Dei ,
mide primus actus est ratio et causa secun-
di. Sic igitur pcenitentia non est simplici-
ter prima virtutum , nec ordine temporis ,
nec ordine naturce ; quia secundum orclinem
naturce simpliciter prcecedunt ipsam virtu-
tes Theologicce. Sed quantum ad aliquid est
prima inter cceteras virtutes orcline temporis,
quantum ad ejus actum, qui primus occurrit
in justificatione impii. Secl ordine naturce vi-
dentur esse alice virtutes priores, sicut quod est
per se , est prius eo , qnod est per accidens ;
nam alite virtutes per se videntur esse necessa-
Hcead bonum Jwminis; pcenitentia antem, sup-
posito quodam , scilicet, peccato prceexistenti ;
sicut etiam dictum est 2 circa ordinem sacra-
menti poenitentice ad alia sacramenta prce-
dicta.
Ad primum ergo dicendum, quod Gloss.
illa loquitur quantum ad Jwc, quocl actus pce-
nitentice primus est tempore inter actus alia-
rum virtutum moralium.
Acl secundum dicendum, quod in motibus
successivis recedere a termino est prius tem-
pore, quam pervenire adterminum, etpriusna-
tura, quantum est ex parte subjecti, sive secun-
dum ordinem causa materialis. Sed secundum
ordinem causce agentis et fimlis prius est per-
venire ad terminum; Jioc enim est quod primo
agens intendit. Et Jiic ordo prcecipue attendi-
tur in actibus animce, nt dicitur in 2 Pliys.
Ad tertium, dicenclum, quod pcenitentia ape-
Ht aditum virtutibus , expeltendo pecccctum
per virtutem fidei et cJiaritatis, quce sunt na-
turaliter priores ; ita tamen aperit eis aditum,
quod ipsce simul intrant cum ipsa ; nam in
justificatione impii simul cum motu liberi ar-
bitrii in Deum et in peccatum est remissio cul-
pce, et infusio gratice , cum qua simut infun-
1 1. % q. 113, art. 3 et 4.
2 Q. 65, art. 2.
DISPUTAT.
cluntur omncs virtutes, ut in secunda parte lia-
Utum est {.
Littera D. Thomee est satis perspieua ,
quantum ad ejus mentem spectat, et ex dic-
tis in superiori articulo amplius etiam decla-
rata est; quantum vero pertinet ad rem ip-
sam, attingit ordinem naturee, vel temporis
inter actus, qui concurrunt ad justificationem
impii. De qua re ex professo agitur in 1. 2,
queest. 113. Et quantum ad preesentem locum
spectat, tractabitur a nobis infra, disputando
de effeclibus pcenitentise.
DISPUTATIO VII.
DE HABITU V^&TTJTIS pgenitentIjE.
Suppositis his, quee de objecto, et actibus
hujus virtutis dicta sunt, facilius erit naturam
ipsius habitus explicare , cum habitus ab ob-
jecto , et actibus speciem sumat. Dicemus
enini, cujus ordinis, et potentise hic habitus
sit, deinde cujus speciei, et quomodo ad vir-
tutes alias comparetur.
SECTIO I.
Vtrum pcenitentia sit virtas moralis per se mfusa
voluntati.
1. Datur MUtus specialis pcenitentice. —
Primo, suppono dari aliquem habitum spe-
cialem poenitentiee, quod negarunt Altisiod.,
lib. 4 Summ., tract. 6, q. 3; ftlairon., in 4,
d. 14, q. 2, dicentes, omnes virtutes exercere
pcenitentiani, singulas sub propria ratione;
et ideo habitum pcenitentiee esse collectionem
omnium virtutum. Nos vero supra ostendi-
mus, dari quidem hanc pcenitentiee acceptio-
nem , et nihilominus etiam dari speciale
quoddam motivum ad justitiam pertinens, ex
quo possumus omnia peccata detestari; et ex
illo dici speciales actus distinctos a reliquis
habitibus virtutum. Inde ergo concluditur
dari habitum his actibus proportionatum, et
consequenter specificum. Nam si illi actus
sint vel esse possint imperfecti et ordinis na-
turalis, generabunt habitum dantem facilita-
tem ad similes actus; nam eadem ratio est
de illis, quae de aliis omnibus; si autem sint
actus perfecti et supernaturales, Deus etiam
infundet habitum ejusdem ordinis, quo illi
fiant connaturali modo ; hsec est enim neces-
1 1. 2, q. 113, art. 7 et 8, et q. 63, art. 3
et 4.
VII. SECT. I. 123
sitas habituum infusorum, quae non minus in
hoc opere locum habet quam in aliis. Atque
ita sentiunt de hac virtute D. Thornas hic, et
omnes expositores ac Doctores supra relati.
De hoc ergo habitu in hac disputatione lo-
quimur; et ad illum proprie pertinet illud
preeceptum justitise ad Deum, quo tenemur
illi salisfacere; et illi etiam opponitur spe-
ciale vitium, seu peccatum impoenitentiee.
Habilum pcenitentice non esse TiaUtum gratice.
Corollarium primum.
2. Ex quo etiam obiter intelligitur falsam
esse illam sententiam, quam Bonaventura et
alii referunt, habitum pcenitentise esse ipsum
habitum gratise, quia habet eumdem effec-
tum, scilicet remittere peccatum. Verumta-
men id esse non potest, quia habitus gratiee
est in animse essentia, et non est proximum
principium alicujus actus; at vero pcenitentia
est principium proximum illorum actuum,
quos supra declaravi, unde et in voluntate
recipitur sicut et ipsi actus. Suppono autem
in hac ratione opinionem D. Thomee, quod
gratia sit distincta ab habitu charitatis, quod
fortasse auctores illius sententiee non admit-
terent. Nihilominus tamen licet contrarium
eis demus, solum poterunt inferre gratiam
ipsam esse habitum, qui in re ipsa elicit illum
actum pcenitentiee , qui est perfectissimus et
vera contritio, nam hunc supra diximus elici
a charitate ; non tamen debuissent negare
proprium habitum pcenitentiee ex ratione jus-
titiee. Supponendo ergo proprios actus pceni-
tentiee, qui sub ratione seu ex motivo justi-
titiee fmnt, non esse elicitos a charitate, quod
supra ostensum est , nulla probabili ratione
opinari quis potest, poenitentiam esse ipsam
gratiam sanctificantem , sive quis opinetur
illam esse eumdem habitum cum charitate,
sive distinclum, quod probabilius est. Funda-
mentum autem illorum auctorum facile sol-
vitur, nam gratia remittit peccatum formali-
ter, pcenitentia vero dispositive, ut infra di-
cam. Addit D. Thomas hic, art. 2, ad 3, etiam
effective, quod posset variis modis exponi, ut
in commentario tetigi; et breviter exposui de
efficientia morali per modum imperii, nam
voluntas expellendi peccatum est proprius
actus elicitus hnjus virtutis, ut ipse expresse
docet ; per hunc autem actum imperat con-
tritionem et amorem super omnia , quibus
peccalum expellitur; qui autem efficit ulti-
mam dispositionem expellentem formam,
recte dicitur effective expellere formam.
124
QIMEST. LXXXV. ARTIC. VI.
Habitum pcenitentiw esse supematuralem et
infusum. Corollarium secundum.
3. Quorumdam sententia rejioitur. — Se-
cundo, ex his concludo, habitum pceniten-
tiae esse supernaturalem et volunlati infu-
sum. Ita aflirmat D. Thomas dictis articu-
lis, et in 4, d. 14, q. 1, art. 1, quoestiunc. 2
et sequentib., ubi eum imitantur Richardus,
Paludanus, Soto, Ledesma et alii; et Medina,
tract. 1, q. 2; Petrus Soto, lect. 8 de Poenit.
Constatque utraque pars ex proxime dictis,
et superius tractatis de actibus hujus virtutis;
ostendimus enim illos esse in sua substantia et
entitatesupernaturales; indigent ergo habiLu
connaturalis ordinis, ut supernaturali modo
fiant. Item ostendimus illos esse actus a vo-
luntate elicitos ; in eadem ergo potentia ha-
bilum postulant. Proeterea infra ostendemus
hunc actum esse justitiam quamdam ; justitia
autem voluntatis virtus est. Circa priorem
vero partem occurrebat disputatiocum Scot.,
Gabriel., Durando et aliis, qui in eademdist.
14 negant hancvirtutem esse infusam per se,
quos sequitur Marsil., q. 10, art. 2, ad argu-
menta contra quintam couclusionem, et in-
dicat Bonav., d. 17, 1 part., art. 2, q. 3, cir-
ca fiuem, quatenus ait virtutem poenitentiae
manere in peccatore, et esse informem ; quod
de virtutibus infusis, praeter iidem et spem,
communiter non admittitur. Verumtamen
dicti auctores in altero ex duobus fundamen-
tis falsis, vel utroquenituntur. Unum est, non
dari virtutes morales per se infusas, cujus
oppositum nos supponimus ex 1. 2, et in su-
perioribus id breviter declaratum est. Aliud
est, nullurn actum pcenitentioe esse in se et
intrinsece supernaturalem ; cujusoppositum,
ut opinor, efficaciter demonstratum est. Quo-
circa, licet eo modo quo dari possunt actus
pcenitentise imperfecti et naturales, illis res-
pondere possit habitusper eos acquisitus, qui
manere potest in peccatore et esse informis ,
tamen ad actus supernaturales pcenitentiae
eliciendos habitus infusus necessarius est eo
modo quo in aliis virtutibus ; est enim eadem
omnino ratio.
Sitne in appetitu sensitivo pcenitentice
habitus.
4. Vera resolutio. — Circa alteram partem
de subjecto proximo hujus habitus, quod sit
voluntas, nulla esse videtur opinionum diver-
sitas. Disput&nt vero Theologi, an in appeti-
tu sensitivo generetur etiam habitus quasi
concomitans ipsum habitum voluntatis. Quae
quoestio fere de omnibus virtutibus generali-
ter disputari potest. In proposito vero dari
talem habitum docent Paludanus, dist. 14, q.
2, n. 11, etinclinat Soto subdubitans ibidem
q. 2, art. 4, et Ledesma, 1 part., q. 25, art.
4, supponendo, ut verum est, appetitum sen-
sitivum esse capacem habituum. Et positis
etiam, quae supra dicta sunt de actibus, mihi
videtur res clara, quia ille actus pceniteniioe,
quem ostendimus esse iu appetitu, est sae.pe
repugnans sensibili inclinationi ejus; unde
est sine dubio difficilis ; usu autem et con-
suetudine fit facilis ; ergo generat habitum.
Et confirmatur, quia co modo quo in appeti-
tu, verbi gratia, est habitus temperantioe, est
etiam habitus ad dolendjum de actu intem-
perantioe, ut sic ; ergo pari ratione potest
generari habitus ad dolendum de peccato,
ut offensa Dei, eo modo quo appetitus potest
participare talem actum. De hoc vero habitu
non dicam plura, quia suppono illum esse
acquisitum tantum, et proprie non esse vir-
tutem,nisi prout subest habitui et electioni
voluntatis, propter quod nou est nisi una vir-
tus pcenitentia* ; sicut actus appetitus sensi-
tivi cum electione voluntatis, a qua proficis-
citur, non est nisi unus actus moralis. Docet
vero Bonav. , d. 14, art. 2, q. 1 , hunc habi-
tum potius esse in irascibili quam in concu-
piscibili, cum Albejto ibi, art. 8, qui etiam de
habitu voluntatis idem dicunt. Nam in volurf-
tate etiam distinguunt illas duas rationes po-
tentiarum ; in quo ego non multum immoror,
quia neque in appetitu , neque in voluntate
existimo esse potentias realiter distinctas ; et
sine dubio possunt inveniri in hoc habitu ac-
tus pertinentes ad irascibilem partem, ut est
appetitus vindietoe de peccato commisso, et
actus etiam pertinentes ad concupiscibilem ,
ut est ipsa voluntas non offendendi Deum, et
amor ipsius honestatis, quae est in objecto
pcenitentia?.
Habitum pcenitentice esse honeslum, et virtu-
tem simpliciler. CorolVirium tertium.
5. Tertio, addendum est hunc habitum esse
honestum et virtutem simpliciter. Est asser-
tio D. Thom. hic, et in 4, dist. 14, q. 1, ubi
Soto, et alii communiter; Alensis, 4 p., q. 54,
membr. 1 ; Marsil. in 4, q. 10, art. 1 ; Medi-
na, tract. 1, q. 1; et Sancti Patres semper lo-
quuntur de poenitentia tanquam de habitu
honestissimo, et perfectse virtutis, ut patet ex
his quoe supra adduximus, tractatu de artibus
pcenitentioe. Et ex ibi dictis patet facile prior
pars,
DISPUTAT.
quia illc habilus est honestus, qui est
principiura honestorum actuum ex vi pro-
prii molivi honcsti ; sed hic ita se habet, ut
patet ex dictis; ergo. Et hinc concluditur
pars altera, quia ille habitus est virtus sim-
pliciter, qui prcebetbonum et honeslum usum
in liberis actibus voluntatis, ut constat ex 1.
2, q. 54; sed hsee ita se habet ; ergo.
6. Objectio. — Solum superest objectio ,
quiaille habitus, qui necessario supponitcul-
parrij et non tam est ad constiluendum bonum
quam ad destruendum malum, non est virtus
simplieiter; sed pcenitentia talis est; ergo.
Confirmatur a simili , nam verecundia (ex
Aristotele, 2 Ethic, c, 7, et latius.lib. 4, cap.
ult.) non est virtus, quia supponit turpc fac-
tum, de quo quis erubescit; ergo, etc. Se-
cundo, quia virtus simpliciler inesse debet
ei, qui est simpliciter pcrfectus et studiosus ;
at hsec virtus non est talis; nam, ut omittam
Deum, ut Dcum, Christus, ut homo, fuit sim-
pliciter perfectus in omui virtuteundique, et
tamen hanc non habuit, neque Angeli illam ha-
bent, et aliqui etiam iJiam excludunt a B. Vir-
gine, et ab Adamo in statu innocentise; ergo.
7. Rejiciuntur. — Gfermana solutio. — Ad
argumentum,Durandus in4, d. 14, q. 1 et 2,
et Cajetan., 2. 2, q. 114, art. 1 , concedunt
pcenitentiam non esse virtutem simpliciter,
sed secundum quid. Verumtamen aut non lo-
quuntur consequenter, aut non considerant
virtutem hanc secundum adsequatam ratio-
nem ejus,sed solum secundum respectum ad
retractationem peccati commissi. Ipsi enim,
ut supra retuli, docent non esse primarium
munus hujus, vel alicujus virtutis, destruere
malum, sed tendere in aliquocl bonum ; ergo
non possunt hoc titulo expellere hanc a na-
tura virtutis simpliciter. Debent ergo loqui de
pcenitentia secundum inadoequatum conce-
ptum, et prsecisum respectum ad peccatum
commissum. Loquendo autem simpliciter ei
adoequate de hac virtute, falsum est quod in
argumento sumitur, nimirum illam necessa-
rio supponere culpam, ut Cajetanus etiam in
sequentibus articulis docet. Falsum item est
deservire hanc virtutem soium ad destrucn-
dum malum, et non potius per se, ac prima-
rio ad aliquodbonum eonstituendum,ut a no-
bis in superioribus ostensum est, explicando
actus et munera ejus. At vero loquendo de
pcenilentia sub dicta prsecisione, seu respectu
acl actum retractalionis, faciie concedi potest
ex illo soio capite nonhabere rationem virtu-
tis consummatec et perfectae, ut jam declarabo.
VII. SECT. I. 12o
8. Salisfit primce rationi dubitandi, et tradi-
tur differentia inter pcenitentiam et verecun-
diam. — Ad primam ergo confirmationem D.
Thomas, citato loco, et secunda secundae, con-
stituit discrimen inter verecundiam et pceni-
tentiam, quod verecundia est de turpi facto
prassenti , pcenitentia de prseterito ; habcre
autem praesens turpe factum, repugnat vir-
tuti simpliciter, non autem respicere prsete-
ritum factum , ut illud detestetur. Inteliigen-
dum autem hoc est, non quia hocmunus suf-
ficiat ad constituendam virtutem simpiiciter
secundum totam capacitatemsuam ; sed quia
illud etiam munus potest pertinere ad virtu-
tem simpliciter, cnm omnino sit honestum ,
et in se nihil mali includat; quod autem il-
lud supponat, est ipsi virtuti per accidens ,
quantum ad habitum ejus.
9. Quod vero attinet ad verecundiam, vi-
detur illa responsio difficultatem habere.
Nam, cum verecundia sit fuga mali et displi-
centia, non videtur esse posse de malo quod
actu committitur, sed de illo quod proxime
prsecessit, de quo etiam potest esse pceniten-
tia. Et sicut hsec esse potest de prseteritis
multo antea, ita et verecundia, si talia turpia
facta in memoriam revocentur; nulla ergo
est differentia. Respondetur , verecuncliam
etiam esse posse de turpi facto, dum actu fit,
et in hoc consistit dicta differentia, non vero
in eo quod nunquam possit esse verecundia
de peccato preeterito, vel proxime, vel etiam
remote, si per apprehensionem prsesens fiat,
nam revera potest, ut ratio facta probat et
experientia ostendit. Non ergo in hoc differt
a pcenitentia , sed in eo, quod pcenitentia
nunquam est de actu turpi dum commitlilur,
de quo tamen propriissima est verecundia.
Hujus vero ratio est, quia pcenitentia est di-
recle dc ips o facto turpi , et includit noiitio-
nem ejus ; verecundia vero non tam est de
ipso peccato, quam de infamia, dedecore, vel
rubore ex illo resultante, quse verecundia
fugit. Et ideo quoad hoc verecundia respicit
futurum, supponit vero malum turpe proe-
sens, vel propensionem ad iliud, ut sensit
D. Thomas supra, et notavit Durand. 4, d. 14,
q. 1 , ad 1. Imo sumitur ex Aristotele priori
ioco ; dicit enim esse timorem quemdam de-
decoris, dum quis veretur ne videatur ab aliis
quando uiiquid turpe facit. Unde significat
esse solum quemdam passionem, non virtu-
tem ; quod etiam D. Thomas in citato loco se-
cundse secundee indicavit, etRichardus, d. 14,
art. 1, q. 1, ad 2. Addo vero, quod licet hic
1*26
QU7EST. LXXXV. ARTIC. VI.
timor consideretur quatenus sub eleclionem
liberam cadere potest, adhuc non pertinet ad
virtutem simpliciter ; quia motivum illud fu-
giendi dedecus non est per se honestum, sed
ad summum indifferens. Unde etiam Augus-
tinus, epistol. 51 ad Macedon. , dixit : ISfiJiil
aliud est verecundia, quam quidam displicendi
metus. Quod sane quid indifferens est. Quod
si aliquando ex lionesto fine extrinseco id
fiat, pertinebit ad aliquam virtutem quae illum
finem respiciat; boc lamen est accidenta-
rium; et ideo simpliciter negatur verecun-
diam esse virtutem, quamvis sit passio utilis
*ad virtutem in incipientibus et imperfectis ;
nam in viris perfectis, negat Aristoteles ha-
bere locum verecundiam (quod moraliter ac
regulariter loquendo intelligendum est), et
inde merito colligit non esse virtutem, quia
nulla virtus repugnat cum perfecto statu vir-
tutum omnium. Et quoad hoc optime distin-
guitur verecundia a pcenitentia; nam pceni-
tentia interior et studiosa in viris etiam per-
fectissimis, et quatenus tales in praesenti sunt,
locum habet ; verecundia autem minime, per
se, ac moraliter loquendo.
De suljecto remoto pcenilentice .
40. Prima responsio ad secundam confirma-
tionem. — Adalteram confirmationem, in qua
petitur quod sit subjectum remotum hujus
virtutis, D. Thomas in 4, d. 14, q. 1, art. 3, q.
3, ad argumenta, negat absolute hanc virtu-
tem fuisse in Christo, etiam ut homine; ad-
mittit vero illam in caeteris hominibus, etiam
innocentibus. Et 1 part., q. 95, art. 3, ponit
illam in Adamo in statu innocentige ; non vero
in Angelis, quia sunt incapaces pcenitentiae.
Sequitur Richard., 4, d. 14-, art. 2, q. 3; Pa-
ladanus, q. 4; Major, q. 2, quamvis hic etiam
neget fuisse in Beata Virgine. At Alexander
Alens., 4 part., q. 42, memb. 1, art. 1, § I,
circa finem, distinclione utitur, quam ego
etiam tradidi in 1 tom. hujus 3 part., disp. 4,
sect. 5, et nunc etiam mihi maxime probatur;
imo necessario sequitur ex his quae hactenus
dixi. Nam si de pcenitentia loquamur secun-
dum rigorosam significationem vocis, per
quam connotatur respectus ad proprium pec-
catum commissum, et retractationem ejus,
sic verum est non fuisse in Christo Domino ;
quia nec peccavit, nec peccare potuit. Tamen
sub eodem respectu etiam esset neganda
Beata3 Virgini et aliis innocentibus; quamvis,
quia absolute peccare poterant, aliquo majori
titulo illis tribuatur, saltem quantum ad dis-
positionem quasi aptitudinalem , quce per
actum conditionatum explicari potest, ut sta-
tim dicam.
11. Alio vero modo loqui possumus de hac
virtute sub nomine et conceptu justitise ad
Deum, qui est magis adaequatus tali virtuti.
Et sub hac ratione dicendum est esse posse
in omni voluntate creata, quse tenetur jus
divinum illaesum servare, et in ea habere
posse saltem absolutam voluntatem non
transgrediendi aliquod divinum mandatum,
sub ratione vitandi divinam injuriam. Quam
sententiam tenuit etiam Marsil. in 4, q. 10,
ad 6, et eamdem necessaiio tenent Durandus
et Cajetanus. Nam prior asserit pcenitentiam
esseipsam justitiamcommutativam; posterior
vero asserit esse ipsam religionero; ergo in
omni subjecto capaci justitiae et religionis ne-
cessario ponere debent hanc virtutem secun-
dum se, seu quantum ad essentiam et sub-
stantiam ejus. Idem fere tenet Scotus in 4, d.
14, q. 2, ad argumenta, quamvis non loqua-
tur in particulari de Christo, sed de beatis in
communi. Ratio tamen ejus generalis est.
Expressius , et in particulari de Christo hoc
tenet Thomasde Argentina, in 4, d. 14, q. 1,
ad 5, ubi etiam sub nomine pcenitentise vide-
tur illam tribuere prsedictis omnibus , saltem
ad hunc actum conditionatum : Si peccas-
sem, detestarer peccatum. Quod mihi non pla-
cet, saltem pro Christo Domino, propter im-
potentiam peccandi. In aliis vero facilius pos-
set admitti. Denique declarari potest, quia
poenitentia geueratim sumpta pertinet ad
charitatem, et suo modo ad quamlibet virtu-
tem, ut dixi ; ergo omnis virtus de se est suf-
ficiens ad aliquam pcenitentiara eliciendam.
Et tamen hujusmodi virtutes reperiuntur in
Christo ,|et in aliis, quamvis non sub ea de-
nominatione vel connotatione pcenitentia? ge-
neralis; ergo idem proportionaliter dici debet
de pcenitentia speciali. Et hoc modo respon-
detur optime ad confirmationem positam. Nec
video difQcultatem alicujus momenti, qua3
circa hanc partem supersit.
Pcenitentiam non esse virtutem Theologicam,
sed moralem.
12. Oljectio. — Solutio. — Dico quarto :
pcenitentia non est Theologica virtus, sed
moralis. Ita docet D. Thomas hic, et in 4, d.
14, q. 1, art. 1, quaestiunc. 4; Richard., art.
2, q. 2, ubi Palud., Soto et alii; et Carthus.,
d. 16, q. 4. Probatur facile prior pars; nam
virtus Theologicaest, quee immediate attingit
DISPUTAT.
Dcum, ut objeclum quod, ul suppono cx pri-
ma secundee; heec autem virtus non ita attin-
git Dcum, ut coustat exdictis de objecto ejus;
crgo. Item virtutes Theologales tantum sunt
tres, ut sumunt Theologi ex illo 1 ad Corint.
14 : Nunc aulem manent tria hcec, fides, spes,
charitas; sed pcenitentia non est fides, ut per
se patet; nec spes, quia, licet heec eliciat ali-
quam attritionem, tamen sub motivo valde
diverso; et idem est de charitate, quse elicit
contritionem ; quae omnia ex superioribus
patent. Dicet aliquis : si spes et charitas ,
quamvis sint Theologales virtutes, eliciunt
proprios actus pcenitentiee generalis, cur e
converso, quamvis heec virtus eliciat specia-
lem poenitentiam , non poterit esse virtus
Theologica? Circa hoc, Gabriel, d. 14, q. 1,
dub. 3, dicit charitatem, ut elicit contritio-
nem, esse virtutem moralem, non Theologi-
cam; et ita non semper distinguit re ipsa vir-
tutem Theologicam a morali, sed per respec-
tum ad diversas materias. Sed hoc pertinet
ad modum loquendi , qui non est receptus.
Verius ergo dicitur, de ratione virtutis Theo-
logicee solum esse, ut in primario actu et ob-
jecto suo immediate attingat Deum, ut quod;
poenitentia autem hoc non habet, sed versatur
semper immediate circa actus humanos, et
Deum solnm attingit ut objectum cui, ut su-
pra explicatum est. Et in hoc differt etiam ab
spe, quae non solum dona creata, sed etiam
Deum ipsum sperat, et ita Deum ipsum attin-
git ut objectum quod, seu materiam proxi-
mam circa quam versatur. At vero poenitentia
solum attingit Deum ut personam, cui jus
suum seu debitam satisfacLionem reddit. Et
ita semper habet aliam materiam creatam
circa quam proxime versetur.
d3. Durandusreprobatur. — Atquehinc con-
cluditur altera pars assertionis; nam omnis
virtus voluntatis, aut est Theologica, aut mo-
ralis, nam heec membra includunt immedia-
tam contradictionem; sed heec est virtus vo-
lunlatis, et non Theologica; ergo moralis. At
Durand., d. 14, q. 2, voluit mixtam esse, et
quasi compositam ex Theologica et moralij
quia perfecta pcenitentia, inquit, regulatur
supernaturali regula. Sed heec ratio nullius
momenti est, quia, ut supra dixi, etiam vir-
tutes morales per se infusee regulantur su-
pernaturali regula. Deceptus etiam videtur ex
eo quod ad perfectam contritionem concur-
rere solent virtutes Theologicee, vel sperando
veniam, vel amando Deum , et morales, de-
testando culpam. Sed debuisset singula sin-*-
VII. SEGT I. 127
gulis tribuere cum proportione ; inlerveuire
enim possunt ibi plures actus ; virtus autem,
quee proprium poenitenliee actum elicit, mo-
ralis est.
14. Objectio. — Marsilii solutio. — Cfermana
solutio. — Sed objicitur breviter contra con-
clusionem, quia omnis virtus moralis consis-
tit in medio inter duo extrema; sed poeniten-
tia non habet medium, cum de omni peccalo,
etsuperomnia doleat; ergo. Respondet Mar-
silius poenitentiam ponere medium inter pree-
sumptionem et desperationem. Sed hoc po-
tius pertinet ad spem, ut constat ex 2. 2.
Quanquam dici posset, per se primo hoc
convenire spei, participari autem suo modo a
pcenitentia, quatenus requirit condignam ees-
timationem peccati, ne homo illud contem-
nat, et obdurescat; et aliunde etiam requirit,
ne peccatum eestimetur ut malum irrepara-
bile. Deinde vero dicitur, virtutes, quee ver-
santur circa passiones, proprie habere me-
dium, quod rationis vocant, quod frequentius
est inter duo extrema. Virtus autem justitia?,
qua3 versatur circa operationes, habet me-
dium rei, quocl consistit in cequalitate rei ad
rem. Quia vero poenitentia, quee est ad Deum,
nunquam potest hanc eequalitatem perfecte
attingere, icleo non oportet ut ex hac partc
habeat medium ; sed medium ejus est facere
quantum potuerit, quanquam ex parte noslra
debeat habere medium et moderationem, ut
supra explicatum est_, cum de actibus ejus
ageremus.
Yirtutem pcenitentice esse distinctam ab omni
alia, (fuce non respicit aligtto modo Beum,
Conclusio quinta.
lo. Dico ultimo : virtus pcenitentiee dis-
tincta est in re, et in essentia, ab omni vir-
tute morali, quee non respicit aliquo modo
Deum, saltem ut objectum cui. Probatur fa-
cile, tum quia illa distinctio in objectis indicat
distinctionem in ipsis virtutibus; tum etiam
quia virtutes morales versantur tantum circa
passiones, et illee distinguuntur a pcenitentia,
quia non sunt ad alterum sicut illa ; aut ver-
santur circa actiones, quee respiciunt alte-
rum, ut justitia, et hee cum sistant in crea-
turis, necessario distinguuntur a virtutibus,
quee moderantur actiones circa Deum ip-
sum.
16. Scoti sententia.—Gabr.—kt Durandus
supra non distinguit hanc virtutem a justitia
commutativa, quee est inter homines , quia
finis ejus est constituere eequalitalem. Et quod
128
QILEST. LXXXV. ARTIC. VI.
liaic sitcum Deo, velcam homine, accidenta-
rium est. Simililer etiam est per accidens, ut
liomo non possit reddere sequale Deo , quia
virtus non respicit effectum, sed affectum. Sco-
tus aulem supra dicit esse justitiam vindicati-
vam, quia finis ejus est punire culpam. Quod
autem idem homo in se ipso illam vindicet ,
nihil refert, quia id facit ut minister Dei. Et
idem fere dicit Gabr. supra, qui addit esse
justitiam distributivam; nam haec distribuit
pcenas cum proportione ad culpas.
17. Reprolaniur. — Sed hae opiniones fucile
a nobis refelluntur ex dictis; nam jus divi-
num, et debitum ejus est longe superioris
ordinis, quam omne jus humanum ; et ideo
etiam justitia, quse respicit hoc jus, et secun-
dum illud intendit, prout potest, eequalitalera
constituere , virtus distincta et superior est.
Unde ad distinguendas has virtutes non est
accidentarium, sed valde per se,quod recom-
pensatio fiat Deo vel homini; quia ex illo ca-
pite ipsum jus, quod est justitioe objectum,
longe excellentius est, ideoque excellentio-
rem virtutem consliluit et requirit. Sicut etiam
ob similem vel proportionalem causam gra-
titudo ad Deum ob beneficia recepta, et fide-
litas in servandis promissis , virtutes postu-
lant altiores , quam proportionales actus ,
prout circa homines excrcentur. Atque ex
eodem capite provenit, ut purus homo non
possil reddere Deo ujquale pro injuria illata;
quod non est accidentarium, ut inter homines
contingere solet; sed per se ex intrinseca ra-
tione et natura taliuni personarum. Ideoque
rcete distinguitur hsec virtus ab humana jus-
titia in eo quod non valet ex vi sui ordinis
Dco reddere cequale. Quare sicut justitia in
coramuni abstrahit ab humana et divina, ita
et oequalitas. Idemque judicium est de justitia
vindicativa, nam longe diversse rationis est in
ordine ad Deiun, et in ordine ad huraanam
rempublicam seu legem ; prwsertim quia os-
tendimus supra primarium finem hujus vir-
tutis non esse salisfacere pro poena, sed pro
injuria Dei, et resarcire illam; et ad hunc fi-
nem debere ordinari ipsam vindictam, ut sit
munus hujus virtutis. Denique minor est ap-
parentia de justitia distributiva; nam proetcr
dicta, heec virtus non distribuit pcenas inter
muHos , sed conatur reddere a^quale Deo,
prout potest, et quatenus pcenam assumit
propter culpam,so!um respicit commensura-
tionem pcenee ad culpam ; idcoquc sirailior
est justitiae commutativae.
SECTIO II.
Utrum pcemtentia ita sit specialis virtus, ut eliam
a religione dislincta sit.
■1 . Cajetani sententia. — Hrec sola compa-
ratio superest ad declarandam propriam et
specificam rationem hujus habitus, estque
peculiari ratioue necessaria propter affinita-
tera et sirailitudinem poenitentiae et religionis;
utraque enim respicit Deum ut objectum cui,
et utraque aliquo modo reddit ei debilum. Et
sub hac ratione in eum , ut in finem proxi-
mum , refert aliquas humanas actiones. Pro-
pterea igitur Cajetan., dict. q. 85, art. 2, di-
cit poenitentiam esse ipsam religionem. Et
fundatur preecipue in hoc, quia alias poeni-
tentia per ss primo et adsequate solum ten-
deret in destructionem peccati, et non ad bo-
num aliquod ; hoc autem repugnat virtuti, ut
saepe diximus. Haec vero ratio non multum
urget, quia licet pcenitentia sit dislincta a re-
ligione per modum cujusdam justitiae, potest
habere bonum, quod per se primo intendat,
nempe servare illaesum jus divinum , et illi
reddere quidquid ex justitia illi debetur. Imo,
quamvis daremus pcenitentiam non esse dis-
tinctam virtutem a religione , dicendum con-
sequenter esset religionem ipsam non solum
resarcire injuriam in Deum commissam, sed
etiam sub eodem motivo vitare ne fiat, et
consequenter etiam velle ut divinum jus in-
tegrum servetur; satis enim ostensum estno-
bis haec omnia in eadem virtute connexa
esse.
2. Possumus tamen aliter illam sententiam
confirmare ; quia quae sunt divisa in inferio-
ribus, solent in superioribus esse unita ; et
ideo, licet respectu proximi justitia, gratitu-
do, fidelitas et observantia sint virtutes dis-
tinctae, tamen respectu Dei eadera virtus ad
ho3c omnia sufficere yidelur"; cujus signura
est, nam religio colit Deum , et gratias agit,
teste D. Thoma, 2. 2, q. 83, art. 17, et q. 106,
art. 1, ad 1 ; solvit etiam promissa Deo, id
est vota, 2. 2, q. 88. Eadem ergo est obser-
vantia , graiitudo et fidelitas respectu Dei ;
erit ergo etiam juslitia ; nam est eadem ra-
tio. Quae ita etiara explicari potest: nam om-
ne debitum , quod redditur Deo , solum est
propter cultum ejus, quia nulla alia utilitas
nullumve dominium potest Deo accrescere ex
nostris aclibus ; ergo in omnibus his reperitur
idera motivum et eadem ratio virtutis. Ac
propterea etiam actus pcenitentiee per mo-
DISPUTAT. VII. SECT. II.
129
dum divini cultus explicantur in Scriptura,
Psal. 50 : Sacri/icium Deo spiritus contribu-
latus ; Baruch 2 : Anima, q\um tristis est,
reddlt tibi gloriam. Hinc denique D. Thomas,
2. 2, q. 80, numerans virtutes morales in"or-
dine ad Deum , ponit solam religionem. Et
q. 81, art. 1, ponit ex August., 10 de Civit.,
cap. 4, quamdam etyrnologiarn religionis a
reeligendo Deum, quem peccando amisera-
mus, quod est munus pcenitentire. Eadem er-
go est religio.
3. Secunda sententia. — Secunda opinio
est, pcenitentiam esse propriam virtutem,
distinctam etiam a religione. Hanc signifi-
cant antiqui Theologi, quamvis hanc compa-
rationem ita in specie non faciant, sed ge-
neratim dicant hanc esse specialem virtutem
distinctam a reliquis omnibus. Ita D. Tho-
mas hic, et in 4, d. 14, q. 1 , art. 1 , pra?sertim
qusestiunc. 5, ubi distinguit poenitentiam a
latria, quae idem est quod religio. Item d. 15,
q. 4, art. 7, ad 2, et 2. 2. q. 32, art. 1, ad 2,
n bi ait eleemosynam, prout ordinatur ad sa-
tisfaciendum pro peccatis, perlinere ad poe-
nilentiam; prout vero refertur ad colendum
Deum, pertinere ad religionem. Idem sen-
tiunt Bonav., d. 14, art. \, q. 2; Palud., q. 2,
n. 22; Richard., art. 1, q. 2; et Medina,
tract. 1 de Poenitent., q. 1. In particulari vero
contra Gajetanum docent hanc sententiam
Soto, d. 14, q. 2, art. 2, et Cano, dicta relec-
tione de Pcenit. , part. 2. Fundamentum hu-
jus sententiaa est, quia pcenitentia formaliter
non intendit cultum Dei , sicut religio, sed
satisfacere, seu resarcire injuriam Dei, quod
est valde diversum, ut a simiii ex rebus hu-
manis intelligi potest. Et ex diversa ratione
debiti; nam cultus solum dehetur ex quadam
morali decentia et ralione, satisfactio autem
ex debito legali et rigoroso.
Pcenitentiam et religionem non esse unum
simplicem habitum.
4. Suppositis principiis, quae de distinctio-
ne et augmento habituum nuper posui in
Metaph., disp. 44, sect. 11 , censeo unum esse
fere certum, aliud vero posse pertinere ad
modum loquendi. Itaque poenitentia et religio
non sunt unum simplex habitus , neque in rc
ipsa babent aliquam veram unitatem per
realem unionem inter se ; et hoc est quod ad
retn pertinet. Probatur autem breviter ex
distinctione et varietate actuum horum habi-
tuum; sunt enim imprimis inter se distincti,
etiam secundum speciem; in quo omnes auc
XXII.
tores convenire videntnr. Et hoc saltem con-
vincit fundamentum secundoe sententiae. Rur-
sus tales actus non sunt inter se connexi,
quia neque unus ex alio oritur, neque e con-
trario. Unde quantum est ex vi talium actuum,
posset voluntas esse prompta et facilis ad hos
actus, verbi gratia, religionis, et non ad illos,
scilicet pcenitentioe. Quandocunque autem
tanta est diversitas in actibus, non pertinent
ad uuum simplicem habitum, ut dicto loco
probavi. Seclusa autem reali unitate habitus
per simplicitatem qualitatis , nulla est in eis
reahs et physica unitas per unionem realem
partialium habituum inter se , ut eodem loco
probavi; ergo inter hos habitus nulla est rea-
lis unitas.
5. Et hoc fundamentum apud me convincit
etiam non esse unum et eumdem habitum
religionis ad eliciendos omnes actus, qui so-
lent religioni tribui, ut votum, cultum et gra-
tiarum actionem, etc. Et quidem de gratiarum
actione tenuit hocCano supra. Est autem ea-
dem ratio de aliis. Quomodo autem inter se
distinguantur religionis habitus, non est hu-
jus loci. Et hoc est, quod ad rem pertinet.
6. De modo autem loquendi erit qusestio,
si de religiono loquamur ut de una virtute,
intelligamus autem esse unam genere proxi-
mo, non specie, aut esse unam solum per
collectionem plurium habituum habentium
inter se quamdam affinitatem, vel quasi arti-
ficialem compositionem in ordine ad honorem
Dei integre et omni ex parte servandum. Et
si aliquis ita loqui velit, merito dicet actus
poenitentiae ita pertinere ad religionem, sicut
pertinent alii actus qui illi tribui solent. Et
hoc optime declarat fundamentum primae
sententia1. , et nihil aliud probat; nec censeo
contendendum esse cum eo, qui ita loqui ve-
lit. De hac vero re latius sententiam meam
expono in opcre de Religione, quod prse ma-
nibus habco; quia exacta comparatio fieri
non potest, donec utrumque extremum per-
fecte cognoscatur.
QILESTIO LXXXVI.
DE EFFEGTU POENITENTLE, QUOAD MORTALIUM PEG-
CATORUM REMISSIONEM, IN SEX ARTICULOS DI-
VISA.
Deinde considerandum est de effectu 2)ceni-
tentice. Et primo, quantum ad remissionem
peccatorum mortalium ; secundo, quantum ad
remissionem peccitorum venialium ; tertio ,
130
QILEST. LXXXYI. ARTIC. I.
quantum ad reditum peccatorum dimissorum ;
quarto, quantum adrestitutionem virtutum.
Circa primum quseruntur sex :
1 . Utrum omnia peccata mortalia per pceni-
tentiam auferantur.
2. Utrum possint sine pcenitentia tolli.
3. Utrum unum possit remiiti sine alio.
4. Utrum pccnitentia auferat cutpam re-
manente reatu.
5. Utrum remaneant reiiquice peccatorum.
6. Utrum auferre peccatum, sit effectuspce-
nitentice in quantum est virtus, an in quan-
tum est sacramentum.
ARTICULUS I.
Utrum per pcenitentiam omnia peccata
removeantur l.
1 . A d primum sic proceditur. Videtur quod
per pcenitentiam non omnia peccata removean-
bur. Dicit enim Apostoius, Hebr. 12 , quod Esau
non invenit pcenitentice locum, quanquam cum
lacrymis inquisisset eam; Glos.'1 : Id est, non in-
venit locum venice, et benedictionis per pceni-
tentiam. Et 2 Mach. 9, dicitur de Antiocho :
Orabat scelestus Deum, a quo non erat miseri-
cordiam consecuturus . Non ergo videtur, quocl
per pcenitentiam omnia peccata tollantur.
2. Prceterea, Augustinus dicit in iib. de
Serm. Domini in monte 3, quod tanta labes
estillius peccati, scilicet cum post agnitionem
Deiper gratiam Christi, oppugnat aliquis fra-
ternitatem, et adversus ipsam gratiam invi-
dia? facibus agitatur, ut deprccandi humilita-
tem subire nonpossit, etiam si peccatum suum
mala conscientia agnoscere, et annuntiare co
gatur. Non ergo omne peccatum potest per pce-
nitentiam tolli.
3. Prceterea, Dominus dicit Matt. 12 : Qjui
dixerit contraSpiritum Sanctumverbum, non
remittetur ei, neque in hoc seculo, neque in fu-
turo. Non ergo omne peccatum remitti potest
per pcenitentiam.
Sed contra est quod dicitur Ezech. 18 : Om-
nium iniquitaUtm ejus, quas operatus est, non
recordabor amplius.
Respondeo dicendum quod hoc , quod ali-
1 Inf., q. 87, art. 1; et4, d. 14, q. 2, a. 1,
q. i, et d. 16, q. 1, art. 2, q. 3 ; et 3 contra,
cap. 156 ; et opusc. 2, c. 146.
2 Glos. interlin. ibi.
3 Lib. ], in ult. fol. libv tom. 4.
quod peccatum per pcenitentiam tolli nonpos-
sit, potest contingere dupliciter. Uno modo
quia aliquis de peccato pcenitere non posset ;
alio modo quia pcenitentia non posset delere
peccatum. Primo quidem moclo non possunt
per pcenitentiam deteri peccata dcemonum, et
ctiam hominum damnatorum ; quia affectus
eorum sunt confirmati in malo ; ita quod non
potest eis dispticere peccatum in quantum cst
culpa, sed sotum displicet eis pcena quam pa-
tiuniur. Ratione cujus aliquam pcenitentiam,
sed infructuosam , habent ; secundum iilud
Sap. 5 : Pceniteniiam agentes, et prw angus-
tia spiritus gementes. Unde talis pcenitcntia
non est cum spe venice, sed cum desperatione.
Tale autem non potest esse atiquod peccatum
hominis viatoris, cujus iiberum arbitrium fte-
xilite est ad bonum etad matum. Unde dicere
quod atiquod peccatum sit in hac vita, de quo
quis pcenitere non possit, erroneum est. Primo
quidem, quia per hoc toiieretur tibertas arbi-
trii. Secundo, quia per hoc derogaretur vir-
tuti gratice, per quam moveri potest cor cujus-
cunque peccatoris ad pcenitendum, sccundum
iiiud Prov. 21: Cor regis in manu Dei, et quo-
cunque voiuerit, vertet iitud. Qjwd autem se-
cundo modo non possit per veram pcenitentiam
aiiquod peccatum remitti, est ctiam erroneum.
Primo quidem, quia repugnat divince miseri-
cordia?, de qua dicitur Joei. 2, quod benignus
et misericors est, et patiens, et muita? miseri-
cordice, et prmstabiiis super matitia. Vincere-
tur enim quodammodo Deus ab homine, si ho-
mo peccatum vettet deteri, quod Deus detere
non veiiet. Secundo, quia hoc derogaret virtuti
passionis Chrisii, per quam pcenitentia opera-
tur, sicut et ccetera sacramenta, cum scriptum
sit primce Joannis secundo : Ipse est propitia-
tio pro peccatis nostris, non sotum nostris, sed
etiam totius mundi. Unde simpiiciter dicen-
dum est, quod omne peccatum in hac vita per
pcenitentiam veram deieri potest.
Acl primum ergo dicendum quod Esau non
vere pcenituit. Quodpatet ex hoc, quod dixit :
Venient dics tuctus patris mei, et occidam Ja-
cob fratrem meum. Simiiiter etiam nec Antio-
chus vere pcenituit ; doiebat enim de cutpaprce-
tcrita, non propler offensam Dei, sed propter
infirmitatem corporaiem, quam patiebatur.
Ad secundum dicendum quod ittud verbum
Augustini sic intettigendum cst : Tanta est
labcs itiius peccati, ut dcprecandi humiiitatem
subire non possit, sciticet de faciii ; secundum
quod dicitur iitud non posse sanari, quod non
potest de facili sanari. Potest tamen hoc fieri
DI3PUTAT. VIII
per divincs gratke virtutem, quce etiam inter-
dum in profundum maris convertit, ut dicitur
in Psal. 07.
Ad tertium dicendum, quod illud verbum,
vel blaspliemia contra Spiritum Sanctum est
finalis impcenitentia , ut Augustinus dicit in
Hb. de Verbis Domini l . Quce penitusirremis-
sibilis est, quia post finem Jiujus vitce non est
remissio peccatorum. Vel si intclligatur per
blaspJiemiam Spiritus Sancti peccatum, quod
fit ex certa malitia , vel etiam ipsa blaspJie-
mia Spiritus Sancti, dicitur non remitti, sci-
licet de facili , quia tale peccatum non liabet
in se causam excusationis. Vel quia pro tali
peccato punitur aliquis et in Jwc seculo, et in
futuro, ut in secunda parte expositum est 2.
Huic articulo integrum possemus eommen-
tarium adjungere ; tamen quia littera D.
Thomss perspicua satis est, el rem ipsam in
sequenti disputatione copiose tractaturi su-
mus, ut prolixitatem vitemus, simul cum re
ipsa mentem D. Thomce cleclarabimus.
DISPUTAT[0 VIII.
DE PRIMO EFFECTU POENIT&NTLE, QUl EST RE-
MISSIO PECCATORUM MORTALIUM.
Inter explicandam naturam hujus virtutis,
simul declaravi causas ejus : efficientem, os-
tendendo haberi per infusionem ; finalem,
declarando motivum ejus; materialem., expli-
cando subjectum ; formalem, tradendo objec-
tum , definitionem et essentiam ejus ; qnia,
cum ipsa sit queedam forma, non potest aliam
formam habere ; quare solum superest dicen-
dum de effectibus. Quam materiam prosequi-
tur D. Thomas in quatuor qusestionibus se-
quentibus, quas nos totidem disputationibus
declarabimus, necfere indigent alio commen-
tario. Eamdem etiam materiam disputant
Theologi cum Magistro in 4, dist. 15 et 46.
SECTIO I.
Utrum pcenitentia in suo genere sit sufficiens causa
ad remiltenda peccata mortalia, quantumvis
gravia et multa.
i. Duplex qucestionis sensus. — Quorum-
dam error. — Duobus modis, ut notavit D.
Thomas, q. 86, a. 1, intelligi potest peccata
1 In ser. 11, a medio ad finem, tom. 10.
2 2. 2, q. 14, art. I, 2, 3 et 4.
SECT. II. 131
non posse auferri per pcenitentiam. Primo,
quia vera poenitentia haberi non potest. Se-
cundo, quialicethabeatur, non sufficit adtol-
lenda peccata.Et utroque modo erratum est;
sed de illo priori modo instituemus seclionem
sequentem, nunc de posteriori disputamus.
In quo tres invenio fuisse errores. Primus est
eorum qui absolute negarunt poenitentiam
sufficere ad tollenda peccata mortalia. Cujus
meminit Basilius, hom. 29, quee est de pceni-
tentia, et Chrysostomus., hom. 20 ad Hebr.,
sed non referunt auctores. Lactantius autem,
lib. 6 Divin. instit., c. 24, refert Ciceronem
asseruisse eos, qui semel a virtutis via aber-
rassent, pcenitendo corrigi non posse. Ex hee-
reticis tamen non existimo hoc aliquem ne-
gasse generatim de omni tempore , vel de
omnibus peccatis ; sed specialiter de peccatis
Christianorum post baptismum commissis. Et
hoc modo errarunt heeretici dicti Cathari, et
Cataphrygse, et alii, ul videre licet in Epi-
phanio, heer. 59; Theodor., in Epitome divi-
norum decretor., cap. penult.; Hieron., lib. 2
contra Jovinianum, et epist. 50., 54 et 61 ;
August., de Vera et falsa pcenit., c. 3, et de
Agone Christian.; c. 30, et lib. de Heeresibus;
Cypriano, epist. 52. Et tribuit hunc errorem
Origeni Athanasius., oratione de peccato in
Spiritum Sanctunr, circa 11 c. Mattheei. Et
significat id Origenes, homil. 35 in Matth.,
agens de Petri negatione. Et idem tribuitur
Tertull.,de quo statimdicam. Fundamentum
hujus erroris sumptum est ex Paulo ad Hebr.
6 : ImpossiMle est eos, qui semel illuminati
sunt, etc, et cap. 10 : Non relinquitur hostiti
pro peccato.
2. Secundus error. — Secundus error fuit,
pcenitentiam sufficere ad tollenda semelpec-
c;.ita,non tamen saepius. Hunc errorem multi
putant fuisse Montani, in quem tandem inci-
dit TertulL ut constat ex Hieronym., lib. de
Scriptor. Eccles.; Vincentius Lirin., lib. Con-
tra prophanas novitotes; Nicephorus. lib. 4
Historiae, c. 12 et 34. Sunt tamen qui putent
Tertullianum postea resipuisse, et retractasse
hunc errorem, propter qusedam verba Paciani,
epist. 3 ad Sympron., in fine. Id tamen veri-
simile non est ; alioqui Hieron. et Vincent. id
non preetermisissent, cum esset res magni
ponderis. Nec verba Paciani id significant, ut
notavit Pamelius in fine vitse Tertulliani, et
preeserlim circa librum de Poenitentia.De quo
libro censet intelligenda esse verba Paciani,
cum ait : Ipsum Epistola sua, et ea ipsa, quan
CatJioIicus edidit, audies confitentem , posse
132
QILEST. LXXXVI. ARTIC. I.
Ecclesiam peccata dimiltere; per illam enim
Epistolam nihil aliud qnam librum de Pceni-
tentia intelligit, quem Tertullian. adhuc Ca-
tholicus edidit, et in eo optime de pceuilentia
sensit. Hic vero error, cujuscunque auctoris
fuerit, non videtur fundatus inScriptura, sed
in hac congmentia, quod datur hominibus
nimiapeccandi licentia, si semperpeccatorum
remissio per poenitentiam conferatur. Et in
hujus siguum aiebant Ghristum in Evangelio
neminem bis curasse; iLem ne videatur Deus
ddigere peccatum, tam facile illud remittendo,
ut refert, et eleganter traciat D. Augustinus,
libro de Vera et falsa pamitentia, cap. 5.
3. Tertius error. — Tertius error est, re-
gulariter pcenitentiam peccata auferre, excipi
tamen debere queedani peccata gravissima,
quee per pcenitentiam, quantumvis perfeclam,
non tolluntur, verbi gratia, apostasia a fide,
aut negare Christum in tormentis. Qui fuit er-
ror Novati, ut sumitur ex Eusebio, 6 Historiee,
cap. 35 ; et Ruffino, cap. 33; Nicephoro, lib. 6,
cap. 3. Et multi putant in hoc errore fuisse
Tertullianum, quia non omnibus peccatori-
bus, sed mcechis tantum ait, negandam esse
pcenitenliam, ut notavit Pamelius in antidoto
ad paradoxa Tertuliiani, num. 27, ex lib. ejus
dePudicitia. Armenos etiam queedam peccata
posuisse irremissibilia refert Prateolus. Et vi-
deri potest Armachan., lib. 9 de Quaestionib.
Armenorum, c. 27. Fundamentum sumptum
est ex quibusdam iocis Scripturee, in quibus
peccatum in Spiritum Sanctum et peccatum
ad mortem esse irremissibile indicatur. Circa
hos tamen errores oportet advertere , non
omnes eorum auctores locutos fuisse absolute
de pcenitentia, etiam interiori, sed solum de
sacramentali, ut infra, agentes de potestate
Ecclesiee ad remiitenda peccata, videbimus.
Pcenitentiam snfficere in suo genere adiollenda
peccata mortalia. Assertio prima.
4. Probatur in lege veteri. — Probatur in
lege nova. — Dico primo, poenitentiam in
suo genere esse sufficientem ad tollenda pec-
cata mortalia. Est de fide. Probatur ex Scri-
plura discurrendo per omnes leges. Nam de
tempore legis naturee, legimus Sap. 1 Adam
consecutum fuisse remissionem peccati per
sapientiam , in qua poenitentia includitur, ut
infra ostendam. Et ideo cap. 11 generaliter
dicitur : Dissimulans peccata hominum propler
pcenitentian, id est, patienter expectans, do-
nec poenitentiam agant, et sic veniam conse-
quantur. Ac propterea Cain graviter repre-
henditur,quod veniam desperaverit,Genes. 4-
De tempore legis sciiptee multa adduxi dis-
pulat. 4, nunc sufficit Jerem. 18 : Si poeni-
tentiam egerit gcns illa, agam et egojXsva. 55 :
Derelinquat impius viam suam, etc, et c. 59.
Ac denique hoc supponebant,et significabant
multa sacrificia pro peccatis, quee in illa lege
data erant. De lege nova habemus genera-
lem preedicationem pcenitentiee (Mattheei 1
et A, et Joann. \), scilicet, tanquam fructuo-
see, imo et necessariee ad remissionem pecca-
torum, juxta iila Christi verba : Nisi poeniten-
tiam egeritis, omnes simul peribitis.De poeni-
tentia ante baptismum habemus preedicatio-
nem Pelri, Act. cap. 1 et 2. De pcenitentia
post baptismum habemus primum exemplum
ejusdem Petri, qui per pcenitentiam sui pec-
cali remissionem consecutus est; erat enim
jam tunc baptizatus, quidquid Origenes supra
dicat. de quo alibi. Habemus etiam exhorta-
tionem ejusdem Pelri ad Simonem Magum
jam baptizatum, Actor. 8 : Pcenitentiam age
ab liac neqidtia tua. Quod vero Petrus addit,
Si forte, etc, non est quia dubitet de suffi-
cientia pcenitentiee ad remissionem peccati;
sed vel insinuare voluit libertatem arbitrii,
vel difficultatem, quee est in agenda vera pce-
nitentia. Eodcm modo Puulus, in epistola ad
Galatas, ad pcenitentiam provocat eos qui
post baptismum lapsi fuerant; et 1 ad Cor. 5,
excommunicat fidilem fornicarium, ut eum
ad pcemteuliam trahat, et spiritus ejus salvus
fiat.
5. Propter heec definita est heec veritas in
Trident., sess. 6, c 14, et can. 19, et tota
sess. 14; et in Conciliis Milevit. et Arausic, et
sumitur ex Niceno , can. 8, et in decrelis
multa referuntur d. 50, et in distinctionibus
de Pcenitentia. Et preeter Patres in principio
citatos, videri potest August., epist. 108,
serm. 15 de Verbis Apostoli, et serm. 181 de
Tempore, c 14, et lib. 2 de Adulterinis con-
jugiis, cap. 6; Cyprian., serm. de Ablutione
pedum ; Cyrillus Hierosolym., catech.2; Gre-
gorius, lib. 3, epist. 103. Et optime Basiiius,
dicta homil. de Pcenit.; Chrysost., hom. 7 ad
Populum; Hieronymus, Ecclesiast. 7.
6. Itatio convincens et demonstrans non
potest reddi ex sola perfectione, aut natura
virtulis pceniteutiee, quia semper heec res pen-
det ex voluntate et promissione divina. Heec
vero nobis satis constat ex'Scriptura. Et est
valde consentanea, tum misericordiee divinee,
tum etiam justitiee, etredemptioni Christi, ut
optime declarat D. Thomas hic, art. 1. Sup-
DISPLTAT. VIII. SECT. I.
posita vero promissione Dei, ex parte ipsius
pcenitenlioe redditur optima congruentia; quia
nullus potest esse actus magis proportionatus
ad hunc effectum , si in suo ordine pcrfectus
sit. ut tractando de actibus poenitentiai satis
dcclaravi. Item quia tunc homo facit quod
potest, ut lianc remissionem obtineat, consi-
derata ejus natura et fragilitate. Item, quia
in hac vita homo semper est in statu vise, ideo
necessarium fuit,etad providentiam Dei maxi-
me pertinuit ei concedere aliquem modum
quo posset veniam peccatorum consequi. Hoe
autem rationes non minus procedunt in ho-
minejam baptizato quam in aliis , ut per se
notum est. Imo quadam ratione majorem vim
habent in tempore legis gratise, in quo Dei
misericordia liberalins operatur, et Christi
redemptio jam perfecta est.
7. Confirrnatur, nam alioqui baptismus us-
qtie ad finem vitae differendus esset, ut om-
nia peccata in vita commissa simul ablueret;
essetque valdc temerarium antea baptizari ,
si postea non superesset poenitentiae reme-
dium pro peccatis, cum nemo possit sibi pro-
mittere perseverantiam in innocentia baptis-
mali.
S. Objeclio. — Responsio. — Dices, hsec recte
probare de pcenitentiee sacramento, non ta-
men de efficacia poenitentiae virtutis, de qua
nunc agirnus. Respondetur ex Tridentino ,
sess. 14, cap. 4, verum quidem esse actum
poenitentiae seu contritionem nuncnon remit-
tere peccata post baptismum commissa, nisi
cum voto sacramenti, et in ordine ad illud ;
nihilominus tamen, babita vera contritione,
statim remitti, tum quia sacramentum pce-
nitentiae non est institutum ad coarctandam
viam salutis, neque ad constituendum homi-
nem in periculo damnationis, si expectanda
semper esset realis susceptio illius sacramen-
ti ad consequendamveniam peccatorum; tum
etiam quia hic effectus est consentaneus illi
dispositioni, et promissus a Deo sine tempo-
rum limitatione, ut latius Vega, lib. 13 in
Trid.,cap. 3 et 4. Ac propterea Pius V et
Gregorius XIII damnarunt sententiam cujus-
dam Lovaniensis, qui his temporibus dixit ,
per contritionem vel actum charitatis statim
infundi habitum gratia? et charitatis non, ta-
menremitli peccatum ante realem susceptio-
nem sacramenli pcenitentia?. Qnem errorem
supra tetigimus et impugnavimus.
433
Locus Pauli exponitur.
9. Sed quid ad loca Pauli ad Hebr. 6 et 10,
quae specialiter videntur urgere contra hanc
partem. Prima responsio est illud verbum ,
impossibile, non sumi in absoluto rigore, sed
ut est idem quod valde difficile. Est enim heec
exaggeratio valde frequens in communi lo-
quendi modo, quem interdum Scriptura usur-
pat. Ita Hieronymus, lib. 2 contra Jovin. Quia
vero non videtur adeo difficile, ut qui posl
baptismum peccavit, remissionem per poeni-
tentiam obtineat, ideo Anselmus ibi non vult
hoc intelligi de omnibus baptizatis, sed spe-
cialiter de illis qui post magnam vitoe peifec-
tiouem, et postquam receperunt magna bo-
na et auxilia Dei, in peccata labuntur. Conci-
lium autem Coloniense, titulo de Pcenitentia,
hoclimitat ad peccatum apostasiaeafide post
baptismum susceptum. Quae quidem in se
vera esse possunt, non tamen accommodata
ad intentiouem Pauli. Aliter Hugo, lib. 2 de
Sacramentis, part. 14, c. 4, iliud impossibile
intelligit in toto rigore ; dicit tamen sensum
esse, impossibile esse hominem sic lapsum
restitui ad priorem innocentiam. Sed hoc
etiam de commissis ante baptismum verum
est, juxta id : Mundans non facit innocen-
Vem.
10. Vera responsio.— Litteralis ergo sensus
est, eum, qui post baptismum peccavit, im-
possibile esse renovari per iteratum baptis-
mtim, et consequi illam liberalem remissio-
nem totius culpee et pcense eo modo quo in
baptismo conceditur. Et hanc vim habet illttd
verbum, renovari, et illud, iterum crucifigen-
tes, etc. Et eodem sensu dicitur in c. 10 non
relinqui aliam hostiam, id est, aliam Christi
mortem, quae per iteratum baptisma reprse-
sentetur. Ita Chrysost. ibi, D. Thom. et alii ;
Ambros., lib. 2de Pcenit., c.2; Aug., de Ver.
et fals. poenit., c. 3; Athanas., orat. de Blas-
phem. in Spiritum Sanctum, non longe a
principio. Ubi advertit non dixisse Paulum
impossibilem esse poenitentiam, sed impos-
sibile esse per causam pcenitentue quempiam
renovari iterato baptismate. Sumitur etiam ex
Justino, q. 96 ad Gentes, ubi ait, licet in
lege Evangelica unicum sit lavacrum, relin-
qui tamen lapsis remedium, si poenitentics re~
medio uti velint. Denique D. Thomas supra,
q. 84, art. 40, ad 1 , hanc praefert expositionem
et optime declarat ; eamque ad verba Pauli
bene accommodat Adamus in Paulum.
434
QU/EST. LXXXVI. ARTIC. I.
Veram pcenitentiam esse sufficieniem ad pec-
cata tollenda, quoties' liomo peccaverit. As-
sertio secunda.
1 I . Dico secnndo : pcenitentia, si vera sit ,
non tantum semel, sed quoties homo pecca-
verit, snfficiens est ad tollenda peccata. Haec
etiam est de fide, ut tradunt omnes Theologi,
qui hoc sensu docent pcenitentiam esse itera-
bilem; quocl seque verum est de virtute, ac
de sacramento pcenitentiae. Et sumitur ex
absolutis verbis Christi, Joan. 20 : Quorum re-
miseritis peccata, remittuntur eis ;no.m licet
ihi sit sermo de sacramento, tamen jam os-
tendi ex Concilio Tridentino a sacramento ad
veram contritionem esse efficax argumen-
tum. Sunt etiam optima verbaChristi, Matth.
c. 18 : Non dico tibi septies, sed usque septua-
gies septies ; ubi ille numerus pro indefmito
ponitur,ut ibi annotaruntHieron., etHilarius,
can. 18, et Chrysost., hom. 62. Ubi advertit,
licet ibi sit sermo ad litteram de remissione
injuriarum hominum inter se, tamen per hoc
significasse Christum infmitam Dei misericor-
diam, quse pcenitentiam hominum semper ac-
ceptat. Idem habet hom. 2 in Psal. 50, circa
principium, ubi sic inquit : Peccasti? pcenitere ;
millies peccasti ? millies pcenitere. Et in se-
quentibus late confirmat, neminem, dum vi-
vit, ab hoc remedio exclusum esse. Quse ver-
bareprehenditSocrates^lib. 6 Histor., c. 21,
quia ipse Novatianus erat. Eadem vero con-
firmat idem Chrysost. apud Nicephor., lib. 2
Hist., c. 36, dicens : Vel decies millies perpce-
nitentiam resipiscens Ecclesiam ingredere, ego
paratus sum pcenitentes admittere. Idem opti-
me hom. 24 et 40 ad populum. Et Dionysius
Corinth. Episcopus, apud Nicephor.,1. 4Hist.,
c. 22, qui etiam alia refert, lib. 12, cap. 36;
et multa ex Scripturis congerit Damascenus,
lib. 2 Parallelorum, cap. 83 ; et Hieron., epist.
46 et 48; et Tertullianus, de Pcenit., c. 8, ubi
habet illa verba : Nemo deterior fiat, eo quod
Deus oonus sit, toties remiitens, quoties delin-
quimus.
12. Ratione ostenditur conclusio. — lunda-
mento hmreticorum satisfit. — Ratio veroest
eadem, qusein praecedentiassertione, et quia
secunda contritio non estminusbona, et con-
sequenter nec minus efficax quam prsece-
dens. Peccata autem qu8e prsecesserunt, cum
jam sint omnino deleta, non possunt obesse.
Illa vero circumstantia ingratitudinis, quoeest
in posteriori peccato post remissionem prio-
risj et non est adeo gravis, quin alise gra-
viores per pcenitentiam tollantur; et compre-
henditur sub generali promissione de remit-
tendis omnibus culpis, si de illis vera sitpce-
nitentia. Nec denique propter hoc datur ho-
minibus licentia peccandi. Primo quidem,
quia, ut recte dixit Augustinus, lib. de Vera
et falsa pcenitentia, cap. 5, multo major da-
retur, si homines desperarent remissionem.
Secundo, quia licet aliqui male utantur hac
Dei misericordia, non propterea debuerunt
boni privari fructu pcenitentise ; et iti hoc ma-
gis ostendit Deus odium peccati, quia sem-
per illud destruit, quoties homo illi coopera-
tur, prout potest et debet.
13. Objectio. — Solutio. — Solum objici
potest, quia in decretis et antiquis canonibus
seepe dicitur pcenitentiam semel tantum esse
concedendam, seu non iterandam, de Pceni-
tentia, d. 3, per multa capita ; et apud Am-
brosium , libro secundo de Pcenit. , cap.
c. 10; August., epist. 53 et 54; Clement.
Alexand., lib. 2 Stromatum ; Tertull.. lib. de
Pcenit., in principio ; Chrysost., hom. 1 ad
Ephes., in illa verba : In laudem glorice et
gratice suce ; et Origenem, hom. 15inLeviti-
cum.Respondetur, in illis decretis non esse
sermonem de pcenitentia, ut est virtus, vel
sacramentum, et ad internam peccati remis-
sionem ordinata ; sed de quadam pcenitentia
solemni, quam possumus ceeremonialem ap-
pellare, quoniam peculiari ritu ab Ecclesia
instituto olim fiebat ad publicam satisfactio-
nem et sedificationem ; et illa semel tantum
concedebatur, vel ad majorem terrorem, et
ne contemneretar; vel forte ne aliis esset
scandalum, si ssepius talem pcenitentiam ali-
quis ageret. Quod autem post illam adhuc
esset locus sacramento pcenitentice, et con-
sequenter remissioni peccatorum per pceni-
tentiam, certissimum est.Et specialiter con-
stat exSiricio Papa, ep. 1 decretali, cap. 5.
Nullum esse peccatum adeo grave, quin per
pcenitentiam remitti possit. Assertio tertia.
14. Dico tertio : nullum estpeccatumadeo
grave, nec tanta multitudo peccatorum, quse
non possint per veram pcenitentiam deleri in
hac vita ; ita docet hic D. Thomas, et opposi-
tum dicit esse erroneurn, intelligo autem esse
hsereticum, quia est contra definitiones Con-
ciliorum supra adductas, imo contra omnia
testimonia qua? ex Scriptura attulimus ; et
specialiter notari potest illa generalis pro-
missio, Ezech. 18 : Omnium iniquitatum ejus
non recordabor amplius. Ubi etiam notari po-
DISPUTAT.
test, eodem modo constitui hanc legem in
remittendis peccatis per pcenitentiam , quo
constituitur in gratia toifenda et meritis prse-
teritis per subsequens peceatum,in quo nul-
la est exceptio, nec magnitudinis, nec multi-
tudinis meritorum ; ergo neque e contrario in
priori remissione habet locum exceptio alicu-
jus peccati etiam gravissimi, nec multitudinis
peccatorum etiam maximse. Et simile argu-
mentum sumitur excap. 33Ezech., et ex illis
verbis Psal. 50: Cor contriiumet humiliatum,
Deus, non despicies; et ex illis Zach. 4 : Con-
vertimini ad me, et ego convertar acl vos. Ac
denique ex omnibuspromissionibus de remit-
tendis propter pcenitentiam peccatis, quee in
Scriptura sine limitatione vel restrictione fit.
Cur enim nos coarctabimus promissionesDei,
quas ipse amplissime concedif, cum hae ad
gratiam pertineant, quse amplificanda potius
est quam restringenda?
15. Haec amplificatio his tandem verbis
declaratur Deuteron. 4, cum dicitur : Si quw-
sieris Dominum, invenies eum, si tamen ex
toto corde tuo qucesieris eum ; et infra : Si ad
cardines codi fueris dissipatus , inde retraliet
te Dominus Deus tuus. Nec refert quod hoe
promissiones in Testamento veteri continean-
tur ; quia non sunt proprise illius, cum non
sint de bonis temporalibus, neque adjudi-
cialia aut cserernonialia prsecepta pertineant,
sed ad moralem vitam et internam sanctita-
tem. Unde licet non prius fuerint scriptse,
prius nihilominus fuerunt factse, et executioni
mandatse in Adamo, et aliis quibus in tempo-
re legis naturee remissa peccata fuere. Rursus
nemo dubitat, quin post legem veterem re-
mittanturpeccata ante baptismum commissa,
per pcenitentiam seu contritionem, includen-
do in voto baptismum; quse remissio non fit
nisi ex vi ejusdem promissionis; non est ergo
abolita iri lege nova. Ergo eadem ratione
durat quoad peccata post baptismum com-
missa cum eadem amplitudine, tum quia
gratia non est dirainuta in lege nova , sed
aucta; tum etiam quia tam efQcax est contri-
tio ad delenda peccata post baptismum com-
missa, quam ea quee preecesserunt. Et sacra-
mentum ipsum pcenitentise, in voto ibi inclu-
sum, tam generalem promissionem habet,
sicut baptismus, juxta verba Christi, Joan.
20 : Quorum remiseritis peccata, remitluntur
eis.
16. Ex quibus de fide certumest, sacra-
mentum illud cum debita dispositione applica-
tum, valere ad omnia peccata tollenda, quan-
VIII. SECT. I. 135
tumvis gravia et multa ; idem ergo est de
contritione, quee in voto sacramentum illud
includit, juxta doctrinam Concilii Tridentini,
sess. 14, c. 4 , ex quo habetur, omnepecca-
turn, quod per pcenitentiee sacramentum po-
test remitti , auferri etiam per contritionem
includentem votum ejusdem sacramenti. Pree-
terea, eadem peccata, quee heereticis videnlur
irremissibilia, inveniunturinTestamento novo
remissa, ut de negatione Petri supra visum
est; et de gravissima fornicatione, 2 ad Cor.
2 et 7; et 2 ad Tim. 2, ait Paulus, etiam haa-
reticos admonenclos esse , si forte per pceni-
tentiam resipiscant. Nec est dissimile illud
Apocal. 1 et 2 : Momento unde excideris, et acje-
pcenitentiam. Unde 1 Joan. 2 generatim ad
baptizatos dicitur : Si quis peccaverit, advo-
catum habemus apud Patrem, etc. , quem lo-
cum, cum aliis, ad rem preesentem optime
tractat Hieron., lib. 2 contra Jovinianum; et
Basilius, dict. homil. de Pcenitent.; et Ambro-
sius, lib. 2 de Pcenitent., cap. 4. Denique
constat hanc fuisse perpetuam Ecclesiee con-
suetudinem, et nunc etiam esse, admittendi
ad pcenitentiam quoscunque pcenitentes, ex
quocunque statu, et genere peccati, ut sumi-
tur ex Concilio Niceno, can. 8, et ex aliis,
quee refert Eusebius, lib. 5 Historiee, cap. 2,
et lib. 6, c. 34. Rationes sunt eeedem quee su-
perius adductee sunt.
Locus Matth. 12 et Marc. 3 expenditur.
1 7. Quid sit blasphemia in Spiriium sanc-
tum. — Solum superest, ut declaremus duo
testimonia in quibus contrarius error niteba-
tur. Prius est Matth. 12 et Marc. 3, ubi spiri-
tus blasphemiee, seu blasphemia in Spiritum
Sanctum, ut a Theologis appellatur, dicitur
non remitti neque in hoc seculo, neque in fu-
turo. De quo peccato tractat ex professo D.
Thomas, 2. 2, q. 14, et alii Theologi in 2, d.
42 et 43. Duo autem sunt exponenda : pri-
mum , quid sit illud peccatum; secundum,
quomodo irremissibile dicatur. De primo va-
riee sunt expositiones. Quidam dicunt esse
fmalem impoenitentiam, quse omnino irremis-
sibilis est, quia cum iila hoec vita finitur. Ita
significat Augustinus, deVera et falsa pcenit.,
c. 4, lib. 4 contra Cresconium, c. 8, et epist.
50 ad Bonifacium, circa finem, in expositione
inchoata Epist. ad Rom. , circa finem, et in
Enchiridio, cap. 83 ; Fulgent., de Fide ad Pe-
trum, c. 3. Alii intelligunt esse peccatum hee-
resis, in his quse specialiter pertinent ad per-
sonam Spiritus Sancti. Quod significat Atha-
136
QILEST. LXXXVI. ARTIC. 1.
nasius, in epist. 1 ad Serapionem, de Spiritu
Sancto ; Cyprian. tamen, lib. 3 ad Quirinum,
cap. 28, generaliter dicit esse peccatum in
Deum. Scholastici vero explicant de peccato
ex malitia et obstinatione cordis, et speciali-
ter ScotuSj d. 43 , q. 1 :, dicit esse obstinatio-
nem peccati cum desperatione veniae, et pro-
posito non pcenitendi. Et D. Thomas, juxta
eamdem sententiam, varias species ejusdem
peccati annumerat. Unde non est sensus
Theologorum, quodcunque peccatum ex ma-
litia esse peccatum in Spiritum Sanctum, sed
illud quod speciali modo opponitur hominis
sanctificationi et remissioni peccali ; quod
opus Spiritui Sancto appropriatur.
48. Gfermana responsio. — Verumtamen hsec
expositio, sicut et aliae, non sunt accommo-
datee contextui ; quia si contextus inspiciatur,
et occasio, quam Christus habuit ad illam
sententiam proferendam, non erat sermo de
his peccatis. Et ideo censeo hoc peccatum
proprie esse,quando ex malitia et duritie
cordis spiritui malo tribuuntur divina et su-
pernaturalia opera, quse Spiritus Sanctus ad
confirmandam fidem vel ad convertendos pec-
catores speciali providentia operatur ; nam
illud est proprie Spiritui Sancto resistere, ut
aliis locis Scriptura loquitur. Hunc vero esse
sensum illius loci , constat ex occasione qua
Christus id dixit, et ex causali quam Marcus
adjungit : Quoniam dlcebant : Spiritum im-
mundum Mbet ; et ex Sanctorum cxpositioni-
bus, Athanas., oratione speciali de hacre, et
orat. 2 contra Arianos, circa finem ; Basil. in
Quaestionibus brevioribus, q. 273; Hieron.,
epist. 149 ; et optime Chrysostomus, hom. 42
in Mattbaeum.
19. Vega rejicikir. — Juxta hanc ergo ex-
positionem , et cseteras prseter primam, hoc
peccatum non dicitur irremissibile, quia om-
nino tolli non possit, sed quia difficile tollitur,
eo quod homini sic disposito difficile sit ve-
ram pcenitentiam concipere , propter cordis
obdurationem et mentis excaecationem. Ita
Chrysost. supra ; et Cyprian., Epist. 52, et
lib. de Lapsis. Addit Vega, lib. 13 inTrident.,
c. 9, hoc peccatum, licet remitti possit, nun-
quam tamen remitti; sed de hoc non est lata
lex. Unde cum id ex libertate pendeat, non
est infallibile. Imo ait Chrysostomus, fortasse
nonnullos ex Judeeis, quos Christus reprehen-
debat, consecutos postea fuisse remissionem
illius peccati per ejusdem Christi vel Aposto-
lorum prcedicationem. Moraliter aulem lo-
quendo, et secundum id quod frequentius ac-
cidit, illud est verum, propter causam dic-
tam.
20. Advertit praeterea Chrysostomus hoc
peccatum tunc proprie esse , quando sine
ignorantia committitur : Quare, inquit, sic?
quia cum Spiriiusjam notus vobis esse debeat,
rem claram et manifestam oppugnatis. Et hoc
etiam adnotavit Athanasius in dicta oratione.
Et ad hunc modum accommodari potest ad
hanc expositionem communis doctrina Theo-
logorum.Denique advertit Chrysostomus, hoc
peccatum ideo dici non remitti in hoc seculo,
neque in futuro, quia punitur in hoc seculo
et in futuro. Quod etiam significavit hic divus
Thomas, ad 3,cum non omne peccatum de se
mereatur pcenam et in hoc seculo, et in fu-
turo. Deus enim qusedam peccata dissimulat
in hac vita, ut puniat in futura ; qusedam ve-
ro punit in hac vita, ne puniat in futura; hoc
vcro punit et in hoc seculo, et in futuro. Sicut
accidit Judreis, quos et in hac vita punivit per
excidium Hierosolymitauum, etc. , et in alio
seculo per seternam pcenam.
Locus 1 Joan. 5 expenditur.
21. Quod dicalur peccatum admortem. — Al-
ter locus est primse Joan. 5 : Est peccatum
acl mortem , non pro illo dico ut oret quis. Ubi
etiam insinuatur tale peceatum esse irremis-
sibile, et ideo non esse orandum pro tali pec-
catore, sicut non oramus pro damnatis. Circa
quod testimonium illa etiam duo explicanda
sunt, scilicet, quod dicatur peccatum ad mor-
tem, et qua ratione orandum non sit pro eo
qui illud committit. Et quidem Augustinus
(si ejus est opus), de Ver. et fals. pcenit.,
c. 4, intelligit hujusmodi esse omne peccatum
mortale;nam proprietas vocis hoc indicat.
Sed non polest sustineri expositio , tum quia
peccatum, quod ibidem dicitur non ad mor-
tem, dicitur privare vita , ut patet ex illis ver-
bis : Oret, et dahitur eimta; ergo non omne
peccatum mortale vocatur ibi ad mortem ;
tum eliam quia illo modo non relinquilur
commoda expositio posterioris partis, cum
oratio pro peccantibus mortaliter frequens et
usitata esse debeat. Alii ergo exponunt de
alio genere peccati, ut invidiae, prsesertim
quando ex illa aliquis Ecclesiam aut justos
persoquitur. Sumitur ex Augustino, lib. 1 de
Sermone Domini in monte, cap. 43 et 44, et
serm. 59 de Tempore, et Beda in dictum lo-
cum Joannis, qui aiunt eum pcccare ad mor-
tem, qui post agnitam Christi gratam , invi-
dup facibus agitaius, eamdem gratam Christi,
DISPUTAT. VIII. SECT. II.
et fratres suos persequitur et oppugnat. Quam catorcs interdum
expositionem tetigit hicD. Thomas, art. 1, ad
2, et eam non improbat. Tamen idem Augus-
tinus eam aperte deseruit, lib. 1 Retractatio-
num, c. 19, et merito, quia nulla sufficienti
ratione declaratur cur tali peccato illa deno-
minatio, ad mortem, tribuatur.
22. Vera resolutio. — Ambrosius ergo,
lib. 2 de Pcenit., c. 8 et 9, omne peccatum
speciali modo atrox et enorme putat ita vo-
cari, fortasse ob eam rationem, quia hujus-
modi peccatum habet speciale periculum
morale perpetuse mortis. Et eamdem exposi-
tionem attigit D. Thomas in 2, d. 43, in fine,
et q. 28 de Veritate, art. H, ad 8, q. 3 de
Malo, art. 5, ad 3, et super locum Joan.
eam approbat. Addunt vero,et recte,D. Tho-
mas et Ambrosius, Joannem non prohibere
absolute orare pro hujusmodi peccatore, sed
per quamdam exaggerationem, ad declaran-
dum periculum talis peccatoris, negative di-
xisse : Non dico ut pro illo oret quis. Et ad-
dit eleganter Arnbrosius, non quemlibet de
populo, sed virum sanctum esse aptum ad
orandum pro hujusmodi peccatore. Quod
recte explicatur ex illis verbis 1 Reg. 2 : Si
peccaverit vir in virum, placari ei potest Deus;
si autem in Deum peccaverit homo, quis orabit
pro illo ?
23. Alia responsio optima. — Ultimo vero
addo ad hunc locum recte accommodari ex-
positionem illam de peccato finalis impoeni-
tentise, quod merito ad mortem dicitur, quia
in morte eonsummatur, et ad mortem ducit
seternam ; et tunc optime et cum toto rigore
dicitur pro hujusmodi peccatore non esse
orandum, quia jam est extra statum salutis.
Et hanc etiam expositionem significavit Au-
gustinus, lib. de Correptione et gratia, c. 12,
et 1 Retractationum, c. 19 ; et Reda in eum
locum. Et favent Gregorius, 16 Moralium, c.
28, et Pacianus, Epist. 3. Videri etiam potesl
Hieron., in id Jerem. 14 : Noli orare pro po-
pulo illo. Ubi ait, stultum esse orare pro eo,
qui peccaverit ad mortem, id est, pro pec-
cante et perseverante in peccato, seu qui us-
que ad morlem emendari non vult, ut ipse
exponit.
SECTIO II.
137
pervcnire in hac vita ad
Utrum in hac vita semper possit haberi pcetnten-
tia sufficiens ad remittenda peccata, in quacun-
que gravitate et multitudine.
1. Quoiumdam opinio. — In hac re fuitali-
quorum Gatholicorum opinio, nonnullos pec-
eum statum, etpeccatorum cumulum, ut jam
non valeant sufficientem pcenitentiam age-
re, qua exeant ab statu peccati. Ita sentit
Henricus, Quodl. 8, q. 1 ; et Abulens., in Exo-
dum, c. 4, q. 12, et in Deuter., c. 2, q. 10; et
Medina, lib. 3 de Recta in Deum fide, c. 1 ;
Catherinus, opusc. de Pra^destinatione et re-
probatione; Roffens., art. 26 contra Luthe-
rum. Et probabile existimat Ruard., art. 7.
Fundamentum hujus sententiae postea vide-
bimus. Ut autem Catholicus ejus sensus in-
telligatur, advertendum est, duo requiri ad
veram pcenitentiam agendam, scilicet, liber-
tatem arbitrii et auxilium gratise, ut constat
ex certis principiis fidei. Certum ergo est, in
hac vita non amitti libertatem sufficientem
ad agendam pcenitentiam, propter gravitatem
vel multitudinem peccatorum. Neque aucto-
res citati oppositum semiunt; esset enim ma-
nifeslus error, quia peccatum nec tollit usum
rationis, nec facultatem voluntatis in se mi-
nuit; sed ad summum auget habitus pravos
et inordinatos affectus, quibus nihilominus
potest voluntas dominari, ut latius cum D.
Thoma traditur in l. 2,q. 85, art. 1 et 2.
2. Punctus difftculiatis. — Rursus ex parte
gratiae duo distinguenda sunt. Unum est vir-
tus ejus ad vincenda omnia peccata, et pceni-
tentiam agendam, illisnon obstantibusin qua-
cunque gravitate et multitudine. Et in hoc
sensu etiam est de fide non deesse virtutem
gratise ad hunc effectum, ut recte D. Thomas
hic advertit ; esset enim contra Dei omnipo-
tentiam, e,t contra excellentiam divinse gra-
tise hanc virtutem illi denegare ; neque auc-
tores citatihoc negant. Aliud ergo potest de
hac gratia controverti, scilicet, an illa, quse
ad hunc effectum sufficit, semper in hac vita
detur, vel praeparata sit omnibus ; vel inter-
dum aliquibus negetur propter peccata. Et in
hoc est punctus difficultatis ; loquor autem
de gratia sufficiente, nondeefficaci. Nam de
hac posteriori non est dubium, quin multis
hominibus non detur ; imo illis omnibus non
datur, qui de facto non convertuntur ; quia
gratia efficax appellatur , quab infallibiliter
habet effectum. Et de hac loquitur saepe Au-
gustinus, cum dicere videtur, interdumDeum
negare gratiam hominibus, etiam sine spe-
ciafi culpa eorum,ut videre licet toto librode
Prsedestinatione Sanctorum, praesertim a c.
5, et saape alias.
3. Duplex sensus qucestionis. — Nuncvero,
non est nobis necessaria disputatio de gratia
138
QILEST. LXXXVI. ARTIG. I.
efficaci, quia sufficiens satis est ut horao pos-
sit vera et reali facultate pcemtentiam agere,
si velit, et ut illi attribuatur, si nolit. Etde hac
gratia sufficienti aiunt dicti auctores^ inter-
dum denegari aliquibus hominibus propter
peccata sua. Sed in hoc sensupossumus ulte-
rius duos distinguere : unus, ut respectu ip-
sarum culparum, et in pcenam earum sit hsec
lex generaliter a Deo statuta, ut quicunque
tale peccatum commiserit, vel ad talem sta-
tum et multitudinem peccatorum pervenerit
omnino privetur auxiliis necessariis ad pce-
nitentiam agendam, etiam si multo tempore
in hac vita vivat, et quod potuerit, vel vo-
luerit, faciat ad relinquendum illum statum.
Et non opinor dictos auctores locutos esse in
hoc sensu, essetque nimis falsa, imo et erro-
nea talis sententia, ut hic dixit D. Thomas.
Quod etiam ex dicendis a fortiori constabit.
Quia constat ex Scriptura, et ex ipso usu ,
Deum ex omnibus statibus convertere ali-
quando gravissimos peccatores ad pceniten-
tiam, et in omnibus setatibus et temporibus,
ut intelligamusnullum genus peccatorum ho-
minum exclusum esse a misericordia Dei.
Quod recte docuit D. Augustinus in Enchiri-
dio, cap. 103, ita exponens illud primse ad
Tim. 2 : Deusvult omnes Jiomines salvos fieri ,
id est, ut ipse ait , omne genus humanum per
quascunque diferentias distributum, et inter
alios statim ponit homines tardi cordis, in
moribus omnibus, etin voluntatum, conscientia-
rumque mirabili varietate constitutos. Et sub-
jungit hoc esse signum a posteriori utde nul-
lo statu peccatorum desperandum sit, quod
ex omni genere salvat nos Deus. Etinlib. de
Prsedestinatione et gratia, cap. 14 et 15 (si
ejus est), eleganter id declarat per compara-
tionem Pharaonis et Nabuchodouosor , qui
fuerunt gravissimi peccatores, et valde simi-
les in statu, obduratione, ete. Et tamen unus
obtinuit gratiam agendi poenitentiam, et non
alius. Itaque non est lex de hoc statuta res-
pectu culparum ipsarum.
4. Prdbatur opinio ex Scriptura. — Proba-
tur ex Patribus. — Nihilominus potest esse
alius sensus, quem dicti auctores intendunt,
scilicet, respectu personarum aliquarum ita
Deum se habere, ut eis deneget talia auxilia
propter sua peccata, quamvis aliis habentibus
similia, vel nrajdra, non deneget ; nam cujus
vult miseretur, et quem vult indurat, ad Ro-
man. 9 dicitur. Fundatur haec opinio, sic de-
clarata, in aliquibus locutionibus Scripturee,
ut est illa Ecclesiast. 7 : Considera operaDei,
quia nullus potest corrigerc quem ipse despe-
xerit. Unde est illud Psalm. 8 : Dimisi eos sc-
cundum desideria cordis eorum; ibunt in adin-
ventionibus suis; et Jerem, 6 : Erudire Je-
rusalem, ne forte recedat anima mea a te ; et
infra : Argentum reprobum vocavieos ; etcap.
51 : Curavimus Balylonem, et non est sanata,
derelinquamus eam ; et Josue 11 : Domini
enim sententia fuerat ut indurarentur; et Joan.
12 : Propterea non poterant credere, quiadixit
Esaias : Excceca cor, etc. Ubi Cajetanus notat
illos non potuisse credere, ex defectu gratise
preevenientis. Et hos modos loquendi imitati
sunt aliqui Patres., prseserlim Isidor., lib. 2
de Summo bono, c. 15,dicens : Nonnulli ita
despiciuntur a Deo, ut non possint mala plan-
gere, etiamsi velint. Et Euseb., lib. 8 de De-
monstratione, c. 2, dicit , Deum expectare
aliquos usque ad certum terminum peccato-
rum, et postea omnino illos deserere. Et de
his aitGregor., 11 Moral., c. 5, quodlicetex-
terius vocem audiant, interius gratia Dei non
languntur. Quod etiam asseruit Bernard., in
serm. de Nimia fallacia hujus seculi, et in
speciali de Pharaone. Idem dixit Gregorius ,
lib. 31 Moral., c. 11. Et habetur etiam nomi-
ne Augustini in illo libro de Preedestin. et
gratia, cap. \k, et in inchoata expositione
epist. ad Rom. expressius id docet idem Au-
gustinus, propositione62, dicens itafuisse de-
sertum Pharaonem, ut jam impcenitentia non
imputaretur ei ad culpam, sed ad pcenam.
5. Ratione suadeiur. — Ratio vero liujus
sententiee est, quia peccata merentur totam
hanc pcenam; et expedit ad ostensionem di-
vinae justitiae, et ad terrorem aliorum, ut in-
terdum Deus illa utatur. Et confirmatur, nam
aliquando majori pcena afficit Deus peccato-
rem ; major enim pcena videtur miraculose
interficere hominem actualiter peccantem,
vel etiam vivum demergere in infernum ;
quod aliquando Deus fecit. Tandem confir-
matur ., quia aliquando Deus aliquos ita con-
lirmat in gratia, ut cadere non possint; ergo
aliquos etiam ita deserit in peccatis, ut sur-
gere non possint. Nam, si consideremus sta-
tum hujus vitee, ad utrumque indifferens est;
si vero Dei providentiam spectemus, expedit
ut justitia non minores effectus habeat quam
misericordia.
Secunda sententia.
6. Secunda sententia est, non solum veram
pcenitentiam esse sufficientem ad omnia pec-
cata tollenda, sed etiam in hac vita semper
DISPUTAT. VIII. SECT. II.
esse hominibus paratam sufficientem gratiam causam finalem
ad talem pcenitentiam agendam ; nullamque
esse admittendam exceptionem, vel in culpis,
vel in personis, quantumvis peccaverint. Hsec
est sententia D. Thomse hic. Quse sumitur ex
Alexandro Alens. , 4 part., q. 43, membr. 4,
art. 2, et qusest. 14, memb. 5, art. 2 et seqq.;
Altisiod. , lib. 3 Summse, tract. 2, c. 2, q. 5,
et lib. 4, tract. 6, c. 1, q. ult.; clarius et la-
tius Medina^ tract. 1 de Pcenit., q. 11; et Soto
in 4, d. 15, q. 1, art. 2, et 1 de Nat. et grat.,
c. 8; Ferrar., 3 Cont. gent., c. 159; et Petrus
Soto, lect. 5 de Pcenitent.; Vega, libr. 13 in
Trident., c. 12 et 13; Driedo, lib. de Captivi-
tate et redemptione generis humani, tract. 5,
aprincipio,prseserthn c. 3; etRuardus supra,
banc sententiam magis probak
7. Prolatur ex Scriptnra. — Fundamentum
proecipue sumitur ex generalibus locutioni-
bus , et promissionibus Scripturee, ut Ezech.
18 et 33 : Nolo mortem peccatoris, sed ut con-
vertatur, et: Nunquid voluntatis mece est mors
139
impii ? Ubi Hieronymus advertit illud dictum
esse ad tollendam desperationem, quia Deus
ex se semper est paratus ad vitam prsestan-
dam. Jerem. 3 est optimum de hac re testimo-
nium : Frons meretricis facta est tibi, noluisti
erubescere; ergo saltem amodo voca me; et
infra : Bevertere aversatrix Israel, dicit Do-
minus, et non avertam faciem meam a vobis,
quia Sanctus sum ego, dicit Dominus, et non
irascar in perpetuum. Quse verba et multa si-
milia, quse ibi habentur, exhortationem et
promissionem continent, quse aperte suppo-
nunt peccatores etiam gravissimos posse con-
verti ; alias tota illa esset qusedam fictio, po-
tius quam divinse misericordiee declaratio. Et
idem valet similitudo illa Isaise 49 : Nunquid
olliiisci potest mulier infantem suum , etc.
Prseterea cum Matt. 9 dicitur : Non veni vo-
carejustos, sed peccatores ad pcenitentiam, in-
defmita locutio sequivalet universali. Quse
habetur c. 11 : Venite ad me omnes.
8. Quia vero dici potest has esse generales
regulas , quse interdum patiuntur exceptio-
nem. addere possumus ea loca, in quibus ho-
mines maxime obdurati et desperati eodem
modo adpcenitentiam trahuntur, quantum est
ex parte Dei. De qua re sunt optima capita 11
et 12 Sap. , ubi inter alia sunt illa verba : Dis-
simulans peccata hominum propter poeniten-
tiam. Quorum verus sensus est, expectans et
patienter agens,ut clarius dixit Petrus,2 Can.,
c. 3, ut homines quantumvis pravos ad pce-
nitentiam provocet ; ita ut illud, propter, dicat
Cui consonat illud Pauli, ad
Roman. 2 : Ignoras , quia benignitas Dei ad
pcenitenliam te adducit ; et subdit : Tu autem
secundum duritiam tuam , et impoenitens cor,
etc. Ut declaret quamcunque impoenitentiam
et duritiem cordis non defectui divini auxilii,
sed pravo libertatis usui esse tribuendam.
9. Probatur ex Conciliis. — Probatur ex
Patribus. — Hinc etiam Concilia absolute et
sine limitatione definiunt, semper in hac vita
dari locum pcenitentise agendse, ut specialiter
videre licet in Concilio Lateran., et habetur in
cap. Firmiter, de Summa Trinit. Et sumitur
ex Concilio Trident., tota sess. 14, et sess. 6,
c. 14, ubi etiam habet illud principium, in
hac vita neminem deseri a Deo, nisi prius
ipse Deum deserat. Sunt etiam Patrum fre-
quentes similes locutiones generales , quas
prolixum esset referre. Nonnulla tamen ver-
ba magis specialia notari possunt, ut apud
Cyprian., lib. 4, epist. 2, et ad Demetrianum
sic inquit : Quando istinc excessum fuerit ,
jam non erit locus pcenitentice ; Mc vita aut
amiltitur, aut ienetur, neque quisquam, aut
peccatis retardatur , aut annis. Idem habet
serm. de Passione Domini, et de ablutione
pedum. Quod etiam habet Chrysostomus, ho-
milia 4 de Lazaro, et in Parsenesi de pceniten-
tia; August., lib. de Pcenitentise med., c. 5 :
Adhuc in hac vita es, etc. Qui etiam epist. 59,
q. 2 , generaliter ait : Yolunias Dei nunquam
in liac vita defuit justitice , pietatique moria-
lium; et lib. 3 de Libero arbitrio, c. 19, dicit
Deum omnes ad se vocare per creaturam sibi
servientem; et libro de Prsedestin. et gratia ,
c. 14, sub nomiue Augustini dicitur : Si pie
de Deo sentiamus , etiam Pharaoni non dene-
gavit misericordiam suam. Statim vero c. 15
subdit, non tantum interius vocasse, quam ex-
terius flagellasse, quce minus idonea est ad
saluiem via ; sed non proplerea intelligit ei
denegasse auxilium sufficiens, sed efficax et
congruum.
10. Quomodo intelligendus etiam est Gre-
gorius, lib. 31 Morai., cap. 11, cum de eodem
Pharaone loquitur, et dicit Deum non emol-
liisse cor ejus gratia interiori, desuper infusa.
Apertius vero Origenes, lib. 7 ad Rom., trac-
tans verba iila c. 9 : Deus cujus vtdt misere-
tur, et quem vult indurat, ait Deum etiam ipsi
Pharaoni non denegasse facultatem pceniten-
di, et aliis locis veritatem hanc confirmat.
Sed in eo graviter errat, quod etiam acl dam-
natos hoc extendit, ut videre licet lib. 3 Pe-
riarchon, c. 1; sed de hoc alias. Apud alios
440
QU/EST. LXXXVI, ARTIC. I.
etiam Patres universale axioma est, quandiu
hsec vita durat, locum pcenitentiae concedi,
et auxilium ad illam agendam non negari, ut
videre licet apud Gregorium, lib. 17 Moral.,
cap. 4, ubi tractans illa verba Job : Dedit
Deus locum pcenitentice , inquit : Quisguis de-
linquit, et vhit, idcirco hunc divina dispensatio
in cequitate tolerat, ut ab iniquitate compescat.
Idem late Epiphanius, hseresi 59; Leo Papa,
Epist. 9; Fulgentius, epist. 7; Prosper, ad ob-
jectiones Vincentianas, responsione 25 : Ne-
onini (ait) Deus correctionis adimit viam, ne-
que quemquam honi possibilitate spoliat. Sub-
dit vero heec verba : Qui se avertit , velle et
posse sibi substulit ; quod intelligitur , vel
quantum est ex se et suo merito , vel facit
sensum compositum, seu includit conditio-
nem : Si in tali aversione perseverare velit.
Denique faciunt etiam quse supra adduxi, ut
ostenderem non requiri certum tempus ad
contritionem.
11. Ratione ostenditur. — Ratio autem pro
hac sententia est a priori divina promissio
orta ex misericordia, et fundata in justitia
Christi. Declaratur autem a posteriori ex stalu
hominis quandiu hic vivit; semper enim est
in statu viatoris; est autem de ratione viae,
ut in ea semper possit ad terminum accedi ;
ergo repugnat huic statui, quod homo prive-
tur potestate accedendi ad terminum ; ergo
et quod privetur omnibus auxiliis necessariis,
sine quibus potestatem noD habet.
12. Ad fundamenta contrarice sententice. —
Ac propterea, licet peccatum dignum sit om-
ni hac poena, tamen neque ad justitiam, ne-
que ad providentiam Dei pertinuit illam prae-
bere in hac vita, quia valde repugnat stalui
viatoris. Et ideo quamvis Deus aliquando in-
terficiat hominem corporaliter propter pec-
catum, id non repugnat; quia tunc finitur via
ejus, et saepe expedit ad commune bonum,
uti hujusmodi pcena, maxime cum publica sit
et sensibilis. Tamen tunc ita se gerit Deus
cum illo homine , ut, si in illo puncto mortis
vellet pcenitentiam agere , illi non deesset
auxilium. Denique in hoc est valde diversa
ratio de confirmatione in gratia et de hac di-
vina desertione; nara qui confirmatur in gra-
tia , semper magis ac magis potest tendere
per viam, donec perveniat ad terminum; et
hoc est per se requisitum ad statum viae ;
posse autem cadere , seu deflectere a via, est
per accidens ; et ideo nihil obstat quod con-
firmatus in gratia privetur potestate peccan-
di, quod est tantum a via deflectere. Quamvis
fortasse non privetur absolute potestate pec-
candi , sed ita custodiatur et gubernetur, ut
nunquam illa utatur, idque infallibiliter; et
ideo dicitur non posse, ut est sub tali protec-
tione Dei. At vero si homo privaretur auxiliis
necessariis, simpliciler privaretur potestate,
in ordine ad id, quod est per se primo requi-
situm in via, scilicet in accessu ad terminum
ad quem. Accedit etiam quod confirmatio in
gratia est opus misericordiae, et non repugnat
justitiae, nec statuiviatoris,ut declaratum est;
confirmatio autem , seu potius obstinatio in
peccato, licet videatur esse opus justitiae, ta-
men est quaedam justitia seu posna excedens
Statum vise, ideoque non est consentanea
providentiae divinae, et repugnat misericordise
ejus.
13. Semper est in hac vila locus pceniten-
Ucb. — Atque ita tandem concluditur, abso-
Jutam impotentiam poenitentise non posse
inveniri in homine, dum in hac vita vivit et
ratione uti potest ; quia vel illa impotentia ex
eo oriretur quod peccata obruerent liberta-
tem, et omnino determinarent illam, et hoc
non, secundumfidem, ut ostensum est.Neque
etiam potest illa impotentia oriri ex eo, quod
gratia non sit potens ad corrigendam volun-
tatem; quod etiam est de fide <*ertum, cum
oppositum repugnet Dei omnipotentiae. Nec.
denique potest provenire ex eo quod homini
denegetur sufficiens gratiae auxilium, ut os-
tensum est ; ergo nullo ex capite potest ho-
mini esse impossibile in hac vita poeniten-
tiam agere.
14. Confirmatio. — Et confirmatur ultimo,
quia in hac vita nunquam cessat prreeeptum
poenitendi, et prseceptum etiam sperandi ,
quibus repugnat talis privatio seu carentia
totius auxilii. Imo quodammodo tota certitu-
do nostrae spei labefactaretur ; nam unus-
quisque formidare poterit, nejusto Dei judi-
cio privatus sit hujusmodi auxiliis. Atque haec
videtur esse tota ostensio hujus opinionis ,
quam propterea aliqui existimant ita certam,
ut conlrariam voccnt nunc temerariam, nunc
impiam, et D. Thomas hic absolute vocat er-
roneam. Sed, ut opinor, locutus est juxta
alios sensus in principioanobis notatos. Quo-
circa, licet hsec posterior sententia absolute
mihi placeat, et prior falsa videatur, non ta-
men digna majori censura.
15. Quadam notanda pro resolutione qua?s-
tionis. — Ut autem totam rem magis decla-
rem, et exponam Scripturas, et Patres, quos
afferebat prior sententia, adverto primo duo
DISPUTAT.
esse auxilia necessaria ad poenitentiam agen-
dam, scilicet, excitans et adjuvans ; et sub
hoc posteriori membro comprehenditur con-
cursus Dei proporlionatus actibus supcrnatu-
ralibus ; sub priori vero comprebendunlur
omnia auxilia, quoe praevenicntia dicuntur.
Rursus haec auxilia prsevenientia duobus mo-
dis solent a Deo dari : primo per media ordi-
naria, et causas universales et particulares ab
ipso constitutas ad hoc munus ; ut homines
fideles ordinarie excitat Deus per ea media,
quse suntinEcclesia, infideles autemper prse-
dicationem Evangelii, humano et sensibili
modo factam, juxta illud : Quomodo audient
sine prcedicante, et : Fides ex auditu, adRom.
10. Modo autem extraordinario dat Deus banc
gratiam, vel omnino interius, vel aiiquando
per sensibilia signa,ut, verbi gratia, in voca-
tione Pauli. Prcetereaobservare oportet, juxta
usum rigorosum terminorum , aliud esse
Deum ex se denegare alicui gratiam suam,
aliud vero actu non dare ; nam hoc secun-
dum tantum significaf, quod talis gratia actu
et reipsa non ponitur in boruine, hoc vel illo
tempore, quod sane propter occurrentia im-
pedimenta frequentissime contingit in omni
genere gratise. Denegape autem, ut nunc su-
mitur, addit absolutum decretum divinee vo-
luntatis, quo statuit non dare amplius talem
gratiam, quidquid homo operetur, vel quo-
modocunque causee secundee illam postulent
aut requirant ; et de hoc modo denegandi
gratiam sufficientem ad pcenitentiam propter
commissa peccata, esttota controversia.
Deum non denegare adjutantem gratiam homini
jam excitato. Assertio prima.
16. In qua primo cerlum esse existimo,
Deum, quantum est ex se, non denegare ad-
juvantem gratiam, seu concursum superna-
turalem homini jam excitato, seu habenti su-
pernaturale principiumproximumad operan-
dum. Hanc assertionem sumo ex August., lib.
2 de Peccatorum meritis et remiss.,c. 17, ubi
ait hominem non recipere graliam adjuvan-
tem, in ipso esse, et non in Deo. Item sumi-
tur ex illo certo principio, quod Deus nemi-
nem deserit, nisi prius ipse deseratur ab ho-
mine. Prceterea, est contra legem ordinariam
providentise , Deum negare concursum ha-
benti principium. Unde etiam in naturalibus
Deus id non facit, nisi aliquando miraculose,
etpropter gravem causam. Preeterea, super-
flue Deus daret excitantem gratiam, si dene-
gaturus esset concursum, cum illa gratia so-
VIII. SEGT. II. 141
lum detur propter supernaturalem operatio-
nera, quse fieri non potest sine proportionato
concursu. Denique illa denegatio talis con-
cursus videtur propria status damnatorum ,
et repugnans statui vice.
17. Objectiones conlra prcecedentem. — Hic
vero objici possunt illa verba 2 Machab. 9,
ubi de Antiocho dicitur : Orabat scelestus Do-
minum, a quo non erat misericordiam consecu-
turus ; et illa ad Heb. 12, ubi de Esau dici-
tur : Non invenit pcenitenlia? locum, licet cum
lacrymis qnccsivisset illam. Item , Deus ali-
quibus non dat concursum actualem ad pce-
nitentiam ; ergo ab eeterno voluit non dare ;
nam quidquid in tempore fit vel non fit, ab
eeterno est ita dispositum per positivam vo-
luntatem Dei ; ergo denegat, quia denegare,
ut dixi, nihil aliud est quam non dare ex de-
creto divinoe voluntatis.
18. Explicantur testimonia. — Respon-
detur ad primum testimonium, Antiochum
non orasse petendo veram pcenitentiam, vel
concursum, aut gratiam adjuvantem ad il-
lam , sed petendo salutem corporis, ut patet
ex illis verbis : Non desperans memetipsum, sed
spem multam halens fugiendi infirmitatem ;
et ideo mirum non est quod non fuerit mise-
ricordiam consecutus, tum quia oratiode bo-
nis temporalibus non semper est infallibilis,
tum etiam propter circumstantiam petentis
iniquissimc. Et (quod obiter notandum est)
quia interdum corporalis infirmitas ita datur
in pcenam prxjcedentis peccati, ut Deus nolit
illam remittere, quantumvis oretur, vel etiam
si homo veram pcenitentiam peccati agat ;
quia propter pcenitentiam non semper remit-
tuntur temporales pceiiee. Ec ita etiam intel-
liguntur nonnulla teslimonia adducta in prio-
risententia, in quibus significatur Deum sta-
tuisse punire absque spe remissionis aliquos
populos post completam malitiam eorum ;
loquuntur enim de punilione, quae in hac vi-
ta fit in temporalibus bonis. Et haec rcspon-
sio sumitur ex D. Thoma, in hocarticulo, ad
primum. Ubi etiam respondetad alterum tes-
timonium de Esau, illum non vere pcenituis-
se. Sed addendum est, in illo loco , neque
esse sermonem de pcenitentia Esau, nec de
poenitentia peccati , sed de poenitentia Isaac,
et de retractione prioris facti, scilicet, bene-
dictionis quam dederat Jacob ; hanc enim
petebat Esau, et obtinere non potuit.
19. Rationi occurritur. — Ad rationem po-
test diciprimo, circa negationes quse in tem-
pore suntj non esse necessariam positivam
142
QILEST. LXXXVI. ARTIG. I.
voluntatem Dei, sedsufficere negationemvo-
luntatis; sic enim multi dicuntaliummundum
non esse creatum, non quia Deus proposi-
tive vohieritillum non creare, sed solum quia
non habuit voluntatem creandi. Secundo, ad-
mitto in Deo illam vohmtatem, dico tamen il-
lam non esse antecedentem, sed consequen-
tem praescientiam futuri effectus, seu repu-
gnantiee liberi arbitrii. Itaque Deus voluntate
antecedente, quantum est ex se, voluit con-
currere, non lamen omriino efficaciter et ab-
solute, sed includens conditionem, si voluntas
Jiumana cooperaretur ; preevidens autem non
cooperaturarn, voluit, et consensit, ut in re
non reciperet talem concursum in actu se-
cundo ; heec autem voluntas non satis est, ut
Deus dicatur denegare concursurn, cum ex se
paratus esset ad dandum.
Deum de se non dsnegare auxilia excitantia
necessaria ad salutem. Assertio secunda.
20. Secundo dicendum est, Deum de se non
denegare auxilia excitantia necessaria ad sa-
lutem, saltem quantum per ordinarias causas
et media instituta ab ipso fieri possunt. Heec
est contra primam sententiam, et multo ma-
gis contra Greg., in 1, d. -46, ubi non solum
post multa peccata actualia, et in poenam eo-
rum, sed etiam propter solum originale, dicit
denegasse Deum multis hominibus auxilia
sufficientia. Eamque sententiam Augustino
tribuit ; sed revera est valde falsa, et repu-
gnans pietati divinee, et illi vohmtati, qua di-
cit se velle omnes salvos fieri, et universali
Christi redemptioni; sed contra illam senten-
tiam in eo sensu in materia depreedestinatio-
ne agendum est. Nunc assertio posita valde
consentanea est Augustino in libro de Gor-
rept. et grat., c. 5 et 6. Et mihi videtur satis
probari testimoniis, et rationibus adductis pro
secunda sententia ; et proxime adductee in
preecedenti assertione possunt hic applicari.
21. Nihilominus addo non esse censura
dignum qui dixerit ita se gerere Deum cum
aliquibus horuinibus, ut non det illis actualem
excitationem supernaturalem, propter eorum
peccata, vel in aliquo, vel in toto vitee tem-
pore. Non est enim ab hac sententia alienus
D. Thomas, 2. 2, q. 2, art. 5, ad primum, et
q. 10, a. 1, juncto corpore cum solutione ad 1.
Et induci ad hocpotest testimonium Pauli Act.
14, ubi cum dixisset despexisse Deum quas-
dam gentes infideles, quasi id limitans sub-
dit : Non tamen sine testimonio reliquit semet-
ipsum. dans eis pluvias, etc. Ubi nullam men-
tionem facit supernaturalisilluminationis, sed
solum effectuum naturalium, per quos pos-
sent in cognitionem Creatoris devenire, et
majora dona non impedire. Ratio autem esse
potest, quia licet homo non possit suis viri-
bus solis se praeparare ad gratiam , potest ta-
men obstaculum ponere etiam primee voca-
tioni, et excitationi, ut docuit D. Thomas, 3
Contr. gent., cap. 159, si attente legatur ; non
cnim agit de sola gratia habituali, sed sim-
pliciter de tota gratia justificationis, ut a pri-
ma*vocatione incipit ; vel saltem de tota illa
potest intelligi, ut etiam Ferrar. ibi sentit. At
vero sunt multi homines, qui vel a principio
vitee, vel in discursu ejus multiplicando pec-
cata, ponunt obstaculum huic gratiee ; ergo
licet in re ipsa non detur aliquibus, id non
imputabitur Deo, sed ipsi homini ponenti obi-
cem. Et ideo absolute etiam verum erit, talem
hominem habere posse hanc gratiam, quia,
si non poneret obstaculum, haberet iilam ;
posset autem non ponere, cum libere peccet ;
ergo stat hominem ex parte Dei habere pa-
ralum auxilium excitans sufficiens, et in re
actunon recipere. Et confirmatur, quia non
tenetur Deus uti extraordinaria aut miracu-
losa providentia, ut alicuihominitribuat gra-
tiee auxilium; fieri autem potest, ut per causas
ordinarias lumen gratiee ad aliquem non per-
tineat ; ergo mirum non erit si Deus illum re-
linquat sine internis excitationibus gratiee,
preecipue si hoc ipsum specialiter mereantur
ejuspeccata.
Yerisimilius esse Deum nemini denegare exci-
tantem gratiam. Assertio tertia.
22. Nihilominus addo tertio, Deum semper
ita se gerere cum hominibus adultis, ut ne-
minem ita relinquat, quin aliquando oppor-
tuno tempore juxta suee providentiee disposi-
tionem tangat cor ejus, ita ut possit homo
cooperari, et se disponere, vel ad remissio-
nem peccaii, vel saltem ad aliquod donum
gratiee, quo paulatim perveniat ad ultimam
dispositionem. Hoc intendit posterior opinio,
quam omnino veram existimo, magisque con-
semaneam fidei, ac pietati, et suavi providen-
tiee Dei, et generalibus locutionibus Scriptu-
ree : Illuminat omnem hominem venientem in
hunc mundum, Ego sto ad oslium et pulso, et
similibus. Declaraturque breviter, quia si ho-
mo habet fidem, per illam excitari potest ; ip-
sa autem, moraliter loquendo, aliquando mo-
vetur per ordinaria media et objecta externa.
Itemquihabet fidem, potest orare cum com-
DISPUTAT. VIII. SEGT.
muni auxilio gratise; oratio autem habet
promissioneni certum, si cum dehitis cir-
lli.
143
SECTIO III.
cumstantiis fiat. Si vero homo non liabet fi-
dem, aut aiiquid de illa audivit, et tunc per
illum stabit, si non adhibeat diligentiam, ut
ad fidem perveniat ; nam cum illo auditu
semper est conjuncta aliqua interior excita-
tio gratise. Si vero homo nihilaudivit de tide,
fortasse non semper recipiet interius excita-
tionem circa supernaturalia objecta, recipiet
tamen aliquam motionem gratise, qua ad vi-
tse emendationem vel errorum abjectionem
aliquo modo inducatur, cui, si bene coopere-
tur, majoremrecipiet; si uutem restiterit, li-
berum erit Deo, vel ultra progredi, vel ibi
sistere. Confirmatur, quia nisi homo lapsus
habeat saltem hoc auxilium, non potest non
Sfjepius peccare ; in hoc enim sensu dixit D.
Thomas, lib. 3 Contra gentes, cap. 161, non
posse hujusmodi honiinem, nullum omnino
ponere impedimentum gratise. Dicit autem
omnino, quia licet possit ununa, vel alium ac-
tum peccati ad breve tempus vitare, non ta-
men omnia peccata, et quodlibet ex se est
sufficiens ad impediendam gratiam. Ergo, ut
homo lapsus absolute possit salvari, oportet
ut excitans gratia illi aliquando detur.
23. golvuntur argumenta prima? sententia?.
— Atque ex his tandem facile est intelligere
testimonia quee in prima opinione adducta
sunt, ad quee Petrus Soto uno verbo respon--
det, ideo dici Deum deserere homines illos,
quia preevidens eos fore obdurandos et dam-
nandos cum talibus auxiliis, non dat majora.
Sed hoc non satis est, quia hoc commune est
omnibus reprobis, et fere solum est negare
auxilium efficax. Et ideo addendum est, hu-
jusrnodi homines ita esse dispositos et prave
affectos, ut cum ordinaria providentia mora-
liter illis sit difficillimum converti, pra^sertim
si Deus ita se gerat cum illis, ut nunquam det
eis gratiam uberiorem, sed solum quam or-
dinarie dare slatuit, aut per exteriorem vo-
cationem, aut per interiorem. Addo etiam,
interdum Deum aliqua operari cum hujus-
modi hominibus, quse per se quidem confe-
runt ad salutem ; preevidet autem Deus illos
ex malitia sua esse deteriores efficiendos, et
nihilominus id permittit ; et ideo dicitur eos
relinquere, et moraliter etiam dicuntur esse
in statu in quo non possunt salvari ; sed de
hoc puncto plura diximus alibi, de reproba-
tione disputantes.
In quo genere causx pamitentia remiltat
peecatum.
1. Dixi poenitentiam esse causam remis-
sionis peccati. Nunc explicandum est genus
causee. Et quoniamconstat genus causee fina-
lis hic non habere locum, nam in illo potius
poeuitentia est effectus remissionis peccati,
dicam de aliis tribus generibus.
Pos7iitentiam esse causam disposiiivam remis-
sionis peccati. Assertio prima.
2. Et primo certum est poanitentiam esse
causam dispositivam remissionis peccati, quse
causa ad materialem reducitur. Hanc asser-
tionem docet D. Thomas in his articulis, et
infra, q. 89, a. 1, ad 2, et a. 2, in corp. Et eam
late probavi inl tom. tertisep., disp. k, sect.8,
ubipreecipue expendi testimoniaConc. Trid. ,
sess. 6, cap. 14, quee sunt expressa de hac
re. In quibus hic solum advertendum est,
poenitentiam non tantum esse dispositionem
ad infusionem gratise et habituum, sed etiam
ad ipsam remissionem peccati, tum quia Con-
cilium ait esse dispositionem ad ipsam justi-
ficationem, et postea declarat justificationem
includere illa duo, scilicet, infusionem gra-
tise et remissionem peccati ; tum etiam quia
per gratiam expellitur peccatum formaliter ;
si ergo poenitentia est dispositio ad infusio-
nem gratise, erit etiam ad remissionem pec-
cati.
3. An hoc haleat, ut est formata, an %t in-
formis. — Scoti senientia approbatur. — Du-
bitatur autem a Theologis, an pcenitentia ha-
beat hoc genus causalitatis, ut est informis,
vel ut est formata. Scotus enim in 4, d. 14,
asseruit contritionem, ut informem, quam
idcirco ipse attritionem appellat, esse cau-
sam hujusmodi remissionis peccati. Soto
vero, d. 15, q. 1, art. 6, hoc rep.rehen-
dit, quia contritio (inqr.it) ut informis, non est
meriioria de condigno ;aentlens ad causandum
dispositive remissionem peccati, esse neces-
sarium meritum de condigno. At vero funda-
mentiun hoc omnino falsum est. Primo qui-
dem, qnia illaesunt diversse causalitates, quse
non habent inter se necessariam connexio-
nem. Nam fidelis existens in peccato mortali,
si efficiat actum fidei intensiorem habitu, se
disponit ad augmentum ejus, etillud obtinet,
quamvis de condigno non mereatur. Secundo
et prsecipue, quia si illud verum esset, nullo
144
QILEST. LXXXVI. ARTIC. I.
modo esset contritio, dispositio ad reraissio-
nem peccati, neque etiam ut formata, quia
nec illa etiam est meritoria de condigno re-
missionis peccati, ut est certa doctrina, et in-
ferius dicam. Quod si forte quis respondeat
dispositionem ad remissionem peccati debere
esse meritoriam de condigno, non'ipsius re-
missionis, sed alterius rei, hoc imprimis, et
incertum est, et valde materiale, seu acciden-
tarium ad rationera dispositionis ; unde non
est necesse ut conveniat actui illi, quatenus
antecedit ut dispositio, sed ut subsequitur,
et aliquo modo perficitur per sanctificantem
gratiam. Vera ergo est sententia Scoti ; imo
oppositum plane repugnat, quia contritio, ut
formata, supponit jara et gratiam infusam,
et remissum peccatum ; ergo ut sic non po-
test esse dispositio ad remissionem peccati.
Patet consequentia, quia ut sic est natura
posterior, causa autem debet esseprior ; con-
trilioautemut informis est prior naturaquam
gratia et quam remissio peccati ; ergo, ut sic,
est dispositio ad talem effectum.
4. Objectio. — Solutio. — Dices : inter in-
fusionera gratiee et remissionera peccati est
etiam ordo natura?, et infusio gratiee simpli-
citer censetur prior ; ergo bujusmodi gratia
prius etiam natura informat contritionem ;
ergo illa contritio ut sic formata erit dispo-
sitio ad remissionem peccati. Respondeo pri-
mo; eodem modo posse relorqueri argumen-
tum ; nam eliam remissio peccati in genere
causoc materialis dicitur esse prior natura
quam infusio gratise; ergo, ut sic, contritio
informis erit dispositio ad illam. Deinde vera
responsio est, illam mutuam babitudinem in-
ter infusionem gratiae et remissionera peccati
(quse fortasse magis est secundum praecisio-
nem et considerationem rationis, quam se-
cundum realem causalitatem) reperiri inter
eas eollatas inter se, non vero comparatas ad
conlrilionem; quiagratige infusio et remissio
peecati considerari possunt ut mutuae ad
invicem causoe in diversis generibus, nam
infusio gratiae est causa formalis remis-
sionis peccati , remissio peccati est cau-
sa materialis infusiouis gratise. At vero
respectu contritionis secundum sese spec-
tatoe, neutram habent causalitatem, loquendo
de infusione gratise habitualis et sanctifican-
tis; et quia prioritas naturse in prcesenti ni-
bil estnisi ordo causalitatis , ideo illa mutua
prioritas consideratur inter gratiam el remis-
siouem peccati inter se, non vero ut compa-
rata adactum pcenitentiee, quia est dispositio
adilla duo. Addo etiam, donec intelligatur
remissum peccatum, nondum intelligi actum
pcenitentiae perfecte formatum, quia nondum
intelligitur persona perfecte sanctificata, et
exlra statum inimicitiae divinae, in quo nullus
potest esse actus formatus.
o . Qjcomodo pcenitentia habeat hanc causali-
tatem. — Rursus inquiri solet circa hanc par-
tem, an pceuitentia habeat hanc causalitatem
materialem seu dispositivam, prout est a li-
bero arbitrio tantum, vel prout est a gratia
tantum , vel prout est ab utroque. Aliqui
enim primum affirmant ; quia ille actus prout
est a gratia, potius est forma expellens pec-
catum , quam dispositiu. Alii affirmant se-
cundum, quia liberum arbitrium non potest
habere causalitatem in remissionem peccati,
alias homo sanctificaret se et a se expelleret
peccatum. Unde D. Thomas, hac q. 86, art.
4, ad 2, hanc differentiam ponit inter remis-
sionem culpee cum pcena eeterna, et remissio-
nem pcenee temporalis, quod illa est a sola
gratia operante,li3ec vero a gratia cooperante
et libero arbitrio ; significat ergo remissionera
peccati nullo modo esse a libero arbitrio, et
cooperante gratia.
6. Nihilominus utraque sententiafalsa est ;
tertia autem omnino vera, scilicet, poeniten-
tiam haberehanc causalitatem ut est a gratia
et libero arbitrio simul. Quod late ostendi in
citato loco 3 p., disp. 4, sect. 8. Et ideo bre-
viter probatur ex doctrina Gonc. Trident. ,
sess. 6 , ubi deGnit, et hanc dispositionem
haberi non posse sine gratia, et liberum ar-
bitrium se habere ad illam efficiendo seu
cooperando. Et ratio est , quia hic actus
nonestdispositio nisi ut supernaturalis ; ergo
ut a gratia ; neque est dispositio nisi ut
vitalis et libera mutatio voluntatis ; ergo
ut a libero arbitrio ; ergo utrumque respec-
tum essentialiter includit, ut dispositio est.
Neque est verum illum actum ut superna-
turalem esse formam formaliter cxpellen-
tem peccatum , ut statim dicam , sed esse
formam disponentem ; nam causa disponens,
licetrespectu formee, ad quara disponit, dica-
tur materialiter comparari, tamen respectu
subjecti, quod preeparat, est vera forma in-
formans. Neque etiam est inconveniens con-
cedere, hominem, divina gratia excilatum et
adjutum, se ipsum sanctificare. Ita enim lo-
quitur Scriptura, Ezech. 18 et 33 : Ipse ani-
mamsuamvivificabit ; et 1 Joan. 3 : Qui habzt
hanc spem, sanctificat se. Quamvis ad tollen-
dam eequivocationem melius dici possit, ho-
DISPITAT. VIII. SECT. 111.
U:
minera cooperari ad suam sanctificationem ,
sed gratiam elevare liberum arbitrium ad
hunc effectum, quomodo dicebat Paulus :
Non ego, sed gratia Dei mecum. De loco au-
tem D. Thomce statim dicam.
Quid de causalitale formali.
7. Pcenilentiam non remittere formaliter
peccatum. — Assertio secunda. — Secundo ,
dicendum est de causalitate formali, an, sci-
licetj, perfecta poenitentia, quse amorem Dei
super omnia aliquo modo includit, sit etiara
causa formalis remissionis peccati. Quam
qusestionem late nunc disputarem, nisi idprae-
slitissem in citato loco 3 part., et ideo bre-
viter respondeohujusmodi actum pcenitentiae
non esse causam formalem remissionis pec-
cati. Quse est sententia omnium antiquorum
Theotogorum. Et primo sequitur aperte ex
preecedenti resolutione, quia causa dispositi-
va, etformalis, respectu ejusdem effectus non
coincidunt in eamdem numero, quia disposi-
tio non disponit ad seipsam, nec ad suum
formalem effectum, sedad aliam formam, et
effectum ejus ; sed pcenitentia est causa dis-
positiva ad remissionem peccati, etad formam
per quam illa fit ; ergo non est causa forma-
lis illius effectus. Quam rationem totam con-
firmant illa verba Conc. Trident., sess. 6. c. 7:
Hanc dispositionem justificatio ipsa consequi-
tur, quwnonest sola peccatorumremissio, etc,
et quod sess. 14, c. 4, dicit contritionem pree-
parare hominem ad impetrandam remissio-
nem peccati ; actus enim non impetrat suum
effectum formalem, sed per sese confertillum.
8. Secundo, quia causa formalis hujus ef-
fectus nobis inhaerens est unica, ut expresse
dicit Concilium priori loco ; sed illa causa est
gratia nobis infusa cum suis donis, ut idem
Concilium ibidem docet, evidenter illam gra-
tiam distinguens a tota dispositione , tum
quia dicit consequi ad illam, tum etiam quia
docet infundi juxta mensuram dispositionis ,
tum denique quia ait sacramentum esse in-
strumentalem causam ejus, quod non est ve-
rumde ipso actu; ergo forma remittens pec-
catum non est actus ipse, sed gratia sanctifi-
cans, seu habitualis, quam propterea Augus-
tinus vocare solet gratiam remissionis peccati,
ut ex e[\ 105 et aliis locis colligitur. Tertio,
ratio a priori est, quia noster actus per se-
ipsum non habet vim ad restituendum homi-
nem ad priorem staturn, neque ad satisfacien-
duin Deo condigne ; et ideo remissio peccati
non potest formaliter esse a nostro actu, sed
xxn.
a gratiaDei. Qua3 rationes potissime probant
huuc actum non esse causam formalem tota-
lem, et (ut ita dicam) physicam hujus effec-
tus, ut aliqui pularunt, dicentes, sicut lumen
physice informando expelfit tenebras, ita con-
tritionem expellcre culpam. Ex quo sequitur
expulsionem culpee ex parte Dei non esse spe-
ciale beneficium, aut gratiam ab ipsa contri-
tione distinctam; quod esse omnino falsum
dicto loco ostendi.
9. Modus loquendi quorumdam improbatur .
— Et ideo alii minus improbabiliter dixerunt
remissionem quidem esse aliquid distinctum
a contritione, tamen secundum connaturalem
ordinem esse debitam ipsi contritioni tan-
quam formae naturaliter informanti. Verum-
tamen, quamvis hoc possit ex parte pertinere
ad modum loquendi, tamen propter hoc ip-
sum improbandum est, quia Concilium Tri-
dentinum non ita loquitur, nec antiqui Theo-
logi. Est etiam contra rationem, quia ille ef-
fectus non debetur immediate actui contritio-
nis, sed gratiee sanctificanti, quee per illum
infunditur. Quocirca, quamvis admitti possit
remissionem peccati secundum connaturalem
ordinem deberi et contritioni, et gratise sauc-
tificanti, tamen non inde fit deberi in eodem
genere causee, sed unicuique cum debita pro-
portione, illi ut dispositioni, huic ut formae.
Sicut in naturalibus expulsio formae aquee
necessario coiisequitur ex introductione ca-
loris ut octo , et ex introductione formce
ignis, tamen ex iila ut ex dispositione, ex
hac ut ex forma. Ratio vero est eadem in
praesenti, quia hic effectus proxime et imme-
diate debetur ipsi gratiae , tanquam propriae
forma?. sanctificanti ; illa enim est propria par-
ticipatio divinitatis, et ideo illa constituit for-
maliter filium Dei, et proportionatum gloriaj ;
et ideo etiam illi debentur alia supernaturalia
dona, ac denique perfecta sanctitas, quse con-
summatur in remissione peccati. Contritioni
autem debetur hic effectus , quasi mediate,
quatenus est proportionata dispositio ad talem
formam.
10. An pcenitentia sit partialis causa for-
malis ad peccati remissionem. — Alii tandem
dixerunt, licet contritio per se sola non sit
sufficiens, seu totalis causa formalis remissio-
nis peccatl, esse tamen partialem, quia ex illa
et habituali gratia consurgit integra et pro-
portionata forma excludens peccatum ; quia
sicut peccatum dicit actum, vel moralem ha-
bitudiuem ad illum, ita oportet ut formalis
causa, expellens illud, actum oppositum, id
40
146
QTLEST. LXXXVI. ARTIC. I.
est, actum pcenitentise, includat. Unde Gonci-
lium Tridentinum dixit hominem justificari
per voluntariam susceptionem gratice et dono-
rum; in illo autem verbo, voluntariam, actum
includere videtur. Hanc opinionem significat
Petrus Soto , lect. 4 de Poenit. , et Dominicus
Soto, lib. 2 de Natura et gratia, c. 48, in fme;
et est probabilis opinio.
11. Verior opinio negans. — Mihi tamen
probabilius videtur cppositum , nimirum ac-
tum poenitentiee nullo modo includi intrinsece
in formali causa remissionis peccati, propter
rationes generales adductas ; preesertimque
propter testimonium Concilii Tridentini supra
ponderatum. Nam quod postea voluntariam
vocet susceptionem gratiee , non indicat cau-
salitatem formalem in actu, sed dispositionem
requisitam in adultis, quod nimirum consen-
tiant suse justificationi. Cujus argumentum
est, quia interdum potest esse voluntaria jus-
tificatio per solam attritionem, de qua nullus
dixit esse causam formalem remissionis pec-
cati. Unde nova ratio consurgit, quia formalis
causa justitiee in omnibus et semper est ea-
dem, et post actum transactum, eadem etiam
perseverat; sed in multis, non solum parvu-
lis, sed etiam adultis, qui justificantur, actus
non est formalis causa etiam partialis justi-
ficationis, vel quia nunquam illum habue-
runt, ut sunt parvuli ; vel quia non habent ac-
tum eo tempore quo justificantur, ut in adul-
tis qui baptizantur, vel absolvuntur post amis-
sum usum rationis ; vel quia non habent ac-
tum per se satis proportionatum, ut in om-
nibus qui cum sola attritione justificantur ;
vel denique quia transacto actu, manet inte-
gra forma justificans; non est ergo actus
pcenitentiee,vel etiam amoris, pars formse jus-
tificantis; sed eadem est causa formalis justi-
tise^ et remissionis peccati ; ergo actualis ope-
ratio non pertinet intrinsece ad hanc causam
formalem.
12. Denique in macula peccati, prout nunc
est, duo possunt considerari : unum est phy-
sicum, quod est privatio gratiae; aliud est
morale, scilicet, respectusad preeteritum pec-
catum, quod moraliter permanere censetur,
quandiu non remittitur. Primum horum im-
mediate remittitur formaliter per infusionem
gratise, ut per se constat. Secundum autem
non potest tolli formaliter per actum pceni-
tentise , quia non est tam efficax ad reparan-
dam injuriam, sicut fuit peccatum ad offen-
dendum , propter infinitatem personee offen-
see, ut in citato loco 3 part. latius declaravi.
Et ideo necesse est ut Deus ipse gratis remit-
tat; ergo nihil superest in peccato, quod for-
maliter expelli possit per pcenitentiee actum ,
nec totaliter , nec partialiter. Atque ita divus
Thoruas in tota hac qiveestione, et 1. 2, q. 113,
et in 4, d. 17 , ubi ex professo de hoc dispu-
tat, nunquam tribuit pcenitentiee hanc causa-
litatem; et q. 28 de Veritate, art. 8, excludit
omnem aliam, prseter dispositivam. Et idem
inter antiquos attigit Altisiodor. , lib. 4 Sum-
mse, tract. 6, c. 2, q. 2, dicens solam gratiam
remittere culpam et pcenam eeternam, et lo-
quitur de gratia sanctificante, et formali re-
missione. Ac denique idem sentiunt alii Theo-
logi, quos citato loco adduxi, ubi difficultates
omnes^ quee circa hoc occurrere possunt, pro
viribus tractavi et exposui. Suboriebatur au-
tem hic queestio, an de potentia absoluta pos-
sit pcenitentia sufficere ad remissionem pec-
cati mortalis, sine alia justitia infusa; de qua
melius dicam disputatione sequenti, sect. 2.
Quid dicendum de effectiva causalitate.
13. Pcenitentiam non posse pliysice remitte-
re peccatum. — Sed quid tandem dicendum
est de causalilate effectiva? Nam D. Thomas,
queest. prseced. , art. 2, ad 3, docet pceniten-
tiam effective expellere peccatum. Quod ex-
ponens Soto, d. 13, q. 2, dicit pcenitentiam
expellere effective per auxiliumDei, etd. 15,
q. 1, art. 6, hanc efficientiam tribuit contri-
tioni; ut formatae ; quia sic, inquit, operatnr
ad remissionem peccati. Breviter tamen dico
hic posse esse sermonem vel de efficientia
physica, vel de morali. De priori, certum est
nil posse efficere physice remissionem pec-
cati, nisi id quod potest efficere physice gra-
tiam, quia in universum privatio non potest
tolli physica actione, nisi illa qua fit forma.
Quod maxime verum erit de peccato, quoad
illud morale, quod in ipso est ; illud enim ne-
que tolli, neque fieri potestperphysicameffi-
cientiam, nisi in ratione alicujus formee physi-
cee, a qua provenit remissio ejus vel expulsio ;
quee forma in preesenti nihil est, nisi gratia. Ac-
tus vero pcenitentiee secundum se, ut estactus
virtutis, non potest physice efficere gratiam ;
imo nec actus supernaturales possunt ex se
efficere physice habitus infusos, ut nunc sup-
pono. Hacigitur ratione non potest pceniten-
tia physice efficere remissionem et expulsio-
nem peccati. Dixi autem, secundum se , et ut
cst actus virtutis ; quia in lege nova, ut est
pars sacramenti, probabile est posse concur-
rere effective ad infusionem gratiee, sicut ef-
DISPUTAT.
ficere solent aliee materiee sacramentorum.
Quod sentit D. Thomas infra, liac queestione,
art. 6 ; tunc autem non habebit illam efficien-
tiam, ut actus formatus est, secl ut informis;
quia nihil potest efficere formam , quatenus
per illam eamdem formatum est.
14. Addit vero Ferrar. , 4 Gontra gentes,
c. 12, contritionem habere hanc efficientiam,
etiam quando justiticat cum voto solo sacra-
menti, et favet D. Thomas, q. 28 de Veritate,
art. 8,, ad 2, in 1 solutione. Sed statim in 2
aliud sentit, quod mihi verius videtur, quia
tunc contritio non est pars sacramenti ; ne-
que enim in aliquo sacramento materia ope-
ratur sacrarnentaliterpriusquam conjungatur
formee. Sed de hoc plura alibi.
15. Quid dicendum de causalitate morali.—
Causalitas autem moralis tantum potest esse
aut dispositiva, aut meritoria. De dispositiva
jam dixi; nam re vera heec dispositio non tam
est physica quam moralis , quia non est ne-
cessaria propter physicam unionem gratiee
cum anima, sicut requiritur dispositio corpo-
ris ad unionem animee cum ipso ; et ideo
transacta illa dispositione., manet unio, et in-
terdum etiam fit sine iJla. Est ergo dispositio
moralis, quia homo facit quantum in se est
ad tollendum obicem. Gausaiitas autem me-
ritoria vel satisfactoria imperfecte et secun-
dum quid, potest tribui hujusmodi actui, ut
supernaturalis est, et a gratia Dei auxiliante,
juxta probabilem opinionem, qusetribuit huic
dispositioni meritum vel satisfactionem de
congruo.
16. Perfectum autem meritum, vel satis-
factio de condigno non potest illi attribui res-
pectu remissionis peccati, quidquid aliqui
moderni dixerint, tum quia alias non fieret
gratis remissio, tum etiam quia tale meritum
vel satisfactio supponit jam remissum pecca-
tum. De qua re, quantum spectat ad satisfac-
tionem de condigno, dixi late in dicto tomo
3 p., d. 4, sect. 9. Quantum vero perlinet ad
meritum, ad materiam de gratia spectat, nui-
lamque dubitationem habere potest. Nam si
loquamur de actu contritionis ut informi, seu
ut est prior natura quam gratia , est res cla-
ra, cum ipsa gratia sit principium omnis me-
riti de condigno. Alias posset homo mereri
de condigno infusionem ipsius gratiee per
contritionem, est enim eadem ratio. Si vero
sit sermo de contritione formata, heec jam
supponit remissum peccatum, alias non satis
formataest;multo ergo minuspotest illamde
condigno mereri; propter quod etiam non
VIII. SEGT. III. 147
video quomodo hsec efficientia moralis possit
tribui actui pcenitentise , ut jam formato. Et
hoc confirmat D. Thomas hic, art. 4 , ad 2,
ubi in hoc sensu dicit remissionem peccati
esse a gratia operante, et a sola illa , ut in
commentario latius dicam.
17. De alio vero ejus testimonio jam supra
dixiibi non loqui de contritione, de qua nunc
agimus, sed de voluntate resarciendi inju-
riam Dei, quam vocavil actum pcenitentiee ;
et quatenus imperat actum contritionis, di-
citur effective concurrere ad remissionem
peccati. Quod si ille locus intelligatur etiam
de contritione, exponendus est juxta hic dic-
ta. Nam imprimis, si hoc intelligatur de ef-
ficientia physica., accommodandus est con-
tritioni , ut est pars sacramenti ; si vero de
morali, coincidit cum dispositiva; nam dispo-
nens ad introductionem formse, dicitur aliquo
modo efficere effectum illius , seu expellere
contrarium. Et ideo dicere solent discipuli
D. Thomee hoc proprius dici de poenitente
ipso quam de poenitentia , quia dispositio ut
sic non efficit; tamen, qui efficit dispositio-
nem, dicitur efficere effectum ex illa secu-
tum; poenitens autem efficit poenitentiam, et
ideo dicitur efficere expulsionem peccati. Si-
cut e contrario peccator mortaliter peccando
dicitur a D. Thoma expellere effective gra-
tiam, 2. 2, q. 24, art. 12 ; et notavit Ledesma,
\, part. 4, q. 27, art. 1. Unde si loquamur de
poenitentia pro habitu, quatenus illa est causa
effectiva sui actus, potest etiam dici concur-
rere effective ad expulsionem peccati, quam-
vis hoc accommodari non possit prirnee justi-
ficationi, quia juxta veram sententiam prima
contritio non procedit ab habitu.
ARTIGULUS JI.
TJtrum sine pcenitentia peccatum remitti
possit 2.
1 .Adsecundnmsicproceditur. Videtur quod
sine pcenitentia peccatum remitti possit .Non e-
nim est minor virtusDei circa adultos,quam cir-
capueros. Sed pueris peccata dimittit sinepoe-
nitentia. Ergo et adultis.
2. Prceterea, Deus virtutem suam sacramen-
tis non alligavit. Sed pcenitentia est quod-
3 Inf., art. 3, corp., et q. 87, a. 1, corp.; et
A, d. 14, q. 2, art. 5 ; et d. 16, q. 1, art. 2,
q. 1.
148
QILEST. LXXXVI. ARTIC. II
dam sacramentum. Ergo virtute divina pos-
sunt peccata sine panitentia dimitti.
3. Prceterea, major est misericordia Dei,
guam misericordia Jwminis. Sed Jwmo inier-
dum remittit offensam suam Jwmini etiamnon
poenitenti. Unde et ipse Dominus mandat,
Mattli. 5 : Diligite inimicos vestros, benefa-
cite Jds qui oderunt vos. Ergo mutto magis
Deus dimitiit offensam Jiominibus nonpceni-
tentibus.
Sed contra est quod Dominus dicit Jerem.
18 : Si posnitentiam egerit gens illa a malo,
quod fecit, agam et ego pcenitentiam super ma-
lo, quod cogitavi, ut facercm ei. Et sic e con-
trario videtur, quocl si Jiomo pcenitentiam non
agat, Deus ei non remittat offensam.
Respondeo dicendum, quod impossibiie est
peccatum actuate mortale sine pcenitentia re-
mitti, loquendo de pcenitentia, quce estvirtus.
Cum enimpeccatum sit Dei offensa,eo modoDeus
peccatum remittit quo remittit offensamin se
commissam. Offensa autem directe opponitur
gratice ; ex Jioc enim dicitur atiquis alteri esse
offensus quod repellit eum a gratiasua.Sicutau~
tem Jiabitum est in secunda parte^ ,Jioc interest
inter gratiam Dei et gratiam hominis, quod
gratia Jiominis non causat, sed prwsupponit
bonitatem veram vet apparentem in Jwmine
grato ; sed gratia Dei causat bonitatem in Jio-
mine grato, eo quod bona voluntas Dei, qucein
nomine gratice intelligitur, est causa omnis
boni creati. Unde potcst contingere, quod ho-
mo remittat offensam, qua offensus est, alicui,
absque aiiqua immutatione voluntatis ejus ;
non autem contingere potest, quod Deus remit-
tat offensam alicui absque immutatione volun-
tatis ejus. Offensa autem peccatimortalis pro-
cedit ex Jioc, quod voluntas Jiominis est aversa
a Deo per conversicmm ad aliquod bonum
commutabile. Unde requiritur ad remissionem
divina? offensw, quod voluntas Jiominis sic im~
mutetur, ut convertatur ad Deum cum detesta-
tione conversionis prcedictce et proposito emen-
doe, quod pertinet adrationem pcenitentia?, se-
cundum quod est virtus. Et ideo impossibile
est, quod peccatum alicui remittatur sine pce-
nitentia, secundum quod est virtus. Sacra-
menium autem pcenitentia? (sicut supra dictum
est 2J perficitur per officium sacerdotis ligan-
tis et solventis ; sine quo potest Deus peccatum
remittere , sicut remisit CJiristus mulicri
adultera?, ut legitur Joan. 8, et peccatrici, ut
1 1. 2, q. 110, art. 1.
2 Q. 88, art. 3.
legitur Luc. 7. Quibus tamennon remisitpec-
cata sine virtute pcenitentia? ; nam sicut Cfre-
gorius dicitin LTomitia1 , per gratiam traxit in-
tus, scilicet ad pcenitentiam, quam per mise-
Hcordiam suscepit foris.
Ad primum ergo dicendum, quodinpueris
non est nisi pcccatum originale, quod non con-
sistit in actuali deordinatione voiuntatis, sed
in quadam Jiabituali deordinatione naturw, ut
in secunda parte Jiabiticm est 2. Et ideo re*
mittitur eis peccatum cum Jiabituaii immuta-
tioneper infusionem gratiai et virtutum, non
autem cum actuaii. Sed aduito, in quo sunt
actuatia peccata, quce consistunt in deordina-
tione actuati voluntatis, non remittuntur pec-
cata etiam in baptismo sine actuati immuta-
tione votuntatis ; quod fit per pcenitentiam.
Ad secundum dicendum, quod ratio illa pro-
cedit de poenitentia, sscimdum quod est sacra-
mentum.
Ad terlium dicendum, quod misericordia
Dei est majoris virtutis, quam misericordia
Jiominis, in Jioc quod immutat votuntatem Jw-
minis ad pcenitendum, quod misericordia Jio-
minis facere nonpotest.
COMMENTARIUS.
1. Titnlus expiicatur. — Titulus hujus ar-
ticuli intelligi potest vel de potentia Dei ab-
soluta, vel tantum de ordiuaria_, et D. Tho-
mas non declarat in quo sensu loquatur; dum
tatnen simplieiter respondet impossibile esse
actuale peccatum mortaie sine poenitentia re-
mitti, significat se loqui de potentia abso-
luta. Verum est tamen apud D. Thomam liunc
modum loquendi non semper significare ab-
solulam impossibilitatem, quee oritur ex im-
plicatione contradictionis, ut multis exemplis
ostendi posset. Interdum ergo dicitur impos-
sibile, quod secundum legem ordinariam vel
secundum leges naturse fieri non potest ; quo-
modo autem hic accipiendum sit, ex materia
subjecta et ex discursu, ac ratione, qua hoc
esse impossibile ostenditur, colligendum vi-
detur.
2. De quapotentlatoquatur. — In discursu
ergo articuli non infert D. Thomas absolutam
implicationem contradictionis, sed ex suppo-
sitione argumentatur in hunc modum : Deus
non remittit peccatum, nisi remittendo offen-
sam; quia peccalum est offensa Dei; offensa
1 Hom. 33 in Evang., non longe a princ.
2 I. 2, q. 82, ar .1.
QU.^EST. LXXXVI. ARTIC. II.
149
autem non remittitur nisi per gratiam, nam
offensa (Jirecte opponitur gratise; ergo pecca-
tum non remittitur, nisi per divinam gratiam.
Rursus, Deus nou confert alicui gratiam suam
nisi conferendo ei aliquam bonitatem volun-
tati divinae proportionatam ; nam in hoc dif-
fert voluntas divina ab humana, quod htima-
na non facit bonum id quod amat, sed sup-
ponit ; divina vero e converso non suppomt ,
sed facit : gratia autem Dei includit bonam
Dei voluntatem erga eum, quem sibi gratum
habet, et ideo necessario eum facit bonum ;
ergo cum Deus remittendo peccatum incipiat
gratum sibi habere peccatorem , necessario
illum facit bonum; ergo necessario immutat
voluntatem ejus, quia cum talis homo prius
esset malus, eo quod habet voluntatem aDeo
aversain, non potest fieribonus, nisi mutetur
voluntas ejus, et ex aversa fiat conversa ; er-
go ad remissionem peccati necessarium est,
ut voluntas peccatoris convertatur ad Deum,
detestando priorem peccati conversionem ad
creaturam ; quod pertinet ad poenitentiam.
3. Qui discursus optimus quidem est ad
declarandum, quantum sit rei et ordini gra-
tiae consentaneus modus dispositionis requi-
sitae adremissionem peccaliper poenitentiam;
et ideo recte concludit impossibile esse aliter
remitti juxta statutum ordinem connaturalem
ipsi gratiae. Ad probandam autem implicatio-
nem contradictionis parum efficax videlur il-
le discursus, tum quia supponit remissionem
peccati fieri per gratiam, et de potentia ab-
soluta non posse aliter fieri ; quod hic non
probatur, nec fortasse probari potest, intelli-
gendo per gratiam donum aliquod creatum
voluntati infusum. Tum etiam quia ex ne-
cessitate hujus doni, seu immutationis volun-
tatis, statim infert necessitatem pcenitentiae ;
quaa collectio intellecta de necessitate absolu-
ta est difficillima, et vix apparet principium,
quo probari possit, cum absque immutatione
per formalem actualem poenitentiam (de hac
enim D. Thomas loquitur) inveniri possit im-
mutatio per infusionem habituum, per actua-
lem amorem Dei, et per simplicem volunta-
tem bene vivendi aut obediendi Deo in pos-
terum ; nam illa posset esse contentus Deus,
et illa suo modo bonum efficeret hominem,
praesertim si ex divina gratia procederet. Ita-
que articulum hunc non intelligo de potentia
absoluta, sed de ordinaria. Quid vero de tota
re sentiam, in sequenti disputatione expli-
cabo.
4. Objectio, — Dices : ergo nulla est diffe-
rentia, quam D. Thomas hic constituit inter
pceuitentiam virtutem, et sacramentum ; nam
sine priori ait non posse remitti peccatum,
sine sacramento autem posse ; at vero de po-
tentia ordinaria etiam sine sacramento non
potest, loquendo proportionaliter detempore
in quo sacramentalispcenitentia possibilis est.
Quod si dicatur etiam nunc posse remitti pec-
catum sine pcenitentiae sacramento in re sus-
cepto, licet non sine voto ejus, contra hoc
est, quia etiam sine poenitentia virtute, forma-
liter sumpta, potest interdum remitti pecca-
tum, etiam secundum legem ordiuariam.
5. Qesponsio. — Respondetur imprimis D.
Thomam non loqui de tempore determinato
legis gratia? ; neque ex illius suppositione,
aut cum proportione ad illam, sed absolute
de quovis tempore, et de necessitate, quasi
intrinseca rebus, ut patet ex exemplo quod
affert de his quibus Chrislus remisit peccata
sine sacramento, non tamen sine virtute poe-
nitentiae. Unde ulterius dicitur, etiam in lege
gratiae et supposita institutione sacramenti ,
esse magnum discrimen, quia pcenitentia, ut
est virtus, est necessaria ex lege intrinseca et
quasi exnatura ipsius rei; sacramentum vero
est necessarium ex lege extrinseca; unde illa
est necessaria propterinternam hominis mu-
tationem et dispositionem ; hoc vero propter
sufficientem et specialem applicationem me-
ritorum Christi. Unde illa ad omnia peccata
etiam ante baptismum commissa necessaria
est ; hoc vero tantum ad illa peccata quae
post baptismum committuntur.
6. Ex his facilis est solutio ad primum, in
qua D. Thomas optimam rationem affert, ob
quam peccatum originale remittatur per ha-
bituum infusionem sine actualimutatione vo-
luntatis, non tamen peccatum mortale, scili-
cet, quia originale habituale est, et sine ac-
tuali deliberatione voluntatis contrahitur ;
quod secusest in personali. Quoeratio optime
declarat praesentem rerum statum, et institu-
tionem naturis rerum accommodatam ; non
tamen procedit de potentia absoluta; sic enira
potuisset Deus remittere originale peccatum,
quoad culpam, sine habituali immutatione
facta ad ipsam remissionem ; de quo inferius
plura. Aliae solutiones non habent difficulta-
tem.
150
QU^EST. LXXXVI. ARTIC. II.
DISPUTATIO IX.
DE NECESSITATE PGENITENTDE AD HUNG PRIMUM
EFFEGTUM B.EMITTENDI PEGCATUM M0RTALE.
Hactenus soluni ostendimus poenitentiam
habere virtutem ad hunc effectum preestan-
duni, et simul etiam explicuimus modum et
rationem causandi quam in hoc habet ; nunc
vero declarandum est quam sit necessaria heec
causa ad illum eflectum ; seepe enim accidit
causam esse sufficientem, non tamen neces-
sariam, quia sunt aliee quee per se possunt si-
milem effeclum efficere. Dicemus ergo prius
de hac necessitate secundum preesentem Dei
ordinationem et legem, postea vero secundum
potentiam Dei absolutam.
SECTIO I.
Utrum pcenitentia secundum legem Dei ordinariam
sit necessaria causa sine qua non remittiturpec-
catum mortale.
1 . Varice senientia; de necessitate formalis
pcenitentia?. — Dixi de sufficientia et virtute
hujus causee; dicendum nunc est de necessi-
tate ejus, ubi solum explicabimus quomodo
pcenitentia sit necessaria necessitate medii ;
nam de necessitate praecepti postea dicturi
sumus. Igitur, quod pcenitentia sit necessaria
ad hunc effectum, omnes Theologi pro com-
perto habent. An vero semper sit formaliter
necessaria, vel virtualis sufficiat, inter eos
controvertitur. Nam Scotus, d. 14, queest. I,
art. 3, Gabr., q. 1, conclus. 2, et alii infra
referendi, putant sufficere virtualem. Alii ve-
ro, preesertim Thomistee recentiores, omnino
contendunt esse necessariam semper poeni-
tentiam formalem. Quod tam asseveranter
tenet Cano, relect. de Pcenitentia, part. 3, ut
dicat posse esse actum dilectionis Dei super
omniain homine permanenteinpeccato mor-
tali, ex defectu formalis pcenitentiee. At vero
Petrus Soto, lect. 4 et 5 cle Pcenitentia, affir-
mans eamdem necessitatem formalis poeni-
tentiee, negat hominem existentem in peccato
posse habere verum actum dilectionis sine
formali actu poenitentiee. Idem tenet [Domini-
cus Soto, d. 15, q. I, art. 2, cum duplici li-
mitatione infra tractanda.
Pamitentiam formalem, per se hquendo, ne-
cessariam esse ad remissionem peccati. As-
sertio prima.
2. Ego censeo rem hanc esse definiendam
eadem proportione qua similem supra defi-
nivi, tractando de necessitate amoris ad con-
tritionem. Dico ergo primo : pcenitentia per
se loquendo necessaria est secundum pro-
prium et formalem actum doloris seu detesta-
tioniSj ad consequendam remissionem peccati
mortalis. Hanc assertionem certam existimo.
Sumitur ex D. Thomahic, et preeced. queest.,
ajt. 5, ad 2; et 1. 2, q. 113, art. 2 et seqq. ;
et q. 28 de Veritate, art. 5; et in terminis vi-
detur eam docere Concil. Trident., sess. 14,
c. 4, ubi post definitam contritionem subdit :
Fuii autem omni tempore necessarius Mc mo-
tus ad obtinendam peccati veniam ; et sumitur
ex sess. 6, c. 6 et 7; et ex Lateranensi, in c.
Firmiter, de Summa Trin. et fide Cathol.
Preeterea colligitur ex illa conditionali locu-
tione sacree Scripturce : Nisi poenitentiam ege-
ritis, omnes simul peribitis, Lucee 13. Nam
quando talis conditio non supponit supposi-
tum gratum, sed indicat id, sine quo gratia
non obtinetur, manifeste continet necessita-
tem medii, et non tantum preecepti. Habetur
autem ille loquendi modus seepe in Scriptura
sacra, Eccl. 2 : Si pcenitentiam non egerimus,
incidemus in mamis Dei^ et non- in manus ho-
minum. Et eamdem vim habet illa commina-
tio, Apocal. 1 : Memento unde excideris, et age
pcenitentiam; sin minus veniam ad te cito, etc.
Eumdem sensum reddunt promissiones illee,
quee sunt frequentes in Scripturis, de remit-
tendo peccaio sub ea conditione, si impius
egerit pceniteniiam, Ezech. 18 et 33, et aliis
locis superiori disputatione citatis ; nam
aperte exigitur illa conditio, ut omnino ne-
cessaria ad talem effectum.
3. Hoc remedium fuit necessarium in lege
naturce. — Et potest etiam iri hunc modum
declarari ex eisdem locis Ezechielis, quia
ibi significatur tam necessariam esse poeni-
tentiam ad reparandam spiritualem vitam,
quam est necessarium peccatum mortale ad
tollendam illam. Hoc etiam confirmat quod
Christus et Apostoli in initio suee preedicatio-
nis semper requirebant pcenitentiam ad re-
missionem peccati, ut patet Actor. 2 : Pceni-
tentiam agite. Unde supra late ostendimus
etiam cum baptismo esse necessariam pceni-
tentiam, si baptizandus sit adultus habens
peccatummortale.EtJoannesBaptista,Matth.
DISPUTAT.
3., cum dixisset: Genimina viperarum, guis
ostendit vos fugere a ventura ira ? statim sub-
dit, quasi unicum remedium clicens : Facite
ergo fructus dignos pceniientice. Ubi Chrysos-
tomus, hom. 10, nolat, tunc Joannemimple-
visse quod de illo prasdictum fuerat Isaiae 40,
scilicet, ducturum homines, ut rectas face-
rcnt semitas Domini; nam poeniteniia sola est,
ait, quce rectam facit viam, quce in peccatore
erat obliqua. Unde Jerem. 18 : Pone iibiama-
ritudinem, et dirige cor tuum.YX ideo c. 8 con-
qaeritur \Numquid qui cadit ,non resurget? at-
tendi et auscultavi, nullus est qui agat paeni-
tentiam de peccato suo dicens : Qicid feci? Quae
teslimonia cum moralia sint, ad omnem sta-
tum hominum et omnemlegem se extendunt.
Sed specialiter quod etiam in lege naturee
fuerit necessarium hoc remedium, sumi po-
test ex Job ult. : Idcirco me reprehendo, et
ago pcenitentiam , etc, et ex pcenitentia Nini-
vitarum, quam Christus laudat, Mattb. 12.
4. Quse omnia testimonia non possunt de
sola virtuali pcenitentia intelligi, sed de for-
maii. Primum, propter Scripturee proprieta-
tem; debet enim in proprio sensu intelligi, si
commode potest ; preesertim quia ad signifi-
candam banc proprietatem et veritatem ne-
cessariam pcenitentise, utitur Scriptura variis
nominibus indicantibus hanc proprietatem,
ut nomine pcenitentios, doloris, tristitia), ge-
mitus, et similibus. Deinde quia non aliter
sacra Scriptura requiritfidem,vel cbaritatem,
vel alios similes actus, quam pcenitentiam ;
ergo, sicut alii sunt formaliter necessarii, ita
et pcenitentia. Denique quia ita intelligunt
Sancti Patres. Unde Augustinus , Concione 1
in principium Psal. 30, loquens de confusione
pro peccato commisso, dicit : Hanc confusio-
nem non formidat Christianus ; imo, si lianc
non habeat, cetemam habeMt ; et lib. de Pcenit.
medicina, cap. 5: Non satis est, inquit, mores
in melius mutare, sed oportet saiisfacere etiam
Deo per pcenitentice dolorem; et ep. 50, circa
finem : Nisi egeris pcenitentiam , salvus esse
non poteris ; qtwmodo enim gaudebis fuisse
correctum, nisi doleas fuisse perversum ? Cy-
prianus, lib. de Lapsis, circa finem : Illi sola
superest pcenitentia, quce satisfaciat ; qui au-
tem pcenitentiam criminis tollunt , satisfactio-
nis viam claudunt. Et Gregor., hom. 20 in
Evangelia : Ventura, inquit, ira est animad-
versio ultionis extremce, quam tunc peccator
non effugiet , qui nunc ad pcenitentice lamenta
non recurrit. Idem, hom. 31 et 34, et 3 par.
Pastoralis, c. 31. Et de eadem re optime lo-
IX. SECT. 1. 43 1
quitur Chrys., hom. 10 et 11 in Matth., 9 ad
Heb., 21, 22, et 24 ad Popul.; et Ambr., lib.
5, epist. 28 : Peccatumnon tollitur, nisi lacry-
mis et pcenitentia. Optime Justinns Marlyr,
Dialogo contra Trypbonem ., pag. ult.Et ad hoc
confirmandum conferunt quee supra, disp. I,
adduxi circa illam metaphoram, qua pceni-
tentia vocatur secunda tabula post naufra-
gium ; nam per eam aperte significatur neces-
sitas meclii. Itaque hcec omnia intelligenda
esse de pcenitentia formali satis constat ex
sensu Sanctorum;prseterquam quodipsa ma-
teria id postulat, cum sit de his quse ad mo-
res et salutem spectant.
5. Ratio vero bujus necessitatis prima et
radicalis est divina ordinatio, queenobis satis
constat ex Scriptura et sensu Ecclesiae. Con-
gruentia vero est, quia hsec ipsa ordinatio
divina est maxime consentanea naturis ta-
lium rerum ; quia actus pcenitentise est maxi-
me proportionatus ad petendam veniam et
ad placandam personam offensam. Item quia
homo peccando se convertit ad creaturam,
et ideo ad peccatum delendum optimum me-
dium est, ut per pcenitentiam sesc homo a
creatura avertat ; quanquam enim homo pos-
sit se virtualiter avertere ab uno termino per
conversionem ad contrarium, tamen in acti-
bus animse perfectiori modo fit heec conver-
sio et aversio, quando per formales actus
ipsa anima accedit ad unum terminum et re-
cedit ab alio. Tandem, quia hoc est medium
maxime accommodatum ad vitae emendatio-
nem, quse per pcenitentiam maxime intendi-
tur. Et alios congruentice sumi possunt ex
supra dictis de honestate virtulis pceniten-
tise.
Aliquanclo posse peccatum mortale remitti sine
formali pamitentia. Assertio secunda.
6. Nihilominus dico secundo : aliquando
potest remissio peccati mortalis obtinerisine
formali actu pcenitentiaa. Hsec est sententia
Scoti et Gabrielis, quos supra citavi; et eam-
dem tenet Major, dist. 13, q. 1 ; et Medina,
tract. 1 de Pcenit., qusest. 2, ad 3; Navarr.
in Summ., cap. 1, num. 10; et Vega, lib. 6
in Trident., cap. 33 et 34. Soto etiam supra
hoc admittit in duobus casibus. Prior est
de martyrio ; posterior, quando peccata sunt
oblita. Sed etiam in casu martyrii necessa-
ria est aliqua oblivio saltem aclualis, quia
per se loquendo , etiam is qui ad marty-
rium fertur, si conscientiam babet peccati
mortalis, tenetur formalem pcenitentiam prse-
152 QU/EST. LXXXV
mittere, si potest, ut lale oslendi in 3 tomo
3 partis, disp. 29, sect. 2 et 3; ubi etiam de
privilegio martyrii dixi ; quod stalim insinua-
bo. Casus ergo de peccatis oblitis communis
est, et mihi certus ; et expresse traditur a D.
Thoma, q. seq., art. i, ubi mentem ejus am-
plius explicabimus. Ratio vero a posteriori
est, quia in eo casu excusatur bomo ab obli-
gatione agendi poenitentiam (suppono enim
oblivionem esse naturalem et inculpabilem);
pcenitentiae enirn prseceptum non obligat, nisi
supposita conscientia peccati mortalis, quia
solum propterillud delendum necessaria est;
ergo non peccabit ille bomo non agendo pce-
nitentiam ; ergo potest alio actu vel remedio
consequi peccatorum veniam. Patet ha?c ul-
tima consequentia, quia alias homo ille im-
plendo omnia prsecepta, quse illi possunt oc-
currere ut necessaria et sufficientia ad salu-
tem, et babens fidem et spem, ut supponi-
mus, adhuc maneret extra statum salutis;
quod est magnum inconveniens, alias nun-
quam bomo moraliter posset esse quietus,
sed deberet semper iterare actum pcenitentiee,
ne forte oblitus sit alicujus pcccati.
7. Qjice oblivio excuset a formali pceniten-
tia. — Hinc vero ulterius addo, hunc casum
oblivionis extendendum esse. non solum ad
oblivionem habitualem, seu in actu primo ,
sed ad actualem seu in actu secundo, quae dici
solet naturalis inconsideratio; quodimmerito
Soto et alii negare videntur. Probatur, quia
in rebus moralibus eamdem vim habet acl
excusandum actualis inconsideratio inculpa-
bilis, pro eo instanti, vel tempore quo est ,
quam habet altera oblivio ; ergo et in prse-
senti habebit. Antecedens certum est ex his
quse traduntur in 1.2, q. 6, art. 6. Et ratio
breviter est, quia naturalis inconsideratio ,
dum est,ita causat involuntarium, sicut igno-
rantia vel oblivio quandiu durat; quia advo-
lendum non sufficit habitus, sed necessaria
est actualis cogitatio. Ratio vero a priori est,
quia posita hacnaturali inconsideraticne, vel
oblivione, voluntas potest per formalem ac-
tum dilectionis super omnia converti in
Deum, non exercendo pro tunc formalem ac-
tum pcenitentise; si autem habeat illum ac-
tum amoris, statim justificatur ; ergo conse-
quiturremissionem peccati sine formali actu
pcenitentise. Major probata est in simili in su-
perioribus, quia exparte intellectus cum illa
inconsideratione peccati potest esse actualis
consideratio divinae bonitatis, et alicujus mo-
tivi, quod indtjcat atj diligendum Deura super
ARTIC. H
omnia; nec ex parte intellectus plus requiri-
tnr. Ex parte autem voluntatis imprimis est
liberlas, et distinctio sufficiens inter ipsos ac-
tus ut unus possit sine alio exerceri, et inde-
pendentia eorum inter se ; nam actus dilec-
tionis natura sua prior est, et independens
ab actu doloris; et ideo homo justus facilli-
me potest illum sine alio elicere ; et supra
diximus, actum doloris posse e converso sine
actu amoris fieri ; ergo nihil obstare potest,
quominus in eo casu possit voluntas verum
et solum amorem elicere.
8. Objectio solvitur. — Dicet fortasse ali-
quis, in eo casu denegaturum Deum super-
naturale auxilium ad actum supernaturalem
amoris, et ideo fore mere naturalem, ac pro-
inde insufficientem ad tollendum peccatum.
At hoc improbabile est, et voluntarie dictum,
tum quia ex parte illius hominis nulla est
culpa actualis, propterquam Deus neget tale
auxilium ; propter prseteritam autem non ne-
gat, ut supra ostendi ; tum etiamquia vel est
sermo de auxilio excitante ; et hoc non ne-
gat, quia potius supponitur illehomo ex par-
te intellectus sufficienter et actualiter excita-
tus per considerationem fidei, quce ex parte
intellectus excitatio sufficiens est , et secum
affert excitationem voluntatis , quantum est
ex se ; vel est sermo de auxilio concomitan-
te, vel concursu ; et hunc Deus non negat
supposito priori, nisi ex defectu hominis, ut
supra etiam probavi ; ergo ex nullo capite
impossibile est exercere tunc amorem sine
formali dolore.
9. Per aclum amoris hominem justificari
sine formali pcenitentia. — Superest proban-
da altera conditionalis propositio, scilicet, si
homo habeat actum amoris super omnia, sta-
tim justificari. Quam adeo certam existimavit
esse Petrus Soto,ut nondubitaveritdicereesse
de fide. Et eamdem docet Cajetan., q. 87, a.
1 ; et Greg., in 1, d. 17; et mutta circa illam
tractat Adrian.,Quodlib. 7, q. 4. Et probatur
breviter , nam illa verba Joan. 14 : Qui dili-
git me, diligetur, etc, eequivalent illi condi-
tionali. Item illa 1 Joan. 4 : Omnis quidiligit,
ex Deo natus est. Sumitur etiam ex Proverb.
8 et 10 : Ego diligentes me diligo, et : Universa
delicta operit charitas. Et similia verba ha-
bcntur 1 Petri 4. Unde Bernardus, epist. 470 :
Nemo se amari diffidat, si jam amat, neque
enim redamare pigebit eum, qui nos amavit
nectlum amantes. Et August., lib. 2 contra
Cresconium, c. 12, de peccatis loquens, ait :
Mnndantur ipsa, quce omnibus supereminet ,
DISPUTAT. IX. SECT. I.
153
charilate, quce si adsit, omnia recte fiunt ; si
vero absit, omnia frustra fiunt ; et 14 de Civi-
tate, c. ult.j inquit, cbaritatem dividere inter
filioB Dei et filios perditionis. Ac denique Gre-
gor., hom. 33 in Evangelia, ait, charitatem
esse ignem consumentem rubiginein pec-
cati.
10. Probatur ratione. — Ratio vero est ,
quia actus charitatis est perfecta conversio
animae ad Deum, et virtute continet pceniten-
tiam, et aversionem a peccato, et propositum
placendi Deo in omnibus ; ergo infallibiliter
secum affert conversionem Dei ad hominem,
juxta illud : Convertimini ad me, et ego con-
vertar ad vos ; ergo secum affert remissionem
peccati. Et confirmatur, quia supra ostendi-
mus solum actum contritionis, si contingat
haberi sine actu formalis amoris, esse veram
contritionem, et consequenter excludere cul-
pam ; ergo multo magis hoc faciet actus di-
lectionis. Patet consequentia, quia ulerque
est per se necessarius, et continet alium in
virtute et proposito ; et aliunde actus di)ec-
tionis excellentior est. Unde confirmatur ulti-
mo, quia hic actus de se est connaturalis dis-
positio ad infusionem habitus eharitatis, qui
habitus habet graliam sanctificantem infalli-
biliter sibi conjunctam, etconsequentereliam
remissionem peccati mortalis; ergo, etc. De
qua ratione vide August. de Spiritu et litte-
ra, c. 32. Ubi propter hanc causam vocat di-
lectionem justitiam, qua justi efficimur, quia
habet inseparabiliter conjunctam dilectionem
Dei simpliciter erga nos.
Extra casum ollivionis non remitti peccatum
sine formali pcenitentia. Assertio tertia.
11. Tertio dicendum est, exlra casum na-
turalis cblivionis, vel inconsiderationis, nun-
quam remitti peccatum sine formali actu pce-
nitentiae. Ita docent omnes, excepto Medina,
tract. 1 de Pcenit., q. 12, art. 2, ubi ait, licet
homo cogitet de Deo et peccatis suis, posse
pro libertate sua habere actum dilectionis,
quem vocat fructuosum et meritorium, sen-
tiens esse sufficientem acl justificationem. Sed
oppositum recte declaravit Corduba, lib. 1,
q. 15. Estque non solum securior, sed eliam
verior sententia. Et videtur plane sequi ex
assertione prima. Nam, per se loquendo, hoc
est medium necessarium ad illum effectum ;
ergo, quaudo potest commode adhiberi, non
dabitur effectus sine tali medio. At vero,
quando homo cogitat actu de suis peccatis,
potest facile adhibere remedium pcenitentise;
et non legitime excusabitur exercendo solum
actum amoris, quia amor non impedit pecca-
torum detestationem, si actu cogitantur ; imo
ita movet ad illam, utvix homo possit conti-
nere dolorem, si vere amat, etiamsi velit,
maxime quando intelligit peccata nondum
fuisse remissa.
12. Memoria peccatorum debet esse practica,
ut non excuset. — Addo etiam, licet absolute
possit unus actus ab alio separari, tamen sup-
posita voluntate efficaci expellendi culpam,
quam formaliter vel virlute habet, qui vere
amat, et supposita necessitate talis medii, et
recogitationis peccatorum, non posse separa-
ri, ut in superioribus etiam dixi. Videantur
ibi dicta, nam hic procedunt cum eadem pro-
portione. Solum oportet advertere, necessa-
rium esse ut memoria peccatorum practica
sit, id est, ut occurrant tanquam detestanda
et delenda; nam alioqui nonrepugnat habe-
re hominem cogitationem quasi speculativam
de peccato, et habere naturalem inconsidera-
tionem detestationis ejus ; ut autem homo
moveatur ad exercendum actum, non satis
est cogitatio ipsius objecti secundum se ,
sed necessaria etiam est aliqualis ipsius
actus exercendi consideratio. Hanc vero,
si moraliter et regulariter loquamur, sem-
per excitabit amor , si verus est , prseser-
tim si conjunctam habet memoriam divinse
offensionis.
Deficiente formali pcenitentia, necessaria est
virtualis, et formalis in voto. Assertio
quarta.
13. Ultimo dicendum est, quando deest
pcenitentia formalis, necessariam esse virtua-
lem cum proposito etvoto ipsius formalis, ac
propterea necessarius est amor super omnia.
Unde sine altero ex his duobus actibus nun-
quam remittitur mortale peccatum, secluso
sacramento, vel specialiprivilegio. Fere haec
omnia constant ex supra dictis. Nam ad re-
missionem peccati necesse cst, ut voluntas
efficaciter avertatur a peccato, quod non po-
test nisi per pcenitentiam formalem vel vir-
tualem ; et, cum necessaria sit, per se lo-
quendo, formalis pcenitentia, si illa desit in
re, oportet ut saltem in voto habeatur ; non
continetur autem in virtute et in voto, nisi in
dilectione super omnia ; ergo, si formaliscon-
tritio desit, necessaria est illa dilcctio ; ergo
alterexhis actibus necessarius est. Addidi
vero, exira sacramentum, quia cum illo suf-
ficit attritio ; de qua postea. Dixi etiam, nisi
154
ex privilegio, propter marlyrium, in quo, ul
opinor, potesL homo justificari sine formali
contritione, et amore super omnia. Sed illud
est speciale privilegium ; de quo dixi late in
dispulatione 29 supra citata.
14. Addit preeterea Vega, lib. 6 in Trident. ,
c. 38, per solam orationem posse peccatorem
obtinere remissionem culpee mortalis sine
formali amore vel dolore, quia etiam oratio
habet infallibilem promissionem. Sed est sin-
gularis sententia; et mihi displicet, quia est
contra doctrinam generalem Conciliorum et
Sanctorum, et universales locutiones Scriptu-
ree, quibus supra uecessitatem poenitentiee et
amoris ostendimus; nam heec necessitas pos-
tulat ut saltem virtute habeantur. Item, qui
petit veniam peccatorum, jam de illis cogi-
tat; ergo indebite petit veniam sine remedio,
quod ipse potest et debet adhibere; nam ora-
tio, ut exaudiatur infallibiliter, debet habere
conjuncta convenientia media, quatenus a
Deo exiguntur et ab homine exhiberi pos-
sunt; alioqui temere petitur a Deo aliquid
sine hujuscemodi mediis. Sicut qui peteret
magnam gloriara sine magnis meritis, male
peteret, et non mereretur exaudiri ; illa ergo
petitio non habet infallibilem promissionem.
Ergo petenda est a Deo vera poenitentia , et
auxilium ad illam, et consequenter remissio
peccatorum; quia non esl minus necessaria
poenitentia, vel conversio cordis, adremissio-
nem peccati, quam merita ad gloriam; et
utrumque est in potestate nostra cum divina
gratia; hanc ergo preecipue poscimus, cum
remissionem peccatorum postulamus, et prse-
terea recognoscimus nostram pcenitentiam
per se non sufficere, nisi liberalis Dei remis-
sio intercedat.
15. Objectio ex Patribus. — Una vero super-
est objectio contra necessitatem poenitentioe ;
nam Patres interdum plures causas vel re-
media hujus remissionis assignant, eeque tri-
buentes hunc eiiectum charitati, vel eleemo-
synee, vel orationi , ac ipsi pcenitentiee; sicut
ergo pcenitentia per se, et sine aliis remediis,
potest interdum habere hunc effectum, ita et
alia remedia sine illa. Antecedens patet ex
Origene, hom. 2 in Levitic, ubi heec nume-
rat , baptismum , charitatem , martyrium ,
eleemosynam, ex Danielis 4,remissionem in-
juriarum ex Matth. 6, et correctionem fratris
a via mala ex Jacobi 1; August. , lib. 2 cont.
Crescon., ubi quatuor numerat, verhum ve-
ritatis, sacrificium contriti cordis, eleemosy-
nam et charitatem; Chrysost. , homil. 22 ad
QILEST. LXXXVI. ARTIG. I.
Popul., ubi prius numerat compunctionem
et eleemosynam, postea vero addit aliud re-
medium his verbis : Non habes pecuniam, fion
habes compunctionem , ecce Propheta clamat :
Prohibe lingnam tuam a malo, etc. , et in sa-
lutem tibi sufficiet; ubi significat mutationem
vitee sine compunctione cordis suffice-re.
Idem, homil. 4 in 2 ad Corint. , in line partis
moralis, prseter detestationem peccatorum,
ponit submissionem animi, gratiarum actio-
nem in adversis, eleemosynam, oblivionem
acceptarum injuriarum, et assiduam preca-
tionem. Et ad hunc modum loquuntur fre-
quenter alii Sancti.
16. Chrysostomo satisfit. — lnter heec tes-
timonia preecipue sunt obscura illa verba
Chrysostomi : Si non habes compunctionem ,
etc. Intelligo tamen, nomine compunctionis
significasse ibi sensibilem dolorem et afflic-
tionem, et voluisse dicere mutationem vitee
sufficere, per quam non solum intellexit pro-
positum futuree vitee, sed etiam detestationem
preeteritee. Quod sumo ex eodem ChrysDst. ,
hom. 42 in Matth., in fine, ubi eadem reme-
dia numerat ad remissionem peccati, et dis-
tinguit compunctionem a contritione cordis,
et contritum cor dicit apprime requiri.
17. Aliis testimoniis respondetur. — Circa
alia vero remedia, quee Sancti ponunt, con-
siderandum est Sanctos in his remediis nu-
merandis non servare leges rigorosee parti-
tionis seu divisionis , sed coaccrvatim nume-
rare omnia quee conferunt ad remissionem
peccati, sive sit tanquam dispositio proxima,
sive ut remota, sive id sit ad remissionem
culpee, sive ad satisfactionem pro poena, sive
per modum impetralionis , sive per modum
dispositionis, sive etiam per moclum sacra-
menli. Unde multa ex iis remediis, licet con-
ferant, non tamen sunt simpliciter necessaria ;
nullum tamen est quod sine pcenitentia suf-
ficiat. Nam de baptismo , jam supra ostendi-
mus, sine poenitentia non remittere peccatum
actuale mortale. De martyrio, verum quidem
est, interdum in eo posse remitti peccatum
sine poenitentia formali ; sed includitur votum
pcenitentiee formalis in ipsa voluntate marty-
rii, quse virtualis queedam est pcenitentia, ut
supra suo loco dixi. De chariteite jam dictum
est quomodo habere debeat conjunctam pce-
nitentiam. De verbo veritatis, quod Augusti-
nus ponit, certum est requiri eo modo, quo
fides necessaria est, non tamen sufficit sine
dispositione voluntatis, quee poenitentiam in-
cludit. Denique opera misericordiee, vel pa-
DISPUTAT.
tientise, et similia, conferunt quidem, vel ad
impetrandam veram pcenitentiam, si ex fide
et aliquo modo supernaturali fiant, vel ad sa-
tisfaeiendum pro pcena, si culpa supponatur
remissa ; non tamen per se sufficiunt ad re-
missionem culpae, nisi charitas et vera pceni-
tentia intercedant. Similiter oratio ulilissima
est ad impetrandam remissionem peccati;
non est tamen semper necessaria necessitate
medii, nam interdum Deus praevenit et dat
efficax auxilium, etiam non petenti ; de quo
late Vega, lib. 6 in Trident., c. 38 ; nec ipsa
per se sufiicit ad impetrandam remissionem
culpce, nisi impetret veram pcenitentiam, per
quam remittatur culpa, ut supra dictum est.
SECTIO II.
Utrmn de pote?itia absoluta possint peccata mor-
talia sine pcenitentia remitti.
1. Quorumdam opinio. — Seusus qiicestionis
esse debet de pcenitentia tam formali , quam
viriuali, perfecta, vel irnperfecta, ita ut qu&es-
tio sit, an sine omni motu peccatoris in Deum,
vel adversus peccatum, hoc fieri possit. Et
hoc modo multi negant posse tolli peccatum
ab homine sine pcenitentia. Ita tenent Soto,
d. 15, q. 1, art. 2, dub. ult.; et Petrus Soto,
lect, 4 de Poenit.; et frequenter Thoniistae in
hanc sententiam inclinant propter verba D.
Thomae in hoc arlic. 2 : Impossibile est, etc.
Verumtamen hoc impossibile apud D. Tho-
mam non semper significat implicationem
contradictionis. In prsesenti ergo sufficienter
exponitur secundum legem ordinariam , et
considerata rerum natura, ut in commentario
latius dixi, atque etiam Ledesma circa eum-
dem articulumindicavit, d, part. 4, q. 27, ar-
tic. 2.
2. Fundamentum ejus. — Evasio. — Prceclu-
clitur. — Fundamenlum hujus serttentise est,
quia voluntas, semel conversa ad creaturam
per peccatum , manet moraliter eodem modo
conversa quandiu non mutatur ; non potest
autem mutari , nisi per aliquem actum pro-
prium; ergo sine illo non potest fieri ex con-
versa aversa, vel e contrario ; ergo non potest
ab illa tolli peccatum sine motu ejus, quia
nisi tollatur illa conversio ad creaturam, non
tollitur peccatum. Dices, posse voluntatem
mutari per infusionem alicujus habitus, qui
formaliter conferat conversionem oppositam
conversioni peccati ; nam conversio peccati ,
quse manet, et tollenda est per remissionem
ejus, habitualis est; ergo per oppositum ha-
IX. SECT. II. 155
bitum potest auferri. Sed contra, quia istse
conversiones sunt diversorum ordinum seu
generum, et ideo non sunt oppositae; nam
contraria debent esse ejusdem generis. Ante-
cedens patet, quia conversio habitus physica
est per realem informationem cujusdam qua-
litatis; conversio autem peccati est moralis,
quia actus semel factus, et non retractatus,
rnoraliter permanere censetur; ergo non suf-
ficit una conversio ad excludendam aliam,
sed moralis conversio per moralem debet
auferri , quee non inducitur nisi per opposi-
tum actum. Sicut e converso, quando volun-
tas convertitur ad bonum objectum, et postea
manet moraliter conversa transacto actu, non
potest Deus ab illa auferre talem conversio-
nem , donec ipsa per contrarium actum mo-
veatur; ergo similiter, etc.
3. Contrariam sententiam tenet Scot., 4, d.
14, q. 1, § Ex liis, et d. 16, q. 2; Gabr., d.
14, q. 1, artic. 1, not. 2, et artic. 2, conc. 1;
Okam, in 4, q. 8, dub. 2, lit. N, et q. 9, lit. E;
Medin. , God. de Pcenit., tract. 1, q. 7 et 12.
Hi auctores in hoc fundantur, quod transacto
actu peccati, nihil manet in homine intrinse-
cum, unde denominetur peccator, seu csse
in peccato ; sed ab actu praeterito denomina-
tur, non simpliciter, sed prout subest ordina-
tioni divinse, qua talis homo propter talem
actum ordinatus est ad talem poenam, seu ab
obligatione ad poenam, quae inde nianet,
quam dicunt esse reatum peccati, ut hoc sen-
su intelligendum sit, quod dixit August., lib.
1 de Nuptiis, cap. 26, peccatum transire ac-
iu, et manere reatu. Unde Basil., inConstit.
monast., c. 5 : Peccata (inquit) eo usque du-
rant, quandm pravce actiones diirant ; sublatis
enim Tiis, una etiam peccati substantla deletur,
et evanescit, iicet peccaiitibus pcena propter
peccatum sit reposita. Ex hoc ergo funda-
mento sic colligunt. Potest Deus non ordiuare
talem hominem ad pcenam, etiamsi ipse nul-
lum actum pcenitentiae faciat; ergo potest re-
mittere peccatum sine pcenitentia. Hoc vero
fundamentum semper mihi visum est falsum.
Primo, quia hinc sequitur in justificatione
non remitti culpam , sed pcenam tantum, vel
saltem sequitur, remitti peccatum, nihil aliud
esse, quam remitti pcenam. At hoc falsum
est, tum quia Concil. Trident., sess. 5, de-
cret. de Orig. peccat., c. 3, definit, in justifi-
catione auferri totum id, quod veram et pro-
priam rationem peccati habet; at pcena non
habet veram rationem peccati, sed illam sup-
ponit. Item quia non semper tota pcena au-
156
QUJEST. LXXXYI. ARTIG. II.
fertur in justificatione; ergo nec aufertur to-
tum id, quod peccati rationem habet; quia
si peccatum, ordinatum a Deo ad pcenam
condignam, habet rationem peccati,etiam or-
dinatum ad partem aliquam illius pcenae reti-
nebit aliquam rationem peccati. Imo juxta
illam sententiam , quando remittitur pecca-
tum, solum tollitur seu cessat ordinatio divi-
naadpoenam; illa autem ordinatio nec habet
rationem peccati, nec illud constituit, sed
supponit.
4. Sensus quastionis duplex. — Prioris re-
solutio. — Ut ergo inter has sententias judi-
cium feramus, advertendum est, duas hic
posse tractari qusestiones. Una est, an sine
proprio actu peccatoris possit illi peccatum
remitti per alia dona Dei ; alia est, an sine
actu peccatoris possit peccatum remitti ,
et sine aliis donis creatis, sed per solam
efficaciam divinae voluntatis destruentis ip-
sum peccatum. Prior quaestio est propria
hujus loci , in qua verisimilius censemus
posse Deum remittere culpam sine actu
pcenitentiae, imo et omnino sine actu pecca-
toris, conferendo ei alia dona. Quam senten-
tiam praeter auctores citatos in secunda sen-
tentia, tenent hanc partem communiter Tho-
mistae, tum hic, tum in 1. 2, q. 413, art. 2.
Etprobatur primo, quia praecipuum ex his
donis est gratia unionis hypostaticae, quae
non potest alicui naturoe conferri, quin sanc-
tificetur. Posset autem Deus (ex communi
sententia) assumere hypostatice naturam ho-
minis peccatoris, etper ipsam assumptionem
illam sanctificare et mundare a culpa, etiam-
si toto priori tempore in peccato fuisset ; quae
tamen in instanti assumptionis non posset
habere actum natura praevium ad assum-
ptionem, ut latius probatur in materia delu-
carnatione. Secundo, D. Thomas et omnes
fere docent posse hominem dormientem in
statu peccati mortalis justificari per marty-
rium sibi voluntarium ex praecedenti volun-
tate ; et tamen in illo non praecedit actus quo
remittatur peccatum, sed remissio fit per in-
fusionem gratiae ; nampriorvoiuntasmartyrii,
quae praecessit, non abstulit moralem macu-
lam peccati, seu culpam, sed eam integram
reliquit. Tertio fere idem argumentum sumi-
tur ex remissione peccati, quae nunc fit per
sacramentum cum sola attritione quae inter-
dum eliam tempore praecedit, nam etiam illa
relinquit integram peccati maculam, et ta-
men Deus per sacramentum illam aufert in-
fundendo habitus ; posset ergo idem facere
absque ullo motu praeeedenti; sicut enim
nunc supplet imperfectionem illius motus et
insufficienliam, ita posset omnino supplere
carentiam ejus. Nam, quod attinet ad forma-
lem remissionem culpae, perinde fere est ha-
bere motum insufficientem, ac nullum ha-
bere, quandoquidem motus ille natura sua
non repugnat formaliter culpae, sed potest
esse simul cumilla.
5. Atque hinc tandem concluditur ratio,
quae mihividetur propria, scilicet, quia actus
peccatoris non requiritur ad remissionem
peccati, tanquam forma per se ipsam forma-
liter excludens culpam, sed tanquam disposi-
tio congrua, et ex natura rei, et ex divina
ordinatione ; non repugnat autem Deum con-
ferre effectum formalem sine praevia disposi-
tione ad formam, quaecunquetandem il!a for-
ma sit ; quod etiam in naturalibus manifes-
tum est. Et in praesenti declaratur : nam, si
contritio, verbi gratia, non est forma per se
ipsam expellens peccatum, ergo posita con-
tritione adhuc est necessaria alia forma, quae
illud expellat. Unde, si Deus non adhiberet
illam formam, cum contritione adhuc mane-
ret peccatum, quod de potentia absoluta fa-
cere posset, cum remittere peccatum homini
contrito sit novum beneficium gratiae, ut su-
pra dixi ; ergo etiam e contrario potest illam
formam infundere sine contritione, et sine
alia dispositione peccatoris, et ita culpam
remittere.
6. Neque contra resolutionem hanc urget
fundamentum prioris sententiae. Recte enim
ibi responsum est, sine actibus ipsius pecca-
toris posse a Deo in illo fieri talem mutatio-
nem, et conversionem habitualem, quae suffi-
ciens sit adexcludendum peccatum. Cum au-
tem replicatur, hanc mutationem esse phy-
sicam, et ideo per sese non posse excludere
moralem culpam et aversionem, quam reli-
quit peccatum, respondetur negando hanc
posteriorem partem seu consecutionem ,
quia illa mutatio physica, quae in animo fit
per infusionem gratiae, est adeo divina et ex-
cellens, ut ab homine tollat etiam deformita-
tem raoralem peccati morlalis, quia reddit
hominem objectum proportionatum divini
amoris supernaturalis, et ita non relinquit
odio dignum quod, facit peccatum, etconse-
quenter non relinquit illum dignum selerna
pcena, sed potius gloria, nec relinquit con-
versum ad creaturam, sed ad Deum. Unde,
licet talis conversio non fuerit per proprium
actum comparata, et sub ea ratione non di-
DISPUTAT.
calur moralis eo raodo quo culpa, nihilomi-
nus intrinsece et per se dici potest moralis,
quatenus reddit hominem honum et sanctum
moraiiter, id est, in ordine ad honos mores ;
hoc ergo satis est, ut per talem mutationem
fieri possit remissio peccati.
7. Quomodo sit intelligendum, peccatum se-
mel commissum semper manere, quandiu non
retractatur. — Ex quo colligitur non esse uni-
versaliter verum in ordine ad divinam poten-
tiam, quod ab aliquibus dici solet, peccatum
semel commissum semper manere, quandiu
retractatum non est, et ab illo denominari
hominem peccatorem, seu esse in peccato
quandiu per contrariam retraclationem non
impeditur heec denominatio. Gonstat enim in
eo casu, in quo Deus infunderet habitus
gratiee et charitatis homini dormienti, pecca-
tum transactum jam non manere nec actu,
nec reatu, seu morali duratione, et tamen ab
ipso retractatum non esse. Illud ergo asser-
tum aut solum intelligendum est de lege, et
secundum potentiam ordinariam, et cum ali-
quibus limitationibus, scilicet, ut sermo sit de
peccato actuali et mortali, et de retractatione
formali, aut virtuali, perfecta, velimperfecta,
juxta superius dicta de contritione et attri-
tione. Vel certe (et fere in idem redit) subin-
telligenda est conditio, nisi Deus altiori modo
remittat hujusmodi peccatum per infusionem
altioris doni. Et ideo D. Augustinus, d. lib. 1
de Nuptiis, cap. 26, generalius dixit, peccata
preeterita, licet transeant actu, manere reatu,
nisi remittantur ; possunt autem remitti sine
propria hominis retractatione, ut ostensum
est. Sicut eliam ante legem graliee verum erat
dicere , peccatum mortale durare quandiu
non retractabatur per contritionem vel amo-
rem super omnia; nunc autem non est ve-
rum, quia sine lali retractatione remitti po-
test, nisicontritionisnomineintelligaturetiam
attritio formata per gratiam, vel sub amore
super omnia includatur habituscharitatis de-
nuo infusus.
8. Respondetur ad exemplum de actu bono. —
Ethinc etiamfacile respondetur adexemplum,
quod afferebatur de actu bono, quia non po-
test ab homine auferri bonitas, vel rectitudo
ejus, quandiu non retractatur. Dicendum
enim imprimis est, non esse similem ratio-
nem, quia malum culpas non potest fieri in
nobis sine nobis aliquo modo cooperantibus ;
e contrario vero bonum potest in nobis a Deo
fierisine nobis. Et eadem ratione potest Deus
malum culpee a nobis sine nobis auferre per
IX SEGT. II. 157
infusionem gratieeet virtutum; bonum autem
virtutis non aufertur a nobis sine nobis, id
est, nisi nos ipsi tali bono privemus nos; ne-
que idest consentaneum divinee bonitati. Sic
ergo non potest Deus, se solo, hominem in
peccato constituere ; potest tamen illum, se
solo, a peccato mundare.
9. Objectio de peccato originali. — Sohitur.
— Dices: nonne homo in peccato concipilur,
quod non commisit, nec aliunde illud habere
potest, quam a Deo, qui animam infundit ?
Respondetur, falsum esse hoc posterius, iilud
vero prius limitandum esse; unde hoc exem-
plum potius confirmat quod dicimus. Nisi
enim omnes prius aliquo modo in Adamo pec-
caremus, non possemus in peccato originali
concipi, et ita illud peccatum non a Deo, sed
ab hominis voluntate trahit originem, quee li-
cet in uno individuo fuerit, tamen moraliter
fuit voluntas totius naturee; et ideo dixi ma-
lum culpee non esse in nobis sine nobis aliquo
modo cooperantibus, scilicet, vel voluntate pro-
pria in peccatis actualibus, vel voluntate ca-
pitis inoriginali. Justitiaautempotest solaDei
voluntate infundi. Et quamvis nunc non in-
fundat illam adultis, nisi propria voluntate
consenliant, nec parvulis, nisi saltem consen-
tiant aliena, scilicet, per Christum tanquam
per supremum caput hominum, et mediato-
rem inter ipsos et Deum, et Ecclesiam appli-
cantem illi remedium a Christo relictum, ta-
men de potentia absoluta, potest Deus, sine in-
tervenlu alicujus voluntatis humanee, pecca-
tum originale auferre, quamvis illud non po-
tuerit introduci in humana natura sine de-
fectu alicujus voluntatis humanee.
10. Prhati oboni, qua? non sit culpa, potest
fiyri a Deo. — Remittere ergo peccatum est
opus Dei, quod potest se solo faeere; intro-
ducere autem peccatum non est opus Dei, ut
possit ab ipso fieri. Privatio autem alicujus
boni, quee rationem mali culpae non habeat,
etiam potest a solo Deo fieri sine uha causa,
vel cooperalione liominis; posset enim Deus
sua voluntate privare liominem habitibus gra-
tiee et virtutum; tamen ( ut dicebam) in his
fconis animee nunquam Deus id facit, quia non
est ita consentaneum bonitati ejus. Et eadem
ratione si in actu bono semei facto conside-
returvis ad preemium aliquod, quod in ho-
mine relinquit, etiam potest Deus hominem
privare tali praemio sine ejus culpa, sed sola
voluntale sua, sicut potest remittere poenam
peccati sine ulla pcenitentia, vel retractatione
ejus. In quo est aliqua simiiitudo inter actum
158
QUyEST. LXXXVI. ARTIC. II.
bonum et malum, quoad aliquem effectum
ejus ; inter ipsum autem peccatum, et remis-
sionem ejus, seu bonum illi oppositum. sem-
per versatur differentia assignata.
SECTIO III.
An possit mortale peccatum remitti sine infusione
gratise habitualis.
1. Prima opinio. — Fundamentum. — Al-
tera quaestio, quam proposuimus, magis spec-
tat ad materiam de gratia quam ad prsesen-
tem, et ideo breviter illam attingemus; non
enim possumus omnino illam omittere, quia
nonnulla inferius dicenda ab illa pendent,
ideoque ab aliis Theologis hic tractatur. Prius
vero quam de illa dicamus, aliam quaestio-
nem hic incidentem separare et expedire
necesse est. Potest enim qnseri an interve-
niente actu peccatoris formaliter, vel virtute
retractantis peccatum , possit ilii peccatum
remitti sine alia gratia, seu justitia habituali.
Non enim desunt Theologi qui negent hoc
fieri posse, etiam de potentia absoluta. Et
videtur fuisse opinio Cajetani, 1. 2, q. 113,
art. 2 ; ille tamen non loquitur expresse de
infusione habitus, sed absolute de infusione
charitatis. Aliqui vero moderni tenent aperte
hanc opinionem, ita ut asserant, de potentia
absoluta non sufficere retractationem peccati
per actualem poenitentiam ad remissionem
ejus sine infusione habitualis gratise, vel alte-
rius doni perfectioris illa. Fundamentum est,
quia peccatum est privatio gratiae habitualis;
privatio autem tolli non potest , nisi per con-
trariam formam. Secundo, quia nisi Deus
gratiam infundat, non potest deponere odium
et indignationem, qua est offensus homini
propter peccatum; ergo nec potest remittere
peccatum, si gratiam non infundit. Antece-
dens patet, quia si non removet malum, quod
peccatum intulit, quomodo dici potest depo-
nere indignationem et odium? cum ratio talis
odii ex parte hominis, qui est objectum illius,
non sit nisi hoc malum. Sicut enim fieri non
potest ut dum Deus conservat gratiam in ho-
mine, quem per illam amabat, illum non
amet, ita e contrario quandiu non aufert ma-
lum privationis gratiae, fieri non potest quin
hominem odio haheat, quem prius odio ha-
bebat.
2. Sine infusione habitualis doni possepec-
catum remitti. — Communis sententia. — -Per-
fecta remissio peccati fieri non potest sine gra-
tice infusione. — Nihilominus communis sen-
tentia est, posse Deum remittere homini pec-
catum, sine infusionealicujushabitualis doni,
facta in tali homine sufficiente mutatione per
aliquem actum. Hoc ut minimum sentit Bo-
nav., 4, d. 17, 1 par., art. 1, q. 1; alios sta-
tim referam, prsemissa declaratione multo-
rum , qui dictam sententiam ita exponunt.
Dupliciterpotestpeccatum remitti : uno modo,
peifecte et exacte, restituendo hominem ad
pristinam rectitudinem et amicitiam ; secundo
modo, imperfecte, tollendo quidem ab homine
quidquid pertinet ad formalem rationem cul-
pae et offensae, ita ut jam non maneat objec-
tum dignum divini odii et indignationis, non
tamen restituendo illum ad priorem rectitu-
dinem et statum justitiae. Priori modo dicunt
non posse peccatum sine gratise infusione re-
mitti, quod est per se notum et manifestum;
quia peccatum dejicit hominem ab illo statu,
et ideo quandiu ad illum non reducitur, non
est facta integra et perfecta remissio. Atque
hoc modo interpretantur D. Thomam in illo
art. 2, q. 113, 1. 2, et satis apparenter, quia
in titulo non absolute inquirit de remissione
peccati , sed de tali remissione quce sit impii
justificatio, et hanc concludit non posse fieri
sine gratise infusione, quia justificatio est
translatio ad statum perfectae rectitudinis, ut
art. 1 declaraverat. Unde quia de facto , et
secundum potentiam ac legem ordinariam ,
remissio peccati non fit, nisi per veram jus-
tificationem, ideo concludit necessariam esse
infusionem gratise ad remissionem peccati.
Quod absolute et simpliciter est verum de
lege ordinaria; in sensu vero quasi composito
est verum de potentia absoluta, scilicet, sup-
posito quod remissio futura sit perfecta , et
per veram justificationem hominis. Et hoc
sentire etiam videtur Scotus, 4 , d. 1 , q. 6,
§ Ad argumenta, in fme, dum ait in justifica-
tione peccatoris duplicem esse mutationem :
unam privativam, qua ex inimico fit non ini-
micus ; aliam positivam, qua ex indigno fit
dignus, et hanc fieri non posse sine forma
infusa. At perfecta remissio utramque muta-
tionem includit; et ideo in hoc sensu fieri
non potest absque gratia.
3. Imperfecte potest peccatum remitti sine
infusione gratice hahitualis, per aliquam muta-
tionem hominis. -— Batio redditur. — Poste-
riori autem modo dicunt posse remitti pecca-
tum sine gratia habituali per aliquam muta-
tionem actnalem hominis. Ita opinatur Con-
rad., dict. art. 2, ubi ait Scotum in re non
contradicere divo Thomae. Idem expresse
DISPUTAT.
Ferr., 3 Conlra gent., c. 157; Soto, lib. 2 de
Natur. et grat., c. 18; et in A, d. 15, q. \,
art. 2, dub. ult. , ut certum supponit posse
pcccatum remitti sine gratia habituali, quce
sit qualitas infusa. Idem sentit Ledesm., A,
1 part., q. 27, art. 2; Medin., 1. 2, q. 113,
art. 2, dub. 2, junctis his quse docet, q. 110 ,
art. 4; ubi etiam Zumel, q. 112, art. 2, disp.
2, ait esse rem certam, de quo non est con-
troversia, posse peccatum remitti sine donis
habitualibus infusis, si actus intercedant. Bel-
larm., lib. 2 de Justific. , c. 16, dicit aversio-
nem et maculam non posse auferri sine in-
fusione habitus; rationem autem offensionis
el inimicitiee auferri posse. Denique D. Tho-
mas, 4, d. 17, q. 1, art. 3, q. I, ita dicit, re-
quiri gratiam ad remissionem peccati , sicut
ad meritum ; constat autem qualitatem gratiee
non esse necessariam ad meritum de poten-
tia absoluta , licet sit necessaria ad optimum
et connaturalem modum meriti. Eodem modo
procedit q. 28 de Veritate, art. 2. Capreol.
vero in k, d. 1, q. 2, a. 3, respondens Seoto, et
afferens hsecIocaD. Thomae, sic ait : Etputo
sine temeraria assertione, quod hoc non solum
est impossibile potentice Dei ordinarice , imo
potentice absolutce; tamen , ul securius loqua-
mur , restringamus dictum et dicenda ad po-
tentiam Deiordinariam. Ratio generalis reddi
potest, quia peccatum per actum solum in-
troductum esl, absque generatione alicujus
habitus realis et physici, seu positivi; quam-
vis enim per actum peccati generari possit
vitiosus habitus , tamen nec illud est per se
ac semper necessarium ad rationem vel sta-
tum peccati, nec quando fit talis habitus, ille
pertinet ad substantiam peccati; potest enim
peccatum tolli manente illo habitu, et posset
talis habitus destrui, perseverante homine in
statu peccati. Igitur peccatum habituale seu
esse in peccato, per solum actum introduci-
tur; ergo per actum contrarium destrui po-
test, maxime per potentiam absolutam.
Quis sit actus per quem peccatum remitii po-
test sine infusione gratice.
4. Actus dilectionis Dei super omnia et si-
milis actus contritionis sufficiunt. — An alius
actus sufficiat. — Opinio negans. — Ut tamen
verus sensus, propriumque fundamentum hu-
jus sententiae melius intelligatur, duo decla-
randa sunt. Primum, quis sit ille actus per
quem posset remitti peccatum sine infusione
justitias habitualis. Secundum, quid requira-
tur ex parte Dei ad illam remissionem. Circa
IX. SECT. III. 159
primum, unum videtur certum, et frequen-
tius receptum, sufficere actum supernatura-
lem dilectionis Dei super omnia, vel similem
actum contritionis, seu detestationis de pec-
cato. Ita tenent citati auctores, et patet, quia
hi sunt actus perfectissimi et maxime accom-
modati ad hanc remissionem. An vero possit
etiam id fieri per actum minus perfectum,
verbi gratia, per attritionem, vel alium simi-
lem, non declarant dicti Doctores, quanquam
in generali dicunt posse hoc fieri per actum
dilectionis, vel alium motum procedentem ex
divina gratia. Alii vero solum per actum di-
lectionis Dei infusse, vel per actum contritio-
nis dicunt posse hoc fieri; nam si justificatio
fieret per actum minus perfectum, necessa-
riam esse putant gratiam habitualem, etiam
de potentia absoluta. Fundamentum est, quia
peccatum non potest tolli, nisi per formam
aliquam inhserentem animse, quee per se ac
formaliterrepugnet peccato, etillud expellat,
et quselibet forma, quae hujusmodi fuerit, suf-
licit acl hunc effectum, quia una forma suffi-
cienter expellitur per alteram repugnantem.
At vero actus illi charitatis et contritionis na-
tura sua formaliter expellunt peccatum , et
ideo cum illis solis sine infusione habituum
possetDeus remittere peccatum, et justificare
ac sanctificare hominem ; preeter hos autem
actus nullus est, qui habeat iilam formalem
repugnantiam et causalitatem contra pecca-
tum; et ideo quoties actualis mutatio homi-
nis minus perfecta est, per attritionem, vel
aliam similem, omnino necessaria est gratias
infusio, quia nulla inferior forma est incom-
patibilis peccato.
5. Corollarium primum hujus opinionis,—
Corollarium secundnm. — Corollarium ter-
tium. — Ex qua declaratione infertur primo,
quando remissio fit per solum actum, nihil
exparte Dei requiri, preeter auxilium, etcon-
cursum ad talem actum efficiendum absque
habitu ; post ipsum vero acturn, ut ille expel-
lat peccatum sine habitu, nihil esse necessa-
rium ex parte Dei, etiamsi nolit infundere
habitum, neque habeat aliam quasi positi-
vambenevolentiam, velvoluntatem expellen-
di peccatum ; per ipsum enim actum illud ex-
pellit. Secundo, infertur juxta eamdem sen-
tentiam, peccatum non esse privationem ha-
bitualis gratise definite et in specie, sed ab-
solute privationem formae sanctificantis, sive
illa sit habitus, sive actus; unde talis privatio
sufficienter tolli potest per quamcunque ex
his formis, etiamsi ambee non concurrant.
160
QU^ST. LXXXVI. ARTIC. II.
Terlio infertur. juxta hanc opinionem, etiam-
si fingatur homo in puris naturalibus, et in
eo statu peccare mortaliter, non posse ab illo
expelli peccatum per solum actum ordinis
naturalis, etiamsi fingatur esse dilectio super
omnia Dei, ut finis et auctor naturalis. Quia
nullus talis actus habet vim expellendi forma-
liter peccatum, nisi supernaturalis sit; et ideo
etiam in eo statu necessarium esset eleva-
ri hominem ad dilectionem supernaturalem
eliciendam, vel illi gratiam infundi. Quod ex
parte sentire videtur Medin., 1. 2, q. 413,
dub. 2, et putat esse sententiam Gajetani.
6. Primum fundamentum prcecedentis opi-
nionis rejicitur. — Quemlibet actum , quo ho-
mini peccatum formaliter displiceat, sufftcere
de potentia absoluta ad ejus remissionem. — Ex
duobus autem principiis, in quibus hsec opi-
nio fundatur, unum non solum incertum, sed
etiam falsum esseexistimamus, nimirum, ac-
tumdilectionis, velcontritionis, visua, et abs-
que alia benevolentia, vel gratia, formaliter
expellere peccatum, de quo in superioribus
dictum est, et latius 1 tom. 3 partis, disp. 4.
Hoc autem remoto fundamento, nulla suffi-
ciens ratio reddi potest, cur possit Deus re-
mittere peccatum homini contrito sine infu-
sione habituum, etnon possit idem facere cum
homine altrito, aut habente alium similem ac-
tum, quo voluntas aliquo modo convertatur
a priori malo in bouum. Nam licet illi actus
sint magis accommodati et proportionati, ta-
men eo ipso quod per se ac formaliter non
sufficiunt, necesse est ut Deus per aliam for-
mam vel modum expellat peccatum ; ergo
potest etiam idem facere cum attritione. Quod
ergo speclatad primumpunctumpropositum,
dicendumest actum qucmcunque, quofcorma-
liter homini displiceat peccatum commissum,
posse esse sufficiens medium, de potentia abso-
luta loquendo, ut Deus, si velit, possit homini
rcmittere peccatum absque infusione habi-
tuum. Probatur ratione facta, quia si actus
sine habitu sufficere potcst, non est cur in or-
dine ad divinam potentiam exigatur perfec-
tissimus, quia non potest magis inferri impli-
catiocontradiclionisinactu imperfecto, quam
in perfecto, cum neuter per se sit forma na-
turaliter expellenspeccatum, sednecessarium
sit aliquid aliud adjungi ex parte Dei.
7. Secundum fundamentum incertum repu-
tatur. — Probaturiii remissione venialiumper
sacramentum. — Quo fit, ut aliud principium,
quo nitebatur sententia proxime tractata, in-
certum sit, et juxta communem sententiam
nullo modo admittendum. Est autem iJlud
principium, non posse Deum expellere pec-
catura, nisi per formam natura sua incom-
patibilem peccato. Nam si hoc principium
verum esset, per nullum actum peccatoris
posset Deus destruere peccatum, si habitum
non infunderet. Patet sequela, quia ostensum
esse supponimus, nullum actum peccatoris,
quantumvis supernaturalem et charitatis, se
ipso ac formaliter ex natura rei expellere
peccatum. Rursus in peccatis venialibus vi-
detur illud principium aperte falsum, non
solum de possibili, sed etiam de facto ; quia
ssepe Deus remittit nunc peccatum veniale
per sacramentum infundendo aliquem gra-
dum gratise habitualis, qui per se et ex natura
sua non est incompossibilis cum peccato ve-
niali. Nam si illa gratia data fuisset absque
sacramento, non esset incompossibilis pecca-
to venialr, nec illud expelleret, et tamen ad-
juncto sacramento, ex ordinatione divina illud
expellit. Nec enimfingi potest, quodilla gra-
tia, eo quod per sacramentum facta sit, phy-
sice sit diversa, aut habeat aliquam entita-
tem, vel modum realem incompossibilem na-
tura sua cum tali peccato veniali ; hoc enim
et inintelligibile est , et ex eo clare falsum
ostenditur, quod post talera gratiam compa-
ratam potest homo committere simile pecca-
tum veniale, et postea manere in reatu talis
peccati venialis simul cum illa gratia ; ergo
non habent repugnantiara connaturalem in-
ler se ; ergo necilla gratia habebat illam cum
priori peccato veniali ; nam ejnsdem ratio-
nis sunt, et quod preecesserit, vel sequatur,
impertinens est ad repugnantiara formalem.
Ut ergoDeus remiltat peccatura.non semper
necesse est ut infundat veldonetformam rea-
lem et physicam, incompossibilem ex natura
rei cum peccato. Quod si in peccato veniali
hoc verum est, erit etiam in mnrtali, quia
nulla major implicatio conlradictionis exco-
gitari potest.
8. Ordinuiio divina adjungi debet prcedicto
actui. — Gratia potest manere in homine pec-
cante mortaliter. — Ex hisergo colligitur,ad
fundandara sententiam posilam, ut possit
Deus remittere peccatum medio actu sinein-
fusione habitus, necessario addendum esse,
ordinationem aliquam divinam adjungi posse
actui, ratione cujus quasi elevetur ad des-
truendum tale peccatum, sicut nunc diceba-
mus de gratia baptismi, quee ex ordinatione
divina expellit omnera culpam venialem ,
etiam si alias natura sua non sil incompossi-
DISPUTAT.
bilis illi. Hrec autem ordinatio nibil aliud est
qnam voluntas absoluta, qua vult Deus, ut
posito tali actu habente qualemcunque repu-
gnantiam cum priori peccato, expellat rea-
tnm ab iilo relictum. In hoc enim non inclu-
ditur repugnantia, vel implicatio contradic-
tionis, quue assignari possit. Quod amplius
explicatur, supponendo aliam opinionem sa-
tis comraunenij scilicet de potentia absoluta
posse Deum conservare qualitatem illam ,
qnce cst gratia, in homine peccante mortali-
ter, quia nihil est quod cogat Deum ad des-
truendam illarn qualitatem ; cur enim coge-
tur suspendere influxum, quo illam conser-
vat? Gerte ex parte omnipotentice non potest
reddi ratio, nec etiam ex paite bonitatis, vel
justitice, qnia in hoc Deusnihil ageret contra
bonitatem suatn vel justitiam. Nec etiara in
tali objecto invenitur contradictio, quae om-
nipotentise repugnet, quia licet per peccatum
fiat quis indignus gratia, tamen Deus potest
conferre suumbeneficium indigno ; et e con-
verso licet gratia natura sua habcat facere
hominem gratum et expcllere peccalum ,
Deus tamen potest non cooperari huic expul-
sioni, et permittere ut ille effectus gratise im-
pediatur per superveniens peccatum. Sedde
hoc amplius in 1. 2, q. 110, art. A, ubimoder-
ni expositores citati hanc sententiam amplec-
tnntur ut communiorem et verisimiliorem.
Ex illa autem aperte sequitur, quodlicet gra-
lia intusa peccatori natura sua habeatpecca-
tum expellere, non tamen sine aliqua coope-
ratione seu condonatione Dei, quam potest
Deusnon conferre, etiamsi det liabitum gra-
tiae ; nam si potest hoc modo conservare gra-
tiam in homine actu peccante, ergo et dare
illam eodem modo ei qui jam peccavit et in
eo statu durat, est enim eadem in utroque
ratio.Unde tandem concluditur, et habituale
peccatum possc in homine formaliter manerc
sine privatione qualitatis gratiae, ut patet in
priori casu, et remissionem peccati posse
formaliter intelligi sine infusionehabitus gra-
tia?, si Deus velit esse contentus alia minori
mutatione volunlatis ad iltam remissionem
faciendam ; sic enim illa remissio, quae nunc
adjungitur gratiee, ut connaturalis illi, posset
adjungi alicui actui gratise, juxta beneplaci-
lum Dei,etiamsi non esset ita connaturalis illi.
9. Peccatum potest remitti homini existenti
inpuris naiuralibus per amorem Dei, vel con-
trtionem naturalem sine infusione gratice. —
Ex quibus etiam obiter concluditur, homini
existenti in puris naturalibus, et in eo statu
XXII.
IX. SECT. III. 161
peccanti potuisse remitti peccatum, non so-
lum sine infusione habitualis gratia3, verum
etiam sine actu supernaturali, per naturalem
contritionem, vel amorem Dei, vel alium si-
milem actum ordinatum aDeo. Hsec fuit sen-
tentia VictoricB, ut novi expositores referunt,
utvidere licet in Medina 1. 2, q. 113, art. 2,
ubi tamen ipse ab eo in hoc dissentit, licet
superius q. 2, art. 8, et q. 109, art. 2, eum se-
cutus fuerit. Quam varietatem in ipsonotavit
Zumel, sequens Victoriam, dict. q. 113, art.
2, disp. 2. Ratio est, quia Deus potest remit-
tere peccatum per solum actum peccatoris,
ut ostensum est ; ergo in unoquoque statu
potest remittere per actum proportiona-
tum illi statui. Nec enim verisimile est,
in eo statu fuisse hominem incapacem re-
medii contra peccatum, nisi elevaretur ad
ordinem gratiae, et supernaturalem.
10. Objectio. — Solvitur. — Replica. — Eno-
datur. — Sed aiunt, tali homini non potuisse
remitti peccatum, nisi ex liberali benevolen-
lia et amore Dei; hic autem est amor super-
naturalis, quia non est naturoe debitus; ergo
necessario debet efficere in tali homine ali-
quid supernaturale, quia amor Dei est efficax,
etideo semper habef aliquem proportionatum
effectura, quia non supponit bonura, sed fa-
cit, ucc ferri potest in bonum appareus, sed
verum. Uespondetur : duobus roodis potest
amor dici supernaturalis, vel quia gratuitus,
et non debitus, vel quia habet pro objecto
aliquod supernaturale douum. Rursus hoc
donum intelligi potest, vel positivum, vel
ablativum alicujus mali. Concedo igitur ne-
cessariam fuisse in eo statu benevolentiam
gratuitam Dei, quia homo nou haberet vires
ad expellendum a se peccalum, nisi Deus
gratis remitteret. Et hoc sensu concedo etiam
talem amorem dici posse supra debitum hu-
manoe naturre , et praisertim jam lapste. Non
vero esset talis amor supernaturalis ex ob-
jecto positivo, id est, elevante hominem ad
finem, dona, vel amiciliam supernaturalem.
Et hoc sensn negatur consequenlia ; satis
enim esset quod per illum amorem daretur
homini rectitudo naturalis, modo gratuito, et
supra omne dcbitum ejus, et quod simul ab
illo expelleretur malum peccati , quatenus
rationi, el naturali fini contrarium. Quod sa-
tis tunc esset, quia peccatum tunc commis-
sum non esset directe contra finem superna-
turalera, sed tantura indirecte, ponendo ob-
staculum supernaturali rectitudini. Sed ur-
geri adhuc potcst, qnia tunc non posset re-
II
162
QU£ST. LXXXVI. ARTIC. II.
missio fieri sinc dilectione Dei super omnia,
quee sine gratia ct charitate infusa haberi
non potest. Respondco primum, potuisse
Dcum peccatum remittere sine actu adeo
perfecto, ex majori quadam liberalitate. Deiu-
de potuisse tunc Deum acceptare, ut suffi-
cientem dispositionem , dilectionem super
omnia Dei, ut est finis naturee, qui actus non
est supernaturalis in sua substantia et enti-
tate, sed differt in hoc ab actu charitatis in-
fusee, et de hoc actu supernaturali preecipue
loquimur. An vero actus ille fieri possit sine
speciali auxilio, necne, alia queestio est, quee
huc non spectat.
Fundamentum contrarice sententice diluitur.
11. Privatio graiice non est peccatum. — Ad
fundamentum ergo contrariee sententiec in
principio hujus puncti propositum, responde-
tur primo , solum probare peccatum commis-
sum ab homine elevato ad finera supernatu-
ralem, non posse plene remitti quoad omnia
quee includit, sine infusione gratieehabitualis,
quod fatemur; non vero probare non posse
remitti alio modo minus perfecto. Secundo,
ut exactius fundamentum illud solvatur, sup-
pono privationem gratiae ita absolute et nude
sumptam non esse peccatum, sed aliquid illi
addi oportere, ut rationem vel denominatio-
nem habitualis peccati accipiat. Quod insi-
nuavit D. Thomas, 1. 2, q. 86, art. 1, ad 3,
dicens maculam peccati esse privatiouem ni-
toris animee in ordine ad suam causam, quee
est peccatum; itaque non privatio gratiee ab-
solute, sed sub tali respectu dicitur esse ma-
cula. Atqueita ibi exposuitConrad., etSot. in
4, ubi supra. Et palet, quia privatio gratiee,
per se et absolute sumpta, potest fieri a Deo,
et ut sic non est peccatnm, nec macula pec-
cati; nam etiam non preecedente peccato fieri
potest.
12. Quis sit respectus sub quo privatio gra-
tice dicitur peccatum. — Prima opinio. —
Bejicitur. — Quis autem respectus ille sit
ad actum preecedentis peccati, sub quo ipsa
privatio gratiee dicitur esse" habituale pec-
catum, difficile explicatur. Quidam dicunt,
eo ipso quod lalis privatio introducta est
propter peccatum, habere rationem macu-
lee et peccati habitualis, neque alium res-
pectum requiri, nisi quod heec privatio gra-
tiee respiciat illud peccatuni ut causam. Sed
profecto hoc aut falsum, aut diminutum est.
Nam si hoc intelligatur de quolibet respectu
causee, falsum est ; si dc aliquo speciali, di-
minutum est. Hoc posterius per se constat,
quia non explicatur quis esse debeat ille rcs-
pectus causalitatis. Prius autem patet, quia
alioqui sub codera respcetu, sub quo priva-
tio gratiee est pcena talis peccati, esset etiam
peccatum manens per modum habitus ; hoc
autem dici non potest, alias Deus, qui fecit il-
lam privationem ut poenara peccati , faccret
etiam illam ut maculara, et ut peccatum ha-
bituale, quod dici non potest. Prima sequela
patet, quia privatio illa, ut est pcena, non so-
lum est effectus Dei, sed etiam ipsius peccati;
sicut enim preemium est effectus non tantum
Dei, sed ctiam meriti, ita poena ut sic est ef-
fectus culpee ; ergo si illa privatio habet ra-
tionem culpa? habitualis, ex hoc preecise quod
est effectus culpee aetualis, ex codem respec-
tu habet quod sit pcena et quod sit culpa, quia
eliam non est pcena , nisi ut est effectus
culpee.
13. Secundus explicandi modus. — Aliter
ergo dicitur, privationem gratiee ut volunta-
riam ex preecedenti actu esseculpam permo-
dum habitus; sic enim privatio justitiee origi-
nalis, quatenus idem erat cum gratia, ut est
parvulo voluntaria voluntate sui capitis, est
peccatum originale. Similis ergo privatio, ut
voluntaria propria voluntate per peccatum
preecedens, erit peccatum habituale.
14. Objectio contra illam. — Solutio objec-
tionis, simulque confirmatio secundce senten-
tice. — Contra hoc vero similiter objici potest,
quia etiarn illa privatio, ut sic voluntaria, est
poena ; ergo sub eodem respectu, sub quo est
poena, est etiara culpa, quod esse non potest.
Antecedens patet, quia illa privatio non est
voluntaria, nisi remote et in causa, quia ni-
mirum culpa ipsa voluntaria est , propter
quam Deus subtrahit gratiam; hoc autem
modo etiam ipsa pcena,. ut pcena, voluntaria
est, quia remote est volitain ipsa culpa. Res-
pondetur, de ratione mali poenee ut sic, non
csse quod sit voluntarium ei, qui illud pati-
tur; nam si consideretur tantum ut malum
quoddam, solum dicit privationem boni de-
bili, seu convenientis; si vero considerelur
ut pcena, sic quidem dicit respeclum ad ali-
quod vohmtarium lanquam ad causam, scili-
cet, ad culpam, tamen formaliter non postu-
lat quod sit voluntarium; nam si culpa com-
mittatur cum ignorantia invincibili pcenee ,
tunc pcena non est voluntaria ullo modo, et
tamen veree pcenee rationem retinet. At vero
malum culpee intrinsece ac formaliter postu-
lat voluntarium, ita ut necrationem mali mo-
■DISPUTAT. IX
ralisliabeat,nisivoIuntariumsit. Addo etiam,
ad rationem pcenee salis esse, quod volunta-
rium circa culpam preecesserit, posseque poe-
nara durare, etiamsi voluntarium illud jam
nullum sit, sed tantum fuerit, sicut patet in
poenis purgatorii, ct similibus ; at vero culpa
quandiu est, semperrequirit proportionatum
voluntarium; si enim sit peccatum actuale,
requirit actuale voluntarium ; si vero sit cul-
pa per modum habitus, necessarium etiam
est, ut voluntarium, quod fuit in actu, etiam
durare censeatur per modum habitus, quia
voluntarium est de intrinseca ratione mali
culpee.
15. Privatio gratia? potest in homine ma-
nere non habens rationem culpce. — Hoc ergo
supposito, facile inteiiigitur , licet in homine
maneat eadem carentia gratice habitualis ,
sive in ratione puree negationis, sive etiam in
ratione privationis, fieri optime posse, ut non
maneat in ratione culpee, quia fieri potest ut
non maneat voluntaria. Quod facile patet, si
prior culpa actuaiis perfecte retractata est per
detestationem ejusDeo acceptam, et sufficien-
tem secundum ejus ordinationem ; lunc enim,
licet ipse Deus non restitueret gratiam habi-
tnalem , carentia ejus hic et nunc non esset
homini voluntaria, nec actu, nec habitu, et
ideo non haberet rationem eulpae in illo, et
ita stare posset remissio culpee cum tali ca-
rentia gratiae. Quod patet etiam a contrario ,
quia posset vera ratio culpee habituaiis exis-
tere sine tali carentia gratice, quasi materiali,
reaii et physica. Ut patet in casu supra po-
sito, in quo Deus conservaret gratiam in ho-
mine mortaiiter peccante ; nam ille postea
vere maneret in peccato, etiamsi non haberet
physicam privationem gratiae , quia satis est
quod habeat malitiam peccati prius commissi
per modum habitus permanentem morali
quodam modo; sic ergo posset etiam esse re-
missio illius eulpee, etiamsi de novo gratia
habitualis illihomininoninfunderetur, quia si
supponitur illara habere , non est denuo ne-
cessaria, nec etiam intensio gratiee esset ne-
cessaria ad remissiouem peccati ; ergo etiam-
si supponatur subtractio gratiee, potest re-
mitti id quod est quasi formale in iilo pec-
cato , licet privatio physica gratiee non aufe-
ratur.
\Q.Tertius explicandi modus. — Aliteretiam
hoc explicatur, quia carentia gratise duplici-
ter potest hominiinesse : primo per modum
puree privationis, secundo per modum con-
trarii. Priori modo intelligitur esse, si tantum
SECT. III. ]C3
faciat hominem non gralum Deo, non tamen
rcddat ingratum etinvisum; ut si Deus (juxta
opinionem aliqnorum) creassel Angelos sine
gratia, fuissent pro tunc non grati ; non ta-
men essent ingrati, et hoc modo carentia
gratise non habet rationem culpee. Posteriori
autem modo potest esse illa carentia in ho-
mine, reddens illum ingratum et invisum
Deo, et tuncdicimus non solum esse per mo-
dum privationis, sed etiam per modum con-
trarii ; habet autem hoc quatenus ipse homo
voluntate sua se avertens a Deo, se ipsum
privat gratia, et reddit moraliter incapacem
ejus, et ut sic habet talis privatio rationem
culpee. Posita ergo in homine post peccatum
aliqua conversione actuali, potest mane-
re illa carentia sub priori ratione, et non sub
posteriori. Unde jam tuncilla carentia gratiae
sic manens, non est objectum divini odii, si-
cut in exemplo adducto de Angelis constat,
sed est tantum objectum carentiee amoris cu-
jusdam.
47. Addo denique vere etiam diciposse, ta-
lem hominem ex tunc non carere gratia pro-
pter peccatum preecedens, sed exlibera Dei vo-
luntate, qui non vult illam donare ; supposita
enimhominis conversione, remissione divina,
jam non maneretexpartehominispositivara-
tio, propter quamsubtraheretur illi gratia.Si-
cut,verbi gratia,si Deus juslificaret hominem a
peccato per infusionera gratiee, et postea ii-
lum gratia privaret sola sua voluntate. illa
pfivatio nec esset culpa, nec esset propter
priorem culpam jam remissam, sed solum
quia Deus ita vult. Ergo simili modosine hac
temporis et reruin successione potest Deus in
eodem instanti, in quo culpam remittit ho-
raini bene disposito, non infundere gratiam,
jam non propler culpam, secl propter suam
voluntatem.
18. Objectio. — Solntio. — Dices : cum il-
la privatio gratiee propter culpam introducta
fuerit, quandiu continue et sineinlerruptione
durat. habet necessario eumdem respecturo,
ad cuipam; nam peccatum actuale jam proe-
teriit ; ergo si propter illud privatus fuit ho-
mo gratia, quandiu privatus manet, propter
illud privatus manet. Hcec vero consequentia
nulla est, quia sicut forma fieri potest ex una
causa, et conservari sine illa per aliam cau-
sam, ita etiam privatio. Unde solum sequitur
hunc hominem privatumfuisse gratia propter
peccatum^non tamen nunc esse,quia jaranon
habet peccatum, quod gratiam impediat ; di-
vina tamen voluntate potest non restitui in
164
gratiara. Prajterquain quod,
illam privationera manere in poenara peccati
pra?teriti, non sequeretur manere in ratione
culpa^ , quia secundum proesentera statum
jam voluntaria non est, ut dixi.
SECTIO IV.
An possit pecccttum remitti sine physica mutatione
peccatoris.
1. Prlma sententia. — Jam vero superest
ultima dubilatio, utrum hsec culpse remissio
fieripossit sine infusionehabitus, atque etiam
sine physica mutatione peccatoris per ali-
quem actum. Supponitur autem peccator
jam cessasse ab actuali peccalo ; quandiu
enim illud actu committitur, certum est non
posse destrui; fit enim sensus compositus, in
quo est aperta impossibilitas. [n hac ergo re
sunt etiam oppositoeTheologorum sententise.
Nam quod sitnecessaria mutatio, tenent im-
primis omnes, qui vel actum defiuite, vel ha-
bitum requirunt. Quod vero saltem disjunc-
tim requiratur actualis, vel habitualis muta-
tio, tenent moderni expositores D. Thomse
supracitati, in 1.2,q. 113, art. 2. Ex D. Tho-
ma vero nihil afferunt quo id probent, quia
nullibi amplius dicit quam quod in superiori
puncto citatura, et explicatura est cum anti-
quis Thomistis. Quamvis aulem ipsi plura ar-
gumenta pro hac sentenlia congerant, duo
videntur praecipua, et qua?. in ore omnium
versantur. Unum est meiaphysicum, quia
non potesthomo transire a statu peccati ad
statum mundilise, seu carentise peccati, siue
alicujus personce mutatione ; sed non potest
idfieri per mutalionem Dei, ut per se con-
stat ; ergo per mutalionem pec.eatoris ; er-
go, ut tollatur ab homine peccatura, ne-
cessaria est aliqua mulatio realis ejus. Con-
tirmatur ac deciaratur, quia aversio tolli
non potest nisi per conversionem ; conversio
autem non potest intelligi sine mutatione
actuali vel habituali. Confirmatur secundo,
quia non potest peccatum remitti a Deo, nisi
deponat odiumet diligere incipiat quem odio
habebat ; hsec autem diiectio terminari debet
ad objeclum re vera, et non tantura appa-
renter bonum ; ergo necesse est ut ille qui
erat raalus fiat bonus, quod sine rautatione
intelliginon potest.
2. Secunda ratio concernil aliquo rnodo
dogmata tidei; quia si peccalum posset illo
modo remitti, per solam non iraputationem
Dei remitteretur, quia ibi solum intervcniret
QU/EST. LXXXVI. ARTIC. II.
licet daremus extrinseca condonaiio, qua3 idem est quod
non imputatio. Consequens autem est falsum
primo, quia alias peccatum habituale solum
diceretur esse in homine, quia a Deo impute-
tur, quia oppositorum eadem est ratio. Con-
sequens autem falsumest; sic enim incidimus
in opinionem Scoti dicentis, esse in peccato,
solum esse ordinari a Deo ad pcenam ratione
prreteriti peccati ; nam imputatio Dei nihil
aliud esse potest, quam ha^c ordinatio. Se-
cundo, quia alias etiam nunc remissio peccati
fieret per hanc non imputationem; renova-
tio autem interior f-olum concomitanter se
haberet, quod nullo modo dicendum videtur,
quia per hoc favetur haereticis hujiis tempo-
ris. Sequeia vero patet, quia id, quod imme-
diate ac per se destruit id, quod est formale
in peceato, est heec remissio Dei extrinseca,
quia, illa posita, tollitur id, quod habet ratio-
nem culpte, etiarnsi caetera non ponantur, et
illa non posila, non toliitur propria ratio cul-
pce, etiamsi caitera ponantur.
Peccatum remitti posse sine physlca mutatione
peccatoris. Vera sententia.
3. Contrariam sententiam docent Scol.,
Gabr., Ocham, ct Medina locis supra citatis.
Item Scot. in A, d. 1, q. 6, et in 2, d. 28, et
sa>pe alias. Eamdem significat Bonavent. in 4,
d. 17, art. 1, q. 1 ; ait enim , licet Deus po-
tuerit peccatum remittere sine medio, nunc
autem non tollere illud, nisi per infusionera
gratia?; et in soiut. ad ult., declarat graliam
aliquando pro actu, aliquando pro habitu su-
mi ; significat ergo sine utroque medio posse
Deum culpam remittere. Idem tenct expresse
Gerson, 3 part., Alphab. 61, lit. D, coroll. 9,
in lect. 1 de Vita spirit. Idem tenet Henric,
lib. 4 Summee, c. 30 ; et plane idem sentit
Bellarmin. supra , nam prius negat actum
pertinere ad causam formalem justificationis,
deinde ait Deum voluntate sua sine infusione
habitus posse facere peccatorem non inimi-
cum. Denique Zumel, dict. q. 118, art. 2,
disp. 2, hcet priorein opinionem censeat pro-
babiliorem, hanc judicat probabilem, et solvit
omnia argumenta contra iilam. Omisso fun-
damento Scoti, quod merito ab omnibus recte
sentienlibus rejicitur, fundamentum hujus
opinionis esse debet, quia in hoc modo re-
mittendi peccatum nulla est implicatio con-
tradictionis. Hoc autem dupliciter ostendi po-
test, primo directe et positive, secundo sol-
vendo quae afferuntur.
DISPUTAT.
4. Ratione ostenditur. — Ratio ergo osten-
siva sumenda est ex duobus pnnctis prsece-
dentibus.NamDeuspolestremitterepeccatum
sine actibus peccatoris, seu absque mutatio-
ne, quoe per illos fiat; potest etiam sine infu-
sione habituum; ergo potest sine utrisque.
Probatur consequentia primo , quia quoties
remittit Deus pcccatum mediis actibus, illi
actus non concurrunt nisi ut dispositio con-
grua, destructio autem peccati non fit per eos
formaliter; sed quodDeus facit mediante dis-
positione, potest facere sine illa; ergo polest
illammet remissionem facere sine aelu; ergo
si facit talem remissionem sine habitu, potest
etiamfacere sine actuethabitu. Confirmatur,
quia supra ostensum est, et ex illis duobus
principiis supra positis sequitur, posse Deum
remittere peccatum non infundendo aliquam
fcrmam intrinsecam incompossibilem peccato
exnatura rei; ergo quidquidproeter hancfor-
mam aliquando intercedit, non est ita neces-
sarium, quin absque illo possit peccatum tol-
li, quia solam causam formalem adoequatam,
vel materialem intrinsecam non potest Deus
supplere; reliquas omnescausas dispositivas,
vel efficientes supplere potest.
5. Secundo, quia peccatum postquam transit
actu, et manet reatu, non relinquit in aniraa
aliquid reale positivum illi inharens, ut est
certum apud omnes ; et ex bac parte expelli
potestsine mutatione physica corruptiva, seu
expulsiva alicujus formas positivae. Rursus,
nec reiinquit in aniraa privationem aliquam
physicam prseter privationem gratiae; osten-
sum autem est posse tolii sine infusione gra-
tiae habitualis, cui illa privatio directe oppo-
nitur ; ergo poterit eiiam expeili sine infu-
sione cujuscunque alterius forma3. Patet hsec
ullima consequentia, quiaomne aiiud, quod
in peccatore manet, est solum quid. mo-
rale, vel respectus ad prsecedens peccatum ;
ergo ad hsec tollenda non est necessaria forma
physica, sed remissio moralis sufficiet. Con-
firmatur ac declaratur ex dictis; nam Deus
potest infundere habitus gratioe peccatori
dormienti, vel amenti, et ita ab illo expellere
peccatum. Rursus deinde posset illum privare
habitu gratiae, et tunc maneret sine peccato,
et sine gratia, et sine ullo actu retractativo
peccati, quem post illud commissum habuerit;
ergo hic status absolute est possibilis post
peccatum commissum; ergo potest Deus rc-
stituere hominem ad illum statum sine iufu-
sione, et corruptione gratiae; nam si res in
facto esse est absolnte possibilis, omnipolen-
IX. SECT. IV. 165
tia Dei non pendet ex illis transmutationibus,
neque est ulla ratio italigandi illam.
6. Idem ostenditur examinando contradic-
tionem. — Secundo principaliter hoc ostendi-
tur examinando contradictionem, quse in hoc
negotio excogitari potest.Et quidem illa prior
de mutatione, nunquam me multum movere
potuit, quia optime et sine ditficultate intel-
ligo Deum sine ulla sui mutatione posse effi-
cere hanc formalem mutationem in homine,
licet non faciat physicam, eamque sufficere,
ut homo, qui antea erat in peccato, nunc non
sit, neque illam denominationem accipiat. Si-
cut enira homo, remittendo alteri offensam,
vel debitum, facit ut ille qui antea erat illi of-
fensus, vel clebitor, jam non sit, sine mutatio-
ne physica ejus, cui fit remissio, ita videtur
posse facere Deus. Hac inlerveniente diffe-
renlia, quod homo , ut remittat alteri, habet
novum actum voluntatis, quo mutatur; Deus
autem siue sui mutatione potest ex aeterni-
tate habere decretum seu determinationem
suae voluntatis pro tali tempore. Quidquid
enim potest humana voluntas recte velle per
plures actus, et mutationem eorum, potest
voluntas divina excellentiori modo velie ex
seternitate simplicissimo actu, cum respectu,
vel determinatione libera (quidquid illa sit)
ad diversa tempora. Potuit ergo pro tali tem-
pore velle permitlere statum peccati in tali
persona, et pro alio remittere oifensam. Nam
re vera ex parte mutationis nulla potest in
hoc excogitari implicalio; quia, ut haic duae
pra^dicationes de eodem liomine vera; sint,
scilicet, esse in peccato et non esse in peccato,
satis est pro diversis temporibus verificari.
Et hoc sensu dixeruntGerson,Gabriel, et alii,
ad hoc sufficere temporis successionem, sci-
licet, quoad mutationem physicam. Nam in
ipso peccatore fitetiam qua^dam mutatio mo-
ralis (ut dixit Scot. in loco supra citato ex 4,
d. 1, q. 6) quse sufficit ad veritatem illarum
enunciationum, quia effectus ille tantum mo-
ralis est. Et declaratur a simili, nam omnes
fere auctores cooeedunt posse Deum remit-
tere pcenam sola sua voluntate, sine ulla mu-
tatione physica peccatoris, et sine mutatione
Dei.
7. Duliolum de remissione pcenm solvitur.
— Dicunt vero aliqui posse Deum hoc facere,
si a principio, quando homo peccat, pcenam
remittat, non tamen si a principio obligavit
illum ad pcenam ; tunc enim aiunt non posse
postea remittere sine suse voluntatis muta-
tione. Quod quidem esset verum, si Deus a
166
QU/EST. LXXXVI. ARTIC. II.
principio ordinasset peccatorem ad pcenara
irremissibiliter, sen absolute pro toto tempo-
re faturo, et sine ulla subintellecta conditio-
ne, nam tunc voluntas remittendi esset con-
traria; unde ex iila hypothesi, etiam facta in
hominemutatione, haberi non posset. At ve-
ro reatus, seu obligatio ad pcenam non sem-
per est hujusmodi, sed solum secundum pree-
sentem jusiitiam, vel sub conditione aliqua.
Nisi resipueris, vel nisi alius pro"te oraverit,
vel aliquid ejusmodi. Sic ergo potuitDeus ex
seternitate velle, ut peccator, dum peccat, et
pro tali tenipore, sit debitor poense, ita ut, si
in eo tempore decedat, ex vi illius decreti
puniatur, et tamen simul velle , ut pro alio
tempore jam non sit debitor pcense. Addo, in
reatu pcenae temporalis contingere posse de
facto, ut sine mutatione peccatoris remitta-
tur illi reatus talis pcense , quamvis de lege
ordinaria hoc non fiat sine mutatione,, sal-
tem in alio facta, verbi gratia, sine oratione
alterius, vel jejunio ab alio oblato, aut quid
simile. Hsec vero mutatio parum refert ad
rem, de qua agimus, quia illa non est objec-
tum illius actus voluntatis divinse, quo re-
mittitur reatus pcense, sed est ratio illius; re-
missio autem fit sine physica mutatione Dei,
aut peccatoris. Unde, quantum est ex hac
parte, posset etiam Deus illam facere sine
illa oratione, vel mutatione alterius personee,
sed mere liberaliter ex sola sua voluntate.
Quo argumento non utimur, sicut Scotus,
existimantes hanc solam remissionem suffi-
cere ad remissionem peccati quoad culpam ;
sed solum ut explicemus a simili, ex vi mu-
tationis hoc non repugnare.
8. Idem ex olligatione voti confirmatur. —
Objectioni occurritur. — Eodem modo afferri
possunt alia exempla moralia; nam homini
habenti debitum voti potest Deus illud re-
mittere sola sua voluntate, et tunc fiet ex de-
bitore non debitor, pro diversis ternporibus,
per voluntatem Dei, cujus decretum pro tali
tempore eeternum fuit, ideoque babere potest
effectum in tempore sine mutatione Dei, et
sine mutatione physica hominis, cum sola
morali, quia esse debitorem ex voto, soium
quid morale est. Dicunt quidam necessarium
esse ut Deus revelet taii homini illam volun-
tatem suam, quod nonfitsine mutatione phy-
sica hominis. Sed hoc non refert , tum quia
illa revelatio non toliit debitum, sed supponit
ablatum; nec enim est necessaria per se, ut
toliatur debitum , cum divina voluntas per
sese sit potens ad hoc faeiendum, non expec-
tato consensu, vel acceptatione hominis; non
est ergo illa revelatio per se ad hoc necessa-
ria, sed solum ne homo ex conscientia erro-
nea adhuc putet se debitorem. Tum etiam,
quia illa mutatio revelationis non fit per vo-
luntatem remittendi promissum ut sic, sed
per novum actum divinse voiuntatis, nostro
modo intelligendi; ergo sistendo praecise in
priori actu , ille habetur sine mutatione Dei,
vei hominis, et cum sit efficax, suum effec-
tum habet. Denique si in prsesenti quippiam
simile concedatur, id est quod heec sententia
intendit, nimirum, ad remittendum peccatum
sufficere voluntatem divinam sine mutatione
physica peccatoris, qua formaliter destruatur
peccaturn, licet requiratur aliqua revelatio,
vel nova notitia, qua tali homini constet se
esse liberum a vinculo peccati, ne ex con-
scientia erronea adhuc putet se esse in pec-
cato. Quse revelatio non erit necessaria , si
fingamus peccatorem incidisse in amentiam
perpetuam, et Deum velle illi remittere pec-
catum, nullam aliam intrinsecam gratiam iili
concedendo, quia neque ilie esset capax talis
revelationis, neque illa esset in eo utilis ad
aliquem effectum moralem, ut ad tollendam
conscientiam erroneam, vel mores in futu-
rum instituendos, quia ille supponitur esse
absque usu rationis.
9. Atque hoc exemplum facit aliquid ad
contirmationem hujus sententiae. Cur enim
non poterit Deus ex aeternitate sua velle re-
mittere peccatum ei, quem praevidet pro tali
tempore futururn perpetuo amentem? Dices ,
posse quidem, sed infundendo illi gratiam
suam. Sed contra, quia hoc est quasi dupli-
catum beneficium; cur ergo non potest facere
unum, et non aliud? vel certe, quidquid sit
ex alio capite , saltem ex vi immutabilitatis
non repugnat. Adde Sotum, et alios auctores
ad hoc non requirere gratiam in esse quali-
tatis, sed in esse gratise (ut ipsi loquuntur);
illa autem gratia non ponit mutationem phy-
sicam in creatura, sed extrinsecam accepta-
tionem, vel favorem; ergo , si Deus hoc po-
test facere sine sui mutatione, et sine actione
physica circa hominem , poterit etiam aiiud.
•10. Ex remissione per attritionem contra-
dictio eluditur. — Deinde supra ostensum est
posse Deum toilere ab homine peccatum per
solum actum attritionis, sine alio habitu in-
fuso ; ergo, si hoc potest facere simul in eo-
dem instanti, in quo homo habet attritionem,
poterit etiam non in eodem instanti facere,
sed postea quando jam homo dormit, seu
DISPUTAT. IX. SECT. IV.
167
amens est; sicut baptismus confert graliam
homini altrito , non solum si rccipiatur du-
rante aclu attritionis , sed etiam si post talem
actum detur sacramentum hominidormicnti.
In priori ergo casu, in quo Deus homini dor-
mienti prius attrito remittat peccatum sine
infusione habituum, non fieret in tali homine
nova mutatio physica, quia hsec jam preeces-
sit, et ipse adlmc in peccato mansit, el nihi-
lominus illi potest remitti peccatum ex vi
seterni decreti, quo Deus statuit remittere
peccalum homini attrito, non tarnen statim,
sed post annum, verbi gratia, si supervixerit;
quce enim est in hoc impicatio? Ergo eadem
ratione posset id facere sine interventu attri-
tionis per simile decretum de sola temporis
successione, vel alia extrinseca conditione, si
alter rogaverit, vel alia simili ; ergo ex vi im-
mutabilitatis hoc non repugnat.
11 . Contradiclio ex parte effeclus refellitur.
— Altera implicatio sumi videbatur ex parle
effectus, qui non apparet factibilis sine forma
positiva, quia aversio tollinon potest, nisi per
conversionem. Sed hoc argumentum solum
videtur convincere, perfectam peccati remis-
sionem, quoad omnia damna, quae tunc in-
fert, non posse fieri sine physica mutatione
peccatoris, quod verissimum est, ut patet ex
diclis in puncto preecedenti. Talis enim homo
privavit se peccando vera et supernaturali
conversione ad Deum; unde donec illam obti-
neat, non liberatur omnino a damno , quod
peccatum intulit; non potest autem iterum il-
lara comparare sine mutalione physica. Non
tamen videtur probare ratio illa de remissione
imperfecta, qure tamen sufficiat, ut homo jam
non sit inimicus, nec in statu peccati. Nam
ad hoc non videtur necessarium, ut qui per
pcccatum fuit aversus, conversus fiat, sedsa-
tis est ut fiat non aversus; potest autem fieri
non aversus, ctiamsi non fiat conyersus ; si-
cut potest fieri non inimicus, etiamsi non fiat
atnicus. Nam formaliter ac pnecise loquendo,
desiructio formifi non semper requirit causam
formalem contrariam, sed tantum carentiam
talis formae.
12. Quia vero in forma privativa videri hoc
potest difficile, kleo, sicut supra dicebamus
de privalione gratise , ita nunc de aversione
dicitur , intelligi posse per modum formse
contrarise velsolius privationis.Per peccatum
ensm fit homo aversus quasi contrarie, quia
voluntate sua se avertit, id est, se privat de-
biia conversione in Deum, et ideo manet odio-
sus Deo, et invisus; et quandiu haec aversio
sub hac ratione durat, impossibile est tolli
peccatum. Fieri autem potest, ut absque con-
versione positive opposita tollatur illa aver-
sio, ut moraliter est contraria conversioni,
maneatquein homineilla carentia conversio-
nis, vel in ratione purae negationis,ut si Deus
remittat homini priorem offensionem, simul-
que tollat illi debitum habendi talem conver-
sionem, reducendo illam ad statum purorum
naturalium, ut Scotus argumentatur. Vel
etiam relicto hoc debito, et ordine ad finem
supernaturalem, potest fieri, ut maneat illa
carentia conversionis in ratione purse priva-
tionis physicae, et non in ratione moralis aver-
sionis; heec enim includit rationem injurise,
quae per remissionem personoe offensai tolli-
tur, et ea sublata non manet fundamentuni
inimicitiae, nec objectum illud manet ex se
odiosum vel invisum , etiamsi non maneat
gratum, vel amicum. Quod confirmat exem-
plum humanum, quia hoc modo potest unus
homoremittere offensam alteri, etiamsi illum
non recipiat in amicitiam suam, vel bonum
aliquod ei communicet. Nam licet in hoc effi-
cacior sifc volunlas divina, quamhumana, ta-
men non cogitur suam efficacitatem exerce-
re ; sed potest id praecise velle quoad remis-
sionem injuriae, ct ad inimicitiam tollendam
necessarium est, nihilque amplius ; potest
ergo velle tantum remittere culpam.
13. Secunda confirmatio contrarlce opinio-
nis eluditur. — Ex quibus patet etiam solulio
ad secundam confirmationem alterius opi-
nionis. Jam enim declaratum videtur, posse
Deum deponere odium erga peccatum, etiam-
si qualitatem aliquam, vel actionem illi non
conferat. Quoad dilectionem vero distinguen-
dum est. Quia nonsolumest dilectio voluntas
conferendi bonum , sed etiam auferendi ma-
lum aliquod, quia carere malo inter bona
compulatnr, quae merito diligi et desiderari
possunt. Ut ergo Deus remittat peccatum, ne-
cesse est ut diligat; tamen de potentia abso-
luta non est necessarium ut diligat positive
conferendo bonum, sed satis est ut diligat
auferendo rnalum. Hoc autem modo revera
diligit in dicto casu; aufert enim peccatum,
quod est maximum malum, et hoc bonum
confert tali objecto per illam dilectionem ; et
ita fertur non in objectum apparens, sed in
verum objectum proportionatum tali amori,
id est, in objectum vere carens malo illo, li-
cet non habeat specialem bonitatem positi-
vam. Et haec est mutatio moralis, qua; fit in
tali objecto, dun: ex peccatore fit non pecca-
168
QU.EST. LXXXVl. ARTIC. II.
tor, nec est necessaria alia mutalio posi-
tiva.
14. Replica. — Sed instabit aliquis, quia
homo transacto actuali peccato denominatur
peccator, vel ab eodem actuali peccato non
retractato, neque aclu, neque habitu, vel ex
carentia gratice, utrelata ad illum actum, et
voluntaria pcr illum; sed non potest Deus
harie denominationem auferre per solam
suam voluntatem ; ergo non potest auferre
peccatum; quandiu enim verum est dicere
hominem esse peccatorem , non est ab illo
peccatum ablatum. Non enim dicitur pecca-
tor solum quia peccavit ; hoc enim modo
etiam homines jam justi effecti possunt pec-
catores denominari, id est peccasse, quam
denominationem Deus auferre non potest,
neque sua voluntate sola, neque ullo modo;
nam mundans non facit innocentem ; sed dici-
tur peccator, quia adhuc vere est in peccato
per maculam, et aversionem a Deo, quse in eo
manet per modum habitus , quandiu a Deo
non expellitur. Et in hoc sensu probatur mi-
nor, scilicet, hanc denominationem nonpos-
se auferri per solam Dei voluntalem, quia
fundamentum <\jus, quod est peccatum prce-
teritum, et non retractatum actu, nec habitu,
integrum manet, et carentia gralise semper
manet seque voluntaria, quia esse volunta-
rium pendet ex proprio actu, non cx Deivo-
luntate. Respondetur, negando fundamentum
hujus denominationis esse peccatum non re-
tractatum, sed peccatum non remissum, ul
expresse dixit August., d. lib. 1 de Nupt.,
cap. 26. Imo quantumvis peccatum esset re-
tractatum etiam per contritionem, si Deus
nollet remittere (ut facere posset, cum hoc sit
distinctum beneficium),adhucpeccatum com-
missum esset fundamentum sufficiens illius
denominationis; crgo quod proprie ac per se
requiritur, est, ut sit remissum ; nam per hoc
jam non est moraliter praesens, sed omnino
praUeritum, et ita jam non denominabit csse
peccatorcm, sed peccavisse. Et eadem ratione
carentia gratite in tali homine manens, jam
non maneret voluntaria secundum proesen-
tem statum, quod necessarium est ad ralio-
nem culpoe, ut supra declaratum est.
Peccatum an tollatur per solam non imputa-
tionsm Dei.
15. Statim vero suboritur ultima difficul-
tas supra posita in priori senlentia, quia se-
quilur, sufficienler tolli posse peccalum per
soiam non imputaliouem Dei, quia lraec re-
missio nihil aliud est, quam non imputatio.
Ex quo sequuntur duo incommoda. Unum
est, csse in peccato nihil aliud esse quam im-
putari a Deo, quia contrariorum eadem est
ratio. Aliud est, peccatum auferri per non
imputationem , atque adeo justificationem
peccatoris fieri pcr non imputationem. Nec
satisfaciet qui dixerit, id non esse inconve-
niens in casu possibili, sed solum de facto ;
hoc (inquam) non satisfacit, quia quod atti-
net ad formale peccati, eadem ratio est de
quocunque statu ; et ita si in aliquo statu id
sequitur et admittitur, concedendum est pec-
catum habituale secundum se , et abstrahen-
do ab omni stalu, consistere in Dei imputa-
tione, et tolli per non imputationem ; quod
est absurdum , et contra modum loquendi
Sanciorum, favetque modo loquendi hsereti-
corum hujus temporis.
16. Verbum imputandi dupliciter sumitur.
— Respondetur, nihil horum sequi etiam ap-
parenter. Et imprimis circa verbum impuian-
di advertendum est aliquando excludere ve-
ritatem rei, aliquando vero illam supponere.
Priori modo dicilur imputari alicui , quod in
eo vere non est, sed ei attribuitur aliquo mo-
do, quomodo videtur dixisse Paul. ad Phi-
lem. : Si autem aliqnid nocuit HM, aut debet,
mihi imputa; quasi diceret, egoin me susci-
pio, Hispanice, Ponedlo a mi cuenia. Et sic
aiunt haeretici, nos reputari juslos per Cliristi
vel Dei justitiam nobis imputatam. Posteriori
autem modo, seu ex rei veritale , impulari
dicilur alicui, quod ipse verehabet, seu com-
misit, et sic dicimus imputari alicui nocumen-
tum quod ejus negligentia illatum est, cum
illud impedire teneretur, quia nimirum vere
est culpabilis in eo casu. E contrario vero dici-
tur, priori modo non imputari, quod, licet sit,
dissimulatur, et non punitur, vel non agnosci-
tur ; quomodo multi intelligunt illud ad
Rom. 5 : Usque al legem peccatum erat in
mundo, peccatum autem non imputabatu?', cum
lex non esset, id est, non agnoscebatur , pro
nihilo habebatur. Posteriori autem modo di-
citur aliquid non imputari, quia vere non est,
seu commissum non est ; sic dicimus nocu-
mentum non imputari ei qui invincibiliter
ignoravit. Sic etiam sumitur Ezech. 33, cum
dicitur : Si dixero impio : Morte morieris , et
egerit fce.nitentiam , omnia peccata ejus quie
peccavit, nou iu<putabuntur ei, vita vivet, etc.
17. Hcereticorum error pnmus. — Hseretici
ergo hujus temporis in duobus errarunt in
hac materia. Unum est, remissionem pecca-
DISPUTAT. IX
torum non esse veram abolitionem et destruc-
tionem eorum , et i)i lioc sensu dicunt esse
lion imputationem, quia licet vere peccata in
homine justificato maneant , Deus tamen illa
nou punit, et ita se gerit cum bomine , ac si
peccatum non esset. Ita refert Bellarm., lib. 2
de Justif., cap. 9, et attigit Gencbr., Psal. 31,
circa id : Beatus vir cui non imputavit Domi-
nus peccatum. Hic autem sensus heereticus
est, ut constat ex citato loco Ezech. : Vitavi-
vet , et non morietur; etc. 18 : Omnium iniquita-
tum ejus non recordabor, in justitia sua, quam
cperatus est,vivet; et infra : Ipse animam suam
vivificabit, etc. ; Isai. 1 : Si fuerint peccata
vestra ut coccinum , quasi nix dealbabuntur ;
Psal. 50 : Super nivem dealbabor. In hoc au-
tem sen?u nullo modo inferri potest ex sen-
tentia Scoti , aut Bonav. , peccatum auferri
per talem non imputationem , non solum de
facto, quod evidens est, verum nec etiam in
illo casu de possibili. Quia non ponuntremis-
sionem illam consistere in tali non imputa-
tione , sed in vera destructione et remissione
peccati , qnia illa remissio fieret per volunta-
tem Dei absolutam et efficacern ad remitten-
dam offensam ; remissio autem vera non dis-
simulat, sed re vera lollit debitum, vel inju-
riam, quse ex parle offendentis remanebat.
18. Secundus hcereticorum error refulatur.
— Duo observanda circa defiiniionem Conci-
lii. — Alius error hsereticorum est , justifica-
tionem peccatoris nunc fieri per solam remis-
sionem peceatorum sine justitia inhoerente,
propter solam Christi justitiam nobis imputa-
tam. Quoe sententia, etiamsi intelligatur (quod
ipsi non intelligunt) de vera remissione et
abolitione peccati, est hseretica propter ex-
clusivam. Quod definit Trident., sess. 6, can.
11, dicens : Si quis dixerit homines justifi-
cari, vel sola imputatione justitue Christi, vel
sola peccatorum remissione, exclusa gratia, et
charitate, quce in cordibus eorum per Spiri-
tum Sanctum diffundatur, atque in illis inhce-
reat , aut etiam gratiam , qua justificamur,
esse tantum favorem Dei , anathem-.i sit. Qui-
bus verbis expresse damnatur ille error ,
quantum ad eam partem, per quam excludit
a juslificatione inhaerentem justitiam. Duo
autem in illa definitione observanda sunt. Pri-
mum est, si quis fateatur, ad justificationem
peccatoris necessariam imprimis esse justi-
tiam inhserentem, nou tamen solam, sed si-
mul cum remissione peccatorum, non con-
venire cum hsereticis hujus temporis, nec ali-
quid dicere contra Concilium , imo non par-
SECT. IV. 169
vum fnndamenlum habere in ipso Concilio.
Dum enim ait, vel sola peccaturum remissione,
exclusa gratia et charitate , plane indicat ,
qui dixerit justificationem fieri per remissio-
nem peccatorum, etintusionem gralise et cha-
ritatis inha?rentis, recte dicere, ct a sua doc-
trina non deviarc. Unde in c.ip. 7 sic docue-
rat idem Concilium : Hanc dispositionem jus-
tificatio ipsa consequiiur , qua? non est sola
peccatorum remissio, sed et sanctificatio , et
renovatio interioris hominis, per voluntariam
susceptionem gratia? et donorum ; unds homo
ex injusto fit justus, et ex inimico amicus, etc.
Unde videtur Concilium, et illa duo tanquam
distincta ponere,scilicet, remissionem pecca-
torum, et inlernam renovationem, et docere
utramque in justificatione includi. Et hoc se-
cundum ex multis Patribus confirmat etiam
Bellarm., lib. de Justific, c. 6 et 8. Ncc vero
nunc disputo, an illa duo sola ratione, vel
etiam in re ipsa distinguantur ; illud solum
assero, Concilium de hoc nihil asseruisse, nec
ad f jus defmitioncm alterutram partem illa-
rum speciare, licet fortasse verius sit illa duo
tantum ratione distingui.
19. Secundum notandum circa Concilium. —
Alterum observandum circa Concilium est,
ipsum loqui de lege ordinaria, et de justifi-
catione peccatoris , ct remissione peccati ,
qualis nuncfit; non vero de potentia abso-
luta, quia hoc non spectabat ad doctrinam
fidei. Unde sicut can. 9 definit , ad remissio-
nem peccati obtinendam necessariam esse
prseparationem voluntatis per proprium illius
motum, et tamen illud intelligitur de lege or-
dinaria, r.on de potentia absoluta, ila cum
postea dicit, necessariam esse justitiam in-
hau-entem , eodem modo intelligendum est.
Unde Soto et alii recentiores Thomistae ssepe
citati docent, de potentia absoluta posse jus-
tificationem fieri per extrinsecum favorem,
et per gratiam in esse graliee (ut ipsi aiunt )
sine donis infusis et inhaerentibus, in quo
certum est non repugnare Concilio, quidquid
sit de sententiae veritate. Sic igitur, licet quis
cum Soto, Bonav. et aliis opinetur, de poten-
tia absoluta posse peccatum tolli per solam
remissionem peccatorum , nihil dicit conlra
Concilium, preesertim cum intelligatur hoc
de vera remissione et absolutione peccati, et
non de sola putativa rcmissione, seu falsa non
imputatione.
20. Addo vero, etiam de potentia absoluta
verum esse quod Concilium doc.et, quia non
loquitur de sola abolitione et destruclione
170
QlLffiST. lxxxvi. ARTIC. II.
peccati, quoad formalem malitiam ejus, sed
simpliciter de justificatione. Justificatio autem
fieri non potest ullo modo sine juslitia inbae-
rente, etiamsi aliqui moderni aliter loquau-
tur. Ratio est, quia justificatio non tantum
dicit mutationem privativam seu ablativam
mali, sed etiam positivam et inductivam boni,
scilicet, rectitudinis interioris , quam nomen
justitiee prse se fert. Heec autem mutatio nullo
modofieri, aut iuteliigi potesfc sine aliquafor-
ma intrinseca, quee per iliara indue.atur, et
illam rectitudinem formaliter conferat; hanc
autem vocamus justitiam inhaerentem.Etideo
justificatio fieri non potest sine infusione ta-
lis justitiee, etiam de potentia absoluta, magis
quam esse album sine albedine. Et idemfere
est de propria sanctificatione; heec enim etiam
requirit intrinsecam perfectionem, quee res-
pectu hominis eadern est cum supernaturali
justitia. Et ideo dixit Concilium de justifica-
tione loquens esse sanctific&tionem et reno-
vationem. Idemque censeo de gratificatione
propria, et de instauralione amieitiee inter
Deum et homines; hee enim sine gratia et
charitate, vel alio excellentiori dono intelligi
non possunt. Dico autem proprie et perfecte,
quia interdum dicitur res sanctificari imper-
fecte per extrinsecam relationem, seu deno-
minationem, quoniodo dicunt multi potuisse
Deum per extrinsecum favorem aliquo modo
sanctificare, et gratum sibireddere hominem.
Sed ille modus, esto esset possibilis, certum
est valde imperfectum futurum fuisse. Et ad-
huc intelligi non posset sine aliqua acceplio-
ne, vel ordinatioue secundurn preesentein sla-
tum ad aliquod donum supernaluraie suo
tempore obtinendum, quia alias nec objec-
tum, nec proporlionatum effectum habere
posset talis dilectio.
21 . Satisfit difficultati de remusione peccati
■per non imputatione./i. — Igitur respoudendo
ad difficultatem positam in forma ac brevi-
ter, negatur imprimis sequi, justificationem
aut peccati destructionem nunc fieri per non
irnputationem, vel per solam remissionem
extrinseeam; nam per inhaerentem justitium
fit etiam remissio peccati, quia per illam tol-
litur privatio gratiae, quee veram rationem
culpaa et maculae habet; et cx vi justificatio-
nis tollitur, quateuus talem rationem habet,
quia infunditur gratia cum orunibus, quee illi
connaturalia sunt, quorum unurn est, ut ex-
cludat maculam peccati, si illam invenerit.
Unde quamvis negandum non sit justificatio-
nem incluclere- nunc remissionem peccato-
rum, non solum quoad effectum quem in ho-
mine ponit, sed etiam quoad voluntatem et
condonationem quam ex parte Dei requirit ,
nihilominus non includit illam ut mere cx-
trinsecam, sed ut conjunctam ex natura rei
cum tali intrinseca forma; et ideo absolute
justificatio tota, ut includit peccati remissio-
nem, fit per talem formam inlrinsecam. At de
potentia absoluta conceditur, in preedicto ca-
su, seufacta hypothesi, de qua est controver-
sia, peccatum excludi per solam extrinsecam
voluntatemDei, quee non posset dici non im-
putatio falsa seu specie tenus in sensu hrere-
ticorum, quia esset vera destructio et abolitio
peccati, quoad formalem rationem ejus. Nec
etiam formaliter dici posset non imputatio
vera, sed tantum consecutive, quia ut vere
non iiijputetur peccatum, necesse est supponi
ipsum esse ablatum ; ideo enim tali homini
vere non imputatur, quia in illo non est. Pro-
prie ergo dicitur remissio et condonalio; hsec
enim verba cadunt optime in ipsam culpam,
nam phrasis non imputandi magis videtur
referri ad pcenam, ad quam non imputatur
peccaturn, postquam remissum estquoad cul-
pam.
22. Peccatum non consistit solum in non re~
missione divina. — Est tamen conditio neces-
saria ut peccatum liabitualiter maneat. — Ne-
que hinc sequitur, peccatum habituale con-
sistere solum in imputatione, vel non remis-
sioue divina; sed solum seqnitur hanc esse
veluti conditionem necessariam ut sit. Sicut
res non est, nisi quandiu conservatur, seu
quandiu non destruitur a Deo ; tamen forma-
liter rem esse non est conscrvari aut non
destrui a Deo. Item qui dicunt peccatum ha-
bituale esse per solam denominationem a
peccato preeterito non retractato, non cogun-
tur dicere peccatiim habituale esse ipsam non
retractaiiouem , nam hsec vel nullum pecca-
tum est, si nondum occurrit obligatio retrac-
tandi, vel si occurrerit, erit novum peccatum
actuale : diceturergo non retractationem esse
conditionem necessariam , ut peccatum prae-
teritum denominare possit, tanquam vera
moralis macula, quae adhuc durat. Sic igitur,
Deum non remittere, est conditio necessaria
ut peccatum praeteritum habitualiter maneat
et constituat peccatorem, ipsum vero non
consistit in non remissione divina, vel impu-
tatione. Non enim ideo est peccatum, quia
imputatur, sed imputatur potius, quia est. Est
autem non per existentiam alicujus rei phy-
sicae, ut omnes Theologi fatentur cum D. Tho-
DISPUTAT.
ma in 1. % q. 86., et cum Magistro in 4, d. 18,
et est per se eviclens ; nulla enim talis res
vel qualitas excogitari potest, quse sit pecca-
tum babituale. Nec etiam necessario existit
per modum privatiouis physicoe ; quia si sit
sermo de privatione alicujus perfectionis, vel
rectitudinis naturalis , liaic nulla invenitur
necessario in peccatore post transactum ac-
tum peccati; quia potentiae ejus integrse ma-
nent, habitus vero accidentaliter se habent,
nam et vitiosi habitus possunt mauere ablato
peccato, et studiosi babitus naturales possunt
esse cum illo. Si vero sit sermo de privatione
giatiae, jam declaratum est, quomodo illa
possit habere rationem maculse et peccati
habitualis; est enim solum quasi materiali-
ter, idque non universaliter , quia neque in
puris naturalibus id haberet peccatum babi-
tuale, nec in veniali peccato reperitur,
quamvis suam maculam relinquat, ut infra
dicam.
23. Quomodo existat peccatum habituale. —
Modus sufficiens tollendi peccatum depotentia
absoluta est per remissionem. — Peccatum
ergo habituale existere dicitur morali modo,
aut per relationem rationis, aut per virtua-
lem prsesentiam, vel alio simili modo, qui
necessario reducitur ad moraiitatem quam-
dam , quse durat, et denominat hominem
aversuma Deo, et re vera facit illum dignum
odio et inimicitia Dei, quandiu modo aliquo
sufficiente non deletur. Videtur autem mo-
dus sufficiens de potentia absoluta, quod tol-
latur per remissionem Dei, nam sicut res illa
raoralis est, ita etiam morali modo, et per
moralem actionem tollitur. Quae actio esse
potest illius qui passus estinjuriam, quia si-
cut injuria fit per voluntatem inferentis illam,
ita destruitur per voluntatem ejus qui illam
passus est, si dlam remittat. Sicut in huma-
nis, qui alteri injuriam intulit, est illi odiosus
et de se invisus quaudiu non satisfacit, vel
quandiu alter non remittit injuriam ; utro-
que autem modo censetur ratio injuriae
de medio tolli ; quia is , qui illam intulit,
quasi usurpatum habet honorem alterius ,
quoe ratio cessat , si alter remiltat. Ex
quo non sequitur, injuriam aut debitum hu-
manum consistere in alterius imputatione,
sed solum sequitur, pendere aliquo modo ex
allerius voluntate ac remissione. Sic ergo
servata proportione esset philosophandum de
Deo in praedicto casu. Solum est consideran-
dum, malum morale, seu peccatum ut sic si-
cut non fit a Deo, ila nec ab ipso conservari
IX. SECT. IV. 171
proprie ac per se loquendo, et ideo nunquam
diximus pendere a Deo. Quia vero potest a
divina voluntate destrui , ideo dum non de-
struitur, seu remittitur, permanet. Atque hac
etiam ratione diximus, negationem hujus re-
missionis esse conditionem neeessaiiam ut
peccatum sit, non vero esse veram causam
durationis ejus.
24. Triplicitcr potest intelligi peccatum re-
milti per non impidaiionem. — Denique quod
inferebatur , remissionem peccati secundum
se et abstrahendo ab omni statu consistere in
non imputatione , in rigore loquendo de im-
putatione, non sequitur, ut jam satis explica-
tum est. In sano autem sensu per non impu-
tationem intelligendo veram peccati remis-
sionem per voluntatem Dei extrinsecam, dis-
tinguendum est; nam tres potest habere sen-
sus. Primus est, peccatum secundum se et in
omni statutoili per solam hancremissionem;
et sic negatur sequela, nam in virtute ex uno
particulari infert universalem, quod fieri non
potest. Ratio vero est, quia in aiiquo statu
potest amplius requiri ad plenam et perfectam
remissionem justificativam peccaloris ; et ita
est in proesenti statu, eo quod ipsum habituale
peccatum non solum includit id, quod mo-
rale est, sed etiam realem privalionem iuter-
nse sanctitatis. Secundus sensus esse potest,
peccatum secundum se, et abstrabendo ab
hoc vel illo statu, posse aliquando deleri per
solam extrinsecam remissionem, saitem quo-
ad formalem rationem peccati ; et hoc sensu
admittitur sequela, quia solum inde fit, hunc
modum destructionis non repugnare peccato
ut sic, quod est verum, nam de potentia ab-
soluta non repugnat peccato actuali, veuiali
autem fortasse uec de iege ordinaria, de quo
infra dicam, nam inde sumitur magnum ar-
gumentum ad ea, quse hic dicuntur, confir-
manda. Tertius denique sensus est, ad des-
tructionem peccati, ut sic, in omni statu ne-
cessariam esse remissionem divina voluntate
factain, quamvis non solam; et hoc etiam ad-
mittimus ut verum ; nam id Sancti Patres rc-
quirunt ad justificalionem a peccato , quae
nunc fit in lege Evangelica ; idemque ex
Concilio Tridentino supra declaravimus ; et
ex multis Patribus osiendi in 1 tom. 3 p.,
disp. 4; et demonstrat etiam Beliarm., loco
supra citato ; ergo a fortiori in quolibet alio
statu erit necessaria. Ratio vero sumitur ex
dicto locu 3 p. , quia peccatum est divina in-
juria, pro qua non potcst homo condigne sa-
tisfacere, et ideo ut omnino tollatur, semper
1 72 QUjEST. lxxx
est necessaria divina rcmissio. Ad quara ob-
tinendara requiritur quidem, moraliter lo-
quendo, et juxta modum ipsis rebus maxime
convenientem, ut isqui injuriam intulit, inju-
riam retractet, vel petat veniam, aut aliquo
alio modo sibi possibili remissionem acceptet,
eique cooperetur; et ut remissio sit perfecta,
oportet ut ad pristinam amicitiam restitua-
tur; absolute tamen sufficit voluntas efficaxre-
mittentis, quantum ad ipsura pertinet; unde si
talis voluntas sit suprema et omnipotens, po-
terit rationem mali moralis in tali peccato in-
ventam destruere.
25. Haec sunt quee ad explicandas has sen-
tentias, earumque probabilitatem conferre
possunt, ideoque non est facile inter easferre
judicium ; nemo autem potest alterutram ea-
rum damnare, vel ut improbabilem rejicere,
quia utraque revera habet graves auctores,
et probabiles rationes, et neutra continet ali-
quid minus consentaneum sanse doclrinae.
Ego vero bactenus in posteriorem sententiam
magis propensus fui, quia in his rebus quse
ad divinam omnipotentiam spectant, non est
aliquid facile negandum, ubi contradictio vel
inconveniens non apparet; neutrum autem
in praesentimateriaoccurrit; nihilominusple-
niorem bujus puncti resolutionem in mate-
riam de gratia reservamus.
ARTICULTJS III.
Utrum possit per poenitentiam unum peccalum
sine alio remitti '.
\. Ad tertium sic proceditur. Videtur quod
possit per pcenitentiam unum peccatum sine
alio remitti. Dicilur enim Amos 4 : Ptui su-
per unam. civitatem, et super alteram civita-
tem non plui ; pars una compluta est, et pars,
super quam non plui, aruit. Quod exponens
(xreg. super Ezech. dicit 2 : Cum ille, qui pro-
ccimum odit, ab aliis vitiis se corrigit, una ea-
demque civitas ex parte compluitur, et exparte
arida manet ; quia sunt, qui, cum quwdam vi-
tia resecant, in aliis graviter perdurant. Ergo
potest unum peccatum per pcenitentiam di-
mitti sine alio.
2. Prceterea, Ambrosius dicil super Beati
1 1. % q. 73, art. 1 ; et 3, d.30, a. 5; et4,
d. 15. q. \, a. 3, q. 1 , corp., et d. 16, q. 2, a.
1, q. 2, corp., et d. 18, q. 2, a. 5, q. 3, ad 1.
2 Hom. 10 in Ezechv circa medium.
VI. ARTIC. III.
immaculatiinma l \Prima consolatio cst, quia
non obliviscitur misereri Dcus; secunda per
punitionem , uli etsi fidcs desit, pcena satisfa-
cit, et relevat. Potest ergo aliquis relevari ab
aliquo peccato , manente peccato infidelitatis.
3. Prceterea, eorum qua? non necesse est esse
simul, unumpotcst auferri sine alio. Sedpec-
cita (ut in secunda parte habitum est 2J non
sunt connexa, et ita unum eorum potest esse
sine alio. Ergo etiam unum eorum potest re-
mitti sine alio per pcenitentiam.
4. Prceterea, peccata sunt debita, quce nobis
relaxari petimus, cum dicimus in Oratione
Dominica : Dimitte nobis debita nostra , etc.
Sed homo quandoque dimittit unum debilum
sine alio; ergo etiam Deus per poenitentiam di-
mittit unum peccatum sine alio.
5. Prceterea, per ditectionem Dei relaxan-
tur hominibus peccata, secundum illud Hier.
31 : In charitate perpehca dilexite; ideo at-
traxi te miserans. Sed nihil prohibet quin
Dcus diligat hominem quantum ad unum, etsit
ei offensus quantum acl aliud, sicut peccato-
rem diligit quantum acl naturam , odit autem
quantum ad culpam ; ergo videtur possibite
quod Deus per pcenitentiam remittat unum
peccatum sinc alio.
Sed contra est quod Augustinus dicit in
lib. de Pcen. 3 : Sunt plures,quos pcenitet pec-
casse, sed non omnino, reservantes sibi quce-
dam, in quibus delectentur ; non animadver-
tentes Dominum simul mutum et surdum a dce-
monio liberasse, per hoc docens nos mmqnam
nisi de omnibus sanari.
Respondeo dicendum , quocl impossibite est
per pcenitenliam unum peccatum sine cdio re-
mitti. Primo quidem, quia peccatum remitlitur
in quantum toltitur Dei offensa per gratiam.
Undein^ p. habitum est * , quocl nutlum pec-
catum potest remilti sine gratia. Omne autem
peccatum mortale contrariatur gratice ei ex-
cludit eam. Unde impossibile est quccl unum
peccatum sine alio remittatur. Secundo, quia
(sicut ostensum est 5 ) peccatum mortale non
potest sine vera pcenitentia remitti , ad quam
pertinet deserere peccatum, in quantum est
contra Deum. Quod quidem est commune om-
nibus peccaiis mortatibus. Ubi autem est ea-
1 In Ps. 118, serm. 18 , in princ, tom. 4,
refertur dePcen., d. 3, cap. Prima consolatio.
2 1.2, q. 73, art. 1.
3 Cap. 6, parum ante mediuin, tom. 4.
4 1.2, q. 109, art. 1, et q. 113, art. 2.
5 Art. praeced.
QILEST. LXXXY
dem ratio, et idcm effeclus. Unde non potest
esse vere pcenitens, qui de uno peccato pcenitct ,
et non de alio. Si enim displiceret ei illud
pcccatum, quia est contra Dcum super omnia
dilectum (quod rcquiritur ad rationem verce
pcenitentice) , scqueretur quocl cle omnibus
pcccatis pceniteret. Unde sequitur , quod
impossibile sit unum peccatum per pceniten-
tiam remitti sine alio. Tertio, quia hoc esset
contra pcrfectionem misericordice Dei, cujus
perfecta sunt opera, ut dicitur Deut. 32. Unde
cujus miseretur, totaliter miseretur. Et hoc
est, quod August. dicit in lib. de Pcenit. ' :
Quccdam impietas infidelitatis est, ab illo, qui
justus et justitia est , dimidiam sperare ve-
niam.
Ad primum ergo diccndum, quod illud ver-
bum Grreg. non est intelligendum quantum
ad remissionem culpa? , sed quantum acl cessa-
tionem ab actu; quia interdum ille, qui plura
peccata consuevit committere, deserit unam,
non tamen aliud. Quod quiclem fit auxilio di-
vino, quod tamen non pertingit usque ad re-
missionem culpcp..
Ad secundum dicendum, quod in verbo illo
Ambros., fides non potest accipi, qua credi-
tur in Christum ; quia, ut August. dicit super
illud Joan. 45 : Si non venissem, et locutns
eis non fuissem, peccaium non haberent, scili-
cet infidclitatis : Hoc enim est peccatum, quo
tenentur cuncta peccata ~. Sed accipitur fides
pro conscientia ; quia interdum per pcenas ,
quas quis patienter sustinet, consequitur remis-
sionem peccati , cujus conscientiam non lia-
let.
A d tertium dicendum , quod peccata quam-
vis non sint connexa, quantum ad conversio-
nem ad bonum commutabile , sunt tamen con-
nexa quantum ad aversionem a bono incommu-
tabili , in qua conveniunt omnia peccata mor-
talia. Et ex hac parte habent rationem offen-
sce, quam oportet per pcenitentiam tolli.
Acl quartum dicendum, quod debitum exte-
rioris rei (puta pecunice) non contrariatur
amicitice , ex qua debitum remittitur , et ideo
potest unum dimitti sine alio. Sed debitum
culpai contrariatur amicitice , et ideo una cul-
pa , vd offensa non remittitur sine altera ;
ridiculum enim videtur, quod etiam ab homine
aliquis vcniam pcteret de una offensa , et non
de alia.
1 Cap. 6, non longe a fine, tom. 4.
2 Tmct. 89 in Joan., inler principiuui et
medium, tom. 9.
1. ARTIC. III. 173
Ad quintum diccndum, quod dilectio, qua
Deus diligit hominis naturam , non ordinatur
ad bonum gloriw , a quo impeditur homo per
quodlibct peccatum mortale. Sed dilcctio gra-
tice, per quam fit remissio pcccati mortalis, or-
dinat hominem ad vitam cetcrnam , secundum
illud Rom. 6 : Gfratia Dei, vita ceterna. Unde
non est similis ratio.
COMMENTARIUS.
1. Sensus articuli. — In boc articulo con-
stat sermonem esse de peccatis mortalibus,
nam de eorum tantum remissione in bac
quaestione agitur. Statim vero hic occurrit
eadem dubitatio quce in preecedenti titulo, an,
scilicet, D. Tbomas loquatur de potentia ab-
soluta, vel de ordinaria ; nam absolute respon-
det impossibile esse per pcenitentiam unum
peccatum sine alio remitti. Si tamen conside-
retur discursus ejus, facile intelligetur, eo-
dcm modo usurpasse vocem impossibile in
utroque articulo. Nam ex principio, superiori
articulo probato, procedit ad concludendam
assertionem praesenteni, nimirum, ex eo quod
remissio peccati non potest fieri sine gratia,
vel sine pcenitentia, quse omnibus peccatis
asque repngnant; sicut e converso quodlibet
peccatum mortale illis contrarium est. Ex ra-
tionibus ergo superius factis constatD. Tbom.
non loqui de absoluta potentia, sed supposito
modo quo nunc Deus remittit peccatum.
Quod etiam satis declarat tertia ejus ratio,
sumpta ex perfectione misericordise divinee;
non est enim Deo simpliciter necessarium uti
cum homine tota perfectione misericordiae
suce; nam licet hoc sit magis consentaneum
bonitati ejus, tamen si Deus aliter res ordi-
nare voluisset, non ideo ageret aliquid conlra
virtutem vel prudentiam ; nulla enim ratio
mali ant deformilatis in tali opere fingi po-
test, sed solnm quaedam minor perfeclio non
privativa, sed negativa, quse libera est Deo,
quia non est in ipso, sed in effectu. Etenim
licet in ordine ad effectum videatur opus mi-
nus perfectum, in ordine ad operantem, cu-
jus regula est voluntas ejus, nulla esset minor
perfectio.
2. Illud etiam considerandum est, aliud
esse quserere an unum peccatum mortale pos-
sit remitti sine alio, vel an per pcenitentiam
possit unuin sine alio remitti; nam prior
qusestio magis absoluta est quatn secunda,
quia non determinatur adcertum aliquem re-
missionis moduin, seu medium; D. Thomas
174
QU£ST. LXXXVF. ARTIC. II
autem non priorem, scd posteriorem qusestio-
nem movet, agitque de pcenitentia non qua-
cunque, sed perfecta, quse per veram contri-
tionem fit, ut patetcx secundaratione, ubi de-
clarat se loqui de illa poenitentia, ad quam
pertinet deserere peccatum in quantum est
contra Deum super omnia diiectum ; ex quo
recte concludit, non posse esse veram pceni-
tentiam de uno peccato, quin sit etiam cle om-
nibus, saltem virtualiter; quod verissimum
esse censeo, ut supra declaravi. Ideoque lo-
quendo de lioc genere remissionis, apparen-
tius dici posset simpliciter esse impossibilc
sic remittere unum peccatum sine alio. Et de
hac impossibilitate iu sensu composito, utsic
dicam, probabilitcr posset quis interpretari
D.Tbomam,etexistimare sicesse impossibile
simpliciter hoc, non tamen per se, et prsescin-
dendo a tali modo remittendi peccatum , per
bujusmodi potentiam. Nihilominus tamen
etiam illo modo non oportet sumere illam im-
possibilitatem in ordine ad pcenitentiam ab-
solutam, quia actus pcenitentis, etiamsi sit
contrarius, non expellit formaliter peccatum,
sed dispositive ; et ideo, esto verum sit non
posse contritionem esse perfectam, quin for-
malitervel virtute sit de omnibus peccatis,
nihilominus non obstante tali actu , posset
Deus nullum peccatum mortale remittere, et
ideo ex vi illius actus non sequitur implicatio
contradictionis, si Deus vellet unum pecca-
tum remittcre, et non aliud, quamvis hoc sit
praeter exigentiam, etquasi conditionem con-
naturalcm iilius actus ; et ideo id dici posset
impossibile, et secundum legem a Deo insti-
tutam, et suo modo ex natura rei.
3. Explicantur verba Gregorii. — In solutio-
nibus argumentoruin pauca occurrunt nota-
tione digna. In primo tamen argumento trac-
tat D. Thomas qusedam verba Gregorii quoe
sumpsisse videtur ex Gratiano in cap. Pluit,
de Pcenit., d. 13, vel ex Magistr. in 4, d. 15;
nam omnes sic ea referunt : Cum ille, qui
proximum odit, ab aliis vitiis se corrigit, una
eademque civitas ex parte compluitur , et ex
parte arida remanet ; quia sunt quidam, qui
cum qucedam vitia resecent, in aliis graviter
perdurant. Verba autem Gregorii, hom. 10 in
Ezech., sunt: Cum vero ipse qui proximos au-
dit, ah aliis se vitiis corrigU, atque ab aliis
emendari contemnit, una eademque civitas, et
ex parte compluitur, et ex parte arida remanet,
in qua a se prceclicoiionis pluviam repellit.
Sunt enim quidam qui exhortationis verba om-
nino non audiunt, hi penitus suscipere plu-
viam nolunt, et sunt quidam qui audiunt, sed
hanc medullitus non sequuntur, quia alia in se
vitia resecant, sed in aliis graviter perdurant.
Ex quibus evidentiusconstat, veram esseres-
ponsionem D. Thomoe, quae etiam est Magis-
tri, et Gratiani in § Illud autem, Greg. non
loqui de remissione culpEe, sed de cessatione
ab usu et consuetudine unius peccati, non al-
terius, TJnde etiam fieri potest, ut quantum
ad realem et positivum habitum vitii, unus
expellatur et non alius , integra manente
culpa.
•&. Verba Amlrosii expenduntur. — Simili-
ter in secundo argumento refert D. Thomas
qucedain verba A.mbrosiiprout habentur apud
Gratianum, c. Prima consotatio, eadem d , et
Magistrum, d. 15, et omnes illa sumpsisse vi-
dentur ex Glossa ord. Psal. 118, octonar. 18,
litter. Zadik, scilicet : Prima consolatio est,
quia non obliviscitur misereri Deus. Secunda
per punitionem ; ubi etsi fides desit, pcena sa-
tisfacit, et relevat. Apud Ambr. autem super
enmdern Psal. 1 18, eodem octon. 18, in prin-
cipio, sic legitur : Crechntibus igiiur in Domi-
fium, est in Domini misericordia consolatio.
Est etiam aliud consolationis genus iis , qui
graves solverint pcenas , ut habes scriptum in
Isaice libro : Consolamini, consolamini, popule
meus, usque ad illud : Solutum est peccatum
ejus, quia recepit de manu Domini duplicia
peccata sua (ita enim legit Ambr. juxta 70),
et subdit hsec obscura verba : Etiamsi fides
deerat.posna satisfecerat ; relevantur solutione
pcenarum, quia solvuntur commendatione me-
ritorum. Ex quibus apparet, quam sit difficilis
interpretatio D. Thomse, quam sumpsit etiam
ex Gratiano, et Magistro, et nunc habetur in
Glossa ordin., scilicet, fidem ibi accipi pro
conscientia delicti, nam, licet hecc desit, po-
test quis patienter sustinendo poenas conse-
qui remissionem peccati , cujus conscientiam
non habet, Quse doctrinavera est, tamenAm-
bros. non videtur de illa re loqui ; nam po-
pulo Judseorum, quem Deus per Isaiam con-
solabatur , cuique reddiderat duplicia pro
omnibus peccatis suis, non deerat conscienda
peccati, ut per se notum videtur; non ergo
potuit in hoc sensu dicere Ambros. de illo
populo : Eiiamsi fides deerat. Existimo ergo
Ambros. locutum fuisse de fide, id est, de fi-
ducia seu confidentia magna in misericordia
Dei ; consonat enim hoc cum illis prioribus
verbis : Credentibus in Dominum, est in mise-
ricordia Domini consolatio ; et cum distinctio-
ne illarum consolationum quas ibi distinguit,
QTJ/EST. LXXXVI
ac si clicerct : Qnidam consequuntnr remis-
sionem pcccalorum, quasi omnino gratuito
per ferventem accessum ad misericordiam
Dei; alii qui minorem habent fidem, saltem
lucndo pcenas veniam conseqnuntur; loqui-
tur enim de remissione peccati quoad inte-
gram satisfactionem. Et ita est sensus mani-
festus. Neque ille fidei defectus est aliqua
culpainfidelitatis, qua stante possint aliapec-
cata reraitti, in quo argumentum fundabatur;
sed est qusedam minor perfecfio fidei, seu fi-
ducife in Deum, quaeadjunctam habere solet
minorem perfectionem in contritione, et in
modo pelendi veniam,propter quam remissio
peccati quoad pcenam minor est, suppletur ta-
men patienter sustinendo divina supplicia.
Aliorum argumentorum solutiones faciles
sulit, et omnes manifeste procedunL in sensu
declarato, quod secundum ordinariara et sta-
tutam legem, unum peccatum moriale sine
alio non remittatur.
ARTICULUS IV.
Utrum, remissa culpa per pcenitentiam, remit-
tatur reatus pcence !.
\. Ad quartum sic proceditur. Videtur quod
rcmissa culpa per pcenitentiam, non remancat
rcatus poenps. Remota enim causa, removctur
effectus. Sed culpa est causa reatus pcence ;
ideo cnim est aliquis dignus pcena , quia cul-
pam commisit. Ergo remissa culpa , non po-
test remanere reatus pcence.
2. Prceterea, sicut Apostolus dicit Rom. 5 ,
donum Christi est efficacius quam pcccatum.
Sed peccando homo simul incurrit culpam et
pcena? reatum. Ergo multo magis per donum
gratice, simul remittitur cutpa et tottitur poencc
reatus.
3. Prwterea, remissio peccatorum fit inpce-
nitentia per virtutem passionis , secundum il-
ludRom. 3 7: Quem proposuit Deus propitia-
torem, per fidem in sanguinc ipsius, propter
remissionem prwcedentium delictorum. Sed
passio Christi cst sufficienter saiisfactoriapro
omnibus peccatis , ut supra dictum est 3. Non
crgo post remissionem culpcc , remanet aliquis
rcatus pcence .
1 Supro, q.
ad 3; et 4, d.
43 col. 4.
2 Et Hebr.
67, art. 3, ad 3, et q. 69, art. 10,
1 4, q. 2, art. \ ; et Rom. 1 J , lect.
6.
Atvno. IV. I7,s
Sed contra cst quod 2 Reg. 12 dicitur, quod
cum David pcenitens dixisset ad Nathan .•
Pcccavi Domino, dixit Nathan ad illum : Do-
minus quoque transtulit peccatum tuum ; ve -
rumtamen filius, qui naius est tiU, morte mo-
rietur. Quod fuit in pcenam prcpccdentis pec-
cati , ut ilidem dicitur. Ergo remissa culpa,
remanet reatus alicujits pcence.
Respondeo dicendum, quod (sicut in sccunda
partc halitum est l) in peccato mortali sunt
duo, scilicet, aveftio ao incommutabili bono,
et conversio ad commutahile lonum inorclinata.
Ex parte ergo aversionis ab incommutabili
bono , consequitur peccalum mortale reatus
pcense ceternce ; ut qui contra ceternum bonum
peccavit, in ceternum puniatur . Ex parteetiam
conversionis ad bonum commutabile, in quan-
tum est inordinata, consequitur peccatum mor-
talc reatus alicujus pcence; quia inordinatio
cidpce non reducitur ad ordinem justitice, nisi
per pcenam. Justum est enim, ut qui voluntaii
suce plus indulsil , quamdebuit, contra volun-
tatem suamaliquiclpatiatur; sic enim erit cequa-
litas. TJndc Apocal. 18 dicitur : Quantum glo-
rificavit se, et in deliciis fuit, tantum date illi
tormcntum ct tuctum. Quia tamen conversio ad
bonum commutabile est finita, non habet cx
hac parte peccatum, quod debeatur ei pcena
ceterna. Unde si sit inordinata convcrsio ad
bonum commutabile sine aversione a Deo [sicut
est in peccatis venialibus) non debetur peccato,
poena ceterna, secl iemporalis. Quanclo igitur
per gratiam remittitur cutpa, toiiitur aversio
animce a Deo, in quaMum per gratiam anima
Deo conjungitur ; unde et per consequens simul
tollitur reatus pcence aternce ; potest tamen re-
onanere reatus aticujus paenw temporalis.
Adprimum ergo dicendum, quod cutpa mor-
talis utrumque habct, ct aversionem a Deo, et
conversionem ad bonum creatum. Sed (sicut in
secunda parte habitum\ est 2) aversio a Deo est
ibi sicut formate; conversio autem ad bonum
creatum est ibi sicut materiate. Remoto autem
formati cujuscunque rei, toUitur spccies, sicut
remoto rationali, toititur species humana. Et
ideo ex hoc ipso dicitur cuipa mortaiis rcmitti,
quod pergratiam totlitur aversio mentis a Deo,
simui cum reatu pcena? ceternce. Remanet au-
tem ittud, quod est materiate, sciticet inordi-
nata conversio ad bonum creatum, pro qua de-
bctur reatus pcencs temporaiis.
Ad secundum dicendum, quod (sicut in 2
Q. 48 et 49, et q. 79, art. 5.
2, q.
% q.
87, art.
71, art.
176
QILEST. LXXXVI ARTIG. IV.
parte habitum est l) ad gratiam pertinet ope-
rari in homine, justificando ipsum a peccato,
et cooperari homini ad recte operandum. Re-
missio igitur culpa? et reatus pcena? ceterna?
pertinet acl gratiam operantem; sed remissio
reatus pcena? temporalis pertinet ad gratiam
cooperantem, in quantum scilicet homo, cum
anxilio divince gratice patienter pcenas toleran-
do, absolvitur etiam a reatu poena? temporalis.
Sicut igitur prius est e/fiectus gratice operan-
tis, quam gratice cooperanUs, ita etiam prius
est remissio culpce, et pcence ceternce, quample-
na absolutio apoena temporali ; utrumque enim
est a gratia, sed primum a gratia sola, secun-
dum ex gratia et libero arbitrio.
Ad tertium dicendum, quod passio Christi
de se sufficiens est ad tollendum omnem rea-
tum pcence, non solum ceternce, sed etiam tem-
poralis; et secundum modum, quo homo par-
ticipat virtutem passionis Christi , percipit
etiam absolutionem a reatu pcence. In baptis-
mo autem homo participat totaliter virtutem
passionis Christi (utpote per aquam et spiri-
tum Christo commortuus peccato, et in eo re-
generatusad novam vitam),etideo in baptismo
homo consequitur remissionem reatus totius
pcena>. In pcenitentia vero consequitur virtutem
passionis Christi, sccundum moclum proprio-
rum actuum, qui sunt materia pcenitentice , si-
cut aqua baptismi, ut supra dictum est 2. Et
icleo non statim per primum actumpcenitentiw,
quo remittitur culpa, solviturreatus totius pce-
na3 , sed completis omnibus pcenitentice acti-
bus.
COMMENTARIUS.
1. Responsio D. Thomse est, remissa cul-
pa, non semper remitti reatum omnis pcense.
Quam assertionem in argumenlo Sed contra,
probat ex facto David, 2 Reg. 12, ubipostilla
verba Nathan, Dominus quoque transtulit pec-
catum tuum, quai remissionem culpse decla-
rabant, prsedicitur ei nihilominus mors filii
in pcenam peccati ejus. Qui locus probat op-
time de aliqua pcena temporali hujus vitas,
quam interdum ita Deus decernit, et statuit,
ut nullam aliam satisfactionem pro illa ad-
mittat ; sic adeo ut, licet homo non solum
culpoe, et poenee seterna;, sed etiam totius pce-
nee temporalis vitse futuree veniam obtineat ,
nihilominus in hac vita aliquas pcenas, vel
afflictiones luat, juxta divince providentia3
1 1.2, q. 109, art. 7, ct q. lll.art. 2,
2 Q. 84, art. 1 et 3.
rationem, qua^ fortasse non est ejusdem ra-
tionis respectu omnium peccantium, quoad
lias pcenas, id est, non una et eadem gene-
rali lege omnes punit hoc genere tempora-
lium pcenarum , sed juxta dispositionem
suam, in ordine ad varios fines suee guber-
nationis ; quod est attente observandum, dc-
clarabiturque amplius disputatione sequenti.
2. Conclusio vero D. Thomee non solum de
his pcenis, sed etiam de reatu pcense quasi
per se et intrinsece comitantis peccatum, et
necessario solvendae, vel in hac vita, vel in
fulura, intelligenda est; et ideo in corpore
articuli eam probat alio discursu sumpto ex
intrinseca deformitate peccati , qua> veluti
ex duobus capitibus integratur, sciiicet aver-
sione a Deo, et conversione inordinata ad
creatnram. Ait ergo divus Thomas : Aver-
sioni respondet eeterna pcena , quia bo-
num, a quo receditur per talem aversi-
onem, infinitum et aiternum est; conver-
sioni autem respondet poena de se non aster-
na, seclusa aversione, quia inordinatio taiis
conversionis ex se omnino finita est. Per re-
missionem autem culpse necessario tollitur
reatus poenee eeternee, quia necessario tolli-
tur aversio a Deo, cum peccatum non remit-
tatur, quin homo restituatur in gratiam et
amiciliam Dei, eique tanquam ultimo fini
conjungatur. Potest tamen (ait D. Thomas)
remanere rcatus pcena? alicujus temporalis.
Quam ultimam partem (licet videatur esse
conclusio principaliter intenta) nullo medio
D. Thomas ostendit, sed videtur illud remi-
sisse ad solutionem primi argumenli, ubi
affirmat, ablata aversione, quod est formale
in peccato, manere id quod est materiale,
scilicet, inordinatam conversionem ad bo-
num creatum. Uude optime concludit mane-
re reatum pcenee temporalis, nam heec res-
pondet isti conversioni, ut in corpore ^dixit.
Cum autem D. Thomas ait, majjere inordi-
natam conversionem, potentialiter intelli-
gendum est, id est, possemanere ; non enim
est necesse, ut semper maneat, quia neque est
necesse ut, remissa culpa, semper maneat
reatus pcenee temporalis ; neque in hoc sen-
su conclusio posita est,ut constat cx ejus ter-
minis, et estper se notum.
3. Sed adhuc in hoc sensu est satis diffici-
le dictum D. Tliomee, quod inordinata con-
versio maneat ablata aversione; et preeterea
mauet eadem diffieultas, quia hoc ipsum
nullo medio ostenditur a D. Thoma. Sed
quod ad rem ipsamallinet, tractabimus iUam
QU.EST. LXXXVl
disputatione sequenti; indiget enim longiori
discussione. Nunc soluni assero, non oporte-
re, nec debere intelligi de inordinala con-
versionequantum admoralem malitiam ejus,
sedvelquoad habitum, vel quoad aliquem
effectum, vel debitum exilla ortum. Quoad
alleram vero partem, ex discursu D. Thomse
in articulo polest colligi hsec probalio., quia
per se non repugnat esse in homine inordi-
natamconversionem,et consequenter reatum
pcenee temporalis, absque aversione a Deo, ut
patet in veniali peccato ; ergo non etiam re«
pugnabit, sed fieri poterit, ut ablata aver-
sione culpee inortalis, maneat inordinata con-
versio, saltem quantum sufficiat ad reatnm
pcenae temporalis. Insinuatur etiam aliaratio,
quia pcena eeterna, ut sic,per se et quasi for-
maliterpendet abaversione; et ideo non po-
test manere reatus ejus, remissa culpa ; pcena
autem temporalis non pendet per se ab aver-
sione, etideo non necessariotollitur, remissa
culpa. Quae omnia latiusexpendentur, et exa-
minabuntur citatoloco.
4. Gfratia duplex, operans etcooperans. — In
solutione ad2 multa dicit D. Thomas quee pen-
dentex materia de Gratia, breviter tamen at-
tingenda sunt, quantum necesse est ad hu-
jus loci explicationem, quia ad intelligenliam
materiae praesentis etiam sunt necessaria.
Supponit ergo imprimis D. Thomas divisio-
nem gratiae in operantem et cooperantem ;
quee juxta mentem Augustini, ut alibi trac-
lavi *, de actuali gratia seu auxilio data est; et
gratia operans eadem est, quee gratia prae-
veniens seuexcitans; gratia vero cooperans
eadem est quae gratia actualiter adjuvans.
D. Thomas autem, 1.2, q. 111 (quem alii
Thcologi imitantur), extendit has vocesad ba-
bitus gratiee, seu infusionem gratia3 habitua-
lis, quee dupliciter consideratur, primo qua-
tenus a Deo solo infunditur, et in nobis habet
aliquos effectus ex vi solius infusionis Dei ;
et ut sic dicitur gratia operans, non accipien-
do in rigore nomen operantis, prout efficien-
tiam significare videtur, sed generalius, ut
iclem sit quod causantis, sive formaliter, sive
quolibet alio modo. Secundo considerantur
habitus gratiae, ut in nobis sunt principia su-
pernaturalium actionum, quee dicuntur fruc-
tus justilia?; et sub hac consideratione dicun-
tur tales habitus habere rationem gratiae coo-
perantis, quia cum voluntate nostra ad hos
actus cooperantur.
1 Lib. 3 de Auxiliis, a principio.
xxn.
ARTIC. IV. 177
5. Objectio. — Responsio D. Thomcc. — Re -
plica. — Germana solutio. — Hac ergosupposila
divisione,aitD.Thomasremissionem culpse et
pcenee seternee esse effectum gratiee operantis,
quia per ipsam infusionem gratiee fconferlur
mediate , vel immediate ; remissionem vero
lemporalis pcenee esse effectum gratiee coope-
rantis_. quia dum homo cooperatur gratiee Dei
ad satisfaciendum pro pcena, illius remissio-
nem consequitur. Sed statim occurrit objec-
tio, quia ipsa remissio culpee et pcenee eeter-
nee non fit sine motu liberi arbitrii in Deum,
et contra peccatum, estque effectus ejus, ut
supra dictum est ; sed hic motus liberi arbi-
trii non potest esse sine gratia cooperante ;
ergo remissio peccati non est effectus solius
gratiee. operantis, sed etiam cooperantis. Ad
hanc vero objectionem respondet idem D.
Thomas infra, art. 6, ad 1, etiam illum mo-
tum liberi arbitrii, quiadjuslificationemcon-
currit, esse effectum gratiee operantis. Sed
adiiuc superest difficultaS; cruia licet hoc ve-
rum sit, tamen non illius gratiee solius est ef-
fectus, sed etiam cooperantis gratiee, quia est
verus actus humanus liber, et supernaturalis,
et qui hujusmodi est, non potest sine gratia
cooperante, seu, quod idem est, adjuvante
fieri, ut constat ex Gonc. Trident., sess. 6,
can. 3. Respondetur ergo, sine dubio ita esse
quantum ad rem spectat, tamen quantum ad
modum loquendi observandum esse, in D.
Thoma et quibusdam aliis Scholasticis hos
motus hberi arbitrii, quiordine naturee ante-
cedunt infusionem gratiee habitualis, absolute
dici esse a gratia operante ; ciuod debet intel-
ligi, non quia sint ab illa sola, sed quasi per
antonomasiam, quia speciali quodam modo
pendent hi actus a gratia operante principa-
lius, utlatius explicuicitato loco «. Quocircain
rigore respondendo fatendum est, remissio-
nem peccati, quatenus in nobis fit formali-
ter, esse effectum solius gratiee operantis, quo
sensu locutus est D. Thomas in fme hujus
solutionis; quatenus vero fit dispositive, esse
etiam effectum gratiee cooperantis, quia quoad
hoc non fit sine nobis libere cooperantibus.
6. Objectio contra D. Tliomam solvitur. —
Tertio ex hac doctrina concludit D. Thomas
priorem esse remissionem culpse et pcence
seternse, quamplenam absolutionem a pcena
temporali, quia prior est effectus gratiee ope-
rantis* quam cooperantis. Atque ita tacite
concludit remissionemculpee et pcenee eeternee
1 Lib. 3 de Auxiliis, cap. 5.
12
478
QU/EST. LXXXVI. ARTIC. V.
fieri, acsepararipossearemissione poense tem-
poralis tanquam prius a posteriori.Sedstatim
occurrit objectiOj quia, si haec ratio efficax
esset, probaret remissionem totius poenee
temporalis nunquam fieri simul cum remis-
sione culpa3 et pcense seternaa, quia semper
effecius gratise operantis prsecedit effectum
gratiae eooperantis. Quse objectio facile a no-
bis expedietur consequenter loquendo, juxta
proxime dicta. Nam remissio peccati, ex ea
parte qua requirit dispositionem nostram,
requirit gratiam cooperantem ; et inde n% ut
juxta majorem vel minorem cooperationem
nostram, magis vel minus remittat de poena,
considerata doclrina Conc. Trident., sess. 6,
c. 7. Atque itatandem fit, ut tanta possit es-
secooperatio noslra, cum gralia etiam coo-
perante, nt omnino remittatur reatus poenee
temporalis. Quapropter ad argumentum in
forma respondendum est, effectum gratise
operantis essequidempossepriorem tempore,
et separabilem ab effeclu gratiae cooperantis,
non tamen id semper contingere, neque esse
perse necessarium, sed ad summum erit id
verum in prioritate naturse, seu in aliquo or-
dine causalitatis. Atque lioc satis est ad in-
tentionem D. Thomae, ut hinc concludat re-
missionem culpse et poenae eeternee posse dari
sine plena absoiutione a pcena temporali. Et
ex his declarata manet solutio ad o, quaj per
se satis facilis est.
ARTICULUS V.
Utrum remissa culpa mortati, totlantur om-
nes reliqnitf pcccati l.
4 . Ad quintum sic proceditur. Videtur quocl
remissa cutpa mortati, tollantur omnes reli
quice peccati. Dicit enim Augustinus in lib.
de Pcenitentia 2: Nunquam Dominus atiquem
sanavit, quem omnino non liberavit ; totum
enim hominem sanavit in sabbatho ; quia et cor-
pus ab infirmitate, et animam ab omni conta-
gione. Sed reliquice pcccati pertinent acl infir-
mitatem peccati. Ergo non videtur possibile,
quod remissa culpa, remaneant reliquice pec-
cati.
2. Prceterea, secundum Dionys., c. kde Di-
vin. nom. 3, bonum estefficacius quam malum;
quia malum non agit nisi virtute boni. Sed ho-
1 Supra, a. 4, ad 3; et A, d. 44, q. 2, art. 4,
q. 3 ; et 4 Cor. 44, lect. 7, col. i, fin.
2 C. 9, post medium, tom. 4.
3 Part. 4, inter principium et medium.
ono peccando, simut totam infectionem peccati
incurrit. Ergo multo magis pcenitendo libera-
tur etiam ab omnibus peccatireliquiis.
3. Prceterea, opus Dei efficacius est quam
opus liominis . Scdper exercitium humanorum
opcrum ad bonum, tottuntur reliquice peccati
contrarii. Ergo multo magis tolluntur per re-
missionem culpce, quce est opus Dei.
Sed contra est quod Marc. 8 legitur, quod
ccecus illuminatus a Domino, primo restitutus
est ad imperfectum visum {unde ait : Video
homines, velut arbores ambulantes) , deinde re-
stitutus est perfecte, ita ut videret ctare omnia.
Illuminatio autem cccci significat Uberationem
peccatoris. Post primam ergo remissionem cul-
pce, qua peccator restituitur ad visum spiri-
tuatem, adhuc remanent in eo atiquce reliquice
peccatiprceteriti.
Rcspondeo dicendum, quod peccatum mor-
tale ex parte conversionis inordinatce adbonum
commutabile, quamdam dispositionemcausat in
anima, vet etiam habitum, si actus frequenter
iteretur.Sicut autem dichcm est {, culpa peccati
mortalis remittitur , in quantum totlitur per
gratiam aversio mcniis a Deo. Subtato au-
tem eo , quod est ex parte aversionis , nihilo-
minus remanere potest id, quod est ex parte
conversionis inordinatce , cum hcec contingat
esse sine itta , sicut prius dictum est 2. Et
idco nihil prohibet, quin remissa cutpa, re-
maneant dispositiones ex prcecedentibus acti-
bus causatce, quce dicuntur peccati retiquice.
Remancnt tamen debilitatce et diminutce, ita
quocl homini non dominentur. Et hoc magis
per modum dispositionum , quam per modum
Jiabituum, sicut etiam remanet fomes post ba-
ptismum.
Ad primum ergo dicendum, quod Deus to-
tum hominem perfecte curat. Sed quandoque
subito , sicut socrum Petri statim restituit per-
fectce sanitati, ita ut surgens minisiraret itlis,
ut tegitur Luc. 4. Quandoqueautemsuccessive,
sicut dictum est 3 de cceco iltuminato , Marc. 8.
Et ita ctiam spirituatiter quandoque tanta com-
motione convertit cor hominis, ut subito perfec-
te consequatur sanitatem spirituatem, non so--
lum remissa culpa, sed subtatis omnibus pec-
cati reliquiis, ut patet deMagdalena, Lucce 7.
Quandoque autem prius remittit culpam per
gratiam operantem, etpostea per gratiam co^
operantem, successive toltit peccati retiqtdas.
1 Art. prseced.
2 Art. prseced.
3 Q. 44, a. 3, ad 2.
QU^EST. LXXXVI. ARTIC. V.
Ad secundum dicendum , quod peccatum
etiam quandoque statim inducit debilem dispo-
sitionem, utpote per unum actum causatam ;
quandoque autem fortiorem , causatam per
multos actus.
Ad tertium dicendum, quod uno actu Jm-
mano non tolluntur omnes reliquice peccati ;
quia utdicitur in Prcedicamentis, pravus ad
meliores exercitationes deductus, ad modicum
aliquid proficiet, ut melior sit. Multiplicato
autem exercitio, ad Jwc pervenit, ut sit bonus
virtute acquisita. IIoc autem multo efficacius
facit divina gratia, sive uno, sive pluribus ac-
tibus.
COMMENTARIUS.
1 . Non est repugnantia formalis inter Jia-
bitus infusos virtutum et acquisitos vitiorum.
— Hic articulus facilem habet doctrinam,
nam D. Thomas satis aperte declarat, per re-
liquias peccatorum se intelligere vitiosos ha-
bitus per actus peccatorum comparatos ; et
ideo merito negative respondet, quia mani-
festum est, satisque experientia constat, hos
habitusnon statimtolli, quoties homo justifi-
catur, Et rationem reddit D. Tbomas, quia
ablato, quod est formale in peccato ex parte
aversionis, potest manere quod est materiale
ex parte conversionis, quia hsec etiam inter-
dum esse potestsine illa; inquo satis insinuat
D. Thomas et confirmatexpositionem anobis
datam in articulo prEecedenti. Hic vero oc-
currebat disputatio, an habitus virtutum per
se infusarum formaliter expellant habitus ac-
quisitos vitiorum ; hinc enim videtur petenda
ratio a priori hujus assertionis; tamen hoc
directe spectat ad materiam de virtutibus et
de gratia, estque alienum a praesenti dispu-
tatione. Et ideo supponendum est, non esse
inter hos habitus repugnantiam formalem et
propriam, quia sunt diversorum ordinum,
insuntque subjecto secundum capacitatem
diversam, et inclinant variis inodis, et ad res
longe diversas ; nam habitus acquisitus au-
get (ut ita dicam) naturalem facultatem ; in-
fusus vero addit facultatem alterius ordinis.
Hinc ergo fit, utper justificationem non sem-
per tollantur hee reliquiae peccatorum, quia
expulsio illorum habituum neque ex natura
rei sequitur ex infusione supernaturaliunr,
nec Deus ex speciali providenlia , aut miseri-
cordia, certa lege promissa, illos semper au-
fert, quia neque est necessarium, neque de-
bitunij nec conveniens, tum quia alias posset
justificatio fere experimento cognosci; tum
179
ut homo exercitio virtutum acquirat quod
exercendo vitia percliderat, et e converso eo-
dem usu virtutum amittat quod viliosa con-
suetudine acquisierat. Ita enim expedit in his.
quse commode et cum divina gratia coope-
rante fieri possunt.
2. Quomodo intelligendum, remissa culpa
manere JiaUtus virtutum debilitatos et per mo-
dum dispositionis. — Addit vero D. Thomas
primo in eodem corporearticuli, has reliquias
seu habitus post remissionem peccati manere
debilitatos ac diminutos, magisque per mo-
dum dispositionum quam habituum. Sed non
est intelligendum, semper fieri per justifica-
tionem, ut hi habitus in suo intrinseco esse
minuantur, aut remittantur ; sed propler ad-
jectionem gratiae et auxiliorum, quae illam
consequuntur, dicuntur debilitari et diminui
in ordine ad operationem, non quoad intrin-
secam remissionern, veldiminutionem talium
qualitatum^ namhsec non sequitur ex natura
rei, magis quam expulsio, neque est ulla ra-
tio asserendi gratis a Deo fieri. Et similiter di-
cuntur illi habitus manere in ratione disposi-
tionis propter statum subjecti, non propter
intrinsecam imperfectionem. Sicut e contra-
rio virtutes acquisitae clicuntur amittere esse
virlutis, ablata gratia et charitate. Addo pra>
terea sub his reliquiis comprehendi non so-
lum proprioshabitus vitiorum, quisuntinvo-
luntate, vel appetitu, sedetiam phantasmata,
et species intelligibiles pravorum objeclorum,
quoe post remissionem peccati solent occasio-
nem prasbere iterum peccandi, aut diiiicilem
reddere perseverantiam et exercitium virtu-
tum. In quo etiam comprehenduntur aliquee
corporis dispositiones ex usu peccandi relic-
toe, qu93 non parum difficile postea etiam fa-
ciunt exercitium virtutis.
3. Justificatio Magdalence , quam perfecta.
— In solutione ad 1 observandum est, quod
a D. Thoma pie dicitur, Magdalenee in sua
conversione non solum remissa fuisse peccata,
sed etiam omnes peccatorum reliquias fuisse
sublatas, ut patet, inquit D. Thomas, Lucce 7.
Ex quo loco aperte solum habemus remissa
fuisse Magdalenae omnia peccata, et magna
etiam probabilitate, ac fere certo colligitur
non solum quoad culpam , sed etiam quoad
reatum pcenee fuisse remissa,, quia dilexit mul-
tum, et ex illo : Vade in pace, et ex aliis cir-
cumstantiis, quse ibi referuntur. Quod vero
ablati fuerint omnes habitus pravi, et dispo-
sitiones, et prava phantasmata, non ita clare
colligitur ex illo loco; pie tamen creditur,
480
Qli/EST. LXXXVI. ARTIC. VI.
tura ex Christi liberalitate, tum ex efficacia
et magnitudine conversionis, tum ex modo
vivendi, quem ab eo puncto Magdalena insti-
tuit , et perfectissimis actionibus virtutum,
quas summa promptitudine et facilitate exer-
cuit. Alia argumenta non indigent declara-
tione.
ARTICULUS VI.
Utrum remissio culpce sit effecius pcenitentice l .
1. Ad sextum sic proceditur. Videtur quod
remissio culpce non sit effectus pcenitentice, se-
cundumquod est virtus. Dicitur enimpcenitentia
virtus, secundum quod est principium. humani
actus. Sed liumanus actus non operatur ad re-
missionem culpce, qui est effectus gratice ope-
rantis. Ergo remissio culpce non est effectus
pcenitentice, secundum quocl est virtus.
2. Prceterea, qucedam alice virlutes sunt ex-
cellentiores pcenitentia. Sed remissio culpce
non dicitur effectus alicujus alterius virtutis.
Ergo etiam non est effectus pcenitentice secun-
clum quod est virtus.
3. Prceterea, remissio culpce non est nisi ex
virtutepassionis Christi, secundumillud Hebr.
9 : Sine sanguinis effusione non fit. remissio.
Sed pcenitentia in quantum est sacramentum,
operatur in virtute passionis Christi, sicut et
ccetera sacramenta, ut ex supra dictis patet 2.
Ergo remissio culpce non est effectus pceniten-
tice in quantum est virtus, sed in quantum est
sacramentum.
Sed contra, illud est proprie causa alicujus,
sine quo esse non potest; omnis enim effectus
dependet a sua causa. Sed remissio cutpce po-
test esse a Deo sine pcenitentice sacramento,
non autem sine posnitentia secundum quod est
virtus, ut supra dictum est 3. Uncleet ante sa-
cramenla novce legis pcenitentibus Deus pec-
cata remittebat. Frgo remissio culpce est prce-
cipue effectus pcenitentice secundum qiwd est
virtus.
Respondeo dicendum, quod pcenitentia est
virtus, secundum quod est principium qicorum-
dam actuum liumanorum. Actus autemhumani,
qui sunt ex parte peccatoris, materialiter se
habent in pcenitentice sacramento. Omne autem
sacramentum producit effectum suum non so-
lum virtnte formce, sed etiamvirtute materice :
1 4, d. U, q. % art. 1, q. 1.
2 0- 62, a. 2.
3 Q. 84, a. 5, ad 3, et q. 85, a. 2.
ex utroque enim est unum sacramentum, ut su-
pra habitum est l. Unde sicut remissio culpce
fit in baptismo, iion solum virtute formce, sed
etiam virtute materice, scilicet aquce, princi-
palius tamen virtute formiv, ex qua et ipsa aqua
virtutem recipit, ita etiam et remissio culpce
est effectus pcenitentice, principalius quidem ex
virtute clavium, quas habent ministri, ex quo-
rumparte accipitur id, quod est formale in hoc
sacramento (utsupra dictum est 2J, secundario
autem ex vi actuum pcenitentis, pertinentium
advirtutemposnitenti.ee, tamen prout hi acius
aliqualiter ordinantur acl claves Ecclesice. Et
sic patct, quocl remissio culpce cst effectus pcc-
nitentice, secundum quod est virtus, principa-
lius tamen, secundum quod est sacramentum.
Ad primum ergo dicendum., quod effectus
gratice operantis est justificatio impii, ui in 2
parte dictum est 3, in qua, ut ibidcm dictum
est, non solum est gratice infusio et remissio
culpce,sedetiam motus UberiarbitriiinDeum,
qui est actus fidei formatce, et motus liberi ar-
litrii in peccaium, qui esi actus pcenitentice.
IH tamen actus humani sunt ibi, ut effectus
gratice operantis, simul producti cum remis-
sione culpce. Unde remissio culpce non fit sine
actu pcenitentice virtulis, licet sit effectus gra-
tice operantis.
Ad secundum dicendum , quod injustifica-
tione impii non solum est actus pcenitentice, sed
etiam est actus fidei, ut dictum est 4. Ideo re-
missio culpce non ponitur effectus solum pceni-
ientice virtutis, sed principalius fidei, et cha-
ritatis.
Ad tertium dicendum, quod ad passionem
Christi ordinatur actus pcenitentice virtutis, et
per fidem, etper ordinem ad claves Ecclesice.
Et ideo utroque modo causat remissionem cul-
pa3 virtute passionis Christi.
Ad id autem quod in contrarium objicitur,
dicendum est quod actus pcenitentice virtutis
habet, quod sine eo non possit fieri remissio
culpce , in quantum est inseparabilis effecius
gratice, per quam principaliter culpa remitti-
tur, quce etiam operatur in omnibus sacramen-
tis. Et ideo per hoc non potest concludi, nisi
quod gratia est principalior causa remissionis
culpce, quam pcenitentice sacramentum. Scien-
dum tamen, quod etiam in veteri lege et in lege
1 Q. 60, art. 6, ad ?, et art. 7.
2 Q. 84, a. 3.
3 \. 2, q. 113.
4 In solutione pra}cedenti; et 1. 2, q. 113,
art. 4.
DISPUTAT. X. SECT. I
natarce erat aliquilitersacramcnktm pceniten
tice, ut supra dictum est.
181
Materia hujus articuli in superioribus trac-
tata fuse est, quautum spectat ad virtutem
poenitentise ; quantum vero spectat ad sacra-
mentura , disputabitur inferius. Littera vero
13. Thomse ex eisdem locis satis est clara ;
et solutio ad 1, quge obscurior esse potest, in
commentario art. 4 est declarata.
DISPUTATIO X.
DE PERFECTI0NE REMISSIONIS PECCATI MORTALIS,
QUATENUS A PCENITENTIA FIT.
In hoc effectu duo possunt considerari, sci-
licet infusio gratise et virtutum, et remotio
mali. Hic non inquirimus perfectionem prio-
ris effectus , quse, quod ad prsesens attinet,
solum potest esse intensiva, cujus considera-
tio proprie spectat ad materiam de justifica-
tione, et nunc supponimus dari majorem vel
minorem pro ratione dispositionis ; agimus
ergo de perfectione hujus effectus quoad re-
motionem mali, vel culpse, vel poense ; quse
perfectio est quasi extensiva, quatenus ad
plura vel pauciora mala tollenda remissio ex-
tenditur. Hsec autem mala ad duo prsedicta
capita revocantur, quoe breviter expediemus.
SECTIO 1.
Vtrum remisso uno peccato mortali per pceniten-
tiam, necessario remittantur omnia quasin eo-
dem subjecto sunt.
1 . Quwstio proponitur. — Hsec qusestio, ut
in commentariis insinuavi, partim generalis
est de justificalione peccatoris, quocunque
modo fiat, id est, sive per solam virtutem poe-
nitentiae et charitatis, sive ut adjunctam ali-
quo sacramento, baptismi, vel poenitentiEe ;
partim potest esse specialis de tali remissio-
ne, quse fit per propriam virtutem poeniten-
tise. Et priori quidem sensu potius pertineret
qusestio ad materiam de justificatione, quam
ad hunc locum. Tamen , quia posterior sen-
sus, qui proprius est hujus loci, omnino pen-
det ex priori, ideo qusestionem illam genera-
lem prius expediemus, et inde facile aiterius
puncti resolutio constabit. Potest autern illa
quasstio tractari vel de facto seu necessitate
secundum leges a Deo statutas, seu (quod
idem est) de potentia ordinaria, vel de ne-
cessitate et potentia absoluta.
■De facto non posse remitti unum mortale sine
alio. Assertio prima.
2. Primo ergo loquendo de facto et secun-
dum legem ordinariam, est certum, et de
fide, non posse remitti unum peccatum mor-
tale sine alio. Ita docent omnes Theologi cum
D. Thoma, dicta q. 86, art. 3. Ratio imprimis
est connexio, quam habent omnia peccata
mortalia in ordine ad veram contritionem ;
quia, ut supra ostensum est, non potest dari
vera contritio unius peccati mortalis., quin
sit omnium. Et idem est de connexione in
amore super omnia, nam cum illo non potest
esse ahquod peccatum mortale. Quo sensu
intelligi potest illud dictum Jacobi 2 : Qui in
uiio ofendit, factus est omnium reus, scilicet,
quantum ad carentiam veri amoris, ut tetigit
Augustinus,"epist. 29. Quia vero nunc potest
fieri remissio per attritionem, quae potesf esse
unius peccati, et non omnium, ideo adden-
dum est, ha^c peccata etiam esse connexa
quoad remissionem in ipsa gratia sanctifi-
cante, quia sine illa nullum peccatum mortale
remittitur, ut diximus, et cum illa nullum
peccatum mortale esse potest ; niliil enim
damnationis est iis , qui sunt in Christo Jesu,
ut dicitur ad Rom. 8. Item, quia omne pecca-
tum mortale destruit amicitiam cum Deo ;
nullum aulem peccatum mortale remittitur,
nisi quis recipiatur in amicitiam Dei. Deni-
que, quia per peccalum mortale excluditur
homo a regno ccelorum; nemini autem remit-
titur peccatum mortale, nisi simul acceptetur
ad regnum coelorum. Quo argumento usus est
Innocent. III, in c. Majores, de Raptismo, ut
inde concluderet etiam originale peccatum
non posse remitti manente mortali. Tandem
veritatem hanc supponit Gonc. Trident. mul-
tisin locis, sess. 5, can. 5, dicensinjustificatis
per baptismum nihil manere posse quod pro-
priam rationem peccati damnationem meren-
tis habeat; et sess. 6, c. 1, dicens justifica-
tionem peccatoris includere remissionem pec-
catorum; et cap. 14 dicens similemreparatio-
nem lapsi quoad remissionem peccatorum
fieri per pcenitentiam ; et c. 15 dicens quod-
libet peccatum mortale cum gratia repu-
gnare. Atque ex eisdem rationibus colligi po-
test, ordinationem hanc non esse mere ex-
trinsecam ex sola voluntate Dei , sed habere
fundamentum, et esse connaturalem ipsi gra-
tise et charitati ; nam hse natura sua consti-
tuunt hominem sanctumj, et suo modo deifi-
cant illum , et ideo secum non admittunt ali-
482
QILEST. LXXXVI. ARTIC. VI.
quid quod faciat hominera Deo indignura ,
quale est omne peccatum mortale. Quaa ratio
adeo efficax aliquibus videtur, ut etiam de
potentia absoluta probare videatur. Scd de
hoc statim.
Anpossit de potentia absoluta.
3. JSoti sententia. — Sententia affirmans te-
netur. — Circa secundum punctum de poten-
tia absoluta, Soto, d. 15, q. 1, art. 3, respon-
det , fieri hoc non posse de potentia absoluta,
quia existimat non posse peccatum remitti,
quin homo elevetur ad amicitiam et gratiam
Dei, cum qua nullum peccatum mortale ma-
nere potest. Possumusque hoc confirmare,
quia macula peccati, qua3 ex omnibus pecca-
tis mortalibus relinquitur, una est et indivisi-
bilis; ergo non potest tolli , quin tollantur
omnia peccata. Contrariam sententiam tenent
Adrianus, q. 4 de Poenit., et Medina, d. q. \%
et clare sumitur ex Scoto, d. 14, q, 4, et Ga-
briele, quasst. 1, art. 1. Quorum fundamen-
tum est, quia post peccatum, solum manet
obligatio pcenre; potest autem Deus remittere
pcenam uni peccati debitam, et non alteri.
Sed hoc fundamentum supra rejectum est,
quia revera ille reatus fundatur in isto pec-
cato, quatenus in peccatore manet , quod
etiamdisputationesequente magis explicabo.
A. Duobus ergo modis potest haec sententia
defendi. Primum, juxta opinionem in fine
praecedentis disputationis Iractatam, scilicet,
posse Deum remittere peccatum mortale sine
intrinseca et physica mutatione ipsius pecca-
toris , solum per intrinsecam condonationem
remittendo culpam, et moraliter illam des-
truendo ; nam hoc posito, nulla est implica-
tio , quin possit hoc modo condonare unam
offensam, et non aliam ; quia si peccata mor-
talia aliquam habent connexionem necessa-
riam in ordine ad remissionem, illud solum
est ex parte ipsius peccatoris , quando debet
perfecte justificari et converti, ut vel unum
peccatum mortale illi remittatur. Atque hoc
modo eamdem probabilitatem habet hsec opi-
nio, quam habet illa prior. Secundo vero mo-
do potest fundari hsec opinio abstrahendo ab
illa, et supponendo aliam supra probatam,
quodpersolamactualemmutationempossitre-
mittipeccatum. Nam potuitDeus statuere, per
quamcunque attritionem cujusvis peccati il-
lud remittere ; quid enim hoc repugnat ? sicut
ergo potest esse attritio unius peceati, quee
non sit aliorum, ita et remissio. Deinde, cum
ostensum sit ad remissionem peccati de po-
tentia absolnta non esse necessariam infu-
sionem gratiaa, neque restitutionem peccato-
ris in propriam amicitiam Dei, nihil assignari
potest, in quo hsec peccata habeant annexam
connexionem quoad remissionem; ergo po-
tuisset Deus, si vellet, unum sine alio remit-
tere. Ideo enim nunc de facto in peccatis ve-
nialibus remittit unum sine alio , ut infra di-
cam, quia neque in dispositione, neque in
aliqua forma necessario connectitur remissio
unius cum remissione alterius ; ergo idem
erit de potentia absoluta in mortalibus.
5. JSoto respondeiur. — Et per hsec satis-
factum est fundamento contrariae sententia? ,
nullam enim ostendit implicationem contra-
dictionis. Adconfirmationem autem jam supra
declaratum est, quomodo carentia gratiee per-
tineat ad maculam peccati, et quomodo illa
durante quasi materialiter, possit formalis
ratio maculae seu habitualis peccati deleri.
D. Thomas etiam , 1. 2, q. 86, art. 1, ad 3,
ex eodem principio declarat, quomodo ea-
dem privatio gratiaj sit diversa macula per
ordinem ad diversa peccata. Sic igitur posset
Deus tollere unum peccatum sine alio, et fa-
cere, ut illa eadem privatio maneret, ut est
ab uno peccato, non vero ut est ab alio, quud
jam manet remissum, et consequenter mane-
ret tunc ut macula unius peccati, et non alte-
rius. Sicut enim a principio potuit esse hsec
privaiio physica, ut macula unius peccati, et
non plurium, ita etiam potest postea perma-
nere ; quia Jicet a pluribus causata intelliga-
tur, tamen non ex hoc praecise , quod ab illis
inducta est, habet quod semper sit] macula
eorum, nisi ratione etiam illorum intelligatur
semper durare, et moraliter perseverare, et
hoc posset tollere Deus potentia absoluta, ut
dictum est.
Quid dicendum de speciali modo remissionis
per pcenitentiam, depotentia ordinaria.
6. Et ex his, quee in generali dicta sunt de
remissione peccatorurn , facile est expedire
primum punctum de speciali modo remissio-
nis, quse fit media pcenitentia virtute. Nam,
quod attinet ad potentiam ordinariam , reso-
lutio superius facta hic etiam procedit , quia
ostensum est universaliter remissionem pec-
catorum , secundum statutas a Deo leges,
nunquam ab isto dari dimidiatam veniam
mortalium peccatorum. Ostensum est etiam
hujusmodi legem esse connaturalem gratias,
per quam fit formaliter remissio peccati,
etiamsi dispositive fiat per pcenitentiam.
DISMTAT.
7. BummaobjectionumMedince.— Attritio
deiet csse universalis ad remissionem peccati
cum sacramento. — Contra hanc antem veri-
tatem, nonnulles objectiones sumi possunt ex
Medina, Codice de confessione, tract. I, q. \1.
Summa vero omnium est, quia per omnem
contritionftm delentur omnia peccata morta-
lia, de quibus est contritio, et ea tantum ; sed
de facto potest dari contritio, quee sit de qui-
busdam peccatis mortalibus , et non de aliis ;
ergo de facto potest dari contritio remittens
quf-edam peccata , et non omnia. Minorem
probat variis mediis, quge eo tendunt ut pro-
bent, non omnem veram contritionem neces-
sario esse de omnibus peccatis mortalibus ,
quod nos supra ostendimus simpliciter falsum
esse. Dico autem simpliciter , quia necesse
non est contritionem omnem ex parte mate-
rialis objecti expresse recogitati esse de om-
nibus peccatis, quod ad summum probant ob-
jectiones Medinee ; necesse autem est, ut ex vi
formalis motivi, atque adeo implicite seu vir-
tualiter quselibet contritio sit de omnibus pec-
calis mortalibus, contra quod non procedunt
dictas objectiones, utlegenti facile patebit. Et
sumi etiam potest ex diclis supra de contritio-
nis essentiaet natura. Unde ad minorem pro-
positionem bic assumptam respondendum est,
per contritionam remitti omnia peccata, qua?
per eam formaliter vel virtualiter bomo detes-
tator. Quod si quis instet de remissione, quae
fit per attritionem, quam contingit ita esse de
uno peccato, ut nec formaliter, nec virtuali-
ter sit de aliis, respondendum est, attritio-
nem nunquam per se conferre remissionem
peccati sine conjunctione alicujus sacramenti;
sacramentum autem non conferre hanc re-
missionem, nisiinfundendo gratiam, quse om-
nia peccata mortalia necessario excludit.
Unde etiam fit ut nulla attritio sit sufficiens
dispositio ad gratiam recipiendam, etiam cum
sacramento, nisi se extendat ad omnia pec-
cata mortalia, quse homo commisit, quia dis-
positio debet esse proportionata formse et ef-
fectui formali ejus. Atque ita fit, ut de qua-
cunque poenitentia sit sermo, scilicet perfecta
vel imperfecta , secundum legem ordinariam
non possit per illam fieri remissio unius pec-
cati, quin fiat de omnibus.
Quid sentiendum de potentia absoluta.
8. Atquehinc etiam facile constat, quid di-
cendum sit de absoluta potentia. In quo ali-
qua possunt interrogari : unum est, an possit
Deus per solam poenitentiam imperfectam,
X. SECT. I, 183
nempe atlritionem, tollere peccatum mortale
absque alia infusione grati;.e, vel majori im-
mutatione voluntatis ; nam si boc potest, sa-
tis clarum esse videtur posse remittere quoe-
dam peccata, et non alia, juxta exigentiam
attritionis, conferendo effectum moralem pro-
portionatum formae, seu clispositioni aut mu-
tationi voluntatis. Quod autem illud possit,
salis videtur constare ex superioribus, quia
nulla ralio implicationis, etiam exiis, quee in
aliis casibus apparenter objici solent, hic ha-
bet locum.
9. 'Ratio dubitandi. — Non implicat unum
psccatum remitti sine alio. — Alia interrogatio
huc spectans est an, quando remissio peccati
fit per contritionem veram, possit unum pee-
catum mortale sine alio tolli. Et ratio dubi-
tandi esse potest, quia vera contritio, etiam
per absolutam Dei potentiam, non potest esse
de uno peccato , quin sit de omnibus ; ergo
neque per illam potest unum peccatura re-
mitti, quiu remittantur omnia. Sed nihilomi-
nus etiam hoc modo negandum est implicare
contradictionem, unum mortale peccatum si-
ne alio remitti ; cujus rationem supra tetigi
in commentariis. Et nunc magis eam declaro
ex differentia inter esse et causare contritio-
nis, ob quam neganda est consequentia ratio-
nis factoe. Nam, quod contritio sit de omnibus
peccatis, pertinet ad essentiam ejus, quae con-
sistit in formali motivo ejus; essentia autem
rei et formale objectum ejus est immutabile ;
nam, si illa mutaretur, jam non esset contri-
tio, sed quippiam aliud. At vero remittere
peccata pertinet ad causalitatem contritionis,
quffi causalitas, ut supra ostendi, non est for-
malis, sed dispositiva; neque est omnino na-
turalis et physica, sed moralis, habens quidem
fundamentum in essentiali perfectione con-
tritionis, pendens tamen quantum ad actua-
lem causalitatem ex acceptatione et ordina-
tione divina. Hinc ergo fit, ut hsec causalitas
non sit ita immutabilis sicut essentia ; posset
enim Deus non esse contentus quacunque
contritione ad remittenda peccata , sed exi-
gere certam intensionem, durationem, vel
quid simile. Hoc enim (quod aliqui Theologi
dixerunt ) factum jam esse a Deo, certe non
est impossibile, nec repugnantiam involvens.
Sic igitur pari ratione potuisset Deus non per
quamlibet contritionem remittere omniapec-
cata. Nam imprimis posset exigere formaliter
contritionem peccati in particulari, et expres-
se recogitati, et consequenter illud solum re-
mittere, et non alia, ad quse tantum virtuali-
184
QILEST. LXXXVI. ART. IV.
ter extenderelur contritio. Deincle posset pro
graviori peccato intensiorem et acerbiorem
poenitentiam postulare, et consequenter ob
tantam contritionem remittere peccatum lan-
tse gravitatis, non vero alia graviora. Hac ergo
ratione etiam per hunc modum remissionis
per pcenitentiam propriam et essentialiter
perfectam hoc non implicat contradictionem;
neque in hoc aliqua nova difficultas occur-
rit.
SECTIO II.
Utrum per pcenilentiam remittatur setema
mortali peccato debita.
pcena
1. De lege ordinaria, remissa mortali culpa,
remitti reatum poence ceternce, assertio prima.
— Qusestio hsec, sicut prsecedentes, potest
disputari de potentia ordinaria et de absoluta.
Kt quoad priorem sensum Hugo, et Richardus
de S. Victore sensisse videntur, nunc de facto
remitti interdum culpam mortalem per pce-
nitentise virtutem cum voto sacramenti, non
vero reatum pcenee seternse usque ad ipsam
realem sacramenti susceptionem ; sed de eo-
rum sententia dicemus infra, agentes de sa-
cramento. Et ideo iJla omissa, dico primo,
remissa mortali culpa, de facto et secundum
legem ordinariam semper remitti reatum
pcenae eeternse. Est conclusio Theologorum
omnium, et certa; traditur in Tridentino, sess.
6, c. 14. Et ratio ejus insinuatur capitulo sep-
timo, ubi dicitur, in justificatione accipere
hominem non tantum remissionem peccato-
rum, sed etiam sanctificationem et interiorem
renovationem, per quam ex injusto fit justus,
et ex inimico amicus, ut sit hceres secundum
spemvitceceternce. Unde argumentor, quia om-
nis justus et amicus Dei est filius et hseres;
ergo non est subjectus pcense seternse , cum
secundum prsesentem justitiam jam illi de-
beatur vita seterna; sed peccatum mortale
non remittitur sine hac gratiaetjustitia; ergo
non remitlitur sine remissione pcense seternse.
Et ideo Paulus ad Rom. 8 inquit : Nihil dam-
nationis est iis, qui sunt in Christo Jesu; et
infra : Si Christus in vobisest, corpus quidem
mortuum est propter peccatum ; sed spiritus
vivit propter justificationem ; si autem spiri-
tus ejus habitat in vobis, qui suscitavit Jesum
Christum a mortuis, vivificabit et morialia
corpora vestra propter inhabiiantem spiritum
ejus in volis ; et infra : Qui spiritu Dei agun-
tur, hi sunt filii Dei; si autem filii, et hcere-
des, etc; et cap. 6 : Nunc vero liberati apec-
cato, servi autem facti Deo, habentes fiructum
vestrum in sanctificaiionem,finem aulem vitam
ceternam. Hsec ergo sanctificatio excludit mor-
tem et poenam seternam. Et ideo (inter alios
sensus) statim vocat gratiam, vitam seternam.
Et propterea etiam passim in sacra Seriptura
vere pcenitentibus simul cum remissione pec-
cati vita eeterna promittitur. El hoc etiam
modo dicitur Deus non amplius recordari eo-
rum peccatorum, quse perpcenitentiam deleta
sunt, Ezech. 18 et 33. Eodem etiam sensu di-
cilur non imputare illa, Psalm. 31; dicitur
etiam avertere faciem suam ab illis, Psalm.
50. Denique apud Sanctos est tam frequens,
et'constans hsec veritas, ut superfluum sit il-
los referre. Ratio vero, prseter divinam ordi-
nationem, sumi potest ex natura ipsius gra-
tise, quse facit hominem proportionatum, et
dignum gloria, et ideo ex se habet, ut remittat
seternarn pcenam damni , quse ipsi glorise di-
recte opponitur. Videtur etiam hoc intrinsece
sequi ex ipsa remissione culpse, ut magis ex
secundo sensu qusestionis constabit.
2. Sicut dispositive per pcenitentiam remit-
titur culpa, ita pcena ceterna. — Objectio. — Sol-
vitur. — Hinc vero sequitur, eodem modo
remitti homini per pjmitentiam seternam pce-
nam, quo remittitur culpa, scilicet, disposi-
tive, et ad summum secundum meritum de
congruo, gratis tamen et absque merito de
condigno. Quod aperte significat Concilium
Tridentinum supra, et ostendetur latius infra
in materia de satisfactione. Nunc breviter ra-
tio est, quia hsec pcena remittitur hoc ipso,
quod homo constituitur filius Dei ; sed hoc fit
per pcenitentiam dispositive, ex parte vero
Dei gratis et ex misericordia; ergo etiam il-
lud. Semper autem intelligendum hoc est
comparatione ipsius peccatoris; nam respectu
Christi tota hsec remissio ex justitia fit. Objici
autem potest, quia juxta probabilem senten-
tiam D. Thomse, peccator, in eo instanti in
quo justificatur, meretur de condigno primam
gloriam; ergo meretur non carere illa per-
petuo ; ergo meretur remissionem pcense
seternse. Dato tamen antecedente, negatur
consequentia, quia vita seterna duplicem ha-
bet respectum, scilicet hsereditatis etprsemii;
licet ergo peccator justificatus illam mereatur
ut coronam, et prsemium, tamen jam suppo-
nitur habere jus ad illam ut ad haereditatem ;
ita ut nihil novum mereatur, sed illud idem
novo titulo obtinendum, et ideo tole meritum
jam supponit remissum reatum seternse pce-
nse, ideoque talis remissio non potest cadere
sub tale meritum.
DISPUTAT.
Quid dicendum de potentia alsoluta.
3. Quorumdam opinio. — Jam vero queestio
superest, an saltem de potentia absoluta pos-
sit Deus remittere culpam non remittendo
seternam pcenam. Scotus, et Gabriel, dicta
d. 14, et Medina, dict. queest. 7, negant hoc
posse fieri.etfundantur in hoc, quod post ac-
tuale peccatnm transacturn, nibil in homine
rnanet nisi reatus pcenee eeternae, ila ut esse
in peccato mortali, nihil aliud sit, quam esse
debitorem atque reum pcenge eeternae. Et ita
intelligunt Augustinum, lib.l de Nuptiis, cap.
26, dicentem peccata transire actu et manere
reatu. Et fere idemlegitur apud Basiliurn, in
Constitutionibus rnonasticis, c. 5. Ex quo fun-
damento evidenter sequitur, non posse remitti
culpam mortalem non remisso reatu eeternoe
pcense, quia sunt omnino idem.
4. Fundamentum rejicitur. — Hoc vero fun-
damentum nobis non probatur, sed potius
supponimus illa duo esse moraliter distincta,
ut tradit D. Thomas 1. 2, q. 86 et 87, ubi de
hac re ex professo agit. Et heec est etiam com-
munior opinio Theologorum in 4, d. 14 et 15.
Et ratio breviter est, quia macula peccati per-
tinet ad ordinem mali culpse, et constituit ho-
minem moraliter deformem, et inimicum Deo;
debitum autem pcenee pertinet ad ordinem
mali poenee, unde praecise sumptum non con-
stituit hominem peccatorem. Propter quod in
peccato originali tradunt Concilia, ex Adamo
ad nos dimanare, non solum pcenee reatum,
sed etiam id quod habet veram rationem cul-
pse. Et e contrario , quando nunc remittitur
culpa, non remittitur tota pcena , ut sequenti
sectione dicam, et consequenter nec remitti-
tur totus reatus, seu totum debitum, ettamen
remittitur tota culpa ; est ergo inter heec ali-
qua moralis distinctio constituenda.
5. Possitne culpa sine poena ceterna remitti.
— Pars affirmans suadelur. — Hinc queestio
propositaoritur, aninremissioneseparari pos-
sint culpa et pcena seterna, vel sint necessa-
rio connexa; nam, cum sint distincta, viden-
tur posse separari. Item quia, manente cul-
pa, posset Deus remittere pcenam, ita ut pro-
xime, ut sic dicam, non sit homo debitor il-
lius, etiamsi radicaliter sit dignus illaratione
culpee : ergo e eontrario posset Deus tollere
habitualem culpam, et tamen relinquere ho-
minem ordinatum ad eeternam poenam. Con-
firmatur; namDeus de potentia absoluta pos-
set hominem justum, et qui nihil unquam
peccavit, privare anerna beatitudine , imo et
X. SECT. 111. 483
quocunque dolorc afficere, non per modum
pcenee, quee respectum dicit ad culpam, sed
quia, ut supremus Domiuus, potest sua crea-
tura uti ut voluerit; ergo , si in creatura sup-
ponitur culpa digna tali poena, potest illud
seternum malum illi infligere per modum pce-
nee, etiamsi illi remittat culpara.
6. Replica. — Enodatur. — Dicetur fortasse,
seternitatern pcense ut sic necessario auferri
ablata seternitate culpee, atque adeo etiam
ablata culpa, quia mortale peccatum non est
dignum aeterna poena, nisi quatenus ipsum
seterne durat. Sed hoc non est ita, ut constat
ex materia de peccatis; tota enim dignitas
pcena3 , quee est in peccato mortali, est in ipso
actuali peccato, etiam si momentaneura sit;
sicut totum meritum seterni praemii est iu
actu virtutis, etiam momentaneo; ergo ra-
tione ipsius actus potest Deus eamdem pce-
nam infligere, quamvis habitualera culpam
tollat. Et confirmari potest; nam in peccato
veniali videtur Deus saepe remittere culpam,
relicta lota poena illa debita, de quo in quees-
tione octogesima septima.
7. Rationes pro contraria sententia. — In
contrarium vero est, quia, licet habitualis
culpa, et reatus pcenae ratione distinguantur
penes diversos respectus rationis, tamen in
re videntur esse omnino idem , quia per ip-
sammet culpam fit homo diguus pcena. Pro-
pter quod dixit Augustinus peccata transire
actu, manere reatu ; ergo impossibile est om-
nino culpam mortalem auferri, et manere
eumdem prorsus reatum poenae eeternse. Et
confirmatur, quia si homo manet dignus seter-
na poena et vindicta, ergo manet invisus Deo
et dignus odio ejus; quia odium divinura ni-
hil aliud esse videatur, quam hoec seterna ira,
ex qua vindictam sumit de peccatore; quia
Deus, neque gratis , neque alio modo babet
odio creaturam suam; sed peccatum cum
physice nihil positivum relinquat, non cen-
setur alio modo manere moraliter, nisi quia
relinquit hominem dignum hoc odio Dei ; er-
go, si hoc totum manet, intelligi non potest
quid ablatum sit, cum dicitur culpa remissa.
8. Resolutio. — Pcena damnatorum non po-
test infllgi cum remissa est. — Heec disputatio
non videtur magni momenti, et ideo liberum
esse potest hoc vel illo modo in illa sentire.
Ego tamen breviter ita censeo, aliud esse lo-
qui de poena eelerna in communi, aliud de
pcena eeterna prout nunc de facto illam pa-
tiuntur damnati in inferno. Hoc posteriori
rhodo existimo impossibile post remissionem
186
QU^ST. LXXXVI. AKTIG. VI,
culpae mortalis manere hominem dignum tali
poena. Quia illa poena talis modi est et gene-
ris, ut intrinsece supponat perversam volun-
tatem et inimicitiam inter eum qui illam pa-
titur et auctorem ejus ; includit enim talem
statum, in quo et voluntas sit obstinata in
malo, et intellectus apprehendat Deum ut
inimicum; unde fit, ut illa voluntas perpetuo
odio haheat Deum, et specialem tristitiam, et
vermem etiam conscientiee habeat; quse om-
nia non potest habere voluntas ordinata et
peccato carens. Haec ergo eeterna pcena re-
pugnat post remissionem culpse, non propter
seternitatem, ut sic, sed propter speciem et
modum ejus, et propter objecta , quse requi-
rit, quse destruuntur remissa culpa.
9. Potest tamen alia qualibet pcena. — At
vero, loquendo priori modo, non video repu-
gnantiam quod Deus aliquo genere pcense in
seternum possit punire culpam remissam, de
potentia absoluta loquendo, ut argumenta in
principio facta videntur ostendere. Haec enim
duo mala culpse et pcense sunt diversarum ra-
tionum, et quamvis unum in alio fundetur,
tamen culpa semel existens potest relinquere
sufficientem rationem pcense proportionatoe,
et quse existentiam culpae non requirat ; sicut
inler homines post remissam culpam habet
suum locum pcena. Declaratur, quia nulla in
hoc potest ostendi repugnantia, quod Deus
homini peccatori conferat gratiam et justi-
tiam, et consequenter eum jam tanquam jus-
tum diligat, illique peccatum remittat, et ta-
men quod legem statuat nunquam illi dandi
gloriam, quamvis sit suo modo debita gratise,
ratione injuriae sibi factse. Unde etiam nunc
ipsa acceptatio ad gloriam , quamvis sit suo
modo debita gratise, et connaturalis illi , ta-
men simpliciter est libera et voluntaria Deo,
atque adeo suo modo gratia, de potentia ab-
soluta separabilis ab interna justitia ; non er-
go implicat contradictionem aliquam , seter-
nam pcenam manere post culpam remissam.
SEGTIO III.
Utrum per pcenitentiam tota poena temporalis re~
mittatur.
1. Error hcereticonim. — Duo possunt in
prsesenti quseri : unum est, an illa pceniten-
tia, quse obtinet remissionem cuipae et pcenoe
seternse, semper obtineat necessario remis-
sionem omnis pcenoe temporalis; alterum est,
an aliqua pcenitentia possit tollere omnem
pcenam temporalem. Et in utroque errant
hseretici hujus temporis. Nam primum dicunt,
remisso peccato, omnem omnino pcenam re-
mitti. Ex quo deinde inferunt nullam pcenam
posse per nostram pcenitentiam tolli , sed ne-
cessarium esse ut Deus gratis illam condonet ;
et inde incidunt in alios errores negando pur-
gatorium, induigentias, etc. Fundamenta il-
lorum sunt illa communia, quod Christus in-
finite nobis meruit, et pro nobis satisfecit, et
quodest prsesumptio humanavelle satisfacere
Deo pro re aliqua. Deinde in prsesenti appli-
cant illa testimonia, quibus nos supra proba-
vimusremitti pcenam seternam. Narn promisit
Deus se daturum oblivioni peccata per pce-
nitentiam remissa; satis autem eorum recor-
daretur, si iila vel temporaliter puniret. Item,
quia opera Dei sunt perfecta; et quia gratia
non est minus efficaxquam culpa, et similia,
quae latius videri possunt in modernis, qui
contraillos scribunt, proasertim Castro, contra
hsereses, verb. Pcenitentia, hoeresi3; Hosio, in
confessione, c. 48; Yega, lib. 13 in Tridenti-
num, c. 37 et 38; et Bellarm., toto lib. 4 de
Pcenitentia; Clictova3.,lib. 3 Antilutheri, c. 3.
Remissa culpa per pcenitentiam non semper
remitti totam temporalem pcenam. Assertio
prima.
2. Vera autem doctrina Catholica in tribus
propositionibus consistit. Prima est: remissa
culpa mortali per pcenitentiam , non semper
remittitur tota temporalis pcena. Est de fide,
definita in Conc. Trident. , sess. 6, c. 14 et 30,
et sess, 4, c. 2 et8, et can. 12, 13 et 14. Et su-
miturexsacra Scriptura,nam2 Reg. 12 et!4
ita Deusremisit culpamDavid, ut temporalem
quamdam pcenam remittere noluerit; et idem
legimus de Moyse, Aaron, et aliis, Num. 14
et 20. Peccatum etiam originale nobis remit-
titur, et ipsum actuale remissum fuit Adamo,
Sapientioe 10, et tamen temporales pcenae seu
pcenalitates tam in illo quam in nobis ma-
nent, ut notavit August. , lib. 2 contra Faus-
lum, c. 67, et 2 de Peccatorum meritis, c. 34,
et late ac optime lib. de Ver. et falsa pcenit.,
cap. 5, 15 et 18. Sic etiam intelligit Gregor.,
lib. 9 Mor., c. 17, illud Job 9 : Sciens quia
non parceres delinquenti , quia , licet remittat
injuriam, non tamen pcenam omnem sine
condigna satisfactione, ut latius tractat etiam
Chrys., hom. 5 de Pcenit.
3. Nec refert, quod in citatis locis Scriptu-
rse sacrae sermo sit de pcenis hujus vitee ; nam
imprimis id salis est, ut sit falsa sententia
hsereticorum, et invalida? rationes eorum ;
DISPUTAT.
quia preedictee pcenee non erant tantum me-
dicinales, sed proprie in vindictam delicti
commissi; ergo, simpliciter loquendo, potest
manere aliquis reatus pcenee post culpam re-
missam ; ergo, sicut illa pcena potest esse hu-
jus vitae, ita et alterius, si in hac non sustinea-
tur, nam a paritate rationis est optimum argu-
mentum. Et preeterea inde concluditur, quod,
si in hac vita talis pcena non.solvatur, in al-
tera luenda sit, nam hoc'ratio justitiee postu-
lat; et hoc est quasi fundamentum ponendi
purgatorium, de quo postea tractandum est.
Sicut etiam ante Christi adventum erat ille
locus, qui sinus Abrahee vocatur, in quo de-
tinehantur justi, quia nondum satisfactum
erat pro tota natura. Deinde in hac etiam
veritate fundatur necessitas indulgentiarum,
ut in ultima hujus libri parte ostendetur. De-
nique tertia pars sacramenti pcenitentiae , et
exhortationes sacree Scripturee et Patrum ad
opera satisfactoria facienda etiam post ve-
niam culpse obtenlam, in hac veritate fun-
dantur ; quee omitto , quia frequentissima
sunt. Et in Decreto etiam, de Pcenitentia, in-
venientur multa. Et in Decretalibus, titul. de
Poenit. et remiss., preesertim capit. Deus qui,
et cap. Omnis utriusque sexus.
4. Conclusio probatur ex Patribus. — Deni-
que exPatribus videri possunt Gregorius, ho-
mil. 20 in Evangelia, tractans ad hoc propo-
situm illud Lucae 3 : Facite fructus dignos
pcenitentice. Et Tertullianus, lib. de Pcenit.,
preesertim in principio, ubi Pamelius in prin-
cipio aliqua congerit ; et Cyprianus , lib. de
Lapsis, ubi graviter reprehendit eos qui facile
admittebant lapsos ad communionem ante
magnam pcenitentiam peractam. De qua re
multa etiam habet ep. 10 , 55 et 59. Recte
etiam August., in Enchirid., c. 70 et sequent.;
et Enarratione in Psal. 50 , circa illa verba :
Ecce veritatem dilexisti, inquit : Veritatem
dilexisti, id est, impunita peccata , etiam eo-
rum quibus ignoscis, non reliquisti. Et lib. 50
Homiliarum, hom. 50, et c. 15, et de Vera et
falsa pcenit., c. 18, sic inquit : Conversus vita
vivet, non tamen promittimus , quod evadat
omnem poenam. Idem seepe Ambrosius, lib. de
Pcenitentia, et lib. ad Virginem lapsam, pree-
sertim c. 8, et alii frequenter. Et videri etiam
possunt supracitata, disputatione secunda,de
actu exteriore pcenitentiee, et disputatione ter-
tia, de quantitate poenitentiee, ubi, ut vidimus,
seepe Sancti docent de gravioribus peccatis ma-
jorem esse agendam -pcenitentiam, quee om-
nia fundantur in hoc principio.Et supra trac-
;andL ut supra tetigimus, et pro-
gusnnus, citatis locis, et Cypria-
X. SECT. III. 187
tando de actu exteriori pcenitentiee, nonnulla
attigi , et infra plura, disputando de satisfac-
tione.
5. Ratione probatur assertio. — Ratio a priori
est divina ordinatio, de qua nobis satis per
fidem constat. Estque valde consentanea ra-
tioni, nam Deus, sicut est misericors, ita et
justus ; et ideo sicutgratis remittit culpam ex
misericordia, et consequenteretiam eeternam
poenam, quia pro his nihil potest homo con-
dignum agere, ita justitia postulat, ut non re-
linquat culpam sine pcena, vindictaque pro-
portionata. Deinde ratio providentiee hoc
etiam exigit, ne facilitas veniee sitjiominibus
occasio pecce
sequitur Augusf
nus , lib. de Lapsis. Denique hoc declarat
Concilium Tridentinum ex differentia inter
baptismum et poenitentiam. Quam declaravit
Paulus ad Hebreeos 6. Est enim baptismus
regeneratioqueedam/etper se remittit pecca-
tum ab alio tractum, et consequenter etiam
actualiacommissa in statu imperfecto, in quo
homo carebat et viribus gratiee, et lumine
fidei ; et ideo fuit conveniens ut ibi omnino
extinguerentur peccata et renovaretur homo.
At vero pcenitentia remittit peccata etiam
commissa postbaptismum, et illuminationem
fidei, et regenerationem in Christo ; et ideo
non applicatur tanquam alia regeneratio, sed
tanquam medicina sanans quidem, sed non
omnem poenam remittens seu non tollens
omnem cicatricem, ut dicit Orig., homil. 8.
Preeterea fuit hoc conveniens,ut hominesper
satisfactionem ipsam amplius coram Deo me-
rerentur, et ut cooperarentur prout possent
ipsi remissioni peccatorum; nam pro pcena
eeterna satisfacere non poterant, et ideo ad
divinam gratiam pertinuit illam gratis remit-
tere ; pro temporali vero poterant, et ideo
decuit ut pro illa satisfacerent. Quam ratio-
nem recte explicat Augustinus, 2 de Pecca-
torum merilis, cap. 39.
6. Solvuntur motiva Jicereticorum. — Et ita
facile expediuntur motiva heereticorum ; nam
est quidem satisfactio Christi infinita, nobis
tamen non semper eodem, sed proportionato
modo applicatur. Et similiter Dei opera sunt
perfecta; tamen eorum perfectio non consis-
tit in hoc, quod semper eodem modo, vel
statim a principio totum efficiat, maxime
quando op%ratur cum causis secundis ; sed
consistit in hoc, ut uuumquodque operetur
secundum perfectam providentiee raticnem.
Denique dicitur Deus non recordari peccato-
488
QU.45ST. LXXXVl. ARTSC. VI
rura remissorum, et quia amplius non redeunt,
ut infra dicam, et quia ratione illorum jam
non respicit hominem ut raimicum, nec sim-
pliciter ab illo avertitur, quamvis ut amicum
illum puniat, donec eum perfecte purget ac
mundet.
Pcenam temporalem relictam post remissum
psccatum non semper esse cequalem. Assertio
secunda.
7. Secunda propositio est, pcenam tempo-
ralem, quse post remissum peccatum manet,
non semper esse aequalem, etiam pro eisdem
peccatis, sed majorem vel minorem esse jux-
ta proportionem contritioni^: ideoque talem
ac tantam posseessecontritionem, ut omnem
pcenam temporalem remittat. Ita sumitur ex
D. Thoma hic, art. 4; clarius 4 contra Gent.,
c. 72. Et est communis Theologorum. Et ita
censent Patres, atque expositores Lucse7, ac-
cidisse in facto Magdalense , et hune sensum
habere illa verba Christi : Remittuntur* ei
peccata multa, quia dilexit multum, scilicet,
de plena remissione proportionatadilectioni.
Ratio prioris partis est eadem fere, quae in
praecedenti assertione, scilicet, quia debita
proportiojustitise hoc postulat, saltem secun-
dum convenientera providentiam. Sicut su-
pra dicebamus, et dicit Concilium Tridenti-
num, infusionem gratice majorem esseiu eo
qui melius disponitur. Item , quia remissa
contritio, cum alio opere pcenali postea facto,
plus pcense tollit, quam sola remissa contri-
tio ; sed actus contritionis intensus potest mo-
raliter plus seslimari et valere, quam contri-
tioremissasimul cum alio opere pcenali ; ergo
etiam per contritionem intensam plus pcense
remittetur quam per solam remissam.
8. Cajetani dictum rejicitur. — Et hinc fa-
cile concludetur alterapars, scilicet, tam per-
fectam et intensam posse esse contritionem,
ut totam poenam temporalem auferat, ex ar-
gumento proportionali. Addit vero Cajetanus,
eamdem contrilionern nunc in lege gratiae
cceteris paribus relinquere reatum minoris
pcense temporalis, quam antea, propter votum
sacramenti pcenitentise, quod includit. lta ha-
bet tom. 1 Opusc, tract. 4, q. 4. Sed proprie
non invenio discrimen ; nam si intelligat re-
mitti aliquid ex opere operato propter solum
votum, estfalsum, utsupra dixi. Si ex dispo-
sitione operantis, vel loquitur de voto impli-
cito tantum ; et hoc non sufficit ad illum ef-
fectum, quia non reddit actum meliorem, nec
magis poenalem ; si vero loquitur de voto ex-
plicito, jam nonsunt caetera paria, quia pec-
cator nunc habet novum actum satisfacto-
rinm.
9. Assertio tertia. — Tertia propositio est,
eam pcenam, quae relinquitur post remissam
culpam per primum pcenitentiae actum, posse
tolli per subsequentes actus pcenitentiae. Haac
etiam est de fide, definita in Tridentino supra,
et fundatur in satisfactione justorum per ope-
ra poenalia, de qua commodius dicam trac-
tando de tertia parte sacramenti pcenitentiee;
et ideo in illum locum illam remitto.
Quomodo cetema pcena in temporalem commu-
tetur. Dubium primum.
10. Ratio dubii. — Cajetaniet Sotiopinio.
— Circa has vero tres conclusiones tria brevia
dubia declaranda occurrunt, iit veritates pro-
positse melius intelligantur. Primum dubium
est, quomodo aeterna pcena in temporalem
commutetur, ut in prima conclusione supponi
videtur. Et ratio dubii esse potest, quia pcena
seterna, cum sit pcena inferni, prorsus remit-
titur ; Deus autem remittendo unam pcenam,
non imponit de novo aliam. Maxime, quia
culpa prorsus tollitur, et non commutatur,
utsic dicam, in minorem; pcena autem co-
mitatur culpam. In hac re Cajet., 1 tom.
Opusc, tract. A, q. 4, et Soto, d. 15, q. 1, art.
4, ex D. Thoma respondent, in peccato duo
esse, aversionem a Deo, cui per se respondet
pcena a^terna et pcena damni propter infini-
tatem personae offensae; et conversionem ad
creaturam, quse ex se malitiam habet finitam,
cui propterea respondet pcena sensus, quaj
ex vi conversionis non est seterna; per acci-
dens autem fit seterna per conjunctiouem ad
aversionem. Remissa ergo culpa, dicunt tolli
omnino aversionem, et consequenter etiam
totam pcenam per se seternam , quam Deus
gratis remittit, quatenus offensioni sibi factae
respondet; non remitti autem pcenam debi-
tam ratione conversionis, sed illam eamdem
temporalem manere, ablata conjunctione ad
aversionem. Atque ita nulla ibi fit commuta-
tio, sed solo remissio unius pcense, quaabla-
ta, manet altera temporalis.
41. Prima difficultas illius sententice. —
In hoc vero modo explicandi tria dici viden-
tur, mihi creditu difficilia. Primum est, rea-
tum pcense temporalis, qui manet remissa
culpa , esse ratione solius conversionis, et
non ratione aversionis. Aiunt enim, pcenam
respondentera aversioni prorsus auferri ;
aliam vero conversioni debitam , mariere. I!-
DISPUTAT.
lud autem alienum videtur a modo loquendi
Sanctorum et Conciliorura ; nam potissime
dicunt satisfacere justos , etiam post remis-
sam culpam, pro offensa quam in Deum com-
rniserunt; satisfaciunt autem pro pcena relic-
ta; ergo illamaxime debetur propter aversio-
nem a Deo. Neque aliud est consentaneum
divinre justitiae ; maxime enim debet punire id
quod in peccato gravius est ; major est autem
malitia aversionis quam conversionis. Prae-
terea hoc etiam suadet gravitas poeriae pur-
gatorii, in qua et est suo modo pcena damni
temporalisj consistens in carentia visionis di-
vinae pro eo statu, et pcena etiam sensus gra-
vissima ; ergo non est verisimile illam infiigi
propter solam conversionem, et non magis
propter aversionem aDeo. Unde etiam virtus
pcenitentioe, quae est quaedam justitia ad
Deum, et per se intendit punire peccatum
quatenus est injuria Dei, sub hac ratione in-
tcndit satisfacere pro pcena temporali, ut su-
pra declaratum est; ergo signum est talem
pcenam esse in vindictam peccati , maxime
quatenus est injuria Dei, atque adeo ratione
aversionis. Sicut David, 2 Reg. 14, condona-
vit peccatum^ et injuriam a filio Absalone
commissam, ita tamen ut faciem suam non
videret, quai erat quaedam pcena, cui cum
proportione respondet in peccato et apud
Deum temporalis pcena damni, quee sine du-
bio maxime relinquitur propter offensionem
Dei ; adeo ut peccatum veniale dignum sit
illa pcena propter aliqualem Dei offensio-
nem.
42. Altera difficultas ejusdem opinionis. —
Secundo sentiunt dicti auctores temporalem
pcenam, quae manet remissa culpa, esse eam-
dem omnino quae antea debebatur,ablata aeter-
nitate. Hoc autem non videtur verum, quia
altera est pcena inferni, altera purgatorii, per
se loquendo. Et quod attinet ad pcenam dam-
ni, cujus ipsi mentionem non faciunt, quam-
vis privaHo physice considerata ejusdem ra-
tionis sit temporalis et seterna , tamen in
modo et ratione pcenae magnam habet di-
versitatem : quia cum est stterna, habet de-
sperationem conjunctam, quae tristitiam in-
credibilem, et alterius ratiouis infert ; quando
vero est temporaiis, habet conjunctam spem
certam. Unde, licet ipsa detentio patriee ma-
gnam causettristitiam, admitlit tamen secum
ingens gaudium proveniens ex spe. Pcena
etiam sensus, licet fortasse quoad substan-
tiam ignis sit ejusdem naturae physicee, quoad
combustionem vero seu actionem dolorife-
X. SEGT. Iii. J89
ram fortasse est diversa ; et licet hoc incer-
tum sit, tamen quoad detentionem in tali loco
in quo tanta est confusio et deordinatio, sine
dubio est diversae rationis ; atque etiam quood
obstinationem in malo, et quoad alios effec-
tus qui inde consequuntur; ergo formaliter
loquendo de pcena conversionis, per remis-
sionem culpae, non solum aeternitas in tempo-
ralitatem (ut sic dicam), sed simpliciter una
pcena in aliam commutatur.
13. Rejicitur quoad tertium. — Tertio in-
dicant auctores dicti , praesertim Cajetanus,
pcenam per se aeternam prorsus tolli, quia
inordinatio aversionis omnino tollitur ; inor-
dinationem autem conversionis non omnino
tolll, et ideo manere alteram pcenam. Sedin-
terrogo quid intelligant per inordinationem
conversionis. Aut enim est ipsa malitiamora-
lis, quae in commissione peccati fit, et per-
manere dicitur moraliter adhuc remissa cul-
pa. Et hoc est falsissimum et contra sanam
doctrinam, quiaculpa mortalis integra remit-
titur; et sicut in actuali culpa nunquam se-
paraturconversio abaversione proportionata,
ita neque in habituali culpa. Et hoc plane
sensit Concilium Tridentinum supra, et om-
nes qui hoc tempore scribunt contra haereti-
cos dicentes , peccata non omnino auferri
quoad culpara_, cnm reraittunlur. Si vero per
inordinationem intelfigant, aut habitum vitii
permanentis, aut illam inaequalitatem quae est
in carentia debitae satisfactionis , primo
utrumque habet locum in aversione, et ideo
sine causaconstituunt in hoc differentiam in-
ter conversionem et aversionem. Deinde ,
prior sensus est impertinens ad rem praesen-
tem, et non habet verum inomnibus; nam
potest quis nullum habere habitum vitii, el
adhuc habere reatum pcenae teraporalis,quod
in animabus purgatorii est evidentissimum.
Et e contrario potest totus pcenae reatus esse
ablatus, et quod adhuc maneant aliae reliquiae
peccatorum, ut patet ex dictis in articulo
quinto. Posterior vero sensus non potestesse
intentus ab illis auctoribus; perinde enim est
ac si diceretur ipsum reatum pcenae tempora-
lis vocari inordinationem conversionis ; ipsi
autem dicunt ilium realum manere, quia raa-
net inordinatio conversionis; quod dici non
posset, si essent idera. YA praeterea est impro-
priissima locutio. Ac denique posset eadem
ratione ad aversionem accommodari.
Pcenam cetemam commutari in temporalem.
14. Quapropter alii Theologi ceusent hcc
190
QILEST. LXXXVI. ART. VI.
fieri per conimutationem unius pcenee, quee
seterna est, in aliam quae est temporalis. Ita
sentit Durandus in 4, d. 17, q. 3 ; Medina,
tract. 1 de Pcenit., q. 7, et tract. 3, q- 1. Et
mibi videtur vera sententia. Ad quam expli-
candam inquiri ulterius potest, an beec com-
mutatio arbitrio Dei fiat, vel ex natura rei
consequatur. Non enim desunt qui totum hoc
negotium attribuant rerum naturis, absque
speciali interventione divinee voluntatis. Quia
quod poenitentia tollat Eeternam pcenam, non
est ex voluntate Dei speciali, sed ex se id ha-
bet, quia per se justificat, et justificatio ex
se reddit bominem dignum vita eeterna, et
non dignum eeterno supplicio. Rursus, contri-
tio non ita expellit eeternam poenam, ut neces-
sario reddat hominem absolute non diguum
ullapcena etiam temporali, alioquinon posset
juste puniri tali poena, nec Deus posset sua
sola voluntate illam pcenam imponere sub
ratione pcenee, licet posset illud malum infli-
gere. Quia non potest Deus per se facere bo-
minem dignum poena. Ergo ipsa cuntritio per
se non abstulit omnino dignitatem poenee,
sed commutavit illam in reatum poenee tem-
poralis. At profecto inintelligibile est, quomodo
heec commutatio fiat sine interventu ordina-
tionis divinee, persolamnaturam actuuui nos-
trorum. Est quidem rationi justitiee consen-
taneum , ut Goncilium Tridentinum dixit ,
Deum exigere justam vindictam pro culpa
preeterita, quamvis gratis remittat offensam
propter solam contritionem. Et boc modoha-
bet heec commutatio fundamentum in ipsa
rei natura ; necessario tamen compleri debet
per divinam ordinalionem. Imo , cum pcena
aj,terna gratis remittatur, juxta sanam doc-
trinam, quod illa remissio non sit totalis, ut
sic dicam, sedper commutationem in tempo-
ralem pcenam talem et tantam, non potest
esse, nisi ex voluntate ejus qui remittit pce-
nam , ut recte sentiunt citati Doctores, et
Alens., 4 p., q. 24, memb. 1; Scotus, in 3,
d. 22, q. unic, art. 2; Vega, lib. 13 in Tri-
dentinum, cap. 28.
15. Ad banc igitur commutationem decla-
randam, dicendum existimo, Deum ex eeter-
nitate sua instituisse et taxasse singulas poenas
pro peccatis reddendas secundum diversos
status eorum (sine bac enim divina ordina-
tione nibil posset esse certumet definilum in
his rebus) ; statuit ergo, ut tali peccato mor-
tali, si perpetuo in bomine maneret, talis eeter-
na pcena responderet ; si vero committeretur
quidem, non tamen perpetuo maneret, alia
pcena et alterius modi et temporalis illi res-
ponderet, non solum ratione conversionis ,
sed etiam ratione aversionis, ac denique ra-
tione totius malitiee quam babuit ; boc enim ,
ut existimo, recte probant quee in prima et
secunda objectione adducta sunt. Et ita facile
intelligitur, ablata culpa mutari statum ejus,
quia jam non potest perpetuo durare, et ideo
jam non potest esse illi debita nisi poena
temporalis, non quidem propter aliquam mo-
ralem malitiam ejus, quee moraliter maneat,
ut recte probat tertia objectio , sed solum
quia commissa fuit, et nondum pro illa plene
satisfactum est. Hoc enim sufficit, ut pecca-
tum commissum juste puniatur. Intelligitur
etiam binc quomodo, cum remittitur culpa,
commutetur pcena eeterna in temporalem ,
quia revera, proprie loquendo , non est una
et eadem, sed una succedit alteri, non quia
Deus in justificatione novam pcenam imponat,
sed quia eeterna lege statulee sunt diversee
poenee, respondentes peccato, et commensu-
ratee 1111 secundum diversos status ejus. Et
possunt omnia dicta confirmari ratione
quam indicavit Alexander Alens., 4. p., q.
17, memb. 1, art. 1, § ultimo, alias q. 78,
memb. 1, art. ultim., quia interdum unum
peccatum secundum conversionem gravius
est, et secundum aversionem minus grave,
et e converso ; semper tamen illud, quod in
aversione estgravius, simpliciter gravius est,
et ideo punitur graviori poena, non solum
damni, sed etiam sensus, et non solum eeter-
na, sed etiam temporali, ceeteris paribus; er-
go signum est totam hanc pcenam et contri-
tionem ejusfieri non solum respectu conver-
sionis, sed etiam respectu aversionis ; fit er-
go modo preedicto, quia nullus alius faci-
lior, aut magis eonsentaneus rationi esse po-
test.
16. D. TJwmas explicatur. — Non existimo
tamen D. Thomam illi esse contrarium; vo-
luit enim propriam tolius rei rationem redde-
re, et ideo aliquantulum obscurius locutus
est. Ejus tamen intelligentia ab eodem peten-
da est in 4, dist. 14, q. 2, art. 1, queestiunc.
2, ubi inquit in peccato duo esse consideran-
da : alterum, quod leedit amicitiam divinam,
et hoc modo destruit gratiam et charitatem ;
alterum, quod Deo infert injuriam, propter
quod est dignum poena secundum ordinem
divinee justitiee, quee tamen pcena eeterna est
propter conjunctionem cum primo, id est ,
cum inimicitia Dei. Ubi obiter addo, quod si-
cut heec conjunctio gravis injuriee Dei cum
DISPUTAT. X
inimicitia ejus non est accidentaria, sed per
se et quasi intrinseca (graves enira injuriee
per se lsedunt amicitiam) , ita quod peccato
mortali, ut est gravis injuria Dei, respondeat
eeterna poena, non est accidentarium, sed per
se debitum tali peccato, quamvis ratio eeter-
nitatis poense sumatur et pendeatab aversio-
ne et inimicitia. Hoc ergo loco nomine aver-
sionis intelligit D. Tliomas hanc inimicitiam
Dei quara peccatum mortale secum affert ; et
hanc vere dicit prorsus tolli in justificatione
per remissionera mortalis culpee, quia divina
gratia et amicitia integre restituitur, adeo ut
jam puniri non possit utinimicus, etiamsiali-
quis reatus maneat. Quod totum debuit ne-
cessario esse opus gratise, quia homo mane-
bat in peccato, et existens inimicus non po-
terat ipse per se ad amicitiam redire ; resti-
tutus vero jam ad amicitiam, potest aliquo
modo satisfacere pro peccato, quod D. Tho-
mas hic exposuit per conversionem quam ha-
bet peccatum ad creaturam. Per quam non
solum intelligit malitiam moralem, quam ha-
bet talisconversio, ut est circa tale objectum,
sed etiam ut est contra divinum honorem, ut
citato loco explicuit. Soto etiam hic, si in ra-
tionibus suis sit constans, expresse fatetur.
Pertinuit ergo ad ordinera divinee justitiee,
etiam post ablatam inimicitiarn ab homine,
vindicare in eo injuriam ; hoc enim non re-
pugnat amicitiee, et est consonum justitise.
Sicut inter homines, si amicus injuste occu-
pet res alterius amici, quamvis alter offen-
sara remittat, ut est contra amicitiam, potest
exigere justam recompensationem; sic ergo
Deus. Preesertim quia, hcet sit amicus, est
etiam supremus judex et moderator ; et ideo,
quamvis gratis revocet hominem ad amici-
tiarn suara , nihilominus ut judex potest et
suo modo debet male facta punire. Debuit au-
tern heec pcena post restitutam amicitiam esse
temporalis, quia pcena seterna est propria ini-
mici ; unde seternitas ejus pendet quasi in
conservari ab aversione et inimicitia. Quo-
modo dicit Paul. ad Rom. 8, nihil damnatio-
nis esse in iis qui sunt in Christo Jesu, non
quia nulla poena possit illis imponi, ut male
heeretici exponunt, sed quia illa non est eeter-
na, neque ad damnationem pertinens, sed ad
satisfactionem et purgationem. Et propterea
etiam dicitD.Thomas, aversionem (id estini-
micitiam) omnino tolli,manere autem inordi-
nationem conversionis, non secundum affec-
tum, nec quia macula moralis aliquo modo
nianeat, sed secundum effectum, et quia in re
. SECT. III. 101
ipsa semper manet quaedam insequalitas ,
quandiu satisfactum non est injurice factee.
Ut enim dixit Aristoteles, culpa per pcenam
reducitur adordinem justitiee ; etideosemper
manet inordinatio, aut insequalitas qusedam,
quandiu non fit plena satisfactio vel punitio.
Quam expositionem etiam attigit et indicavit
Soto. Et ita facile consonant omnia.
An quolies remittitur citlpa et porna ceterna,
remittatur aliquid pcena? temporalis. Du-
bium secundum.
17. Secunda dubitatio est, an quoties re-
mittitur culpa et poena seterna, reraittatur
aliquid pcense temporalis, quia, juxta modum
a nobis positum, videtur nihil posse remitti.
Nam si sit commutatio unius pcenee iu aliam,
non potest in eodem instanti illa peena tem-
poralis, inquam seterna commutatur, remitti;
sicut non potest eadem qualitas in eodem in-
stanti fieri, et remitti. Gontrarium autem vide-
tur sumi ex secunda assertione a nobis posita;
diximus enim,ceeteris paribus, obinsequalita-
tem dispositionis minorem poenam relinqui
in uno quam in alio ; signum ergo est illarn
remitti. Atque idfere sentiunt Theologisupra
citati, Durand., Cajet., Medina, Soto, atque
etiam Alensis, 4 p., q. 17, memb. 4, art. 4,
alias q. 70, memb. 4; solus Durandus, dist.
17, q. 3, videtur hoc limitare, ut locum non
habeat quando contritio est minima, nam
tunc commutatio fit in integram pcenam tem-
poralem ; quando vero contritio est major mi-
nima, ratione illius augmenti dicit remitti ali-
quid pcenae temporalis. Medina vero, et alii,
qui non admittunt illud minimum, dicunt
semper remitti aliquid, quia semper contritio
est major quam necessaria esset ad remissio-
nem culpse et pocnse seternae ; et ratione illius
excessus dicunt tolli aliquid poense tempora-
lis. Hanc vero remissionem, aiunt includi, et
per modum unius fieri per ipsam commu-
tationem ; nam quia, cceteris paribus, com-
mutatio fit in minorem poenam propter me-
liorem dispositionem, illa diminutio poense
est qusedam reraissio. Cajetanus vero et Soto
aliter declarant, nam per contritionem secun-
dum se et absolute sumptam dicunt tolli
seternitatem poenee ; et ita ex vi solius re-
missionis culpse et pcense seternse manere in-
tegram temporalem poenam ; deinde vero
propter modum contritionis seu dispositionis
aliquid illius Deum condonare. Non explicant
auteni hi auctores, an hsec partialis remissio
poense temporalis fiat gratis a Deo, sicut re-
192
QIL-EST. LXXXVI. ARTIC. VF.
missio seternae pcena?, an vero per satisfaclio-
nem condignam operantis.
18. Pars affirmativa vera. — Remissio hcec
fit de condigno. — Et mihi quidem placet haec
assertio, quoties culpa et pcena aeterna re-
mittitur per poenitentiam virtutem, seu per
contritionem , aliquid temporalis poense re-
mitti. Neque est necessaria limitatio Durandi,
sive detur minima contritio, sive non; cujus
ratio patebit ex dicendis. Deinde censeo hanc
remissionem fieri ex justitia, et secundum
condignam satisfactionem operantis. Utrum-
que autem sic declaro, et probo juxta modum
positum;nam unicuique peccato mortali duae
poense designatee sunt, juxta divinam ordina-
tionem : una seterna, si peccatum ipsum per-
petuo perseveret ; alia temporalis , si remit-
tatur. Considerata ergo sola remissione pec-
cati mortalis secundum se, et nulJa spectata
varietate in dispositione pcenitentis , pcena
temporalis, quse manet ex vi talis peccati,
certa est, et determinata ex divina ordinatio-
ne ; ergo quidquid ab illa tollitur, esse debet
ex dispositione pcenitentis et modo ejus.
19. Rursus, haec disposilio duobus modis
considerari potest : primo, secundum se, et
ut irrfornns; et sub hac ratione solum est
causa remissionis culpaj et pcenae aeternae; et
ideo ex vi illius ut sic nihil tollitur de pcena
temporali, quia ex vi remissionis culpae so-
Jum fit, ut jam non debeatur pcena aeterna,
sed temporalis. Secundo vero considerari po-
test illa contritio ut jam formata per gratiam,
et ut sic jam est satisfactoria de condigno,
sicut et meritoria; et ideo ratione illius ex
justitia tollitur aliquid pcenae temporalis, et
magis vel rninus, prout iJla major vel minor
fuerit. Eslque hoc consentaneum divinte jus-
titiae ; nam, cum homo justus possit de con-
digno satisfacere pro pcena temporali, non
est cur aliquid ejus gratis reraittatur; et cum
in ipsomet instanti justificationis habeat con-
tritio omnia necessaria ad hanc condignam
salisfactionem, etiam postuiat ratio justitiee
ut ex tunc operetur.
20. Neque est inconveniens ut secundum
diversas considerationes, aut instantia natu-
rae, eadem pcena prius intelligatur integra, et
postea ex parte remissa. Unde, quia in justi-
ficatione, quse fit per contritionem, semper
concurrit actualiter ipsa conlritio, ideo sem-
per habet hunc effectum, etiamsi sit minima,
quia non habet hunc effectum ratione solius
excessus, sed ratione sui valoris moraiis. Un-
de etiam non probo quod Durandus signifi-
cat, remissionem hanc fieri ratione doloris
sensitivi ex contritione resultantis; nam, licet
ille dolor possit aliquid conferre ad satisfac-
tionem, quatenus voluntarie assumptus est,
magis vero confert ipsa contritio secundum
se; quare licet non resnltaret dolor in sensu,
adhuc fieret remissio pcerrae temporalis, pro-
portionata contritioni. In justificatione autem
facta per attritionem cum sacramento, contin-
gere potest, ut non concurrat actualiter attri-
tio, ut si quis baptizetur dormiens, antea suf-
ficienter attritus ; et tunc nuila remissio fiet
per satisfactionem condignam, sed quidquid
fit, est ex opere operato per sacramentum.
An secunda conlritio tollat omnem poenam tem-
poralem ex priori relictam , vel eadem se-
cundum varias partes. Dubium tertium.
21. Sed tunc oritur dubitatio tertia, quia
non erunt necessaria opera satisfactoria, ut
tollatur tota pcena, sed sufficiet ad summum
altera contritio ; nam si prima potuit tollere
eeternam pcenam, et partem temporalis, cur
secunda non sufficiet auferre quidquid tem-
porale reliquum fuerit, cum magis sitpcenam
eeternam remittere, quam totam ternporaiem,
et secunda contritio non sit rr.inus digna
quam prima ? Imo de una et eadem contri-
tione , si secundum diversos gradus conside-
retur, potest idem dubitari ; quia minimus
gradus contritionis , verbi gralia, ivt unum,
sufficit ad remissionem culpse et pcenae aeter-
nse; ergo ut duo sufficiet ad remissionem to-
tius pcense temporalis. Addo etiam, de eadem
contritione secundum-eumdem gradum rni-
nimum, posse idem dubitari; nam si illa con-
tritio minima, ut prior natura quam gratia,
est sufficiens dispositio ad remissionem pcena?
seternse , ergo eadem ut formata gratia erit
sufficiens satisfactio ad remissionem tctius
pcense temporalis. Et confirmo, quia illa ut
sic est sufficrens ad merendum de condigno
vitam seternam; ergo muito magis ad satis-
faciendum de condigno pro tota poerra tem-
porali.
22. Soii resolutio. — Vera et germana re-
solutio. — Ad haec omnia responderi potest
ex Soto, d. 15, q. 1, art. A, ad 2, negando
consequentias, quia comparatio non fit inter
ea quae sunt ejusdem rationis; culpa enim et
pce.na diversarum rationum sunt, et contritio
per se non tollit pcenam seternam , sed cul-
pam, qua ablata, consequenter aufertur seter-
nitas pcenae. Et ideo nihil mirum quod non
possit toJlere totam pcenam ternporalem,qu8e
DISPUTAT,
non necessario.neque ex eonsequcnti tollilur
ablata culpa.Quce quidem responsio bona est,
sed non explicat propriam rationem bujus
diversitatis. Quam attingit D. Tbomas , 4, d.
14, q. 2, art. 1, qua?stiunc. 2, in corpore,
et solutione ad 1 et 2; et Durandus, d. 17,
ad qusest. 3, ad 1 ; et Medina, tract. 3, quaest.
4; videlicet quod contritio non remittit cul-
pam, vel poenam reternarn per modum condi-
gnae satisfactionis , propter improportionem
quse est inter personam Dei offensam et per-
sonam peceatorissatisfacientis; sedsolum est
quaedam sufficiens dispositio, et aliqualis sa-
tisfactio, qualis a peccatore exbiberi potest,
qua posita, Deus remittit et culpam, et poe-
nam seternam. At vero remissio poense tem-
poralis fit secundnm justitioe eequitatem, et
propterea non quselibet contritio sufficit ,
etiam informata gratia, ad totam poenam tol-
lendam. Et ita expediuntur facile rebqua om-
nia preeter ultimam confirmationem , in qua
polius interrogandum esset, quomodo eadem
contritio simul cum merito condigni prsemii
valere possit ad condignam satisfactionem.
Hujus vero ratio est, quia secundum diversas
conditiones comparatur ad bos effectus , et
est quasi condignum pretium. Nam ad meri-
tum ex parte actus prsecipue consideratur
bonitas ; ad satisfactionem vero pcenalitas et
dolor. Hinc ergo oritur (quoad prsesens) diffe-
rentia, quia opera bona et supernaturalia
(inter quee potissimum locum babet contritio)
et natura sua, et divina lege et promissione,
ratione sua?. bonitatis et honestatis ordinata
sunt ad vitam seternam consequendam ; at
vero ad satisfaciendum in hac vila pro pcena
temporali, quee in alia vita (scilicet in purga-
torio) respondet peccatis remissis, ordinantur
hsec opera non tam natura sua quam lege
divina; et ad hoc non tantum in eis attendi-
tur bonitas et honestas, sed etiam poenalitas
et afflictio peccatoris ; et ideo fieri facile po-
test, ut in contritione non sit tanla pcena et
afflictio, quanta necessaria est ad satisfacien-
dum pro tota pcena temporali.
QtLESTIO LXXXYII.
DE REMISS10NE VENIALIUM PECCATORUM, 1N
QUATU0R ARTIGULOS DIVISA.
Deinde considerandum est de remissione ve-
nialium peccatorum. Et circa hoc quaruntur
quatuor :
XXII.
X. SEOT. III. 193
1 . Utrum sine pceniteniia peccatum veniale
possit dimitti.
2. Utrum possit dimitti sine gratice infu-
sione.
3. Utrum peccata venialia remittantur per
aspersionem aquce lenedicta>, et episcopalem
benedictionem, et tunsionempectoris,et Oratio-
nem Dominicam, et alia hujusmodi.
4. Utrum veniale peccatum possit remitti
sine mortali.
ARTICULUS I.
Utrum peccatum veniale possit remitti sine
pcenitentia l.
4 . Ad primum sic proceditur . Videtur quod
vetiiale peccalum possit remitti sine poeniten-
tia. Pertinet enim (ut supra dictum est '*) ad
rationem vera? pcenitentice, quod non solum
liomo doleat de peccato prceterito, sed etiam
proponat cavere de futuro. Secl sine tali pro-
posito peccata venialia dimittuntur, cum cer-
tum sit , quod homo sine peccatis venialibus
prcesentem vitam ducere nonpotest. Ergo pec-
cata venialia possimt remitti sine pcenitentia.
2. Prceterea, pcenitentia non est sine actuali
displicentia peccatorum. Sedpeccata venialia
possunt dimitti sine displicentia actuali eorum;
sicut patet in eo qui dormiens occideretur pro-
pter Christum. Statim enim evolaret , quod
non contingit manentibus peccatis venialibus.
Ergopeccata venialia possunt remitti sinepce-
nitentia.
3. Prceterea, peccata venialia opponuntur
fervori charitatis, ut in secunda parte dictum
est 3. Sedunum oppositorum tollitur per aliucl.
Ergo per fervorem charitatis, quem contingit
esse sine actuali displicentia peccati venialis,
fit remissio peccatorum venialium.
Secl contra est quod Augustinus dicit in li-
bro de Pcenit. A, quod est quxdam pcenitentia,
quce quotidie agitur in Ecclesia pro peccatis
venialibus. Qua? frustra esset, si sine pceniten-
tia peccata venialia possent dimitti. Videtur
ergo quod peccata venialia non possint sine
pcenitentia dimitti.
Respondeo dicendum, quod remissio culpce
1 Infra, art. 2, ad 2, et art. 3, corp.; et 4, d.
16, q. 2, art. 2, q. 1, ad 1, et d. 21, q. 2, art.
\, corp.; etMal. q. 1, art. 12, corp.
2 Q. 84, art. 10, ad.4arg.
3 1 . 2, q. 71, et 2. 2, q. 24, art. 10, ad 2.
4 In lib. de Medicina pcenit., et lib. de Uti-
litat. poenitent., c. 2, tom. 9.
13
QU^ST. LXXXVil. ARTfC. I.
(sicut dictum est l) fitper conjunctionem homi-
nis ad Deum, a quo atiqualiter separat culpa.
Sed Ticec separatio perfecte quidem fit per pec-
catum mortale, imperfecte autem per veniale ;
nam per peccatum mortale mens omnino a Deo
avertitur, utpote contra charitatem agens; per
peccatum autem veniale retardatur affectus lio-
minis, ne prompte in Dcum feratur. Et ideo
utrumque peccatum per pcenitentiam quidem
remittitur, quia per utrumque deordinatur vo-
luntas hominis per immoderatam conversionem
ad bonum creatum. Sicut enimpeccatum mor-
tale remitti non potest quandiu voluntas pec-
cato adhceret, ita etiam nec peccatnm veniale ;
quia manente causa, manet efectus. Exigitur
autem ad remissionem peccati mortalis perfec-
tior pcenitentia; ut, scilicet, homo actuatiter
peccatum mortale commissum detestetur quan-
tuminipso est, ui, scilicet, diligentiam ad-
hibeat ad rememorandum singutapeccata mor-
talia, ut singula detestetur. Sed hoc non re-
quiritur adremissionem venialium peccatorum.
Non tamen sufficit halitualis displicentia ,
quce habetur per habitum charitatis, vetpceni-
tentice virtutis ; quiasic charitas non compate-
retur peccatum veniale, quod patet esse fal-
sum. Unde sequitur quod requiratur qucedam
virtualis dispticentia ; puta cum aliquis lioc
modo fertur secundum affectum in Deum et res
divinas, ut quidquid sibi occurreret, quod eum
ab hoc motu retardaret, displiceret ei, et dole-
ret se commisisse, etiamsi actu de illo non co-
gitaret. Quod tamen non sufficit ad remissio-
nem peccati mortalis, nisi quantum ad peccata
oblitapost diligentem inquisitionem.
Ad primum ergo dicendum, quod homo in
gratia constitutus potest vitare omnia peccata
mortalia et singula : potest etiam vitare sin-
gula peccata venialia, sed non omnia, ut pa-
tet ex his qucc in secunda parte clicta sunt 2. Et
ideo posnitentia de peccatis mortalibus requi-
rit, quod homo proponat abstinere ab omnibus,
et singiilis peccatis mortalibus ; sed ad pceni-
tentiam peccatorum venialium requiritur, quocl
liomo proponat abstinere a singulis, non tamen
ab omnibus; quia hoc infirmitas Jiujus vitce
nonpatitur. Debet tamen habere propositum se
prceparandi ad peccata venialia minuenda ,
alioquin esset ei periculum deficiendi, cum de-
sereret appetitum proficiendi, seu toltendiim-
pedimenta spiritualis profectus, quce sunt pec-
cata venialia.
1 Quaest. prascedent., art. 2.
2 d. % q. 109, art. 8, el q. 74, art. 3, ad 2.
Ad secunclum dicendum , quod passio pro
Christo suscepta (sicut supra dictum est l) ob-
tinet vim baptismi. Et ideo purgat ab omni
culpa et veniali et mortali, nisi actualiter vo-
luntatem peccato invenerit inhcerentem.
Ad tertium dicendum, quod fervor charita-
tis virtualiter impticat displicentiam venia-
lium peccatorum, ut supra dictum est 2.
COMMENTARIUS.
1. Supponit D. Thomas in titulo hujus arti-
culi, poenitentiam suffieientem et efficacem
esse ad remittenda venialiapeccata. Quod ita
in genere sumptum certissiuium est ex dictis
in prsecedentibus ; namsi poenitentia vim ha-
betad tollenda peccata mortalia, multo ma-
gis ad venialia; si cum proportione applice-
tur, quia minor offensio et aversio est in ve-
niali quam in mortali, et conversio quse fit
per poenitentiam, si sit perfecta in ratione
contritionis, augetur, magisque perficitur, si
opponatur voniali peccato, quam si tantum
mortah, ut in superioribus declaratum est.
2. Prima assertio D. Thomce. — Difficul-
tas circailtationem. — Enodatur. — Hocigi-
tur supposito, quaestionem movet D. Thomas
de necessitate poenitentise ad hunc effectum,
et duplici assertione respondet. Prima est :
sine aliqua poenitentia peccata venialia re-
mitti non possunt,quia veniale peccatum com-
mittitur per immoderatam conversionem ad
bonumcreatum;ergo,quandiuvoluntasadhee-
ret illibono, ad quod sic fuit conversa, non
potest ei peccatum remitti, quia manenle
causa,sempermanetidemeffectus.Undequoad
hoc eadem est ratio de peccato mortali et de
veniali ; ergonecessariaestpoenitentia^qua tol-
latur illa conversio, seu adhcesio voluntatis.
Quam ultimamillationemD.Thomas non pro-
bat.Non caret tamen difficultate ; nam posset
quisdicere,conversionemillamsufficientertol-
li per cessationem ab actu, etab omni propo-
sito formali et virtuali. Nam causa peccati
intrinseca, et quasi formalis, est ipse actus
seu voluntarius consensus ; et de hac solum
causa vera est illa propositio, quam D. Tho-
mas assumit -ut fundamentum totius rationis :
Manente causa, manet effectus. Ergo, si hsec
causa tollatur per cessationem, poterit tolli
effectus sine interventu pcenitentise. Respon-
deo, hauc assertionem D. Thomee non esse
1 Qusest. 66, art. 11.
2 Queast. 79, art. 4.
intelligendam de potentia absoluta, ut a for
tiori probant quoe in simili diximus de remis-
sione peccati mortalis, et ex dicendis amplius
constabit; atque boc probat, nt existimo, ob-
jectio facta, quia nibil videtur repugnare
Deum auferre culpam solum babitualiter ma-
nentem, quia transacto actu peccatoris, nihil
manet, quod necessario illam habitualem ma-
culam conservet. Et ideo potest Deus illam
auferre, ipso peccatore nibil cooperante, ne-
que etiam aliter resistente, Ratio autem D.
Thomse vim habet secundum potentiam ordi-
nariam, ipsis rerum naturis consentaneam ;
nam hoc modo Deus nullum actuale pecca-
tum remittit, sine aliqua cooperatione et con-
venienti dispositione peccatoris, quia volun-
tas, semel conversa ad aliquod objectum, ha-
bitualiter censetur voluntarie permanens in
eo affectu, quandiu sua voluntate illum non
mutat ; et ideo secundum convenientem ra-
tionem non censetur disposita ut ei remitta-
turculpa. Haec ergo mutatio voluntatis ne-
cessaria est secundum legem ordinariam ad
remissionem culpse venialis. Sic igitur neces-
saria est pcenitentia ad hunc effectum, nam
pcemtentia hic late sumitur pro quacunque
simili mutatione voluntatis, ut in sequenti as-
sertione declarabitur.
Secunda assertio D. Thomce.
3. Est ergo secunda assertio D. Thomse :
non tam perfecta 'pcenitentia est necessaria
ad remissionem peccati venialis, sicut morta-
lis. Declarat D. Thomas discrimen; nam ad
remissionem mortalis necessarium est , ut
homo actualiter detestetur peccatum mortale
commissum , quatenus in ipso est, scilicet,
diligentiam adhibendo ad rememorandum
singula peccata mortalia , ut singula deteste-
tur. In qua propositione multa includuntur,
quse dubia sunt. Et ideo (ut ex certis proce-
dat discursus) quod primo et per se intendit
D. Thomas, esl, ad remissionem peccatorum
mortalium necessariam esse, per se loquen-
do, formalem pcenitentiam, ac detestationem
peccati mortalis commissi. An vero in aliquo
"casu sufficiat virtualis pcenitentia, D. Thomas
hic non tractat, neque id affirmare (ut nos
supra fecimus) repugnat praesenti discursui ;
quin potius statim in fine corporis articuli,
de peccatis oblitis icl D. Thomas ailirmat,
quod Gajetanus advertit, et amplificat salis
consentanee ad ea quse superius diximus.
Rursus, an requiratur distincta recogitatio
peccatorum, quod hic D. Thomas affirmare
QU/EST. LXXXVII. ARTIC. I.
19o
videtur, in superioribus sufficienter traclalum
est, et defmitum non esse simpliciter necessa-
rium. Quod etiam hic Cajetanus sentire vide-
tur, qui D. Thomam exponit de remissione
peccati mortalis perfecta quoad culpam et
omnem poenam, et non de necessitate sim-
pliciter, sed regulariter; cum quibus limita-
tionibus facile potest idadmitti, quia non fun-
datur in speciali preecepto, sed ad factum po-
tius pertinet, quia homines non ita excitan-
tur acl ferventem contritionem, et pceniten-
tiam agendam per confusam memoriam, si-
cut per dislinctam recogitationem singulorum
peccatorum; et ideo regulariter, prsesertim si
plura sint poccata , contritio non erit ita per-
fecta, ut omnino illa remittat quoad culpam
et pcenam, nisi ex distincta illorum recogita-
tione procedat. Atque hic etiam sensus suffi-
ciens est ad differentiam hic intentam inter
veniale et mortale peccatum.
4. Quomodo intelligendum , ad remissionem
venialis , non sufficere Tiabitualem displicen-
tiam. — Subjungit ergo divus Tbomas ad
remissionem venialis peccati neque habi-
tualem displicentiam sufficere , neque for-
malem requiri , sed virtualem satis esse.
Primam partem optime probat, quia alias
peccatum veniale non posset esse simul
eum habituali gratia, seu charitate, quia dis-
plicentia babitualis nihii aliud est, quam ipse
habitus charitatis, seu pcenitentise infusee.
Unde in hoc est clara differentia inter pecca-
tum veniale et mortale ; nam hoc non potest
simul esse cum habitu charitatis (de lege lo-
quimur), et ideo quoties inest, vel infunditur
talis habitus, necessario remittitur peccatum;
quod non ita est in veniali. Nihilominus ta-
men ambo in hoc conveniunt, quod neutrum
remittitur per solam habitualem displicen-
tiam illo modo explicatam , quamvis ex di-
versa ratione : veniale quidem, quia potest
simul esse cum tali habitu ; mortale vero,
quia, licet cum illo esse non possit, tamen
habitus non infunditur sine aliqua displicen-
tia peccati commissi. Haec autem prima pars,
quam D. Thomas assumit, maxime verum
babet de remissione venialis peccati, quse fit
ex opere operantis. Est etiam in universum
vera quantum ad hoc, quod gratia habitualis
et veniale peccatum formaliter non repu-
gnant ex se, seu ex natura rei. An vero ex
opere operato, seu ex speciali ordinatione di-
vina remittatur aliquando veniale peccatum
cum sola infusione gratiee habituaiis, diversa
qusestio est, quam postea disputabimus.
196 QILffiST.
5. Formalem poenitentiam non requiri ad
venialis remissionem. — Secundum mem-
brum , scilicet non requiri formalem de-
testationem venialis peccati ad ejus remis-
sionem , non probatur a divo Thoma , sed
ut manifestum supponitur, vel ob levitatem
talis culpse , vel etiam quia ex tertio
membro constare poterat. Tertium autem
membrum, scilicet, virtnalem displicentiam
sufficere , relinquit ut salis conclusum a suf-
ficienti partium enumeratione. Declarat au-
tem illam virtualem displicentiam per hsec
verba : Puta cum aliquis hoc modo fertur se-
cundum affectum in Deum et res divinas, ut
quidquid sibi occurreret, quod enm ab Jioc motu
retardaret , displiceret ei , et doleret se com-
misisse, eliamsi de illo aclu non cogitaret. Quae
verba ita intelligenda sunt , ut non sumantur
tanquam includentia conditionalern sensum
de futuro contingente ; nam ille eventus in-
certns est , et non pendet ex illo remissio
peccati quse in preesenti iit. Sed sumenda
sunt in sensu causali , quia nimirum in actu
prseseuti est sufficiens virtus ad tollendum
tale impedimentum , et ad dolendum de illo,
cogitatione oblata ; hoc enim sufficit ad vir-
tualem displicentiam, quamvis voluntas pro
sua libertate posset non habere illam displi-
centiam, etiamsi veniale peccatum memoriae
occurreret.
6. Dubium circa solutionem ad\. — Solutio
ad primum est valde notanda , in qua decla-
rat D. Thomas , quomodo propositum non
peccandi venialiter possit vel debeat haberi
ad veram poenitentiam venialium ; et dicit in
summa requiri propositum vitandi singula,
non tamen omnia , quia hoc infirmitas hujus
•bitce nonpatitur. Difficile tamen hic applicatur
illa distinctio ; nam vel loquimur de veniali-
bus peccatis, quatenus in particulari, et sigil-
latim occurrunt facienda vel vitanda, et sic
est quidem necessarium propositum circa sin-
gula ; tamen illud non requiritur ad poeni-
tentiam, sed ad non peccandum de facto in
singulis occasionibus ; nam poenitentia de ve-
nialibuSj et propositum, quod illa requirit,
simul et eodem momento et actu haberi po-
test; illud vero propositum circa singula pec-
cata venialia in particulari habetur diversis
actibus et temporibus, prout occasiones occnr-
runt. Necesse est ergo ut loquamur de venia-
libus peccatis , quai in futurum fieri possunt,
quatenus per modum unius objecti voluntati
proponuntur ut ref utanda, seu ut habeat pro-
positum cavendi illa; hoc autem modo non
LXXXVII. ARTIC. t
videtur possibile propositum cavendi singula,
quin sit propositum cavendi omnia , quia ne-
cesse est ut totum illud objectum displiceat
voluntati , et quod ab illo avertatur per tale
propositum. Item , quia tam generale est il-
lud propositum , quam cogitatio de ipsis pec-
catis; cogitatio autem non est ila de singulis,
ut non sit de omnibus; imo proprie non est
de singulis , quia de nullo directe cogitatur ,
sed simpliciter de toto hoc objecto , quod est
venialiter peccare ; et hoc simpliciter propo-
nit cavere voluntas , nec potest proponere ca-
vere singula peccata, cum ad ea distincte re-
cogitata non descendat.
7. Quomodo propositum vitandi venialia re-
quiratur ad eorum remissionem. — Respondeo
ita sine dubio esse, quod tale~propositum aut
nullum est, aut eo modo quo est, ad omnia
peccata venialia terminatur. Illud autem pro-
positum partim est ex se efficax et absolutum,
partim inefficax et conditionatum ; utrumque
enim implicite includit respectu diversorum, et
hoc est quod D. Thomas declarare voluit.
Nam propositum illud, ut comparatum ad to-
tam collectionem venialium peccatorum, non
est propositum absolutum et efficax vitandi
illam, quia non est de objecto possibili mo-
raliter et secundum legem ordinariam. Solum
ergo esse potest desiderium quoddam condi-
tionatum cavendi totam, si esset possibile ,
quia revera tota displicet ex vi pcenitentiee.
Hinc vero etiam nascitur, ut illud propositum
sit faciendi quantum in homine fuerit ad vi-
tanda omnia venialia peccata. Ex quo etiam
fit, ut tale propositum comparatum ad sin-
gula peccata, de se sit efficax, quia quodlibet
per se sumptum est objectum possibile, et ad
omne possibile efficaciter se extendit illa vo-
luntas. Et ita facile patet sensus D. Thomse ,
et responsio ad objectiones.
8. In solutione ad 2 occurrebat gravis dis-
putatio de privilegio martyrii ad remittendum
peccatum. Sed de illa dixi superiori tomo,
disp. 29. Hic vero solum est observandum, ex
D. Thoma? sententia posse remitti veniale pec-
catum, saltem ex privilegio, absque alia dis-
positione ex parte hominis , prseter hoc quod
non habeat voluntatem actualiter inhajrentem
peccato. Quod Cajetanus distinctius explicat
in homine qui ad dormiendum ivit, cum ac-
tuali proposito mentiendi, verbi gratia, et
dormiens occiditur pro Gbristo ; et in hoc ma-
jus priviiegium concedit nlartyrio quam ba-
ptismo ; de qua re inferius disputabimus.
9. Quomodo veniale sit contra fervorem cha-
QL7EST. LXXXVII. ARTIG. II.
197
ritatis. — fiirca ad 3 disputat Gajetanns cum
Durando, quomodo peccatum veniale sit con-
tra fervorem charitatis. Sed res est facilis, et
immerito in ea heesitavit Durandus in 4, dist.
16, q. i, art. 2. Nam fervor charitatis intel-
ligi potest sola intensio, et huic nou repugnat
per se ac formaliter peccatum veniale , nisi
forfasse ex parte operantis, quatenus non po-
test simul habere unum actum valde inten-
sum, et alium omnino disparatum. Alius vero
fervor charitatis est extensivus, ut sic dicam,
ex parte objecti ; nam charitas perfecta se ex-
tendit ad omnia quse Deo placent, et ad refe-
rendum omnia in ipsum, et consequenter ad
nihil volendum quod non sit referibile ad
ipsum. Et de hoc fervore manifestum est op-
poni veniali peccato, cum hoc peccatum non
sit referibile in Deum.
ARTIGULUS IT.
Utrum ad remissionem veniatium peccatorum
requiratur gratice infusio K
1. Ad secundum sic proceditur. Videtur
quod ad remissionem venialium peccatorum re-
quiratur graticeinfusio. Effectus enim non est
sine propria causa. Sed propria causa remis-
sionis peccatorum cst gratia; non enim ex me-
ritis propriis peccata Jwminis remittuntur ;
unde dicitur Ephes. secundo : Deus, qui dives
est inmisericordia, propter nimiam cliaritatem
suam, qua dilexit nos, cum essemus mortuipec-
catis, convivificavit nos in Christo, cujus gra-
tia salvati estis. Ergo peccata venialia non re-
mittuntur sine gratice infusione.
2. Prceterea, peccata venialia non remittun-
tur sine pcenitentia. Sedin poenitentia infun-
clitur gratia, sicut et in aliis sacramentis novce
legis. Ergo peccata venialia non remittuntur
sine gratice infusione.
3. Prceterea , peccatum veniale maculam
quamdam animce infert. Sed macula non au-
fertur nisi per gratiam, quce est spiritualis
animce decor. Ergo videtur qnocl peccata ve-
niaiia non dimittantur sine gratice infusione.
Sed contra est quod peccatum veniale aclve-
niens, non tollit gratiam, neque etiam dimi-
nuit eam, ut in 2 par. liabitum est 2. Ergopari
1 Supra, q. 65, art. \, ad 8, etinfra, prse-
senti quaest., art. 3, corp., et a. A, ad2; et 4,
d. I6,q.2,art.2, q. 1; etMal., q. 7, art. 11,
corp., et ad!4, et art.,12, corp., et ad 1.
2 2. 2, q. 24, art. 10.
ratione acl hoc quod peccatum veniale remitta-
tur, non requiritur novce gratice inficsio.
Respondeo dicendum , quod unumquodque
tollitur per suum oppositum. Peccatum, autem
veniale non contrariatur habituali gratice vel
charitati, sed retardat actum ejus, in quantum
nimis inhceret homo lono creato, licet non con-
tra Beum , ut in secunda parte halitum est l.
Et ideo adhoc qnodpeccatum veniale tollatur,
non requiritur, quod infundatur aliqua hali-
tualis gratia; sed suf/tcit aliquis modus gra-
tice vel charitatis ad ejus remissionem. Quia
tamen in lialentilus usum lileri arlitrii, in
quibus solis possunt esse venialia peccata, non
contingit esse infusionem gratice sine actuali
motu liberi arbitrii in Deum et in peccatum,
ideo quandocunque de novo gratia infunditur,
peccata venialia remittuntur.
Adprimum ergo dicendum, quod etiam re-
missio peccatorum venialium est effectus gra-
tice, per actum scilicet quem de novo elicit,
non autem per aliquid habituale de novo ani-
mce infusum.
Ad secundum dicendum, quod peccatum ve-
niale nunquam remittitur sine aliquali actu
pcenitentice virtutis, explicito scilicet vel im-
plicito; ut supra dictum est -. Potest tamen
remitti peccatum veniale sine paenitentice sa-
cramento, quod in absolutione sacerdotis for-
maliter perficitur , ut supra dictum est 3. Et
ideo non sequitur, quod ad remissionem venia-
lis peccati requiratur gratice infusio , quce li-
cet sit in quolibet sacramento, non tamen est in
quolibet actu virtutis.
Ad tertinm dicendum, quodsicut in corpore
contingit esse maculam dupliciter .• imo modo
per privationem ejus quod requiritur ad deco-
rem, puta debiti coloris, aut debitce proportio-
nis membrorum ; alio modo per superinductio-
nem alicujus impedientis decorem , puta luti,
aut pulveris ; ita etiam animce inducitur ma-
cula, uno modo per privationem decoris gratice
per peccatum mortale; alio modo per inclina-
tionem affectus inordinatam ad aliquid tem-
porale , et lioc fit per peccatum veniale. Et
ideo ad tollendam maculam peccati mortalis
requiritur infusio gratice ; sed ad tollendam
maculam venialis peccati, requiritur aliquis
actus procedens ex gratia, per quam removea-
tur inordinata adhcesio ad rem temporalem.
\. 2, q. 88, art. 1, et in 2. 2, q. 24, art.
10.
2 Art. 1.
3 Queest. prsecedent., art. 2.
198
COMMENTARIUS.
1 . In quo sensu accipiat D. Thomas infu-
sionem gratice. — Ad intelligentiarn hujus arti-
culi oportet imprimis exponere quid D. Tho-
mas intelligat per infusionem gratiee, an scili-
cet infusionem primse gratiae, vel augmentum,
vel indifferenter. Nam Cajetanus hoc poste-
riori modo intelligit D. Thomam ; Soto vero,
d. 15 , q. 1 , art. 2, intelligit priori modo.
Mihi tamen dicendum videtur D. Thomam
neque in hoc titulo neque in omnibus locu-
tionibus hnjus articuli usum esse tam limitate
et stricte illis verbis, ut Soto voluit, neque
etiam semper uti illis verbis in illa amplitu-
dine, quam Cajetanus indicat, sed aliquando
loqui de infusione primse gratiae. Prior pars
patet, tum quia alias doctrina D. Thoma es-
set diminuta, quia non explicasset, an ad re-
missionem peccati venialis requiratur saltem
gratia? augmentum ; et ideo sine dubio prima
conclasio negativa, quam statim declarabi-
mus, intelligenda est in illa amplitudine.
Quod etiam satis indicant illa verba : Non
requiritur quod infundatur aliqua habitncdis
gratia, id est, nec prima, nec secunda, seu
augmentum ejus; et ideo statim subjungit :
JSed sufftcit aliquis motus gratice , sentiens
nonrelinqui medium inter illa duo. Tum etiam
quia in solutione ad secundum in hoc sensu
dicit, in quolibet sacramento fieri infusionem
gratice, et loquitur per se, et non tantum per
accidens ; loquitur ergo de infusione indiffe-
renter ad primam gratise collationem , et au-
gmentum ejus. Nihilominus tamen posterior
pars probatur, quia secunda conclusio, quam
statim declarabimus, necessario est intelli-
genda de infusione primee gratise , ut contra
Cajetanum ostendemus, et declarant illa ver-
ba in fine corporis articuli : Quandocunque
de novo gratia infunditur. Et ideo non potest
argui D. Thomas quod sequivoce utatur ver-
bis, quia semper addit aliquid, quod usum
vel significationem determinet.
2. Prima conclusio D. Thomce. — Duobus
igitur assertionibus respondet D. Thomas.
Prior est : ut peccatum veniale tollatur, non
requiritur infusio alicujus gratise habitualis,
sed sufficiet aliquis motus gratiee vel charita-
tis. Ratio est, quia peccatum veniale non tol-
lit aliquam habitualem gratiam , vel charita-
tem , id est, neque expellit, neque remiltit
illam ; ergo etiam e converso, ut tollalur ve-
niale peccatum , necessaria non est infusio
QU.EST. LXXXVII. ARTIG. II.
vel auctio habitualis gratioe. Patet consequen-
tia, quia oppositorum eadem est ratio, quoad
hoc quod mutuo se expellunt. Unde , si pec-
catum veniale non expellit formaliter gratiam
habitualem, neque aliquem gradum ejus, ne-
que etiam e converso gratia habitualis, aut
aliqua ejus intensio veniale peccatum forma-
liter expellit; ergo neque ejus infusio neces-
saria esse potest ad illius remissionem; sclum
enim propter formalem expulsionem poterat
esse necessaria. Significat autem D. Thomas
gratiam aliquam esse necessariam, saltem
auxiliantem, seu motum gratiee, aut charita-
tis ; quod juxta dicta in prsecedenti articulo
intelligendum est ; et postea a nobis latius
declarabitur.
3. Secunda assertio D. Thomce. — Secunda
assertio D. Thomse est : quandocunque gra-
tia infunditur adulto , remittuntur ei venialia
peccata. Quam probat, quia illi non infundi-
tur gratia sine actuali motu in Deum, et in
peccatum ; sed per hunc motum remittuntur
venialia peccata ; ergo. Ex qua ratione colli-
git imprimis Cajetanus confirmationem cujus-
dam opinionis suae, quam supra de Eucharis-
tia tenuit, scilicet , non conferre effectum
suum sine actuali devotione suscipientis. Sed
non recte colligit, tum quia D. Thomas non
loquitur de augmento seu nutritione gratiee,
sed de prima ejus infusione, ut patet, quia
dicit gratiam non infundi adulto sine actuali
motu liberi arbitrii in Deum et in peccatum.
Quibus verbis solet loqui D. Thomas de dis-
positione necessaria ad primam gratiam ; ne-
que in alio sensu vera esset propositio , quia
augmentum gratia3 fit per actus meritorios,
etiamsi non sint motus in Deum aut in pecca-
tum ; tum etiam quia licet D. Thomas dicat
gratiam non infundi adulto sine prsedicto
motu , non tamen dicit actualem motum esse
necessarium in illomet instanti, et puncto, in
quo gratia infunditur per sacramentum, pro-
ut ipse Cajetanus intendit cle effectu Eucha-
ristise ; constat enim sufficere , quod bonus
motus preecesserit , et quod in ipsa actuali
susceptione sacramenti novum impedimen-
tum non1 ponatur. Et hinc magna ex parte
cessant objectiones Cajetani contra hanc con-
clusionem , nam supponere videntur loqui
D. Thomam de qualibet infusione, etiam de
augmento gratiee. Et ideo inferunt, per quem-
libet actum charitatis remitti peccata venialia.
Quod ipse Cajetanus reputat inconveniens ; et
fortasse non est, si recte intelligatur, ut infra
tractabimus. Tamen in rigore non sequitur,
DISPUTAT
sicut nec sequitur tle omni actu meritorio au-
gmcnti gratia?. Uncle alia etiam, quee Cajeta-
nus hac occasione clicit de requisitis acl re-
missionem venialium peccatorum, necessaria
non sunt acl intelligentiam hujus articuli ; res
autem ipsa inferius disputahitur.
4. Difficultas. — Solvitur. — Una vero
superest difficultas circa hanc partem, quia
discursus D. Thomee videtur procedere ex
puris particularibus ; quamvis enim infusio
gratiee non fiat sine aetuali molu liberi ar-
hitrii in Deum et in peccatum, non tamen in
omne peccatuni, sed in illud quod infusioni
gratieecontrarium est;hoc autem estpeccatuin
mortale,non autem veniale; ergo non recte in-
fert remissionem venialium peccatorum cum
tali infusione semper esse conjunctam. Quoad
hoc est optima responsio, quam Cajetanus in
ultimis verbis sui Commentarii significat, sci-
licet, D. Thomam locutum fuisse moraliter et
regulariter , non autem metaphysice, Qui
enim convertitur in Deum, et propter ipsum
detestatur peccatum, regulariter loquendo,
non limitat intentionem suam ad mortalia
peccata, sed absolute extendit eam ad divi-
nam offensionem ; ideoque quando illi infun-
ditur gratia, etiam remissio extenditur ad ve-
hialia peccata, quee tunc non possunt ex-
pelli aut remitti sine infusione gratise, pro-
pter conjunctionem cum mortali peccato ; agi-
mus enim, ut dixi, de prima infusione gratise.
Nihilominus tamen in rigore verum est, si
quis preecise detestetur mortalia quatenus
talia sunt, aut quatenus in tali vel tali specie
constituuntur, fieri posse infusionem gratiee
absque remissione venialium, imo cum ac-
tuali proposito et complacentiaeorum ; ethoc
convincit ohjectio facta. Addo tandem D.
Thomam non dicere in hujusmodi infusione
remitti omnia venialia peccata, sed indefinite
venialia peccata ; probabile autem videtur, lo-
quendo etiam moraliter, et ut plurimum, in
qualibet cletestatione peccatorum mortalium
includi virtualiter detestationem saltem ali-
quorumvenialium, eorum scilicet, quse con-
juncta sunt cum tali peccato, et ad illud dis-
ponunt, vel etiam quee talem detestationem
iinpediunt, seu illi repugnant, quee peccata
venialia fere nunquam desunt in illo, qui
morlaliler peccavit; et boc etiam videtur Ca-
jetanus insinuasse.
5. Circa soluliones argumentorum nihil
XI. SECT. I. J99
effectum gratioe. In solutione vero ad 2 et 3
expresse declarare, liunc effectum fieri per
aliquem actum gi-atiee. Et quia hoc videtur
esse fundamentum bujus materise, disputatio-
nem et declarationem ejus inde exordiemur.
DISPUTATIO XI.
DE REMISSIONE VENIALIUM PECCATORUM, QUATE-
NUS EST ALTER KENITENTLE EFFEGTUS.
Quoniam venialia peccata per plura re-
media tolli possunt, inter quse pcenitentia
preecipuum est, vel etiam in omnibus quo-
dammodo inclusum, ideo D. Thomas hunc
posuit inter effectus pcenitentise, et ea occa-
sione de aliis remediis contra venialia pecca-
ta disputat. Ut tamen clarius procedamus,
dicernus prius de hoc effectu, prout fit per
pcenitentiam virtutem, de qua nunc agimus,
postea quatenus per alia media fieri potest.
Ante omnia vero oportet prasmittere quid sit
hsec remissio, et cujusnam principalis causse
efficientis, et formalis proprium opus sit.
SECTIO I.
Utrum remissio venialis peccati sit supernaturale
opus gratise.
1 . Veniale peccatum est verum malum cul-
pcs in Deum, licet imperfectum. — Supponen-
dum imprimis est ex D. Thoma, 1. 2, q. 72,
art. 5, et queest. 88 et 89, peccatum veniale in
hoc convenire cum mortali, quod est verum
malum culpse, et aliqualis Dei offensio, relin-
quens in anima aliquam maculam, licet im-
perfectam, ut hic etiam, art. 2, ad 3, D. Tho-
mas explicavit ; differre autem , quia non
avertit peccantem a Deo ut ab ultimo fine, et
consequenter, nec privat divina gratia, nec
constituit Dei inimicum. Deinde suppono
queestionem propositam intelligi posse, vel de
gratia auxiliante, vel de sanctificante, vel ge-
neratim de quocunque favore, et liberalitate
Dei non debita naturai, et ad finem superna-
turalem ordinata, et hic ultimus est proprius
sensus prsesentis sectionis; nam in sequenti
clicemus de gratia sanctificante; de auxiliante
vero in aliis.
2. Quorumdam opinio. — Nonnulli ergo
Theologi sentiunt hoc non esse opus gratiae,
sed naturse, vel justitiaa, ut sic dicam, diverso
occurrit addendum, sed solum advertendum #tamen modo et diversis fundamentis. Duran*
D. Thomam, in solutione ad \, pro manifesto dus in 4, d. 46, q. 2, et d. 20, q. 1 , docet
supponere remissionem peccati venialis esse peccatum veniale expelli per naturalem ac<
200
QILEST. LXXXVII. ARTIC. II.
tum illi contrarium, ut, si fuit mendacium ,
per voluntatem non menliendi, aut per de-
testationem naturalemprioris voluntatis, quia
peccatum veniale solum est deflexio quaedam
a medio et a rectitudine rationis ; ergo per
contrariam rectitudinem sufrlcienter tollitur.
At vero Gabriel, Major, et alii Nominales, d.
46 (et idem sentit ibi Scotv quamvis d. 21
magis dubius videatur) asserunt veniale pec-
catum auferri sustinendo pcenam proportio-
natam ; putant enim transacto aclu peccati
venialis , nihil manere nisi reatum poense ;
quse pcena fmita est, et temporalis, et susti-
neri potest sine speciali gratia Dei, per vires
naturae; ergo per illam tolletur ilie reatus ,
nam facta solutione, tollitur debitum.
3. Illatio prima hujus opinionis. — Secun-
da. — Tertia. — Ex qua doctrina inferunt pri-
mo, peccatum veniale posse tolli sine gratia
sanctificante, quia sine illa potest homo sus-
cipere sufficientem poenam tali peccato de-
bitam. Inferunt secundo, quando conjuncta
sunt peccatum veniale et mortale, posse re-
mitti veniale, etiamsi non tollatur peccatum
mortale, sicut e converso. Quia potest homo
sufiicientem pcenam assumere pro peccato
veniali, non habendo contritionem de mor-
tali. Tertio iuferuut alii, prseter Durandum,
etiam in inferno posse tolli peccatumveniale,
manentibus mortalibus, quia pcena illi debita
temporalis est, et iia finitur aliquando ; illa
autem finita, non manet tale peccatum. Du-
randus vero hoc non admittit, quia putat ad
tollendum peccatum veniale saltem esse ne-
cessarium aliquem actum bonum moraliter,
quem voluntas damnata et obstinata in malo
habere non potest. Tota heec doctrina videtur
mihi parum consentanea antiquis Patribus ,
et ideo censeo aliter esse sentiendum.
Ex veniali, actu commisso, manere moralem
cutyam. Conclusio prima.
4.Dic ergo primo : ex peccato veniali, ac-
tu commisso et transacto, non solum manet
reatus pcenee, sed etiammoralis culpa, etma-
cula proportionata. ]ta sentiunt Theologista-
tim referendi, et D. Thomas, 1. 2, q. 89, art.
1. Nam licet dicat peccatum veniale non re-
quirere maculam simpliciter, sicut mortale ;
ita vero loquitur, tum quia ipse censet pec-
catum veniale non esse simpliciter peccatum,
sed secundum quid ; tum etiam quia non re-
liaquitmaculam quoad privationem, imo ne-
que quoad remissionem gratise ; nihilomi-
nus tamen non negatmanere quoad illamde-
formitatem quam habet, ut clare ac optime
declaravit, q. 7 de Malo, art. 1 1 , et hic ad 3.
Et probatur primo ex modo ioquendi et sen-
tiendi omnium ; nam qui venialiter peccavit,
ex vi illius actus non retractati, nec remissi ,
manere dicitur in statu talis peccati, et deno-
minatur suomodo peccator; ergo signum est,
non tantum manere debitum pcenoe,, sed aliquo
modomaculamculpse. Ratio vero est quia, ut
peccatummoralitermaneatmonestnecessaria
privatio physica gratiee, ut patet, tum quia in
puris naturalibus posset esse status peccati
sine illa privatione ; tum etiam quia de abso-
luta potentia potuisset Deus ordinare homi-
nem ad finem supernaturalem, non infun-
dendo habitus, et tunc etiam posset esse sta-
tus peccati sine physica privatione gratiee ;
imo nunc etiam quod formaliter consummat
rationem peccati habitualis, est illud morale
quod permanet. At quantum ad hoc, eadem
est ratio de peccato veniali, per quod etiam
convertitur suo modo voluntas ad creaturam,
non quidem ut ad ultimum finem, sed ut ad
objectum non referibile ad verum ultimum
finem ; quae conversio etiam moraliter manet,
transacto actu, per respectum ad illum, et in
ea includitur aliqualis offensio Def, quoe tan-
diu manet, quandiu pro illa non fit satisfac-
tio. Ergo, quamvis peccatum veniale non re-
linquat privationem physicam, nihilominus
suam moralem maculam relinquit. Unde
quantum ad illam applicari hic possunt cum
proportione, quse diximus de mortali. Et hase
assertio patebit magis ex sequentibus.
Veniale remitti , non est formaliter remitti
pcetiam. Conclusio secunda.
5. Dico secundo : peccatum veniale remit-
ti, non est formaliterremitti pcenarn, sedma-
culam moralem quam relinquit. Hanc con-
clusionem non negatDurandus, et est D.Tho-
mee in locis citatis, et in prsesenti. Quam late
defendunt Soto, d. 15, q. 2, art. 2 ; et Le-
desma, q. 38, art. 1 ; ct Gorduba, lib. 5, q. 8
et 11, licet oppositum censeat probabile. Et
Scotus etiam, d. 21, art. 1, in hanc partem ma-
gis inclinat propter Sanctorum auctoritatem.
Atque earndem sententiam tenet Alensis, 4
p., q. 15, memb. 3, § 2, ad 4. Favet August.,
de Vera et falsa pcen., c. 18, quatenus in ge-
nere distinguit remissionem culpee et pcenre.
Favet etiam Greg., lib. 4 Dialog., c. 39. Et
habetur in cap. Qualis , d. i25 , quatenus
dicit quseclam peccata remitti in vita futura,
alia tantum in prsesenti ; quod necesse est in-
DISPUTAT.
telligi de remissione quoad culpam,quia quoad
pcenam ctiam mortalia suo modo tolluntur in
vita futura, sallem quoad reatum pcenae tem-
poralis. Praeterea sequitur haec conclusio ex
pra?cedenti ; nam culpa, et reatus poenae mo-
raliter distiucta sunt ; ergo formaliter ac pro-
prie loquendo,remissio culpoe non establatio
pcenre ; quin potius neque semper sunt ne-
ccssario conjuncta; nam, nt omnes fere sen-
tiunt, per indulgentias remittitur pcena, non
autem culpa. Item per opus pcenaleremittitur
pcena, etiamsi non tollatillam moralem mali-
tiam, quam culpa relinquit, dummodo sup-
ponat illam remissam, alioqui non potest ta-
lem pcenam remittere ; ergo signum est, aliud
esse tolli culpam, aiiud vero satisfacere pro
pcena.
6. Prima opinio improbatur. — Unde sumi
polest speciale argumentum contra Scotum
et alios; nam, si sola pcenae assumptio suffi-
ceret ut tolleretur veniale peccatum, seque-
retur posse veniale peccatum prius commis-
sum tolli, etiamsi homo habeat propositum
aliud simile committendi ; quod absurdissi-
mum est. Sequela vero patet, quia potest quis
habere propositum mentiendi, et nihilomi-
nus puDire in se mendacium quod prius di-
xit ; ergo per illam punitionem tolletur rea-
tus pcenae pra?teritae, et consequenter pecca-
tum ipsum. Praeterea ex illa opinione sequi-
tur, veniale peccatum quasi per partes re-
mitti, quia pro pcena satisfieri potest per par-
tes ; non enim tollitur tota simul ; ergo eadem
ratione posset tolli peccatum commissum tem-
pore priori, quamvis nunc maneret voluntas
comnhttendi aliud simile. Praeterea per ge-
neralem contritionem omnium peccatorum ,
qua? se extendat ad venialia, remittuntur om-
nia ilia quoad culpam, et non semper quoad
totam poenam ; potest enim contritio esse
valde remissa, vel potest etiam fieri remissio
per solum amorem, qui parum pcenalis est,
et ideo non semper sufficit ad satisfaciendum
pro pcena. Tandem, sicut se habet culpa mor-
talis ad reatum pcenae aeterna3, ita videtur
se habere neccatum veniale ad reatum sibi
proportionatum, et quasiintrinsecum; sed in
peccato mortali illa duo diversa sunt, et alia
est remissio culpae, et alia pcenae aaternae, licet
sint conjuncta , ut aperte supponit Goncil.
Trident., sess. 6 etl4; ergo cum proportione
similiter sentiendum est de veniali peccato.
Explicatur proportio.Namsicut peccato mor-
tali ratione inimicitise respondet aeterna pcena,
quoe tollitur ablata culpa, ita veniali peccato,
XI. SECT. I 201
qnatenus opponitur fervori charitatis et amici"
tiae, respondet queedam pcenaproportionata,
qua3 dici potest carentia divinaefamiliaritutis,
et indignitas illius, et baec tollitur ablata cul-
pa veniali, et simul etiam tollitur quasdam
a^ternitas pcenae, qua3 saltem per accidens po-
test inveniri in culpa veniali, si ipsa perpetuo
duret, ut statim dicam; manet tamen reatus
pcenae temporalis, et hoc satis est ad illam di-
versitatem indicandam. Sicute contrario pos-
set Deus de absoluta potentia nun remittere
culpam, et nihilominus illam nunquam pu-
nire, sed remittere executionem ejus, quam-
vis radicalis dignitas, seu debitum maneat in
ipsa culpa.
Remissionem venialis esse heneficium gratice.
Conclusio tertia.
7. Dico tertio : remissio peccati venialis,
pra3sertim prout nunc fit, est beneficium divi-
na3 gratise. Non est sensus hujusconclusionis,
peccatum veniale nunquam remitti ex justi-
tia per meritum de condigno, sed semperom-
nino gratis, sicut mortaie ; hoc enim genera-
liter verum non est, ut in principio primi to-
mi de Incarnatione latius dixi, et in sequen -
tibus attingam. Sed est sensus, hanc remis-
sionem non posse viribus naturae comparari
sine aliquo auxilio vel beneficio Dei gratuito.
Et hoc sensu est certa, ut existimo, eamque
saape docet D. Thomas inhis articulis, ut no-
tavimus, et Alexander Alens. loco citato, et
Abulens. in 26 cap. Matth., qurest. 711 ; et
eamdem tenent alii auctores citandi in puncto
sequenti, prassertim Pelrus Soto, lect. 18 de
Pcenit. ; et in ejus confirmationem nonnulla
adduxi in 1 tom. 3 p., disp. 4, sect. 11. Et
probatur primo ex generalibus locutionibus
Scripturae, adjunctis expositionibus et Patrum,
et Conciliorum. Dicitur enim Psalm. 31 : Be-
atus vir cui non imputavit Dominus peccatum.
Exponitautem Paulus adRom. 4, illis verbis
significari opus illud esse divinae gratiae.
Glossa vero addit, sub illo peccato compre-
hendi etiam veniale. Quod patet etiam exin-
definita et absoluta locutione. Unde 1 Joan.
1 : Fidelis est et justus ut remittat nobis pec-
cata nostra; et loquitur de illis peccatis, quae
justus quotidie committit ; haec autem sunt
venialia, ut Concilium Milevitanum declara-
vit, c. 6, 7 et 8. Et, si velimus in proprietate
accipere utrumque verbum, fidelis etjustus,
primum referri potest perse ad peccata mor-
talia, secundum ad venialia, quorum remis-
sionem potest justus de condigno mereri; at-
202
QILEST. LXXXVII. ARTIG. II.
que ita comprehendet Joannes illis verbis
omne peccatum , de quo ibidem dixerat :
Sanguis Jesu Christi mundat nos ab omnipec-
cato. Prseterea, c. 2, addit Joann. : Si quis
peccaverit, advocatum halemus apud Patrem ;
quod etiam de veniali intelligendum esse do-
cet ibi August., tract. 1. Datur ergo nobis re-
missio peccati venialis propter merita Christi,
ut etiam docuit Bernardus, serm. de Goena
Doinini ; est ergo opus gratiee.
8. Ratione suadetur conclusio. — Prseterea,
in Oratione Dominica generatim petimus:
Dimitte nolis debita nostra ; quam esse vocem
justorum propter frequentia venialia pecca-
ta, declaravit Gonc. Trident., sess. 6, c. 11.'
Ex hoc autem orandi et petendi modo colli-
gitur recte, id, quod petitur, esse beneficium
gratiae ; et estfrequens apud Augustinum, et
in Conciliis Milevitano et Arausicano. Exqui-
bus etiam habemus hanc generalem regu-
lam, nihil quod ad pietatem et vitam seter-
nam conferat, posse obtineri sine beneficio
gratia? ; quod non solum de actionibus^ seu de
beneficiis, ut sic dicam, positivis, sed etiam
de liberatione ab omni malo, vel miseria de-
claravit Concilium Arausicanum, canone 14
et 22; sed remissio venialis peccati est libe-
ratio a quadam miseria, et multum confert
ad pietatem et vitam seternam ; est ergo be-
neticium gratise. Ratio autem est, quia pecca-
tum veniale est aliqualis injuria Dei, pro qua
non potest homo suis solis viribus coudigne
satisfacere. Qua ratione evertitur totum fun-
damentum aliarum opinionum. Auctores
enim earum non satis considerarunt ratio-
nem offensse divinse, quee est in peccato ve-
niali, et moraliter manet transacto actu, do-
nec, vel per remissionem, vel per condignam
satisfactionem tollatur. Hanc autem condi-
gnam satisfactionem nunquam ipsiprobarunt
posse aJo homine fieri per vires naturse, mul-
toque minus per solam poenam involunta-
riam. Quse omniaex sequenti sectione magis
constabunt.
SECTIO II.
Utrum ad remissionem venialis peccali habitualis
gratia requiratur.
1. Tripliciter gratia requiri potest ad ejus
remissionem. — Dupliciter contingit remitti
peccatum veniale, uno modo simul cum mor-
tali, et tunc non procedit qusestio,. quia cer-
tum est necessariam esse gratiam, saltem
propter remissionem peccati mortalis. Alio
modo contingit remilti peccatum veniale so-
lum per se, et sine mortali, et de hoc proce-
dit quaestio. Tribus autem modis intelligi po-
test habitnalem gratiam requiri ad hanc re-1
missionem, scilicetantecedenter, seu praesup-
positive, quia, scilicel, necesse est ut perso-
na supponatur grata, ut locum habeat talis
remissio ; vel formaliter, quia scilicet per
infusionem talis gratiae expeliendum est tale
peccatum; vel concomitanter, quia nunquam
datur talis rernissio, quin conferatur talisgra-
tia, licet ah illa formaliter non procedat.
Sententia Scoti et Durandi.
2. Prima ergo sententia est, quse negat re-
quiri gratiam aliquo ex dictis modis, ut ve-
niale peccatum remittatur. Hanc tenent Du-
randus et Scotus supra citati; existimant enim
in eo, qui habet mortale peccatum et veniale,
posse remitti veniale, relicto mortali, et con-
sequenter sine gratia habituali ullo modo.
Sed differunt inter se, quia Durandus dicit
posse fierihoc in hacvita, et non in alia, quia
putat fieri per aliquem bonum motum natu-
ralem repugnantem formaliter peccato ve-
niali, quem motum in alia vita habere non
potest, qui decessit in peccato mortali. Sed
illud fundamentum Durandi jam rejectum
est. Scotus vero putat hoc posse fieri tam in
hac vita, quam in alia. Quam sententiamtan-
quam magis clementem admittit Gabriel su-
pra, et d. 16, q. 5, art. 3, dub. 2. Et eorum
fundamentum solum est, quia ablatio pec-
cati venialis fit sufficienter per solutionem ali-
cujus pcense temporalis. Quod fundamentum
ex uno capite rejectum est supra, et ex alio
impugnabitur infra in materia de satisfactio-
ne; supponit enim ad satisfactionem pro pcena
non esse necessariam gratiam.
3. Suadetur. — Aliter vero posset suaderi
hasc sententia, saltem loquendo de statu hu-
jus vitae, quia licet demus esse necessariam
gratiam aliquam ad remissionem peccati ve-
nialis, non tamen videtur necessarium illam
esse habitualem, seu justificantem et sancti-
ficantem ipsam personam; videtur enim suf-
ficere gratiaexcitans, et adjuvans, per quam
homo sufficienter se disponat ad hanc remis-
sionem consequendam, etiamsi ipsa remissio
sit etiam gratia et liberalitas Dei. Quod pro-
batur, quia ad consequendum a Deo aliquem
effectum gratiee non semper est necessaria
gratia habitualis, sed sufficit proportionata
dispositio ; sic enim peccator per actum fidei
intensum consequitur augmentum fidei. Sed
in peccatore potest esse talis dispositio ad re-
DISPUTAT. XI. SEGT. II.
203
missionempeccati venialis, quia per auxilian-
tem gratiam potest habere supernaturalem
detestationem ejus, vel alium similem mo-
tum, et aliunde ex parte effectus non repu-
gnat veniale tolli manente mortali, cum e
contrario possit tolli mortale manente venia-
li, cum hsec remissio formaliter non requirat
gratiam habitualem ; ergo.
Adremissionemvenialis necessariam esse gra-
tiam antecedentem, vel concomitantem. As-
sertio prima.
4. Probatur ratione. — Dico primo : ad
consequendam remissionem venialis peccati
necessaria est gratia sanctificans, sive ante-
cedenter, sive concomitanter, ita ut nullus
consequaturremissionem venialispeccati, ni-
si vel jam justus sit, veltunc justificetur. Heec
est sentenliaD. Thomse hic, art. 4, et 1. 2, q.
87, art. 5, ad 3, et q. 7 de Malo, art. 10, et in
4, d. 16, q. 2, art. 1 , qusestiunc. 2, ad 3 ; ibi-
dem Paludan., q. 1, art. 1 ; et Richard., art.
4, q. 2, et d. 21, art. 2, q. 3 ; et ibi Bonaven-
tura, art. 1, q. 1 ; Alensis, 4 p., q. 65, alias
15, membr. 3, art. 3, § 4;Soto,dJ5,q.2,art.4.
Et sumitur ex Abulense, in c. 25 Matthsei, q.
711 et sequent., et ex Richardo deS. Viclore,
opusc. de Differentia venialis peccati et mor-
talis. Et potest aliquo modo colligi ex prsece-
dente sectione, licet non necessario, ut sta-
tirn dicam. Ratione ergo probatur hoc modo,
quia Deus non remittit veniale peccatum exis-
tenti in mortali, sine ulla dispositione ejus
(loquimur enim nunc ex opere operantis), et
sic videtur per se notum ; alias hoc ipso quod
cessaret actuale peccatum veniale, omnino
remitteretur, quia nihil est quod expectetur,
si dispositio hominis necessaria non est; illud
autem est maxime absurdum, et repugnat
sensui totius Ecclesise, et justitise ac perfec-
tioni divinse providentise. Si autem requiritur
dispositio, et actus peccatoris, vel illeest me-
re naturalis, ut dicebat Durandus, vel super-
naturalis; prior non potest esse sufficiens,
quia actus naturalisnon est sufficiens disposi-
tio ad supernaturalia dona et beneficia; alias
initium salutis posset esse a nobis. Item, quia
peccatum veniale, eo modo quo habet deor-
dinationem circafinem ultimum, deordinat a
fine snpernaturali ; ergo dispositio necessaria
ad remissionem ejus debet esse aliquo modo
supernaturalis. Rem, quia alias infideles pos-
sent consequi remissionem venialium pecca-
torum per actus morales contrarios ; atque
ita vel illam obtinerent sine meritis Christi,
vel hsec merita applicarentur ad hunc effec-
tum sine fide ipsius Christi ; utrumque autem
satis absurdum est; quod etiam a fortiori
patebit ex sequentibus.
5. Rursus, si admittatur supernaturalis dis-
positio, interrogo an sit tantum attritio, aut
vera contritio; si hoc secundum dicatur, jus-
tificabiturhomo, et ita non fiet remissio sine
gratia; si autem dicatur primum, illa dispo-
sitio non est sufficiens in homine existente
in peccato mortali, quia vel sufficeret ex jus-
titia, vel ex gratia et liberalitate Dei : non
primum, lum quia opus peccatoris non habet
valorem moralem ad ullam satisfactionem de
condigno , ut sumitur ex illo 1 ad Cor. 3 : Si
charitatem non habuero, nihil mihi prodest, et
Ecclesiast. 34 : Dona iniquorum non probat
Altissimus, neque inmultitudinesoxrificiorum
propitiabitur. Et ssepe alias. Tum etiam quia
existens in peccato mortali dignus est ira di-
vina; quomodo ei%o potest ex justitia illum
obligare ad hoc beneficium conferendum? Si
vero dicatur secundum, oportet prius osten-
dere legem aut promissionem de hac re, alio-
qui mere gratis dicetur. Deinde, qui in pec-
cato mortali permanet , indignus est hoc be-
neficio, tum quia non se disponit cum debita
proportione, cum non detestetur offensam
Dei propter ipsum; tum etiam quia permanet
in inimicitia divina. Sicut inter homines sub-
ditus, qui regi fecisset gravissimam injuriam,
et alias leviores, harum veniam petendo, et
nullam satisfactionem pro illa offerendo, nul-
lam veniam consequi mereretur secundum
moralem prudentiam. Ra ergo in prsesenli
dicendum est.
6. Objectio. — Solvitur. — Dices : interdum
peccator per unum beneficium gratise conse-
quitur aliud, eliamsi ab statu peccati non
exeat; ergo ita fieri potest in prsesenti. An-
tecedens patet argumento suprafacto«deaug-
mento fidei informis, et prseterea bene utens
minori auxilio obtinet majus; ergo dolendo
aliquo modo supernaturali de culpa veniali,
poterit illius veniam obtinere, etiamsi gratiam
sanctificantem non consequatur. Responde-
tur, exempla illa non esse similia, nam in
eis intercedit ex parte hominis sufficiens dis-
positio, vel physica , vel moralis ; actus enim
peccatoris non intendit fidem, vel spem infor-
mem, nisi quatenus intensior est; hoc aulem
modo actus est de se causa physica habitus,
vel effectiva, ut in acquisitis, vel saltem dispo-
sitiva, ut in infusis, in quibus propter impro-
portionem non invenitur efficacitas. At vero
204 QUvEST. LXXXVII. ARTIC. II
operatio supernaturalis facla cum minori au-
xilio, est dispositio moralis ad majus auxi-
lium, quia per se et ex ordinatione divina ad
hoc tendit, ut homo paulatim proficiat; at
vero respectu remissionis venialis peccati neu-
tra dispositio dari potest in homine inimico
Dei, ut ostensum est. Praesertim, quia remis-
sio venialis culpse est veluti quaedam perfec-
tio et puritas amicitiae; et ideo ex natura
sua , vel secundum convenientem ordinem
supponit amicitiam.
7. Quorumdam evasio ad rationem factam.
— Fluditur. — Solum posset quis respondere,
attritionem supernaturalem de peccato ve-
niali vi sua excludere cnlpam venialem abs-
que alia remissione, vel condonatione Dei ;
si enim aliqui dicunt contritionem virtute sua
expellere hoc modo peccatum mortale, cur
non id faciet attritio supernaturalis circa pec-
catnm veniale? videtur enim aequalis propor-
tio, quia, sicut peccatum#mortale avertit a
Deo, ad quem contritio eonvertit, ita pecca-
tum veniale convertit ad objectum creatum
sinerelationeadDeum,cumaliqualioffensione
ejus, absque aversione; detestatio vero talis
peccati ob turpitudinem ejus, verbi gratia,
qu33 est attritio, directe opponitur conversioni
peccati venialis, et virtualiter ac ex se fertur
in Deum, ut in ultimum iinein, per quod
etiam sufficienter opponitur offensioni pec-
cati venialis; nam, licet formaliter non con-
vertat in Deum, hoc necessarium non est, cum
peccatum veniale non avertat. Est ergo in hac
attritione sufficiens ac proportionata vis ad
expellendum formaliter peccatum veniale. Et
alioqui ex parte effectus non repugnat ve-
niale expelli absque mortali , quia non sunt
necessario connexa; et e contrario ssepefit ut
tollatur veniale, relicto mortali ; ergo. Res-
pondetar, etiam bunc modum expulsionis
peccati venialis esse omnino falsum, et argu-
mentum factum posse in contrarium retor-
queri. Nam juxta veram doctrinam contritio
per se, et ex vi sua non expellit peccatum mor-
tale per modum formae physicse, ut alibi os-
tensum est ; ergo neque attritio excludet hoc
modo veniale. Unde proportio, quse inter illos
actus consideratur, non satis est ad expulsio-
nem formalem culpae venialis, quia in illo
actu nullus est valor moralis ad satisfaciendum
Deo pro qualicunque injuria illi facta per ta-
lem culpam, sine qua satisfactione non potest
illa expelli, nisi gratis remittatur.
De homine in puris natnralibus creato. Diffi,-
cultas prima.
8. Girca prsecedentem autem assertionem et
doctrinam superioris sectionis supersunt non-
nullae difficultates. Prima est de homine crea-
to in puris naturalibus ; nam si in illo statu
venialiter peccaret, posset a se expellere ve-
niale peccatum, et non nisi per naturales vi-
res, quia tunc non haberet locum gratia ; er-
go. Major patet, tum quia ille homo poterat
facere actum tam bonum, quam fuerat malus
actus peccati venialis, et formaliter repugnan-
tem illi; tum "etiam quia alias peccatum ve-
niale de se non minus esset perpetuum, quam
mortale ; quia si comparetur ad vires natura-
les hominis, utrumque auferri non potest , et
ita ex hac parte utrumque est aeternum; si
vero ad vires gratiae, utrumque potest tolli et
remitti. Denique confirmatur argumento Du-
randi , quia homo potest per vires naturse
mereri saltem de congruo bona temporalia ;
ergo et ablationem mali temporalis; sed pec-
catum veniale tantum est temporale malum ;
ergo.
9. Resolutio. — Secundo resolvitur. — Res-
pondetur primo , non esse omnino eamdem
rationem de homine in puris naturalibus, et
in hoc statu. Primo, quia nunc veniale pec-
catum includit aliquam inordinationem a fiue
supernaturali, et ejus remissio ordinatur ad
beatitudinem supernaturalem consequendam;
atvero in illostatu essetinordinatio a fine na-
lurali. Tum etiam quia alium modum provi-
dentia^ habet niinc Deus cum natura bumana
elevata ad finem supernaturalem, quam tunc
haberet ; nunc enim per gratiam supplet de-
fectus naturee ; tunc vero alio modo accom-
modato illi statui provideret illi. Secundo di-
citur, etiam in illo statu uon potuisse homi-
nem per solas vires naturee perfecte satisfa-
cere pro culpa veniali, quatenus aliquo modo
est offensiva Dei ; tum quia quidquid homo
operatur, aliis multis modisest debitum Deo,
unde non tenetur illud accipere in satisfac-
tionem pro offensa ; tum etiam propter im-
proportionem supra explicatam inter perso-
nam offendentem et offensam, quse etiam hic
habet locum. Gredibile tamen est fore, ut in
illo statu Deus remitteret veniale peccatum,
contentus aliqua bona dispositione naturali
hominis, non tamen sine aliqua liberalitate
Dei, consentanea necessitati et fragilitati hu-
manoe naluree; etilla essetquodammodo gia-
DISPUTAT.
tia , quamvis non proprie ad ordinem super-
naturalem pertinens.
10. Eatio dubii enodatur. — Unde ad pri-
mam oonfirmationem simpliciter negatur se-
quela, quia peccatum mortale tollit princi-
pium spiritualis vitse, nempe gratiam et ami-
citiam Dei, et ideo ex intrinseca ratione me-
retur aiternam pcenam , nec relinqnit intrin-
secum principium, per quod possit auferri ac
destrui ; at vero peccatum veniale non de-
struit gratiam, et ita relinquit principium in-
trinsecum per quod possit auferri, et de se
non postulat seternitatem pcence, quae secun-
dum legem ordinariam, et(suo modo) ex
natura rei non est simul cum divina amicitia,
quam peccatum veniale non tollit. Ad aliam
vero confirmationem , quidquid sit de ante-
cedenti, negatur consequentia, quia est aper-
ta sequivocatio in consequenti; potest enim
liomo mereri de congruo temporalia bona,
scilicet, externa,quae pertinent ad commo-
dum bujus vitee ; peccatum autem veniale non
est hoc modo temporale malum, sed dicitur
temporale, quatenus de se non est seternum;
tamen re vera est spirituaie, pertinens ad
bonum vel malum animee, et aliquo modo ad
bcatitudinem supernaturalem consequendam
vel impediendam ; et ideo non est similis ra-
tio utriusque.
De remissione peccati venialis cum mortali
conjuncti in futura vita. Difficultas se-
cunda.
li. Secundo ex eadem regolutione oritur
dubium, quia ex illa sequi videtur peccatum
veniale in hac vita non dimissum puniri seter-
na pcena in inferno , si cum mortaJi conjunc-
tum sit; consequens autem videtur falsum ;
ergo. Sequela patet, quia illa culpa venialis
nunquam tolletur, quia mortalis non aufer-
tur, et illa non tollitur sine hac; durante au-
tem cuipa, durat debitum pcense; ergo et pce-
na; ergo erit perpetua. Falsitas vero conse-
quentis patet, primo quia alias non erit dis-
crimen inter veniale et mortale peccatum
quoad seternitatem pcense ; nam utriusque
poena erit perpetua, si culpa perpetuo duret;
potest autem utraque perpetuo durare , sicut
etiam potest auferri, et temporaliter puniri,
quod etiam utrique commune est. Secundo,
quia peccoium veniale non fit dignius poena
propterconjunctionemcummortah; ergo,side
se non est dignum pcena seterna, neque etiam
propter conjunctionem cum alio erit dignum
XI. SEGT. II. 205
ilia; ergo non punietur pcena seterna, alias
puniretur ultra condignum.
42. Scoti responsio. — Durandi responsio.
■— Propter ha?c et similia Scotus in i, d. 21,
q. 1, in hanc sententiam inclinat, quod pec-
catum veniale etiam quoad culpam potest in
inferno tolli, et finiri. Erravit tamen, ut dixi-
mus, in eo fundamento, quod non distinxit in-
ter remissionem culpse venialis et pcense. At
Durandus, eadem qusest. 2, inter hsec diffe-
rentiam agnoscens, alia distinctione utitur.
Nam, si peccatum in hac vita non fuit remis-
sum quoad culpam, fatetur illud nunquam in
inferno tolli, quia nullum est medium quo
tollatur, cum ibi nullus actus bonus, quo ve-
niale peccatum retractetur, esse possit. Ne-
que etiam ibi conferatur aliquod beneficium,
aut auxilium gratise, sine quo peccatum ve-
niale remitti non potest, ut diximus. Et in
hoc recte dicit. Estque haec sententia com-
munis D. Thora., Palud., Bonav., et utrins-
que Rich. citatis locis. Quam etiam habet Bo~
nav. in 2, d. -42, art. 2, q. 2. Et sufficienter
probatur ratione, et objectione facta. Addit
vero Durandus, si peccatum veniale in hac
vita dimissum sit quoad culpam, non vero
quoad reatum poenee, quoad ilium posse in
inferno solvi ac finiri. Sed in hoc eadem est
quaestio de peccato veniali et mortali quoad
reatum pcense temporalis, qui post ejus re-
missionem interdum manet ; quam infra in
materia de satisfactione tractabimus, et os-
tendemus contrariam sententiarn , quse D.
Thomae est, et communis, esse veriorem,
quia reatus poense etiam temporalis apud
Deum nunquam tollitur nisi per pcenam vo-
luntariam et amicabilem, ut sic dicam.
•13. Solvitur difficultas. — Ad difficultatem
ergo respondetur concedendo sequelam. Et
ad primam impugnationem consequentis con-
ceditur, esse quidem aliquam similitudinem
seu convenientiam inter veniale peccatum
et mortale in his omnibus, qua? in objec-
tione annotantur. Nihilominus est differen-
tia, quia peccatum mortale ex se est seter-
num, et dignum absolute a^terna poena, quia
tollit principium vita? spiritualis, et avertit ab
ultimo fine; peccatum autem veniale per se
non est perpetuum, quia non aufert princi-
pium vitse, nec etiam averlit a fine ultimo ; et
ideo absolute non est dignum pocna a;ter-
na quantum est ex se, meretur tamen puniri
quandiu ablatum non fuerit ; et ideo, si ex
accidenti contingat nunquam auferri, ex eo-
dem accidenfe eveniet, ut poena ejus nun-
206
QU/EST. LXXXVII. ARTIG. II,
quam finiatur. Undefacilis est responsio ad
secundam impugnationem ; peccatum enim
veniaie, formaliter loquendo, non fit dignius
poena propter conjunctionem cum mortali,
sed est iila occasio quaedam impediens per-
sonam, seu constituens in statu, in quo non
possit a se expellere culpam venialem ; ex
quo fit, ur, dignitas poense, quam culpa ve-
nialis secum affert, semper duret, et conse-
quenter ut pcena etiam duret.
14. Quid dicendumde mlpaveniali conjunc-
ta cum oHginali. — Quorurndam responsio. —
Hinc vero oritur tertia difficulta% nam sequi-
tur idem dicendum esse de peccato veniali,
si post hanc vitam cum solo originali con-
junctuminveniatur, nimirum, fore perpetuum
quoad culpam, et consequenter etiam quoad
poenam sensus. Consequensautemvidetur in-
credibile,aliastalishomoin inferno damnato-
rumesset puniendus,quiapoenaa3ternasensus
in nullo alio loco sustinetur. Propter hanc
difficultatem inter alias, negant multi posse
veniale peccatum esse conjunctum simul
cum solo originali. Quse fuitsententiaD.Tho-
mse in 1. 2, q. 39, art. 6, quam ejus discipuli
sequuntur. Tribuitur etiam Alensi, 3 p., q.
15, alias 65, memb. 3, art. 4, § 1. Sed ibi ad
penult. oppositum supponit. Et revera fun-
damentum illius sententise est creditu diffici-
le, nimirum hominem pervenientem ad usum
rationis non posse prius peccare venialiter,
quam mortaliter; atque adeo puerum non
baptizatum, neque ullo modoin fide instruc-
tum, cum primum pervenit ad usum rationis,
necessario aut justificari et interius illuminari
per fidem charitate formatam, aut novum pec-
catum mortale committere. Quod plane in-
credibile est, quia nec omnes causse neces-
sariee ad justificationem possunt moraliter
loquendo tamsubito concurrere ; neque etiam
est aliquod sufficiens principium, unde osten-
damus, vel tunc necessario futurum esse il-
lum concursum omnium causarum, quse ad
justificationem necessariee sunt, vel ad pec-
candum mortaliter. Quia prima deliberatio,
quae fit post usum rationis, potest esse circa
materiam moralem bonam, non tamen ad jus-
tificationem sufficientein, et eadem ratione
potest esse circa materiam moralem malam,
non tamen ad peccatum mortale sufficientem,
sed tantum ad veniale. Omitto, sententiam
illam supponere praeceptum dilectionis Dei
super omnia obligare pro primo instanti usas
rationis; quod suam specialem difficultatem
habet ; preesertim ita restringendo illud ins-
tans, ut non possit aliquod breve tempusprce-
cedere, in quopossit homo venialiter peccare,
maxime ex aliqua surreptione, vel humana
inadvertentia leviter culpabili. Denique licet
demus in re esse tale preeeeptuin, potest faci-
le ignorari invincibiliter, et tunc peccari po-
terit venialiter circa aliam materiam.
45. Responsio Paludani. — Propter quse et
alia multa, quse in proprium locum remitti-
mus, censeo probabilius fieri posse, ut homo
habens peccatum originale peccet venialiter,
priusquam mortaliter. Quce est etiam com-
munior sententia Theologorum. Hinc etiam
Palud. in 4, d. 46, q. 1, art. 1, n. 22 et 23,
admittit posse aliquem decedere in peccato
originali cum solo veniali. Respondet autem
ad difficultatem negando sequelam, et pari-
tatem rationis ; quia ille qui decedit in solo
originali sine mortali est capax voluntarise
detestationis et naturalis contritionis. seu di-
lectionis super omnia ; et est, inquit, gratus
Deo ad bona natnrce habenda, et ad malapoewe
sensus evadenda , quamvis non sit gratus
quoad habendam gloriam, et vitandam poe~
nam damni. Quod si urgeas, quia peccatum
veniale non remittitur sine gratia, respondet
in forma : sine gratia gratum faciente, nega-
tur assumptum ; solum enim est verum res-
pectu ejus, qui mortaliter peccavit. Si autem
gratia latius sumatur pro quacunque liberali-
tate facta naturee, sic vera est assumptio ;
tamen hoc genus gratise etiam fiet homini in
illo statu constituto, ad eum modum quo in
prima difficultate dicebamus de homine in
puris naturalibus,
16. DifficuUates circa illam. — Quae res-
ponsio probabilis quidem est, quia homo, in
solo originali constitutus, quoad naturalia eo-
dem modo se habere videtur, ac homo in pu-
ris naturalibus. Nonnullavero est differentia,
quse reddit difficilem hanc responsionem, quia
homo constitutus in originali est elevatus ad
finem supernaturalem, et ideo omne pecca-
tum actuale ejus est aversio, aut retardatio
ab illo fine ; et ideo ad remissionem ejus vi-
detur necessarius aliquis actus respiciens ali-
quo modo illum finern, et consequenter pro-
cedens ex gratia supernaturali, saltem auxi-
liante. Deinde, qui est in originali, est vere
inimicus, et dignus ira Dei, et ideo nullam
gratiam vel liberalitatem meretur ; prseser-
tim in eo statu, quando jam omnino disponi
non potest ad illud malum evitandum. Deni-
que illa sententia affirmat rem incertanr, ex
divina voluntate pendentem, absque ulla pro-
DISPUTAT.
missionc, vcl teslitnonio ; et ex illa sequitur,
etiam in hac vita posse hominem, si pecca-
tum veniale habeat, cum solo originali con-
junctum, illius veniam consequi absque gra-
tia, et manendo in peccato originali, quia non
est ratio cur in futura vita possit hoc fieri
potius quam in preesenti ; consequens autem
potest improbari eisdem rationibus, quibus
nostram sententiam probavimus. Fateor ra-
tiones has posse aliquo modo probabili dis-
solvi, et ideo non relinquo sententiam hanc
ut improbabilem, sed ut incertam et minus
probabilem.
17. Tertia responsio. — Rcsponsio rejici-
tur. — Posset tamen aliter responderi, tali
homini non remitti peccatum veniale per so-
lam actionem vel pcenam hujus vitae sine ri-
gorosa pcena purgatorii, quia ad illud com-
mutationis genus necessaria est gratia. Pu-
nietur ergo ille homo pro taii peccato veniali
in futura vita pcena ignis ; tamen illam non
patietur involuntarie nec impatienter, sed re-
cognoscendo et detestando naturaliter cul-
pam, et pcenam voluntarie acceptando ; ideo-
que per talem pcenam tandem purgabitur pec-
catum illud, atque ita dicendum erit illum
hominem prius descendere ad purgatorium,
et inde transire ad limbum puerorum. Unde
Concilium Florentinum, in Jitteris unionis ,
solum dicit eos descendere ad infernum, qui
in mortali peccato vel in solo originali dece-
dunt. Tamen h»c etiam expositio difficulta-
tem hahet ex eodem Concilio dicente, solum
iilas animas purgari, quse in charitate dece-
dunt. Eteodem modoloquuntur Patres omnes
de purgatorio, ut infra videbimus. Vel con-
stituenda erunt duo loca purgatorii, unum
pro justis, alium pro his pueris; quod etiam
novum est. Etpreeterea ignis non purgat cul-
pam, sed poenam, supposita remissione cul-
pse ; culpa autem non remittitur sine gratia ,
nec sine dispositione supernaturali, nec in
hac vita, nec in futura, ut probant omnia ad-
ducta.
18. Responsio quarta. — Alia responsio su-
mitur ex Alens., dict. art. 4, § 1, ad penult.,
ubi primum ait impossibile esse ut aliquis de-
cedens sine gratia, decedat in soio veniali.
Ubi noninteliigit (ut alii existimarunt) in solo
veniali seciudendo solum mortale, sed simul
etiam originale. Et sic est evidens propositio
secundum prsesentem rerum statum, quia ca-
rentia gratiae nunc esse non potest per modum
negationis, sed privationis; et ideo esse non
potest sine culpa originali, vel mortali ; nam
XI. SECT. II. 207
sola venialis non privat gratia. Unde statim
subdit : Si aliquis decedat cum originali ei ve-
niali, vel cum morlali et veniali, promeretur
pro veniali aliguantulam pcenam hitensiorem ,
sed ratione conjuncti pcena illa erit wterna. Ex
quibusverbis conslatipsum concedere seque-
lam, idemque judicium ferre de veniali con-
juncto originali, vel mortali. Quod clarius do-
cuit Richar., 4, d. 45, art. 1, q. 2, ubi et sup-
positionem et consecutionem admittere vi-
detur; et Cord., 1. 2, q. 5, ad 4; Soto eliam
ibi, q. 1, art. 1, dicit, admisso ilio casu, illum
hominem puniendum esse perpetuo in infer-
no propter peccatum veniale. Et idem affir-
mat Ledesm., 2, p. 4, q. 71, art. 1, versus fi-
nem. Et fuit etiam sententia D. Thomse in 4,
d. 45, q. 1, art. 3, ad 6, et q. 7 de Mal., art.
10, ad 8. Diffieile tamen creditu est illum ho-
minem fore puniendum in inferno damnato-
rum, qui paratus est diabolo et angelis ejus,
et sociis eorum in modo culpas, id est, in
culpa mortali propria, quia non est verisimile
hominem illum, qui tantum venialiter pecca-
vit, fore obstinandum in malo, et ita esse cru-
ciandum, ut Deum odio habeat ; videtur enim
valde improportionata pcena pro tam levi
culpa. Et ideo fortasse detinebitur perpetuo
in illo loco subterraneo, qui est limbus pue-
rorum, et ibi aliquam tristitiam patietur.
Nam, cum haec fiat perpetua tantum ratione
adjuncti, debet dari cum proportione adillud
peccatum cui adjungitur; peccatum autem
originale non meretur illam societatem dam-
natorum.
19. Alia resolutio dubii. — Quod si hoc non
satisfacit, quia incertum est, dici potest ad
providentiam Dei pertinere ut non permittat
in eo statu aliquem decedere, quod certe vi-
detur insinuasse Concilium Florentinum su-
pra, distincte ac prsecise numerando duos sta-
tus descendentium ad iuferna, scilicet, vel in
actuali mortali peccato, vel in solo originali.
Potestque ita declarari. Nam imprimis hoc
est consentaneum, moraliter loquendo, rebus
ipsis; quia homo carens gratia, et sciens pec-
care, non potest multo tempore perseverare,
quin rnortaliter peccet. Deinde, si intra illud
breve tempus articulus mortis occurrat, tene-
tur ad Deum converti, et de suo fine ultimo
deiiberare, et quantum in se est in ordine ad
hanc conversionem facere. Nam, esto ad hoc
non teneatur statim in principio usus ratio-
nis, quando alia necessitas non urget, tamen
periculo mortis urgente, semper tenebitur;
et ideo, si faciat quod debet, verisimile est
208
QU£ST. LXXXVII. ARTIC. II.
fore illuminandum a Deo ut justificefur ; si
vero non faciat quod tenetur , jam peccabit
mortaliter, et tunc procedet sententia D. Tho-
mse sic limitata. Solum possunt excogitari
casus in quibus hic homo in originali consti-
tutus, postquam venialiterpeceavit, repentino
eventu moriatur, antequam possit aut con-
verti, aut mortaliter peccare. Et hi casus sunt
rarissimi, etfacile credipotest Deum illos non
permiftere, vel ita hominum res et successus
disposuisse, ut illi non contingant, quia no-
luit propter paucos homines et culpas leves
specialemlocum etmodum «ternaepcense sen-
sibilis destinare. Quod si tandem hoc etiam
incertum esse dicatur, fatebimur in hac re
solum esse certum, sine gratia, autbeneficio
Dei non posse veniale peccatum tolli ; in eo
vero casu, non defuturum modum divinse pro-
videntiee, quo illum hominem vel preeveniat,
ne in eo statu decedat, nisi velit aliqua dis-
pensatione uti cum his, qui voluntate sua
gratiam non amiserunt, neque illam jam re-
cuperare possunt.
Assertio secunda.
20. Alensis et Bonaventura contrarium te-
nentes improlantur . — Dico secundo : quam-
vis remissio venialis peccati formaliter ac per
se non requirat infusionem gratiae habitualis,
nunquam tamen fit sine infusione vel aug-
mento ejus. Priorem partem expresse docuit
D. Thomas in priori parte art. 2. Et optime
probat ratione ibi declarata, quia gratia ha-
bitualis,quantumvis intensa, preesertim quan-
diu est gratia viatoris, per se ac formaliter
non repugnat cum veniali culpa ; ergo forma-
liter non expellit illam ; ergo infusio vel in-
tensiotalis gratise non estformaliter requisita
adremissionemtafis culpoe. Contra hancvero
partem sentire videtur Alens., dict. q. 15,
vel <J5, memb. 3, art. A, § 1, quem ad litte-
ram secutus est Bonav. in 4, d. 21, 1 parte
ejus, art. 1, q. 1. Quorum fundamentum est,
quiapeccatum venialealiquo modofcedat ani-
mam, efficitque utaliqualiter Deo displiceat ;
omnis autem nota displicentise apud Deum
non tollitur nisi per habitum gratise ; sic enim,
inquiunt, decrevit nos sanare divina miseri-
cordia. Sed hoc ultimum, quod est totius ra-
tionis fundamentum, ab eis non probatur,
sed supponitur. Respondetur ergo, sufficien-
ter hoc fieri per rnotum gratiae, vel ad sum-
mum probari gratiam supponi, et ut sic in ali-
quo alio genere causae concurrere, ut jam de-
clarabitur.
21. Prolatur secunda pars conclusionis. —
Posterior ergo pars conclusionis probatur ; 4
nam peccatum veniale, ut supra dicebam, re-
mitti potest, aut simul tempore cum mortali,
aut per se solum. Quando ergo priori modo
remittitur, jam ex dictis constat non posse
tolli sine novainfusione gratiee, quia non po-
test tolli sine remissione mortalis, et heec non
fit sine infusione gratiee. Quia vero illa gratia
per se repugnat peccato mortali, illud forma- j
hter expellit ; veniale vero concomitanter. In
quo vero heec concomitantia consistat, vel J
unde proveniat, statim declarabo.
22. Bulium primum de concomitantia re-
missionis venialis peccati cum infusione primce
gratue. — Dubitari enim potest imprimis circa
hanc partem, an heec concomitantia perpetua
ac necessaria sit, ita ut nunquam infundatur
prima gratia remittens peccatum mortale,
quin expellanturomnia venialia, quee cum illo
conjuncta erant. Nam D. Thomas in poste-
riore parte articuli videtur id affirmare. Sed
illum locum satis in commentario exposui-
mus. Et ex ibi dictis colligitur resolutio, sci-
licet, hanc concomitantiam non esse simpli-
citer necessariam, sed pro ratione clispositio-
nis. Nam, si dispositio, seu contritio, ratione
cujus infunditur gratia, talis est, ut vel for-
maliter , vel virtute universaliter complecta-
tur venialia peccata, semper remittentur in-
fusione gratiee, quia, si illa dispositio sufficit
ad remissionem mortalis, multo magis ad re-
missionero venialis sufficiet, quia jam homo
facit quod moraliter potest ac debet ad ta-
lem effectum. Si vero contritio est limitata
ad sola mortalia, vel se extendit ad queedam
venialia, et non ad omnia (omnibus euim his
modis haberi potest, ut ex supra dictis sup-
ponimus), tunc, licet infundatur gratia , non
remittentur illa venialia, quee nullo modosub
talem contritionem cadunt. Probatur contra-
ria ratione, quia homo adillam remissionem
nullo modo se disponit, neque avertit volun-
tatem suam a tali culpa; imo, quantum est
ex vi talis contritionis, posset esse actualis
complacentia in illo peccato veniali simul cum
ea; ergo non remittitur tale peccatum. Pro-
batur consequentia, tum quia remissio ve-
nialis et mortalis non sunt inter se connexa,
ut est per se notum ; nam potest quis essein
gratia, imo et consequi gratiam, dum actu
peccat venialiter. Neque etiam sunt connexa
in dispositione, ut supponimus; neque etiam
est aliqua lex, vel promissio Dei de remit-
tendis omnibus peccatis venialibus, quoties
MSPUTAT.
infunditur gratia ; ergo. Tum etiam, quia haec
remissio clebet fieri aliquo modo ex opere ope-
rautis (sic enim nunc loquimur, nam de re-
missiouc ex opere operato postea dicemus) ;
ergo requirit saltem diepositionem sufficien-
tem ex parte operantis. Et declaratur ; nam,
si quis existens jam in gratia, et habens plura
venialia peccata, doleat suificienter de qui-
busdam, et nullo modo de aliis , remittentur
qusedam, et non omnia ; ergo a fortiori idem
fiet in prima infusione gratiee, servata pro-
portione in dispositione ipsa.
23. Quomodo tunc concurrat gratia ad re-
missionem venialium. — Primus dicendi mo-
dus. — Improbatur. — Sed jam oritur secun-
dum dubiuin, quomodo tunc concurrat gratia
gratum faciens ad remissionem venialium,
qua3 simul cum mortalibus remittuntur. Gum
quo est tertium dubium conjunctum, scilicet,
an hsec remissio gratis fiat, vel de condigno et
justitia. Tres namque modi excogitari pos-
sunt. Primus est, quod peccatum veniale for-
maliter, et quasi pbysice expellatur per ip-
summet actum contritionis , et juxta hunc
moduminfusio gratiee habitualis sehabetqui-
dem concomitanter in temporis duratione,
ordine tamen naturee tanquam quid conse-
quens et natura posterius. Et consequeuter
talis remissio fit gratis in quantum auxilium
ad illam datur gratis; postea vero habita
contritione, nec proprie fit gratis, nec etiam
ex justitia, sed quasi naturali quadam neces-
sitate, et informationeipsiuscontritionis, vel,
ut ita dicam, necessaria reformatione , quam
secum formaliter affert ipsa contritio. Haec
vero sententia ex falso fundamento procedit,
ut latius dixi in i tomo 3 p., disp. 4, et iterurn
attingam in seclione sequenti, et ideo illam
omitto.
24. Secundus modus. — Secundus modus
dicendiessepotest, supposita praedicta dispo-
sitione, quae ordine naturee antecedifc remis-
sionem utriusque peccati, Deum simul etiam
natura remittere utramque culpam, morta-
lem et venialem, infundendo gratiam, ex ea
lege universali, quia statuit remittere homini
omnem culpam, ad cujus ablationem suffi-
cienter se disponit, unamquamque secundum
modum illi accommodatum, scilicet, per for-
mam intrinsecam ubi necessaria est, vel sine
illa nbi necessaria non est; et quiailla dispo-
sitio eeque complectitur utramque culpam ,
et sine ullo ordine naturse inter ipsas, ideo
simul etiam conceditur utriusque remissio si-
ne ulio ordine earum inter se. Et hcec est ra-
XXII.
XI. SECT. U. 209
tio concomitantiae, quse tunc est inter infu"
sionem gratite, et remissionem venialis pec-
cati. In qua (juxta hunc explicandi modum)
nuliam causalitatem habet circa remissionem
peccati venialis, sed solam conjunctionem ,
quia neque est forma, nec dispositio preevia,
scd concomitans, nec principium efficiens ip-
sius contritionis, ul suppono. Ac denique juxta
hunc modum remissio venialis peccati tunc
grati:; datur, id est, sine merito, vei satisfac-
tione de condigno, quia nec ordine naturae,
nec tempore supponit personam gratam, sed
simul omnino cum ipsa gratia confertur ; et
ideo, sicut gratis datur, ita et heec remissio,
quia ante gratiara sanctificantem nulla ratio
justitiae, nec meritum, aut satisfactio de con-
digno in nobis esse potest. Atque bic dicendi
modus est satis probabilis.
25. Tertius modus. — Prolatur. — Tertius
tamen esse potest, stante dispositione prae-
dicta, Deum prius natura infundere homini
gratiam suam, et constituere illum amicum et
immunem ab omni culpa amicitiae contraria ;
deinde vero propter eamdem contritionem
jam gratia informatam remittere culpam ve-
nialem. Juxta quem modum , licet infusio
gratise, et remissio venialis peccati in dura-
tione temporis concomitanter se habeant, ta-
men ordine naturae gratia antecedit, et est
causa talis remissionis, non quidem formalis,
sed moraliter effectiva, vel potius dignificati-
va iliius actus, per quem talis remissio com-
paratur, nam sanctificando personam, raora-
liter digniiicat et informat contritionis ac-
tum. Quo tandem fit, ut jam illa remissio ve-
nialis peccati non gratis fiat, sed ex justitia,
quia illa contritio sic informata jam est sa-
tisfactoria et meritoria de condiguo poste-
riorum effectuum. Quae omnia optime infe-
runtur. Solumoportet reddererationem illius
piimi fundamenti, scilicet, quod sit aliquis
ordo naturae inter remissionem peccati venia-
lis et mortalis. Hsec autem reddi potest, vel
ex parte ipsarum rerum, quia secundum or-
dinem naturae prius est rem substantialiter
fieri, postea pertici ; et ideo prius natura con-
stituitur amicitia divina, quam tollantur ma-
culae ejus; nam hoc pertinet ad perfectionem
accidentalem ejus. Et in hoc est magna diffe-
rentia inter peccatum mortale et veniale ;
nam remissio mortalis culpae est , ut ita di-
carn, de substantia amicitiae divinae ; et ideo
quanlumvis ordine naturae, vel rationis po-
tius,pfeeintelligatur infusio gratiee remissioni
peccati mortalis, non intelligiturpersonaple-
14
210
QILEST. LXXxVlI. ARTIC. II.
ne sanctificata, neque capax meriti, aut sa-
tisfactionis de condigno. Quod secus est in
culpa veniali ; nam, cum illa potest esse per-
sona vere sanctificata, et sufficiens ad meren-
dum et satisfaciendum de condigno ; et ideo
ejus remissio est quasi accidentaria , atque
adeo simpliciter natura posterior in prima
hominis sanctiticatione. Veletiampotest reddi
ratio ex parte Dei, qui, ut perfectiori provi-
dentia omnia confert, id tantum gratis remit-
tit, quod homo mereri non potest in his, quoe
ex opere operantis remittit ; et ideo voluit in
hac remissione servare illum ordinem, qui si-
mul justitiam cum misericordia conjungeret,
quantum fieri posset. Atque hic modus est
etiam satis prohabilis ; et unicuique liberum
esse potest alterutrum ex his duobus eligere.
Mihi tamen hic ultimus magis arridet, nam
est conformior divina3 providentiee ; et Deus
simul in illo se ostendit fidelem et justum,
remittendo peccata, ut Joan. dixit.
Quid dicendum
quando veniale per se solum
remittitur.
26. Non quoties gratia augetur, remittitur
veniale peccatum. — Superest dicendum de
altero membro, quando veniale per se solum
remittitur. De qua remissione jam dictum est
necessario supponere in persona gratiam gra-
tum facientem, a qua non expellitur forma-
liter, cum contingat esse simul ; potest tamen
dici expelli effective, quia ab hac gratia pro-
veniunt actus, per quos talis remissio com-
paratur. Et ab illa etiam habent illi actus
rationem meriti, vel satisfactionis condignee,
ut illa remissio de justitia obtineatur, juxta
ea quee tradidimus in citato loco 1 tom. Rur-
sus dubium non est, quin ille actus, per
quem peccatum veniaie tollitur, secum possit
afferre augmentum gratiae, cum illud merea-
tur, quandoquidem estbonus, supernaturalis,
liber, et apersona grata. Difncultas vero est,
an hoc augmeutum gratise semper fiat, quan-
do fit talis remissio venialis peccati, esto non
requiratur per se ac formaliter propter illam.
Et e contrario etiam quaeri posset an, quoties
augetur gralia, remittatur peecatum veniale,
quod erat iu tali persona. Videri enim posset
ita esse necessarium, quia, si ille fit sanctior,
et magis amabilis Deo, etiam fiet purior ab
omni macula, qua possit Deo displicere. Sed
qaoad hoc posterius certum est, iila duo non
semper esse conjuncta, quia ex intensione
gratiee non sequitur per se ac formaliter ex-
pulsio venialis peccati, ut osteusum est, quia
postgratiamsic intensampotest simile pecca-
tum veniale, de novo commissurn, simul cum
illa esse ac permauere. Neque etiam cum illo
augmento gratise est necessario conjunctus ali-
quis actus, qui sit incompossibilis cum pec-
cato veniali, aut sufficiens dispositio acl re-
missionemejus ; nampotestpeccatumveniale,
verbi gratia , esse mendacium leve , et aug-
mentum gratiae fieri per actum eleemosynee,
qui nuilam proportionem habet ad remissio-
nem illius culpse. Nec bene infertur, si per-
sona fit gratior intensive , etiam fieri purio-
rem quoad omnes maculas ; nam hee sunt res
diversarum rationum, quee neque inter se,
neque in aliquo tertio habent necessariam
comiexionem. Qui autem dicunt, gratiam et
charitatem, extra sacramenta, ut loquimur,
nunquam augeri nisi per actum intensionis
charitatis Dei, apparenter dicere possent,
quoties augetur charitas, remitti veniale pee-
catum. Sed neque iila sententia nobis proba-
tur, neque etiam consecutio est formalis, aut
simpliciter necessaria, ut ex dicendis in se-
quenti sectione magis patebit.
27. An semper augeatur gratia cum veniale
remittitur. — Thomistarum opinio. — In al-
tera vero comparatione discipuli D. Thoroee
communiter sentiunt remissionem peccati ve-
nialis in homine justo non esse semper con-
junctam cum augmento gratiee; quia potest
aliquis actus bonus esse sufficiens dispositio
ad remissionem venialis peccati, et non ad
augmentum gratiee, ut patet in actu contri-
tionis de peccalo veniali, qui sit remissior
quam gratia, nam per se et ratione suee enti-
tatis est sufficiens dispositio ad tollendum
peccatum veniaie, ut supra dictum est de
contritione respectu mortalium, quod majo-
rem vim habet respectu venialium. Et tamen
propter remissionem non erit sufiiciens dis-
positio ad augmentum gratiee, etiam si me-
reatur illud, juxta doctrinam D. Thomee, 1.
2, queest. 114, articulo octavo, ad 2, qui
plane ita sentit hic, ad 2, ubi, ut osteudimus,
loquitur de infusione gratiee etiam pro aug-
mento, et negat fieri per omneni actum pce-
nitentiee virtutis, per quam tollitur peccatum
veniale. Et ita etiam opinatur Paludan. in i,
d. 16, q. i, art. 2. Et heec opinio procedit
consequenter. Nam distinctio, qua utitur Soto
supra de gratia iu esse gratiee, velin esse qua-
litatis, dicens priori modo semper augeri,
cum peccatum veniale remittitur, non autem
posteriori modo, neque est consequenter tra-
dita, nec satis probabilis, tum quia esse gra-
DISPUTAT.
tise niliil aliud est quam esse specificum illius
qualitatis ; repugnat ergo augeri in esse gra-
tiee, et uon in esse qualitatis. Tum etiam quia
actus remissus ita est dispositio ad augmen-
tum gratise in esse gratiae, quam in esse qua-
litatis.
28. Vera sententia affirmans. — Quia vero
probabilius credimus, per omnem actum me-
ritorium augmenti gratiae, statim gratiamau-
geri, absque alia dispositione, praeter ipsum
meritum, et capacitatem merentis secundum
statum viae in ordine ad tale praemium, ideo
probabiliuscrediinus, quoties homo justus ita
operatur, ut remissionem venialis peccati ob-
tineat, semper etiam obtinere aliquod aug-
mentum gratiae, quia in tali actu semper sunt
omnes conditiones necessariae ad meritum ta-
lis augmenti. Nam est ab homine grato, ut
supponitur; et est bonus, et liber, ut per se
notum est ; et est etiam aliquo roodo super-
naturalis, ut sequenti sectione ostendemus ;
ergo habet omnes conditiones necessarias ad
praedictum meritum , quia non requiruntur
plures ex parte merentis, ut constat ex ma-
teria de merito.
SECTIO III.
Qais actus pcenitentise sufftciat, vel necessarius sit
ad remissionem venialis peccati.
1. Sensus qucestionis. — ln hac quaestione
sermo est de remissione venialis solius, seu
per se, quae juxta dicta solum habet locum
in homine justo ; nam de remissione venia-
lis simul cum mortali jam satis dictum est.
Agimus etiam de remissione ex dispositione,
seu opere operantis ; nam si fieri potest ex
opere operato, quid tunc requirat, dicam in
sectione sequenti. Denique supponunt omnes
ad hanc remissionem aliquid requiri ex parte
hominis, preeter cessationem ab actuali pec-
cato veniali, tum quia hoc postulat ratiojusti-
tiae et providentiae divinse ; tum etiam quia
alias nunquam homo esset in veniali pecca-
to, nisi quando illud cornmittit, cujus oppo-
situm in sectione prsecedenti oslensum est.
Et videtur commujnis consensus totius Ec-
clesiae.
2. Prima opinio. — Est igitur prima sen-
tentia, veniale peccatum remitti per quemli-
bet bonum motum hominis justi. Ita sentit
Scotus in 4, d. 21, q. 1. Ubi tamen requirit,
quod motus ille plus placeat Deo, quam dis-
plicuerit peccatum veniale, et quod ab ope-
rante in hunc fmem referatur, vel a Deo ac-
XI. SECT. III. 211
ceptetur. Cur autem dicat hoc posterius, ex-
plicabimus sectione sequenti. Absolute vero
et sine ulla restrictione tenet hanc sententiam
Gabr. in4, d. 16, q. 5, art. 2, concl. 4,et art.
3, dub. 3 ; idem sentit ibi Major, q. 1 ; Abu-
lens.,4Reg. 2, q. 39;Medina,tract. 1 de Pce-
nit., q. 3. Fundamentum essepotest, quiabo-
nus actus justihominis est gratior Deo, quam
fuerit ingrata venialis offensa. Et confirraalur,
quia per talem actum meretur homo augmen-
tum gratiae, et gloriae, etamicitiae divinae ; sed
ad perfectionem amicitiEe pertinet leviores of-
fensasremittere; ergo. Tandem, si esset ne-
cessarius actus p t nitentise, vel esset ex neces-
sitate prsecepti, vel medii ; non primum, quia
ubicunque Scriptura loquitur de preecepto
pceniientiae, est in ordine ad peccatum mor-
tale. Gujus signum est, quia comminatur 83-
ternam poenam non agentibus pcenitentiam.
Neque etiam secundum, tum quia illud sup-
ponit primum ; tum quia sunt aliamedia suf-
ficientia, ut infra videbimus.
3. Secunda opinio. — Secunda sententia est,
requiri formalem pcenitentiam, seu contritio-
nem, ut remittatur veniale peccatum. Ita sen-
tit Alexander Alensis, 4 p., q. 15, alias 65,
membr. 4, art. 4, q. 27, alias 69, memb. 3,
art. 5. Ubi nescio quid sibi velit, dicens, re-
quiri contritionem in actu, vel in habitu ; nisi
forteper habitum intelligat dispositionem re-
lictam ex actu praecedente. Tamen illa non
potest esse sufficiens, si praecedens actus per
se non erat satis, nisi forte loquatur in ordine
ad sacramentum, aut per contritionem in ha-
bitu inteliigat virtualem, seu implicitam con-
tritionem, quae includitur in amore, aut alio
simili actu. Clarius ergo tenet illam senten-
tiam Thomas de Argentin., d. 16, art. 4, et
expressius q. 21, art.4, ad1. Ubietiam Rich.,
art. 4, q. 1, idera iudicat. Ipse tamen, d. 16,
art. 5, d. 1, locutus fuerat de poenitentia im-
piicita, vel explicita venialium. Quid autem
per implicitam intelligat, non declarat. Du-
rand. etiam, q. 16, q. 2, et d. 21, q. 1 et 2,
requirere videtur displicentiam formalem ,
quamvis non contritionem. Denique citatur
pro hac sententia Abulens. in 25 c. Matt., q.
718 ; et Palud.,d. 16, q. l,art. 2, ait, requiri
contritionemimplicitamvel explicitam, idest,
particularem vel generalem, ut exponit. Ra-
tio esse potest, quia voluntas venialiter pec-
cando convertituraliquo modoad creaturam
inordinate; ergo, ut illa inordinatio tollatur,
necessaria est retractatio formaiis ejusdem
voluntatis, quse proprie et perfecte non fit,
212 QIL-EST. LXXX
nisi pcr forrnalem pcenitentiam et detesta-
tionem, quia cum quolibet alio actu potest
compati peccatum veniale. Ut autem talisde-
testatio per se sufficiat ad tollendam hanccul-
pam, necessarium est ut principaliter respi-
ciat offensionem Dei, cum peccatum veniale
vere sitDei offensa; ergo requiriturcontritio.
Et confirmari hoc solet ex Aug., de Ver. et
fals. pceuit., c. 18. Tamen ibisolumdicit esse
utilem, non vero necessariam.
4. Tertia opinio. — Tertia opinio est, re-
quiri poenitentiam formalem vel virtualem.
Haec est D. Thomae hic, qui per virtualem so-
lum videtur intelligere iilam quee inciuditur
in ferventi amore Dei. Idem habet q. 7 de
Malo, art. 11 et 12, etin 4, d. 16, q. 2, art. 2,
quaastiunc. 2 ; Bonav., d. 21, art. 1, q. 2;
Soto, d. 15 ; Ledesma, et alii moderni, et
Petrus Soto, lect. 18. Fundamentum est, ut
requiraturaliqua poenitentia, idem quod pree-
cedentis opinionis. Ut vero sufficiat virtualis,
quia offensio est levis, et propter alia qusein
prima opinionedicta sunt. Et heec opinio mihi
placet ; vellem tamen illam aliquantulum de-
clarare et ampliare.
Formalem contritionem venialium su/ficere ad
illa tollenda, non tamen esse necessariam.
Assertio prima.
5. Proponitur duUum, — Paludani senten-
tia. — Dico ergo primo : formalis contritio
de peccatis venialibus est sufficiens ad iiia
tolienda, non tamen necessaria. Prima pars
manifesta est, quia, si sufficit ad tollenda
mortalia, multo magisad venialia, si de illis
habeatur. Altera pars patebit ex dicendis. Hic
vero inquiret aliquis, an hujusmodi contritio
toliat prorsus omnia peccata venialia, si de
omnibus generaiiter sit vel formaliter, vel
virtualiter ex vi motivi, juxta superius dicta
de contriiione. Aliqui enim negant sufficere.
Quod sentitPaludanus, in4, d. 21, q. 1 , art.
2, conclus. 3. Etfavet D. Thomas, q. 7 de Ma-
lo, art. 12, ad 4. Ubi indicat hoc fundamen-
tum, quia fieri (inquit) potest, ut cum illo actu
generali sit habitualis dispositio voluntatis,
repugnans remissioni alicujus peccati, scilicet
quia voluntas est ita affecta, ut, si occurreret
talepeccatum, illudnon detestaretur, velpotius
illud committeret ; et hunc vocant aliiaffec-
tum virtualem. De quo multa disputat Ledes-
ma, 1, p. 4, q. 28, art. 1, dub. 7 et 8, impu-
gnans illam sententiam. Et merito , si , ut
sonat , intelligatur ; quia illee conditionales
propositiones nihil referunt, ut in preesenti
VII. ARTIG. II.
ponatur obstaculum vel gratiee. vel remissio-
ni culpse ; quia illud, quod faceret voluntas,
si hoc vel illud ei occurreret, nuncnonimpu-
talur ei adcuipam, juxta certam doctrinam ;
imo, non obstante quacunque habituali dis-
positione voluntatis, illud est ita contingens,
ut solus Deus possit cognoscere certo an ita
futurum esset. Quapropter etiam talis dispo-
sitio habituaiis per se non potest esse suffi-
ciens impedimentum.
6. Quamcunque contritionem tollere respec-
tive omnia venialia. — Veraresolutio. — Quocir-
ca, ut iilud fundamentumlocum habeat, sup-
ponere oportet preesentem actum contrilionis
talem esse, ut non sit simpliciter incompos-
sibilis cum tali peccato veniaii, ita ut, si oc-
casio illius nunc occurrat, non repugnet ha-
bere complacentiam in illo, non obstante tali
actu contritionis ; tunc enim est sufficiens in-
dicium contritionem illam non esse sufficien-
tem ad remittendum iliud peccatum, quia
non exclulit omnino voluntatem sic peccandi,
sed admittit contrarium propositum absolu-
tum, saltem virtuale. Et in hoc sensu erit qui-
dem illa doctrina vera;tamen ille actus con-
tritionis non erit universalis, ut supponeba-
tur. Et ideo Paiudanus, etiam supposita ge-
neralitate actus, in hoc fundatur, quod potest
esse valde remissus, et ideo insufficiens ad
tolienda omnia venialia. Et potest in hunc
modumdeclarari, quia heec remissio fit per
modum condigneesalisfactionis etmeriti; ergo
tot possunt esse venialia, et tam gravia, et
aliunde tam tepida, et remissa contritio, ut
non tollat omnia. Et confirmatur, quia alias
seepeessethomo justus sineuila venialiculpa,
contra illud : Si dixerimus quia peccatum non
habemus, ipsi nos seducimus.
7. Fundamentum Paludani solvitur. — Ni-
hiiominus censeo quamcunque contritionem
toliere respective omnia peccata venialia, id
est, iila de quibus habetur; unde, si sit uni-
versalis de omnibus, omnia tollet. Itasentiunt
Cajet. hic, art. 1, et alii Thomistee. £t favet
D. Thom., dict. queestione septima de Malo,
articulo undecimo, ad 4, et in 4, d. 16, q. 2,
art. 2, queestiunc. 4, ad 3kEt ratio est, quia
majorem proportionem habet contritio ad
tolienda venialia,quam mortalia, respective;
sed universalis contritio omnium mortalium
tollit omnia mortaiia ; ergo universalis con-
tritio omniumvenialium tollit omnia venialia.
Maxime cum in persona supponatur gratia,
a qua ille acius habet valorem ; unde et cst
proportionata dispositio ad illum efiectum,
DISPUTAT
quod salis cst ; et est etiam sufficiens ad rae-
ritum et satisfa-clionem pro tali culpa, quia ad
hujusmodicondignitaternsuffieitproportio ac-
tionis, et dignitas personaj operantis. Rernis-
sio autem, aut intensio actus ad hunc etfec-
tum necessaria non est, ut supra in generali
de contritione ostendimus. Et ita manet so-
lutum fundamentum oppositum. Neque est
inconveniens, ut justus ad breve tempus sit
absque aliqua culpa, ut etiam D. Tbomas su-
pra advertit. Sjnsus autem illius loci est, non
posse aliquem vere dicere, se nunquam pec-
casse , vel nunquam peccare. Addo etiam,
nunquam posse bominem de se affirmare
quod sit sine peccato, quia non est certus de
tali contritione. Denique, licet haec contritio
sufficiat ad tollendam omnem culpam, non
tamen omnem poenam, quia ad hoc major sa-
tisfactio poenalis necessaria est.
Per amorem alsque formali pcenitentia posse
remitti renialia. Assertio secunda.
8. Dico secundo : etiam amor Dei super
omnia per se potest remittere venialia peccata
absque formali pcenitentia. Hsec est sententia
D. Thoma3, et communior inter alios aucto-
res ; et recte explicata, mihi videtur certa.
Patetque sufficienter ex his, quse supra dicta
sunt de remissione peccati mortalis per amo-
rem ; illa enim a fortiori convincunt de venia-
libus. Imo in hoc est advertenda differentia,
quod amor, per se loquendo, requirit dolorem
ad tollendum peccatum mortale ; et ideo
quando talis dolor formaliter non concurrit,
in voto et proposito continetur. Ad remissio-
nem autem venialis peccati non oportet, ut
hoc votum in amore includatur, quia ad hunc
effectum non est dolor ita per se necessarius.
Quod satis convincunt fundamenta primae et
tertise sententise ; nullum enim ostencli potest
de hac re prseceptum ; quapropter neque ne-
cessitas medii hic intervenit ; ergo nec votum.
Item hac ratione peccata venialia non sunt
materia necessaria sacramenti pcenitentise ;
ergo nec sunt (ut sic dicam) materia necessa-
ria virtutis pcenitentise. Denique haec peccata
facillime committuntur, et ssepe sunt quo-
dammodo involuntaria ; ergo facilius etiam
remitti debent. Amor ergo per se et virtute
sua ad eorum remissionem sufficit.
9. Qualis esse debeat hic amor. — Duplex
perfectio amoris. — Interrogabit aliquis, qualis
debeat esse hic amor. NamD. Thomas requi-
rit ferventem amorem perfectum. Quod ni-
mium videtur, quia ad tollendum peccatum
XI SIXT. III, 213
mortale etiam remissus amor sufficit. Res-
pondetur : duplex intelligi potest perfectio
hujus amoris : una est objectiva secundum
extensionem ad venialia peccata ; alia inten-
siva ex conatu potentise. Prior est per se ne-
cessaria ad remissionem venialis peccati, quia
secundum illam habet actus amoris oppositio-
nem cum veniali peccato, et mutat voluntatem
a conversione ejusdem peccati ; et ideo sive
talis amor sit intensus sive remissus ex conatu
potentise, remittit illa peccata venialia, cum
quibus habet virtualem oppositionem. Unde
remittet omnia quoad culpam, si ad omnia
virtualiter extenditur, vel aliqua, si tantum
in illa cadit, seu illa respicit; jam enim supra
diximus contritionem venialium non semper
esse de omnibus ; et idem est proportionali-
ter de amore.
10. Quod optime declaratur ex proposito,
nam potest quis habere propositum efficax
absolutum vitandi qusedam peccata venialia
graviora, etiam ex amore Dei, non vero reli-
qua. Unde etiam fieri potest, ut interdum
unum veniale sine aliis remittatur, quia in
nullo principio, vel forma, aut dispositione
habent necessariam connexionem quoad re-
missionem. At vero quando amor est fervens
in intensione, secundum extensionem autem
non ita opponitur venialibus peccatis, per se
loquendo non est adeo apta dispositio ad eo-
rum remissionem, quia non ita mutat volun-
tatem. Nihilominustamenprobabile est, Deum
propter talem actum remittere vel omnia, vel
aliqua peccata venialia, juxta dispositionem
sua; sapientiae , tum propter meritum, et sa-
tisfactionem talis actus ; tum etiam , quia ve-
risimile est, eum, qui tali fervore amat Deum,
detestaturum fuisse veniale peccatum, si iili
occurrisset, et ideo satis proportionatus est, ut
acceptetur tanquam meritum vel dispositio
sufficiens ad talem remissionem. Ex quo
etiam probabilius censeo, per hujusmodi ac-
tum (et idem opinor de contritione) non tolli
peccatum veniale formaliter tanquam per for-
mam physicam, sed dispositive, sicut dixi de
contritione respectu mortalium. Solum inter-
venit hic perfectius meritum, et satisfactio,
scilicet, de condigno. Quod latius tractavi in
dict. 1 tom. 3 partis, disp. 4, sect. 11.
Venialia tolli per attritionem.
tertia.
Assertio
11. Dico tertio : probabile est venialia pec-
cata tolli per solam attritionem, imo et per
contrarium propositum , vel per actum virtu-
214
QILEST. LXXXVII. ARTIC. II.
tis repugnantem aliquo modo veniali peccato,
et excludentem complacentiam illius. Ita in-
terpretor sententiam D. Thomse. Et tenent
hanc assertionem omnes auctores primse sen-
tentia?. Et bene Bonav. in 4, d. 21 , art. 1, q. 2;
mdicat Paludanus, d. 16, q. 1, art. 1, conclus.
2. Et favet D. August. in Enchiridio, cap. 71.
Et refertur in Concilio Toletano IV, cap. 5, et
in decretis de Poenitent., d. 3, c. De quotidia-
nis. Ubi ait, hsec peccata tolli per Orationem
Dominicam, et alia opera pietatis. Idem habet
Augustinus , lib. de Fide et symbolo , cap. 6,
et epist. 108 ad Seleucianum. Et Marianus
Victor, quodam libro de Gonfessione, cap. 10,
ait, tolli heec peccata per qaemlibet actum
religionis, quo aliquis intendit placere Deo ;
ratio vero est sa?.pe tacta , quia hsec venialia
sunt leves offensiones, et ssepe sunt imper-
fecte voluntarise ; et aliunde gratia, quse in
persona supponitur, dat magnum valorem his
actibus, qui etiam aliquo modo mutant volun-
tatem , et avertunt illam a priori defectu ;
ergo verisimile est hoc satis esse ad conse-
quendam hujusmodi remissionem.
12. Objectioni occurritur. — Unde in parti-
culari, attritio in hoc excedit, quod est forma-
lis dolor , et aversio a priori culpa ; et quam-
vis non sit ex supremo motivo , tamen gratia
id supplet. Unde dicere solent Theologi, ho-
minem fieri ex attrito contritum, cum attri-
tiotii gratia conjungitur. Oportet tamen ut
talis attritio sit de tali peccato ; nam attritio
unius peccati non sufficit ad tollendum aliud
disparatum, etomnino diversum; quiarespec-
tu illius non habet rationem dispositionis. Ex
quo facile dissolvitur, quod Ledesma supra ob-
jicit, dubio 7, quia cum attritione (inquit) stat
complacentia de peccato veniali. Hsec enim
ratio solum procedit de attritione alteriuspec-
cati omnino diversi ; possunt enim esse simul
complacentia unius, et attritio alterius, non
tamen unius et ejusdem, quia vera attritio
excludit voluntatem peccandi , ut Concilium
Tridentinum dixit. Quod verum est de omni
attritione proprie ac formaliter comparata ad
objectum suum.
13. Alia objectio. — Soti responsio. — Re-
jicitur. — Aliter vero objici potest, quia pec-
catum veniale est sufficiens materia confes-
sionis ; ergo potest aliquando remitti virtute
clavium, et per absolutionem sacerdotis, an-
tequam per actum ipsiusmet pcenitentis re-
missum sit ; ergo ad illud tollendum non suf-
ficit attritio. Patet consequentia, quia attritio
est necessaria, ut fiat digna confessio talis
peccati ; ergo semper illud tolleret ante abso-
lutionem sacerdotis ; simili enim seu propor-
tionali ratione probamus contritionem de
peccato mortali non esse necessariam semper
ante sacramentum, quia alias peccatum nun-
quam tolleretur per sacramentum. Propter
hoc adhiberi posset limitatio ex Soto supra,
attritionem per se solam sufficere in sacra-
mento ad remissionem venialis peccati ; extra
sacramentum vero non sufficere sine imperio
charitatis. Sed hoc non placet, quia tunc illa
remissio potius tribuitur dilectioni , quam at-
tritioni. Imo, si actus ille charitatis, a quo im-
peratur, perfectus est, tota illa dispositio
quamdam rationem contritionis habet , et ad
expeUendum peccatum mortale sufficiens est,
ut in superioribus est tactum. Nos autem con-
tendimus attritionem ipsam, si in se super-
naturalis sit, sufficere, quia formaliter oppo-
nitur inordinationi peccati venialis, et natura
sua tendit in Deum ut finem supernaturalem,
eo quod ipsa supernaturalis sit ; et hac ratione
habet sufficientem oppositionem cum peccato
veniali , etiam ut est aliqualis offensa Dei ; et
ideo in ratione dispositionis videtur non mi-
nus proportionata ad hunc effectum, quam
sit contritio ad remissionem peccati mortalis.
Est enim durissimum eequalem dispositionem
ad utrumque requirere , vel etiam majorem ,
quia contritio de veniali peccato quodam-
modo perfectior est, ut ex supra dictis con-
stat ; prsesertini cum in ratione meriti et sa-
tisfactionis, valor ex dignitate gratise acce-
dat.
14. Alia solutio. — Improbatur. — Aliter
dici potest ex alia doctrina ejusdem Soti , ut
remittatur peccatum veniale per sacramen-
tum confessionis sufficere naturalem attritio-
nem ex virtute acquisita ; extra sacramen-
tum vero necessariam esse attritionem infu-
sam ; ideoque fieri posse, ut aliquis attritus
confiteatur peccatum veniale nondum sibi re-
missum, quia attritio erat tantum naturalis,
et tamen quod per absolutionem remittatur.
Hsec vero responsio quoad prius membrum
nobis non probatur. Primo quia probabilius
credimus, non solum ad effectum, sed etiam
ad substantiam sacramenti poenitentise neces-
sariam esse saltem attritionem superna-
turalem, ut sumitur ex Concilio Tridentino,
sess. 14, et infra suo loco latius probabimus.
Secundo, quia supra in materia de sacramen-
tis in genere ostendimus, attritionem natura-
lem etiam cum sacramento baptismi non suf-
ficere ad ejus effectum obtinendum ; ergo
DISPUTAT.
minus sufficiet cum sacramento pcenitentire.
Et, quamvis hrec ratio directe procedat de ef-
fcctu gratire, tamen etiam extenditnr ad ef-
fectum remissionis venialis peccati ; quia, li-
cet remissio venialis peccati per se non requi-
rat infusionem gratia? , tamen in sacrameuto
nunquam datur sine collatione gratiffi , ut in-
fra videbimus ; et ideo , quas non fuerit suffi-
ciens dispositio ad gratiam in sacramento ob-
tinendam, etiam ad remissionem peccati ve-
nialis in sacramento impetrandam non suffi-
ciet.
15. Improdationi respondetur. — Replicatio.
— Video responderi posse, eum, qui confite-
tur solum peccatum veniale (de hoc enim agi-
mus), accedere in gratia, et ideo, licet solum
habeat attritionem naturalem , esse satis dis-
positum, ut per sacramentum recipiat gratise
augmentum , quia ad hunc effectum sacra-
mentalem non est semper necessaria ac-
tualis dispositio supernaturalis , sed habi-
tualis sufficit ; et alioqui ad etfectum qua-
si secundarium sufficiet dispositio per na-
turalem attritionem. Nam, si Durandus, Ga-
briel, et alii volunt hanc attritionem sufficere
ad hunc effectum per se, et sine sacramento,
imo et sine gratia, quid mirum quod cum sa-
cramento valeat, prtesupposito statu gratise ?
Posset ergo haec opinio sic explicata probabi-
liter sustineri. Ego vero illi non assentior, tum
propter priorem rationem de substantia sacra-
menti ; tum etiam , quia rationes supra factre
contra Durandum hic suo modo locum ha-
bent, scilicet, quod actus solius liberi arbitrii
per naturales vires ejus nunquam esi suffi-
ciens dispositio ad supernaturale donum obti-
nendum, etiam in sacramento ; remissio au-
tem peccati venialis est supernaturale donum,
ut supra probatum est. Item, quia peccatum
veniale , ut nunc aliquam deordinationem in-
cludit a fme supernaturaii, et ideo proportio-
nata dispositio ad remissionem ejus debet
esse supernaturalis. Item, quia ex parte intel-
lectus semper requiritur dispositio superna-
turalis ; debet enim totum hoc negotium in
fide fundari ; ergo ex parte etiam voluntatis
aliquis motus supernaturahs est necessarius.
Tandem specialiter displicet illa sententia in
hoc sacramento , quia illud per se tendit ad
dandam gratiam primam, et accidentarium
illi est dare secundam ; et ideo per se requirit
supernaturalem dispositionem circa illam ma-
teriam , in quam cadit sacramentalis abso-
lutio.
16. Alia responsio. — Aliter ergo respon-
XI. SECT. III. 215
cletur , in ordine attritionis supernaturalis
posse dari latitudinem , ita ut aliqua sufficiat
ad remissionem peccati venialis cum sacra-
mento , quarsine sacramento non satis esset,
nisi fieret perfectior. Potestque ita declarari ;
nam hsec remissio non fit sine condigna satis-
factione vel merito ; fieri autem potest, ut
venialia sint quamplurima , et gravia ; ideo-
que attritio et remissa et confusa per simpli-
cem et universalem motum non statim suffi-
ciat ad omnia illa tollenda absque sacramen-
to, sicut diximus supra quosdam opinari de
contritione remissa. Est autem multo major
ratio de attritione, quia contritio per sese est
nobilioractus, etexvi suse substantise digno et
proportionato modo convertit voluntatem in
Deum, quod non habet attritio, ut per se con-
stat, et ideo oportet, ut ex accidentalibus per-
fectionibusdignitasillacompleatur;potestergo
ex defectu accidentalis perfectionis non suffi-
cere ad dictum effectum sine sacramento , et
tamen cum sacramento sufficere, ex illo prin-
cipio , quod Deus minorem dispositionem re-
quirit in sacramento, quam extra.
17. Incerta reputatur. — Atque hsec sen-
tentia est etiam probabilis, licet incerta ex
parte ; nam quod illa attritio sufficiat cum sa-
cramento, mihi non est dubium, ut plane
constabit ex dicendis infra de hoc sacramen-
to. Quod autem aliqua vera, et supernatura-
lis attritio de aliquo vel aliquibus peccatis
commissis, et existens in homine grato, non
sufficiat saltem per modum dispositionis con-
dignre ad eorum remissionem, mihi incertum
est ; quia hinc video illam dispositionem se-
cundum se esse imperfectam, et posse esse
nimis remissam, vel confusam, ut declaratum
est ; aliunde vero video ex conjunctione ad
gratiam accipere illum actum, magnum valo-
rem moralem , ratione cujus plus valet apud
Demn in ordine ad meritum, quam ipsa con-
tritio, ut est prior quam gratia. Et ideo neu-
tram partem existimo posse satis probari.
18. Gfermanasolutio. — Non censeo igitur
ullum inconveniens , quod peccatum veniale,
quando de illo fit confessio, nunquam ita tol-
latur per absolutionem, quin sit jam prius ex-
pulsum per attritionem. Primo quidem, quia
satis est, quod aliquando peccata venialia tol-
lantur per absolutionem , nimirum quando
tolhmtur simul cum mortalibus in homine
tantum attrito ; nam hic effectus satis osten-
dit claves per se habere vim ad tollenda pec-
cata venialia, quando dispositio pcenitentis
per se sola non sufficit. Unde, quod in ho-
216
QILEST. LXXXVIl ART!G. II.
mine grato semper supponantur ablata ante
absolutionem per condignam satisfactionem,
est accidentarium ad virtutem clavium, et
non tollit veritatem formae. Nec vero inde fit,
ut confessio talium peccatorum sit superflaa,
quia, licet non conferat ad majorem certitu-
dinem de remissione ipsorum, sicut confert
in mortalibus, et in venialibus, quae cum illis
simul remittuntur , confert tamen ad plenio-
rem remissionem quoad pcenam, et, quod
caput est , ad specialem gratiam remissivam,
imo et de se pra^servativam obtinendam.
Recte autem ex illo principio (prseter alia)
colligitur , confessionem talium peccatorum
non esse necessariam ad eorum remissionem.
ln quo est magna differentia inter peccata
mortalia et venialia, nam mortalia sunt de
necessitate confessionis, et confessio est per
se necessaria ad eorum remissionem, ideo-
que absurdum esset talem dispositionem ad
illum effectum postulare ut necessariam, quge
semper ipsum peccatum expelleret ;' at vero
peccata venialia nec sunt necessaria materia,
nec confessio est necessaria ad illa tollenda.
Et ideo nullum inconveniens est, quod per
dispositionem supponantur ablata ; maxime
cum illa dispositio hoc non habeat ex se sola,
sed ex conjunctione ad gratiam sanctifican-
tem , quse illi accidentaria est. Sicut peccata
semel confessa sunt materia confessionis , et
clavium, et nihilominus jam supponuntur re-
missa ; tamen quia non sunt materia necessa-
ria, hoc nullum est inconveniens. Et haec de
attritione.
19. De actu orationis. — - De formali propo-
sito non committendi veniah. — De actu virtu-
tis veniali opposito. — Superest , ut dicamns
in particulari de aliis actibus bonis et merito-
riis. Et imprimis de actu orationis , quo quis
petit veniam de venialibus peccatis ex affectu
illis carendi, est probabile sufficere (ut Vega
dicebat de mortalibus), quia hic minor dispo-
sitio sufficit , et non est tanta necessitas poe-
nitentise, et illa oratio indicat sufficientem
mutationem voluntatis. Praeterea idem censeo
de formali proposito absoluto non committen-
di tale peccatum , verbi gratia, mendacium ,
propter easdem rationes. Ac denique idem
sub eadem probabilitate censeo de actu vir-
tutis opposito priori peccato , et ex affectu ad
virtutem illi oppositam, quia ibi etiam est re-
pugnantia, et meritnm, et alise rationes supra
positse locum habent. Et hsec omnia sunt con-
sentanea his, quse Cajetanus hic docet, art. 2.
Quod vero actus cujuscunque virtutis sit suffi-
ciens ad tollendum quodcunque veniale om-
nino disparatum , et cui nihil repugnat, non
. censeo probabiliter dici, quia illa nullo modo
est proportionata dispositio ; quod in hujus-
modi effectu praecipue requiritur.
20. Delent tamen M actus aliquo modo esse
supernaturales. — Non omnis actus merito-
rius vit'je wtemm meretur remissionem venialis .
— Imo addendum censeo, in omnibus pree-
dictis actibus requiri , ut aliquo modo super-
naturales sint, quia debent disponere ad ef-
fectum supernaturalem , ut supra dixi , et
quia peccatum veniale aliquo modo loedit su-
pernaturalem amicitiam. Quanta vero esse
debeat hsec perfectio supernaturalis , non
constat. Existimo tamen quamcunque suffi-
cere, quse constituat actum in supernaturali
ordine , et relatum aliquo modo ad finem su-
pernaturalem ; nam, si hoc habeat cum aliis
conditionibus supra positis, satis esse videtur
ad proportionatam dispositionem. Unde etiam
intelligitur, non omnem actum meritorium
vitse seternse sempermereri remissionem pec-
cati venialis, ut, verbi gratia, quando neque
ex se.habet proportionem aliquam ad illum
effectum, neque ab operante ad illum refer-
tur. Nec recte colligitur, si ille actus habet va-
lorem ad merendum aliquid majus, scilicet
vitam seternam, habere etiam ad id quod est
minus , scilicet remissionem venialis peccati ;
tum quia simpliciter majus est mereri simul
vitam seternam, et remissionem venialis pec-
cati, quam solam vitam seternam ; tum etiam
quia in his , quse sunt diversarum rationum,
non est bona illa collectio ; nam potest esse
causa, vel actio proportionata ad meliorem
effectum, et non ad inferiorem.
21 . Valet tamen ad ejus remissionem quili-
lel actus meritorius relatus ad hunc finem. —
Probabile autem est , quod Scotus dixit ,
quemlibet actum meritorium relatum ab ope-
rante ad hunc effectum obtinendi a Deo re-
missionem venialis peccati, mereri, et obti-
nere illam ; quia ille actus sub illa intentione
factus includit virtualem displicentiam venia-
lis peccati ; et alias, qui sic operatur, vere
meretur apud Deum de condigno ; ergo veri-
simile est obtinere illum effectum. Quod spe-
cialiter dixit Marianus Vict., loco supra citato,
de quolibet actu religionis facto ad placan-
dum Deum , quia illa opera sunt magis pro-
portionata ad tollendam illam Dei offensio-
nem, quam veniale peccatum includit. Et Bo-
nav. specialiter hoc dixit de operibus factis ex
quadam animi subjectione ad Deum, qua
DISPUTAT. XI. SECT. IV.
217
honio se agnoscit pcccatorem, et Deo sub-
jiciuir , ut ab eo sanetur. August. vero ge-
neralius loquitur de operibus pietatis et
misericordioe ad bunc finem relatis ; et non
videtur loqui de sola remissione pcena>, nam
etiam hoc modo ad remissionem mortalium
valent illa opera ; ipse autem discrimen in
hoc constituit inter veniale et mortale pecca-
tum. Imo ad satisfaciendum pro sola poena
post remissam culpam, non oportet ut actus
ex speciali intentione operantis ad illum fi-
nem referatur, sed ex se est proportionatus
ad satisfaciendum pro pcena ; cum ergo pos-
tulatur, ut speciali intentione ad hanc re-
missionem ordinetur, sermo est de remis-
sione quoad levem culpam.
22. Objectio. — Sed objicitur, quia haec re-
latio operantis non facit,put opus sit dignius ,
aut magis repugnans peccato veniali; ergo, si
opus meritorium absque relatione non sufficit
ad peccatum veniale tollendum, neque cum
illa sufficiet ; nisi forte quis recurrat ad divi-
nam acceptationem, quod fieri non debet ;
alias tolleretur peccatum veniale per extrin-
seeuni Dei favorem , et non per internam re-
novationem ; quod falsum est, et fortasse im-
possibile. Et confirmatur, quia alias quodli-
bet opus meritorium sic relatum tolleret om-
nia peccata venialia , quantumvis multa et
gravia; quod videtur inconveniens. Sequela
patet, quia non estniajor ratio de quibusdam,
quam de aliis ; ergo vel omnia debet, vel
nullum.
23. Solvitur. — Ad argumentum respon-
detur, primo negando assumptum, quia coe-
teris paribus propter illam relationem opus
meritorium est dignius , quia refertur in no-
vum finem, bonum, et gratum Deo. Est etiam
magis repugnans peccato veniali, quia inclu-
dit virtualem displicentiam ejus , et volunta-
tem carendi illo , quae, licet per se non suffi-
ciat ad expellendum illud, tamen est congrua
dispositio, ut Deus acceptet illum effectum ad
tale meritum. Unde ad alteram partem ne-
gamus etiam esse inconveniens, in hoc effec-
tu intervenire , et requiri acceptationem divi-
nam, qualis in omni merito, et satisfactione,
ut habeat effectum, necessaria est, supposita
tamen interna justitia , et proportionata ac-
tione vel dispositione operantis. Unde non
sequitur hanc remissionem fieri per solum
extrinsecum favorem sine intrinseca renova-
tione ; bene autem sequitur non fieri per so-
lam internam renovationem, sine externa re-
missione. Quod in remissione venialium pec-
catorum non solum non cst impossibile , sed
omnino necessarium, quia non tolluntur per
intrinsecam et inhoerentem formam illis for-
maliter repugnantem ; ut evidentius est in re-
missione , quae fit ex opere operato , de qua
infra dicemus. Et in ea, quoe fit ex opere ope-
rantis, etiam ex dictis patet, quia nec semper
est necessarius actus contritionis , vel amoris
Dei, neque etiam illi actus per se soli babent
illam formalem ac physicam repugnantiam
cum habi tuali culpa veniali ; ergo preeter in-
trinsecum actum seu formam, necessaria sem-
per est divina remissio; et ideo dicimus, pree-
ter intrinsecam renovationem physicam , et
positivam , requiri extrinsecam remissionem,
quee semper est aliquo modo debita intrinse-
co actui , vel tanquam dispositioni proportio-
natse, vel etiam tanquam merito, aut satisfac-
tioni condignse respectu venialis culpoe. Po-
test etiam dici, per illam remissionem prseeise
sumptam interius renovari animam morali-
ter, non quoad promotionem boni, sed quoad
expulsionem mali, quia per illam vere tollitur
illa moralis macula.
24. Confirmalio enodatur. — Ad confirma-
tionem respondetur, primo non esse inconve-
niens , ut per omnem actum meritorium om-
nia venialia tollantur, ut supra dixi. Secundo
nihil etiam impedit , si opus non sit propor-
tionatum, ut remittantur quoedam peccata, et
non alia , si remittantur per modum meriti ,
quod in judicio divino oestimetur sufficiens, ut
condignitatem habeat ad remissionem aliquo-
rum et non omnium ; et tunc non oportet ut
ex parte ipsorum peccatorum sit major ratio
de uno quam jde alio ; sed Deus suo arbitrio
id facere poterit, si supponamus ex parte pec-
catoris omnia esse aequalia, sicut in remis-
sione ex fopcre operato etiam contingit , et
fere in remissione pcenoe debitee pro uno vel
alio peccato.
SECTIO IV.
Utrumpamitentia etiamsufficiatposthanc vitam ai
peccata venialia tollenda.
1 . Sensus qucestionis. — Hoec quaestio lo-
cum non habuit in mortalibus peccatis, quia
certum est, eum, qui in mortali moritur, in
eeternum puniri , et ideo statim post mortem
ita obstinari in malo, ut vere poenitere non pos-
sit. Ac propterea etiam non habet locum
qusestio in peccatis venialibus, quoe post hanc
vitam manent conjuncta mortalibus , quia
etiam de illis non possunt obstinati vere poe-
218
nitere, et per solas poenas nnnquam aufe-
runtur, ut supra dixi. Versatur ergo qusestio
de culpa veniali, qme potest manere in ani-
ma, quse justa separatur a corpore.
2. Quorumdam opinio. — Refellitur. — Non
defuerunt tamen qui dicerent casum esse im-
possibilem, quia vel justus habens peccatum
veniale tempore mortis, agit quod potest ad
illius expiationem, vel non : si primum, tolli-
tur peccatum ante mortem ; si secundum ,
grave peccatum committit, ita ut gratiam amit-
tat, quia ille est quidam contemptus proprise
salutis, et divinse offensse, ac satisfactionis.
Verumtamen heec sententia falsa est et nimis
rigorosa. Primo quidem, quia , licet aliquis
vel ex negligentia, vel etiam sciens et videns,
omittat adhibere remedium peccatis veniali-
bus ante mortem, non propterea peccat mor-
taliter ; quia nullum ostendi potest de hac re
prseceptum, et contemptus qui praesumitur
non est verus;potest enimesse sola negligen-
tia, vel nimia sollicitudo circa corporis salu-
tem, vel alias res temporales, cum illa spe ,
quod malum illud veniale post mortem liabet
remedium ; sicut negligentia in satisfactione
pro pcena temporali propter easdem ratio-
nes non est peccatummortale, per se loquen-
do. Deinde illa sententia non sufficienter dis-
tinguit; potest enim accidere ut liomo justus
neque adhibeat remedium veniali peccato ,
neque illud voluntarie omittat, ut in repentina
morte, vel in quacunque naturali inadverten-
tia.
3. Alia opinio. — At vero Alensis, qui ex
parte adhsesit huic sententiee in 2 p., q. 124,
alias 10, memb. 10, et 4 p., q. 57, et q. 65,
alias 17, et 27, et Major in 4, d. 21, q. 3, di-
cunt, in eo casu peccata venialia remitti in
tempore ante mortem per gratiam, quam vo-
cant finalem, absque alio actu hominis. Unde
concludunt, nunquam contingere, ut justus
moriatur in solo peccato veniali, quia semper
decedit cum gratia finali. Potestque in hujus
sententise favorem citari Greg., 4 Dial., c. 24,
quatenus dicit, Deum purgare levia peccata
justorum ipsa mortis acerbitate. Hanc vero
sententiam merito impugnat D. Thom. in 4,
d. 21, q. 1, art. 3, quia loquitur sine funda-
mento. Quid enim addit gratia finalis supra
gratiam toto tempore vitae habitam ? nihil
prorsus, nisi durationem usque ad mortem ,
seu conjunctionem cum morte : hoc autem
non est remedium contra veniale peccatum.
Ubi enim institutum est ? aut qua lege con-
stat? Itein illud est dicere omnem mortem jus-
QUiEST. LXXXVII. ARTIC. II.
ti ex opere operato tollere veniale. Quod si
hoc licet sine fundamenlo dicere, eodem mo-
do posset quis lingere omnem mortem justi
tollere etiam ex opere operato poenas talium
peccatorum. Item dicere , tunc gratiam ita
roborari, ut fomitem extinguat , falsum est ;
quia gratia in se non mutatur, nec fomes ex
parte animee seu virtutis extinguitur, sed so-
lum vires corporis deficiunt (ut recte D.
Thom. notavit), quod ad remissionem venia-
lis nihil refert.
4. Item declaro in hunc modum, quia vel
peccatum veniale tollitur in ipso mortis in-
stanti, et sic jam anima non est in corpore,
quia est primum non esse hominis : vel in
aliquo alio instanti ante mortem, et sic non-
dum gratia est finalis. Quod si dicatur dari
instans, in quo jam est infallibile illam gra-
tiam futuram esse finalem , hoc, licet verum
sit, nihil confert ad novum effectum gratise,
nisi ex aliquo speciali privilegio, ut in mar-
tyrio ; quod hic affirmari non potest. Neque
etiam potest dici remissionem illam, nec fieri
in instanti mortis, neque in aliquo instanti si-
gnato ante mortem, sed in tempore imme-
diato ante instans mortis ; id enim est impos-
sibile, quia, si remissio illa facta est in tem-
pore, durante vita, ergo necesse est dari ali-
quod instans dividens tempus, in quo homo
eratin statupeccativenialis, a tempore in quo
jam fuit sine illo ; ergo illud instans fuit ulti-
mum esse, vel saltem primum non esse talis
peccati (nihil enim refert ad praesens alter-
utrum dicere) ; ergo lion fuit facta remissio
in tempore immediato ante instans ultimum,
et consequenter nec per gratiamfinalera. Ac-
cedit denique, excogitari posse casum, in quo
homo existat in actuali complacentia peccati
toto tempore immediato ante instans mortis ;
tale autem peccatum non potest illo tempore
remitti.
5. G-regorio fit satis. — Nec Gregorius ci-
tato loco aliquid favet dictee sententise, quia
nec loquitur universaliter de omni morte jus-
torum, sed de morte acerba et violenta, quam
Deus interdum permittit, etiam in electis et
sanctis viris. Nec etiam loquitur de morte
ipsa pro nuda separatione animse a corpore,
seu quatenus est terminus vise ; sed loquitur
de morte ratione doloris et pcenalitatis ejus,
per quam, ratione poense voluntarie accepta-
tse, purgantur peccata quoad reatum pcenae,
non semper omnino et perfecte, sed juxta
proportionem pcenalis mortis et reatus. Ta-
men, si mors sit acerba, et reatus sit de solis
MSPUTAT.
venialibus, et persona sit justa et sancta, ve-
risimile est omnino purgari ; et hoc fortasse
voluit Gregorius. Quod si etiam loquatur de
remissione culpae venialis prope tempus mor-
tis corumissse, ut indicat afferens exemplum
de Propheta occiso a leone, 3 Reg. 3, intelli-
gendus est, quatenus per talem mortem Deus
excitat in voluntate justi actum doloris, vel
submissionis ad Deum, sufficientem ut culpa
illa remittatur.
6. Quando tollantur venialia post hanc vi-
tam. — ■■ Gum ergo certum sit posse animam
separari a corpore cum gratia, et culpa ve-
niali, explicare necesse est, quando, per quid,
et quomodo tollatur. Nam quod aliquando
tollatur, dubitari non potest, cum certum sit
animam habentem peccatum veniale, non
posse videre Deum, quia, nihil coinquinatum
introibit in illam ; et alioqui etiam sit certum,
animam perseverantem in gratia usque ad
mortem aliquando visuram esse Deum, quia
propter solum veniale peccatum nemo puni-
tur in seternum. Et in hoc conveniunt caeteri
omnes Scholastici in 4, d. 21, et D. Thom.,
q. 7 de Mal., art. 11 ; Gabr., d. 16, q. 1;
Soto, d. 15, q. 2, art. 2 ; Adrian. in 4, q. 4,
de Confes. ; Abulensis , Matth. 25, q. 9. Et
tanquam rem certam eam supponit Grego-
rius,lib. 4 Dialog., cap. 39, et habetur in cap.
Qualis, d. 25, et alii infra citandi. In modo
autem explicandi hanc remissionem est di-
versitas opinionum.
7. Prima opinio. — Primum fundamentum.
— Prima est eorum, qui dixerunt peccata ve-
nialia paulatim et successive remitti per ip-
sam pcenam ignis purgatorii. Quod conse-
quenter dicent Gabriel et Medina, aliique,
qui putant veniale peccatum nihil esse aliud,
post transactum actum, nisi reatum pcense ;
namhic reatus solutione pcense tollitur ; unde,
sicut pcena successive infligitur, ita etiam rea-
tus successive minuitur, donec tollatur. Hsec
vero sententia habet falsum fundamentum,
ut ex supra dictis constat.
8. Aliud fundamentum. — Et ideo aliqui
dixerunt remitti quidem peccatum veniale
successione temporis, quo purgatur anima,
non tamen per solam poenam, sed per bonos
actus, quos tunc anima exercet, preesertim
per voluntariam acceptationem et patientiam
in toleranda illa pcena. Indicat D. Thom. in
4, d. 21, q. I, art. 3 ; clarius Bonav., art. 2,
q. 1 ; Carthus.,q. 1; Abulensis, Matth. 25, q.
718. Et idem sentit Sotus, d. 15,q. 2, art. 2.
Et potest suaderi, quia Scripturee sanctae,
XI. SECT. IV. 219
sanctique Patres significant ha?c peccata re-
mitti in purgatorio, et per ignem illius, ex il-
lo 1 ad Cor. 5 : Salvus fiet, sic tamen quasi
per ignem; loquitur enim de illo, qui lignum,
fcenum, et slipulas supertedificat, per quae
peccata venialia intelliguntur, ut docuit Au-
gust. inEnchirid.,cap. 69, et 21 de Civit., cap.
26, et de Fide et operibus, c. 15, et de Vera
et falsa pcenit., c. 18. Et refertur in Decr., d.
25, c. penult.; et in c. Qualis, refertur eadem
sententia ex Greg., lib. 4Dialog., c. 39, qui
eam colligit ex illo Matt. 1 2 : Non remittetur
neque in hoc seculo, neque in futuro ; nam
inde infert aliqua peccata remitti in futuro
seculo : Non mortalia (inquit), sed venialia,
quce remittuntur in purgatorio ; quod necesse
est intelligi quoad culpam ; nam quoad pce-
nam quee relinquitur post remissam culpam,
etiam mortalia ibi remittuntur. Eadem sen-
tentia sumitur ex Isidoro, lib. 1 deDivinis of-
ficiis, c. de Sacrificio, et Richardo de S.Vict.,
in opusculo de Differentia venialis et morta-
lis peccati.
9. Improlatur opinio. — Sed nihilominus
hsec opinio quoad illam temporis dilationem,
et successivam remissionem culparum, mihi
non probatur ; quia aut actus, per quem re-
mittuntur illa peccata, est sufficiens disposi-
tio, vel forma ad expellenda illa, vel non ; si
primum dicatur, ergo in eodem momento,
in quo ille actus est, tolluntur peccata, quia, ut
supra ostendi, temporalis duratio actus non est
necessaria ad effectum remissionis ; si autem
actus est imperfectus,nihilefficietcircaremis-
sionem culpae,donec perficiatur,ettuncstatim
et sine successione illam expellet, quia illa
perfectio non oportet ut sit intensiva, utetiam
supra ostensum est ; ergo solum esse potest
substantialis perfectio ipsius actus, quee si-
mul cum ipso actu, et instanti efficitur. Et pra3-
terea interrogo, an illa successio sit propter
multitudinem peccatorum venialium, vel in
uno et eodem. Hoc posterius non est verisi-
mile, alias ipsamet culpa per partes et suc-
cessive remitteretur ; quod est improbabile,
quia actus, per quem remittitur, toti culpai
eeque opponitur. Prius etiam, licet impossibi-
le non sit, non est tamen necessarium ; quia
dispositio sufficiens adremissionemvenialium
peccatorum simul et in uno momento haberi
potest, ut supra declaratum est; et alias ani
maexuta corpore non est impedita ; ergo non
indiget successione, prsesertim quia supponi-
mus essejustam et habere perfectam cognitio-
nemsui status.
2?0
QLVEST. LX XXVII. ARTIG. II.
10. Venialia remitti in inslanti separalio-
nis animce. — Vera solutio. — Concludenduin
igitur est, omnia peccata venialia, cum qui-
bus homo justus decedit, remitti quoad cul-
pam in primo instanti separationis animse a
corpore. In quo conveniunt reliqui auctores
citati et citandi. Et preeter dicta, probabitur
latius ex sequenti. Nec testimonia adducta re-
pugnant, quia ab illo instanti incipit anima
purgari intrinsece ; et ideo quamvis tunc re-
mittantur hsec peccata, vere dicentur remitti
in purgatorio. Prsesertim, quia plena remis-
sio, scilicet quoad culpam et poenam, non
consummatur in eo instanti, sedper purgato-
riumignem.
1 1 .Per quidtunc remittantur.—Prima opinio.
— Refellitur. — Per quid autemtunc remittan-
tur, varie etiam explicatur. Quidam asserunt
remitti a solo Deo per extrinsecam condona-
tionem, sine interventu eausse secundee, et
sine respectuad opus hominis. Sed hoc nec
fundari potest, nec estconsentaneum rationi.
Nam, si Deus ita remittit peccata illa, cur non
antea remiserat, siquidem ex parte hominis
eadem erat dispositio, vel potius non repu-
gnantia ? dicere enim quodpropter solam mor-
tem id fiat, est tribuere hunc effectum ipsi
morti quasi ex opere operato. Atque ita ra-
tiones, supra factas contra Alens., contra hanc
sententiam procedunt.
12. Secunda sententia. — Rejicitur. — Se-
cunda sententia circa hoc fuit Scoti, d. 21,
q. I, dicentis, Deum remittere omnia pec-
cata venialia in illo instanti propter prsece-
dentia merita, etiamsi in illo instanti anima
nihil operetur, vel sine respectu ad speciale
opus, quod tune operatur ; sed quia ipse ho-
mo retulit opera hujus vitae in illum fmem ,
vel quia, ipso etiam non referente, Deus
acceptavit; et hoc posterius videtur magis
sentire Scotus. Significat enim omnia opera
meritoria acceptari a Deo ad remissionem
venialium, sed diverso modo; nam,si ab ope-
rante referantur ad hunc finem, acceptantur
ad remissionem, quse statim fit ; si vero non
referantur, acceptari ad remissionem in in-
stanti mortis faciendam. Quod si objiciat Ai-
main.,q. d, interdum posse decedere justum
cum peccato veniali, et sine meritis, respon-
dere potest Scotus necessarium esse, ut sal-
tem merita Christi illi fuerint applicata per
sacramentum, et in illis eamdem acceptatio-
nem, seu applicationem intervenire. Atque
hanc sententiam quantum ad priorem partem,
quod remissio fiat cum respectu ad merita
preecedentia, tenuit Albertus, d. 21, art. \.
Estque probabilis, ut statim dicam. Tamen
quoad aliam partem exclusive non placet,
quia, si priora merita erant digna illa remis-
sione, cur non statim data fuit ? Certe non
potest alia ratio reddi, nisi quia anima non
erat disposita ; ergo ob eamdem rationem
non remittentur in primo instanti sine con-
grua dispositione animse. Nam dicere in hoc
esse concessum privilegium aliquod ipsi mor-
ti, est omnino gratis dictum ; et contra id pos-
sunt fieri omnes rationes factse contra Alen-
sem. Est etiam inconveniens admittere, quod
de facto fiat remissio peccati venialis, sine ali-
qua mutationeintrinseca proportionatavolun-
tatis, quia hic non est consentaneus modus
sanctificationis et remissionis. Atque in hunc
modum potest urgeri argumentum Almaini.
Nam, si quis baptizatus adultus habeat pec-
cata venialia, et nulla merita, verisimile non
est illi remitti peccata venialia in instanti
mortis propter Christi merita, sine alia dis-
positione, vel applicatione, quia, vel illa pec-
cata fuerunt commissa ante baptismum, et
non fuerunt remissa propter obicem, et sic
neque in mortis instanti auferentur, nisi obex
auferatur per aliquam dispositionem ; vel illa
peccata fuerunt post baptismum commissa,
et sic baptismus per se non habet effica-
ciam circa peccata venialia, qua? post illum
committuntur, ut suo loco ostensum est ;
et ideo non est verisimile applicari per illum
merita Christi ad remissionem futurorum
peccatorum venialium in instanti mortis fa-
ciendam, sine alia dispositione. Atque idem
fere argumentum fieri potest cum propor-
tione de creteris sacramentis, et de meritis
propriis, saltem respectu peccatorum, quee
post illa fiunt.
43. Venialia inillo instanti tolli per ferven-
tem dilectionem, et contritionem animce. — Ve-
ra sententia. — Dicendum ergo est, in primo
instanti separationis animse a corpore habere
animam ferventem actum dilectionis Dei, et
contritionem etiam perfectam omnium prae-
cedentium culparum. Ita sentit D. Thoni., q.
7 de Mal., art. 11 ; Rich., d. 21, art. 2, q. 1 ;
Palud., q. l,art. 1, concl. 3; Dur., Major, et
Almain., quoest. 1 ; Abul., Matt. 25, q. 723,
et alii supra citati. Probatur, quia talis anima
in eo momento optime cognoscit statum suum,
et est expedita ad operandum ; et ex parte
Dei habet auxilium efficacissimum juxta men-
suram suse gratise ; et ipsa statim sine mora
operatur, et perfecte tendit in Deum, et aver-
DISPUTAT. XI
titur ab omnibus venialibus ; ergo ille actus
sufficit ut statim tollantur omnia illa peccata
quoadculpam. Atque ita constat poenitentiarn
posse remittere hcec peccata, etiam post hanc
vitam. Neque oportet ut in eo instanti mul-
tiplicentur actus, ut quidam dixerunt, quando
peccata remittenda sunt multa et varia ; quia,
ut supra ostensum est, unus actus efficax et
universalis sufficit ad omnia tollenda ; plures
ergo actus amoris aut pcenitentise nec necessa-
rii sunt, nec fortasse , juxta ordinarium modum
operandi, possunt in illo instanti haberi; plu-
res vero actus aliarum virtutum particularium,
quibus venialia peccata opponebantur, forte
haberi possunt ; tamen formaliter ad remis-
sionem talium culparum necessarii non sunt.
Iri quo genere causce talis actus remittat illas
culpas.
14. Non remittit ut forma phjsica, sed
per modum dispositionis. — An concurrat me-
ritum de condigno. — Anima in instanti mor-
tis est in gratia, conftrmatur, et existit extra
statum merendi. — Ultimo vero exponen-
dum superest, quo modo seu in quo genere
causse talis actus remittat tuncillas culpas. In
quo duo suppono ex superioribus : unum est,
non remittere ut propriam formam physice
ac formaliter repugnantem, propter rationes
supra dictas. Aliud est, expellere, seu con-
currere per modum dispositionis sufficientis ;
quod genus causalitatis satis erit, etiamsi
aliudnon interveniat, ut ex superioribus satis
constat. Nibilominus tamen dubitari potest ,
an etiam tunc concurrant meritum et satis-
factio de condigno. Et quidem Cajet., 1 part.,
qurest. 63, articulo quinto , in fine docet ,
animam in illo instanti esse non solum in
statu merendi, sed etiam demerendi, quia,
nondum est (ait) omnino extra viam , sed i?i
termino mce. Quee sententia semper mihi dis-
phcuit, quia ex illa sequitur posse hominem
esse in gratia toto tempore vitse, et in iUo in-
stanti illam amittere ; quod, ut opinor, re-
pugnat Scripturis, ut alibi latius. Item, si est
in termino vise, non est in via, qua ille termi-
nus extrinsecus est. Anima ergo in eodem
instanti, quo separatur a corpore, si justa fuit
immediate ante, ita confirmatur in justitia ,
ut cadere non possit, et statim existit extra
statum merendi preemiumessentiale, velaug-
mentum gratise ; et manifeste patet in anima-
bus, qua? purgatione non indigent.
15. Etiam de congruo. — OijecUo. — Eno-
dutur. — Nihilominus tanien posset quis pro-
. SECT. IV. 221
babiliter dicere, quando anima indiget pur-
gatione esse adhuc in statu merendi aliquid
accidentale, sive necessarium, ut est remissio
venialis culpre ; quia quantum ad hoc adhuc
non est in termino, sed quodammodo in via.
Unde D. Thom., in4, d. 21, saltem meritum
de congruo admittit. Idem vero D. Thom., q.
7 de Malo, art. 11, simpliciler negat meritum
in tali actu. Quod etiam censent Bonavent. et
Richard., dict. d. 21 , et Adrianus, q. 4 de Con-
fessione. Et videtur probabilius, quia status
merendi cum vita finitur, quantum ex Scri-
ptura colligi potest ; neque illud meritum est
necessarium, cum alia causalitas sufficiat. Di-
ces : Deus tenetur ex justitia remittere illam
culpam, quia non potest, servato ordine jus-
titise a se preescripto, punire perpetuo illam
animam, privando illam gloria, nec potest
dare gloriam, nisi prius remittat culpam. Re-
spondetur, ad hoc prodesse merita praeceden-
tia, vel propria, vel Christi Domini applicata,
ut ratione iUorum negari non possit hsec re-
missio, si alioqui exparte hominis, vel animai
sit sufficiens dispositio.
Quid de satisfactione pro pwna.
16. Quorumdam sententia. — Rejicitur. —
Sed quid de satisfactione?namcum ille actus
contritionis et doloris poenalis sit, erit etiam
satisfaCtorius pro tota, vel saltem pro parte
pcenee debitse , atque ita ratione illius actus
minuetut poena purgatorii, quod videtur in-
conveniens ; alioqui tam intensa posset esse
contritio in iUo instanti, ut omnino expiaret
pcenam purgatorii debitam illi culpee. Circa
hoc aliqui concedunt aliquid poenee remitti
propter illum actum. Et sane, qui asserunt
ad satisfaciendum pro poena temporali non
esse necessarium pactum, vel promissionem
ullam ex parte Dei, sed ex natura rei fieri ,
ac necessario consequi, ut qui unam poenam
assumit , non sit dignus alia , qui hoc ( in-
quam) asserunt, non video, quomodo negare
possint tantam poenam remitti ex vi illius con-
tritionis, quanta remitteretur ceeteris paribus
per similem contritionem habitam ante mor-
tem, quia,sinudam rei naturaminspiciamus,
tam valida, et efficax est contritio in uno sta-
tu, sicut in alio ; imo in instanti mortis eo est
vehementior dolor, quo major est culpee co-
gnitio, majusque desiderium purgandi de-
lictum. Neque ex sola rei natura reddi po-
test ratio, ob quam efficacitas contritionis ad
satisfaciendum duret in toto vitre tempore ,
et in instanti mbrtis jam non sit. Prffiscrtim
222
quia iidem auctores
asserunt
in illo instanti esse condignam satisfactio-
nem pro culpa veniali, non ex pacto, aut per
moclum meriti, sed quia per modum formee
convertit, et rectificat voluntatem; ergo ea-
dem ratione consequenter dicere debent, ut
est qusedam pcena, formaliter expellere rea-
tum alicujus pcenee temporalis. Hsec tamen
sententia probanda non est : imo hinc a pos-
teriori intelligi potest, fundamentum, in quo
nititur, falsum esse ; nam ex illo sequitur il-
lud consequens, quod probandum non est ,
tum propter rationem factam, quod seepe pos-
set per talem actum culpa, et reatus pcenae
totus expelli; tum etiam quia eadem ratio-
ne omnes actus pcenales voluntarie eliciti in
purgatorio, toto tempore quo durant, essent
satisfactorii, et per se ac natura sua expelle-
rent aliquem reatum, seu dignitatem pcenee ;
nam, si legem Dei secludamus, nulla ratio
reddi potest, cur talis actus habeat ex natura
sua hunc effectum formalem expellendi talem
reatum quodamtempore, et non alio.
17. Secunda sententia. — Improbatur. —
Alii vero, etiamsi fateantur negotium hoc sa-
tisfactionis nostrse pendere ex pacto et lege
Dei, nihilominus dicunt in illo instanti fieri
aliquam remissionem pcense debitee pro tali
culpa veniali, ex alio principio, quod Deus
non remittit aliquam culpam, quin commutet
pcenam illi debitam in minorem ; hoc autem
non fit sine remissione alicujus pcenee. As-
sumptum patet, tum quia quoties culpa mor-
talis remittitur, commutatur pcena seterna in
temporalem; ergo multo magis quoties re-
mittitur culpa venialis, commutabitur pcena
temporalis in breviorem, vel remissiorem ;
tum etiam, quia quandiu homo in se habet
culpam, dignior estpcena, quam cum illa ca-
ret. Contra hanc vero sententiam etiam urget
argumentum illud, quod per talem attritio-
nem posset omnino expiari illa pcena. Sequi-
tur etiam, in eodem instantiper contritionem
de peccatis mortalibus posse vel tolli , vel
saltem remitti pcenam temporalem, debitam
pro eisdem peccatis. Denique sequitur, per
actus pcenales voluntarie elicitos post hanc
vitam, posse pcenas purgatorii aut breviores
aut leviores fieri. Quse omnia censeo esse in-
convenientia, et contra communem senten-
tiam Theologorum, ut latius in materia de
Satisfactione et Purgatorio dicetur.
18. In illo instanti nullam purgatorii pce-
nam remitti ex m illius contritionis. — Vera
solutio. — Respondetur ergo, in illo instanti
QILEST. LXXXVII. ARTIC. III.
contritionem nullam pcenam purgatorii remitti ex vi illius
contritionis, quee est sententia D. Thom., q.
7 de Malo, art. 10. Et ratio a priori est, quia
Deus statuit tempushujus vitse ad satisfacien-
dum per nostros actus, vel pcenas hujus vitse ;
tempus autem vitse futurse ad sustinendam
condignam pcenam ignis. Sicut auteminin-
stanti mortis extrinsece finitur hsec vita, et
intrinsece incipit alia, ita in illo jam non
habet locum modus satisfaciendi hujus vitee,
sed intrinsece incipit satisfactio per purgato-
rium ignem. Nec est necesse ut illa remissio
fiat cum commutatione pcense in minorem ,
nisi quatenus in eodem instanti incipit cum
ipsa remissione poena ignis, per quam ali-
quid solvitur, quamvis illa non sit proprie
diminutio pcenae quoad durationem tempora-
lem, sed quoad intrinsecum terminum ejus ,
et Iiecc ipsa non fit proprie per remissionem,
sed per solutionem. Neque est simile de re-
missione peccati mortalis, nam iUa fit per
gratise infusionem de novo, et ideo necessa-
rio tollit eeternitatem pcense ; fit etiam sem-
perin hac vita, et ideo, si fiat per actum pro-
prium, fit cum aliqua satisfactione pro pcena
temporali. Ex eademque causa provenit, ut
remissio venialis culpee in hac vita semper fiat
cum aliqua diminutione pcense sensus, quia
semper fit cum aliqua satisfactione ; perse au-
tem necessarium non est, ut quoties remittitur
culpa venialis, minuatur pcena temporalis, vel
quoad durationem, vel quoad intensionem
ejus. Nam quoad quamdam carentiam fami-
liaritatis, vel favoris divini, quam supra dixi-
mus esse conjunctam cum culpa quandiudu-
rat, concedere possumus hanc pcenam remit-
ti, etiam in anima separata, in eodem instanti,
in quo remittitur culpa, quia est intrinsece
illi annexa, ut supra declaratum est. Id autem
intelligendum est juxta capacitatem illius sta-
tus, ut latius infra in proprio loco.
ARTICULUS III.
Utrum venialia peccata remittantur per as-
persionem aquce benedicta?, etc. hujusmodi l.
1 . Ad tertium sic proceditur. Videtur, quod
vcnialia peccata non remittantur per aspersio-
nem aqua? lenedictce , et episcopalem lenedic-
1 Supra q. 65,
art. 3, ad 3, et A,
11, q. 3, a. 3, q.
et Mal., q. 1, art
art. i, ad6 et 8, et q. 83,
d. 16, q. 2, a. 2, q. A, et d.
3, et d. 21, q. 1, a. 1 et2;
12.
QU^ST. LXXXVII. ARTIC. IJI.
223
tionem, et alia hujusmodi. Pcccata enim venia-
lia non remittuntur sine pcenitentia, ut dic-
tum cst l. Sed pcenitentia per scsufficit ad re-
missionem venialium peccatorum. Ergo ista
nihil operantur ad hujusmodi remissionem.
2. Prceterea, quodlibet istorum eamdem re-
lationem liahet ad unum peccatum veniale, et
ad omnia. Si ergo per aliquod istorum remitti-
tur aliquod peccatum veniale, sequitur, quod
pari ratione remittantur omnia. Et ita per
unam tunsionempectoris, velperunamaspersio-
nem aquce lenedictce, redderetur liomo immu-
nis ab omnibus peccatis venialibus, quod vide-
tur inconveniens .
3. Prceterea, peccata venialia inducunt rea-
tum alicujus pcence, licet temporalis : dicitur
enim 1 Cor. 3, de eo, quisuper&diftcat lignum,
fcenum et stipulam, quod salvus erit, sic ta-
men quasi per ignem. Sed hujusmodi, per quce
dicitur peccatum veniale dimitti, vel nullam,
vel minimam pcenam in se habent. Ergo non
sufficiunt ad plenam remissionem venialium
peccatorum.
Sed contra est, quod Aug. dicit in lib. de
Pcenit. 2, quod pro levibus peccatis pectora
nostra tundimus, et dicimus : Dimitte nobis de-
bita nostra. Et ita videtur, quocl tunsio pecto-
ris, et Oratio Dominica causent remissionem
venialium peccatorum. Et eaclem ratio videtur
esse de aliis.
.Respondeo diceudum, quod (sicut dictum est s)
ad remissionem venialis peccati non requiritur
novce gratice infusio, sed sufficit aliquis actus
procedens ex gratia, quo aliquis detestetur pec-
catum veniale, vel explicite, vel saltem impli-
cite ; sicut cum aliquis ferventer movetur i%
Deum. Et ideo triplici ratione aliqua causant
remissionemvenialium peccatorum . Uno modo,
in quantum in eis infunditur. gratia; quia per
infusionem graiim tolluntur venialia peccata,
ut supra dictum est. Et hoc modo per Eu-
charistiam, et extremam unctionem, et uni-
versaliter per omnia sacramenta novie legis, in
quibus confertur gratia, peccata venialia re-
mittuntur. Secundo, inquantum sunt cum ali-
quo motu detestationis peccatorum. Et hoc
modo confessio generalis, tunsio pectoris , et
Oratio Dominica operantur ad remissionem ve-
nialium peccatorum ; nam in Oratione Domi-
nica petimus : Dimitte nobis debita nostra.
Tertio modo, in quantum sunt cum aliquo motu
1 Art. 1 hujus queest.
2 In lib. de Medicina pcenit., c. 2, tom. 9.
3 Art. 2 hujus qusest.
reverentice in Deum, et ad res divinas. Et lioc
modo bcnedictio episcopalis, aspersioaquw bene-
dictce, qucelibet sacramentalis unctio , oratioin
ecclesia dedicata, et si aliqua alia sunt hujus-
modi,operantur ad remissionem venialium pec-
catorum.
Ad primum ergo dicendum, quod omnia ista
causant remissionem peccatorum venialium, in
quantum inclinant animum ad motum pceni-
tentice, qui est detestatio peccatorum , vel im-
plicite, vel explicite.
Ad secundum dicendum, quod omnia ista,
quantum est de se, operantur ad remissionem
omnium peccatorum venialium. Potest tamen
impediri remissio quantum ad aliqua peccata
venialia, quibus mens actualiter inhceret ; sicut
et per fictionem interdum impeditur effectus
baptismi.
Ad tertium dicendum , quod per prcedicta
tolluntur quidem peccata venialia quantum ad
culpam, tum virtute alicujus satisfactionis,
tum etiam virtute charitatis, cujus motus per
prcedicta excitatur. Non autem per quodlibet
prcedictorum semper toliitur totus reatus pce-
nce ; quia sic qui esset omnino immunis a pec-
cato mortali, aspersus aqua benedicta, statim
evolaret. Sed reatus prnme remittitur per prce-
dicta secundum modum fervoris in Deum, qui
per prcedicta excitatur , quandoque magis ,
quandoque autem minus.
COMMENTARIUS.
i. Quamvis D. Thom. in titulo prsecipue
videatur quserere de virtute, quam sacramen-
talia hahent ad tollenda peccata venialia, ta-
men in corpore etiam de sacramentis respon-
det. Et de illis imprimis dicit, per omnia sa-
cramenta novse legis peccata veniaha remitti.
Quod probat, quia per omnia sacramenta in-
funditur gratia ; per infusionem autem gra-
tiee, tolluntur peccata veniaha, ut supra (in-
quit) dictum est, scilicet, art. prseced. Non de-
clarat autem D. Thom. quid requirant sacra-
menta ut habeant hunc effectum, neque an
singula sacramenta remittant omnia peccata
venialia, quee inveniuntin homiue, vel quee,
aut qualia , sed tantum indefmite loquitur.
Nec denique an semper hoc faciant, vel ah-
quando ; *insinuat tamen, quandocunque gra-
tiam infundunt, tohere etiam venialia pecca-
ta. Sed heec omnia explicabimus disputatione
sequente.
2. Ratio autem D. Thomse preetermitti hic
non potest. Nam, vel destruit expositionem a
224 QU/EST. LXXXV
nobis datam art. 2, vel non recte colligit. Cnm
enim ibi dixit D. Thom., per infusionem gra-
tise tolli peccata venialia, interpretati hoc su-
mus de infusione primae gratiae, quatenus ha-
bet adjunctum motum in Deum, et in pecca-
tum ; at sacramenta non omnia infundunthoc
modo primam gratiam, saltem per se loquen-
do ; nec requirunt ad suos effectus motum in
Deum, et in peccatum; ergo vel D. Thomas
non recte subsumit, vel prior illa propositio
male a nobis exposita est. Quocunque autem
istorum concesso, infirma redditur ratio. De
primo per se constat. De secundo probatur : .
sicenim fundamentumrationis erit,per omne
augmentumgratise illa peccata remitti ; quod
falsum esse supra ostendimus.
3. Conciliantur loca. — Respondeo, objec-
tionem concludere obscurum esse sensum
ilhus propositionis D. Thom., quando infundi-
tur gratia adulto , venialia peccata remiiti.
Tamen, quia nec veritas ipsa aliud patitur,
nec verba etiamD. Thom.in art. 2, ut ibi os-
tendimus, ideo ab interpretatione ibi data
discedendum non est, Hunc vero locum duph-
citer possumus interpretari. Primo, licet non
omnia sacramenta per se sint instituta ad
dandam primam gratiam, omnia tamen ali-
quando iUam dare posse, juxta sententiam D.
Thoro., ut in superiori tomo latius vidimus ;
ideoque D. Thom. hic non loquitur de sa-
cramentis in omni operatione sua, sed quando
primam gratiam infundunt ; ita ut ex hoc ar-
ticulononhabeamus, ex sententiaD. Thomse,
sacramenta semper renhttere venialia peccata,
secl tunc solum quando primam gratiam infun-
dunt. Et adhuc, tunc non omnino semper, sed
regulariter, et interveniente ex parte hominis
sufticiente motu contra peccatum veniale. Et
in hoc sensu procedit ratio aptissime, et ces-
sant omnes difficultates. Multum autem du-
bito, an heec fuerit mens D. Thom., propter
absoluta et universalia verba ejus. Et ideo
addere possumus, quamvis sacramenta non
infundant semper primam gratiam, nec per
se, tamen quoties ahquam gratiam infundunt,
ea efficacitate illam conferre, quse sufficeretad
dandam primam gratiam, si in subjecto non
praecessisset, dummodo obicem non poneret
(quod semper praesupponendum est) ; et ideo
hic subsumit omnia sacramenta infundere
gratiam, scilicet, vel actu, vel quantum est
ex sua efficacia. Etideo ad hanc rationem ne-
cesse non est, ut, quoties augetur gratia, re-
mittantur venialia ; sed quoties augetur tali
modo, ettali efficacitate, quee exse ad dandam
II. AUTIC, IV.
primam gratiam sufticeret. Quamvis autem D.
Thom. non declaret, subintelligit tamen re-
quiri dispositionem ex parte recipientis, sicut
in art. 2 explicuerat, ad quem se remittit.
Qualis autem, et quanta esse debeat haec dis-
positio cum sacramento conjuncta, nospostea
declarabimus.
4. Secunda assertio, quee ex reliqua parte
articuli colhgitur, est : sacramentalia operan-
tur ad remissionem venialium peccatorum,
in quantum fiunt cum aliquo motu detesta-
tionis peccatorum, aut reverentia in Deum,
vel res divinas. Non explicat autem D. Thom.
qualis debeat esse ihe motus ; satis tamen ex
verbis ejus constat non postulare, ut sit verus
actus contritionis, vel amoris Dei super om-
nia, sed quselibet detestatio formalis, vel vir-
tualis de peccato veniali, dummodo in chari-
tate, etaliquo modo ex gratia fiat, ut in solut.
ad 3 declarat. Rursus non exponit D. Thom.
quomodo heec sacramentalia operentur ad ex-
citandum hunc motum, etan suppleantaliqua
ex parte ejus insufficientiam et defectum ; sed
hsec tradentur a nobis disputatione sequen-
te. Argumentorum solutiones non indigent
aliqua expositione.
ARIICULUS IV.
Utrum veniale peccatum possit remitti sine
mortali l.
1. Ad quartum sic proceditur. Videtur ,
quod veniale peccatum possit remitti sine mor-
tali. Quia super illud Joan. 8: Qui sinepec-
cato est vestrum, primus in illani lapidem mit-
tai , dicit qucedam glossa, quod omnes illi erant
in peccato mortali ; venialia enim eis dimitte-
bantur per cceremonias. Ergo veniale peccatum
potest remitti sine mortali.
2. Prceterea, adremissionem peccati venialis
non requiritur gratia? infusio, requiriiur au-
tem ad remissionem mortalis. Ergo veniale
peccatum potest remitti sine mortali.
3. Praterea, iplus disiat peccatum veniale
a mortali, quam ab alio veniali. Sed unum ve-
niale potest dimitti sine alio , ut dictum est 2.
Ergo veniale potest dimitti sine mortali.
Sed contra est,quod dicitur Matth. 5 : Amen
dico tibi, non exies inde (scilicet ex carcere, in
quem intruditur homo pro peccato mortali) do-
1 Inf., q. 90, art. 4, ad3;et4, d. 16, q. 2,
art. 1, q. 2 et 3.
2 Art. prccced., ad2, et q. preeced., art. 3.
DISPUTA.T. X
nec reddas novissimum quadranlem. Per quem
significatur veniale peccatum. Ergo veniale
psccatum non remitiitur sine mortali.
Respondeo dicendum, quod [sicut sapra dic-
tum est {) remissio culpce cujuscunque nunquam
fit, nisi per virtutem gratice : qitia, ut Apost.
dicit Rom. A, ad gratiam Dei pertinct, quod
Deus alicui non imputet peccatum : quod glossa
ili exponit de veniali 2. Iile aittem, qui cst in
peccato mortali, caret gratia Dei. Unde nul-
lum veniaie sibi remittitur.
Ad primum ergo dicendum, quodvenialia ibi
dicuntur irregularitates sive immundltice, quas
contrahebant secundum legem.
Ad secunditm dicenditm, quodlicet ad re-
missionem peccati venialis non requirakir nova
in/usio habitualis gratice , requiritur tamen
aliquis gratice actus, qui non potest esse in eo
qui subjacet peccato mortali.
Ad tertium dicendum, quod peccatttm veniale
non excludit omnem actum gratice, per quem
possunt omnia peccata venialia climitti. Sed
peccatum mortale excludit totaliter habitum
gratice, sine quo nullum peccatum mortale,
vel veniale remittitur. Et ideo non est similis
ratio.
Littera divi Thomse est clara, et res ipsa
jam explicata est.
DISPUTATIO XII.
DE REMISSIONE VEiSIALIUM PER ALIA OPERA.
Hsec dispntatio proprie non spectabat ad
hunc locum, sed ad varia, pro diversitate re-
rum, quibus solet hic effectus ex opere ope-
rato tribui; tamen quia D. Thomas eam at-
tigit in art. 3, et, quia ad complementum hu-
jus materiee est necessaria, prsetermitti non
potuit ; prffisertim, quia exponere necesse
est, quem concursum habeat virtus pceniten-
tice ad hunc effectum, etiamsi ex opere ope-
rato fiat. Duo autem sunt capita, ad qua3 re-
ducuntur omnes causae, quibus iilo modo po-
test tribuitalis effectus, scilicet sacramenta et
sacramentalia ; et sub utroque varia membra
continentur, de quibus sub generali queestio-
ne breviter dici potest. Addi etiam hic posset
sacrificium Missa?, quod formaliter est distin-
ctum a prcedictis. Sed de illo sufficientfr dixi
superiori tomo, disput. 79, sect. 5.
1 Q. 86, art. 3.
2 Gloss. interlinearis, super illud : Beatus
j citi non imputavit Domhits peccaium.
XXII.
I. SECT. J.
225
SECTIO I.
Utram vcniale peccatum tollatur ex opere operato
per sacramenta.
i. Proponititr difficultas. — Ratio ditbii.
— Primum inquiri posset , an heec causalitas
ex opere operato habeat locum in rcmissione
peccati venialis ; nam , si habet , nemo pru-
dens negabit, quin per sacramenta novre le-
gis, generatim loquendo, interdum fiat, quam-
vis de particularibus sacramentis possit esse
dubitatio. Nam , cum ha?c sacramcnta insti-
tuta sint ad homines perfecte sanctificandos
ex opere operato, ethaec sanctificatio ex parte
consistat in remissione venialium peccatorum,
non potest toto huic generi sacramentOrum
hcec efficacitas denegari, si possibilis est. Ra-
tio autem dubitandi de hac possibilitate est
supra tacta , quia vel homo est saltem attri-
tus de peccato veniali, vel non ; si non, nun-
quam poterit tolli ex opere operato, alias tol-
leretur sine sufficienti mutatione voluntatis
humanaB, quod dicendum non est. Si autem
voluntas humana jam fuit sufficienter muta-
ta, statim aufertur peccatum veniale ex dis-
positione operantis , priusquam intervenire
possit efficacitas ex opere operato. Ergo nun-
quam datur locus huic modo remissionis ve-
niafis peccati.
2. Remissio venialis , quce fit simnl cum
mortali, potest et fit ex opere operato psr sa~
cramenta. — Haec difficultas prcesertim pro-
cedit in remissione venialis peccati, quee per
se fit sine conjunctione cum mortali peccato,
et ideo oportet de illa specialiter loqui. Nam
de altera, qure fit simui cum mortali, pro cer-
to supponendum est posse fieri ex opere ope-
rato, et de facto fieri per sacramenta, vel
plura, vel omnia. Primum patet ex ratione
contraria, quia tunc peccatum veniale non
potesttolli per solam attritionem, etiam si iila
ad veniale extendatur, quia non potest tolli
sine mortali, quod per solam attritionem non
toUitur; ergo, adveniente sacramcnto , pote-
rit veniale ex opere operato tolli , sicut tolli-
tur mortale. Sed fortasse negabit aliquis si-
militudinem, quia per sacramenlum infundi-
tur gratia, qute est forma natura sua incom-
possibilis cum peccato mortali, et ideo potest
ex opere operato excludi ; non est autem ilfa
forma incompossibilis cum peccato veniali ;
et ideo non sequitur respectu illius esse pos-
sibilem efficacitatem ex opere operato. Sed
contra, nam, ut Deus remittat peccatum ve-
do
226
IQILEST. LXXXVII. ARTIG. IV.
niale, non est necesse, ut infundat formara
physicam formaliter incompossibilem illi ,
quia revera , in rigore loquendo , nulla talis
est, et saltem est certum seepe fieri sine illa,
ut supra significatum est, et ex dicendis am-
plius constabit ; ergo per sacramentum potest
Deus remittere ex opere operato simul pec-
catum veniale cum mortali, applicando Christi
meritum, et ordinando gratiam ad utrumque
effectum.
3. Et hoc ipsum probatur , ostendendo al-
teram partem inductione sacramentorum.
Nam de sacramento pcenitentise supra id os-
tendimus, ex eo principio, quod sunt materia
sufficiens sacramenti pcenitentiee, quee pro-
pterea recte et utiliter in confessione dicun-
tur, ut dixitConc. Trid., sess. 14, c. 5. Com-
prehendunturque sub illis verbis Christi : Quo-
rum remiseritis peccata, remittuntur eis, Joan.
20. Ergo, sicut per potestatem clavium re-
mittuntur peccata mortalia exopere operato,
ita etiam venialia illis conjuncta , cum pro-
portionali dispositione, et attritione. Preeterea
idem est certissimum cle baptismo , ut late
ostensum est superiori tomo, disp. 28, sect.
3. Ubi non solum omnem culpani, sed etiam
omnem pcenam ostendimus remitti per ba-
ptismum homini sufficienter attrito ; atque
etiam probavimus non oportere, ut attritio in
contritionem mutctur, quod etiam de sacra-
mento pcenitentiee infra repetemus. De aliis
vero sacramentis quoad hunc modum remis-
sionis nihil est omnino certum, quia incertum
etiam est, an aliquando dent primam gra-
tiam; tamen , supposita probabili opinione
affirmante, aliquando dare illam, si bona fi-
de , et cum sufficienti attritione suscipiantur,
consequenterdicendumvidetur, etiam auferre
venialia, quee inveniunt cum mortalibus con-
juncta, si attritio adilla etiam extendatur (agi-
mus autem de remissione tantum quoad cul-
pam). Quodaperte sentitD. Thom.hic, et idem
sentiunt alii Doctores infra citandi. Ratio vero
est, quia, si gratia infusa per sacramentum
cum tali dispositione, remittit peccatum mor-
tale, verisimile est ordinari etiam a Deo ad
remittendum veniale ; vel aliter , si cum
eequali dispositione justificat Deus hominem
a peccato mortali, multo magis justificabit a
veniali ; vel, si Deus propter Christi merita
applicata per sacramentum, acceptat iUam
dispositionem ut sufficientem ad remissionem
mortalium , quamvis ex se non sufficeret,
multo magis acceptabit illam ad remissionem
venialium. Ex hac autem ratione solum con-
cluditur, per sacramenta remitti hoc modo ea
peccata venialia, quorum homo habet veram
et supernaturalem attritionem. An vero alia
etiam tollantur, vel tolli possint, in sequenti
puncto dicemus, nam quoad hoc eadem est
ratio in hoc, et in sequenti modo remissionis
venialis peccati.
Qiiid de remissione venialis, quando per se
sola fit.
4. Omnia sacramenta aliquando tollere pec-
catavenialia ex opere operato injustis. — Vera
resolutio. — De laptismo. — De pcenitentia. —
Dicendum ergo superest de remissione culpee
venialis, quando perse sola fitsine remissio-
ne mortalis ; nam tunc videtur nunquam ha-
bere locum opus operatum sacramenti, non
quia sacramento ex se virtus desit, sed quia
semper preevenitur a dispositione pcenitentis,
quse informataper gratiam habet vim satisfa-
ciendi, et expellendi peccatum veniale, ante-
quam sacramentum adveniat; et itadici pote-
runt sacramenta de se esse remissiva peccati
venialis,quoties invenerint illainhominebene
disposito, de facto tamen nunquam remittere
illa in hornine justo, quia jam invenient re-
missa, si ille est bene dispositus. Nihilomi-
nus dicendum censeo sacramenta aliquando
tollere peccata venialia ex opere operato in
hominibus justis. Quod, licet in quibusdam
sacramentis sit certius quam in aliis, de om-
nibus tamen est verisimile. Debaptismo suf-
ficiunt dicta in citata sect. 3, cum bis quee in-
ferius addemus. Et idem est de sacramento
pcenitentise, conjungendo quae in preecedenti
disputatione attigimus cum bis quee statim
dicemus. Quia vero heec duo sacramenta, per
se loquendo, sunt sacramenta mortuorum,
ideo in baptismo non habet locum hic casus,
nisi quando supponitur adultus prius justifi-
catus per contritionem cum baptismo in voto,
et postea veniahter peccasse, et sic accedere
ad sacramentum baptismi cum aliqua dispo-
sitione, quee per se non sufficiat, ut tollatur
peccatum veniale, nisi accedat vis sacramen-
ti; de qua dispositione statim dicemus. Insa-
cramento autem pcenitentiee frequentius et
magis per se habet locum hic casus, scilicet,
quando homo justus de solis venialibus con-
fitetur. Et tunc etiam potest intelligi duplex
efficacia in tali sacramento ad tollenda venia-
lia peccata : prima est quasipropria etperse,
quee solum versatur circa ea peccata quee
sunt materia talis confessionis ; et de hac suf-
ficienter dictum est in disputatione preece-
DISPUTAT.
d.enti, sect. 3. Alia vero efiicacitas esscpotest
ad tollenda peccata venialia omissa in tali
confessione, vel tx oblivione, vel voluntarie,
quod potcst fieri sine culpa ; et cpioad lioc vi-
detur esse eadem ratio de lioc sacramento,
et de caeteris ; quia, si habet hancvim, magis
est ex gcnerali ratione sacramenti novse le-
gis, quam ex propria talis sacramenti. In quo
differt a baptismo, nam hic ex propria et spe-
cifica.institutione onmia delet, quia est rege-
neratio, etperfecta ablutio, ut significanttam
actio materise, quam verba formee; nihilomi-
nus tamen quoad clispositionem necessariam
adtalem effectum eadem est utriusque ratio.
5. De extrema-unctione.—Eucharistia. — De
reliquis tribus sacramentis. — De cseteris vero
saeramentis vivorum, de duobus mihi fere
certum est, hunc habere eifectum quantum
est ex vi ipsorum. Unum est sacramentum
extremte unctionis, cle quo infra in hoc eo-
dem opere ex professo dicam ; nunc sufiiciant
verba Goncilii Tridentini, sess. 14, cap. 2, et
can. 2 de extrema-unctione, definientis illud
sacramentum et dare gratiam, et remittere
peccata, seu delicta ; et addit : Si qua? sunt
adhuc expianda ; ac peccatireliquias abstergit.
Ubi et distinguit peccata a reliquiis peccato-
rum, et dum dicit : Si quce sunt expianda,
plane significat se loqui de peccatis, quse ma-
nere possunt in homine jam justificato. Nisi
quis velit id intelligere de solo reatu pcenee
temporalis, quod violentum est, et prseter
vim verborum, preesertim quia ille reatus po-
tius pertinet ad reiiquias peccatorum. Aliud
est sacramentum Eucharistise, de cpio id late
tractavi superiori tom., disput. 63, sect. 4 0.
De aliis vero tribus sacramentis hoc absolute
negat Soto in 4, d. 14, cr. 2, art. 4. Idem ta-
men Soto, d. 45, art. 3, oppositum docere vi-
detur ; et, cum in priori loco videatur majo-
rem efficaciarn in hoc tribuere sacramentali-
bus, quam his sacramentis , in posteriori ait,
si aqua benedicta habet hanc vim fquodipse
inclicat), afortiori habere omnia. sacramenta.
Atque haec opinio est magis recepta inter
Theologos, ut patet exD. Thoma hic, et Bo-
nav. in 4, d. 21, art. 1, q.2;etAlense,dict. q.
65, membr. 3, art, 4, § 2;Leclesma, 4, p. 4,
q. 28, art. 3; Petro Soto,lect. 12 deEuchar.,
et 1 8 de Pcenit. Et hsec sententia, licet certa
auctoritate non constet, nequenecessariara-
tione probari possit, probabilior est. etmagis
pia. Quia imprimis non repugnat Christum
Dominum hanc virtutem dedisse his"sacramen-
tis. Deindeestconsentaneumfini omnibus sa-
XII. SECT I. 227
ciamentis communi, quia omnia sunt instituta
ad curationem ct sanctificationem animarum.
Deincle est consentaneum fini proprio unius-
cujusque sacramenti, qui est, uL aliquod mu-
nus sancte, et modo Deo grato perficiatur,
quod possunt venialia peccata suo modo im-
peclire, et maxime illa quae in unoquoque sa-
cramento speciahter repugnant fini ejus. Tan-
dem ob similes rationes probabiliter creditur
quodlibet sacramentum, bona fide susceptum,
tollere mortale peccatum, si illud inveniat;
ergo a fortiori idem dicendum est de peccato
veniali, si ex parte pcenitentis sit similis, aut
proportionalis dispositio .
Qucenam dispositio sufficiat acl liunc
effectum.
6. Primus disponendi modus. — Secundus.
— Jam vero explicandum sequitur, quaenani
sit illa dispositio : duobus enim modis intel-
ligi et cogitari potest. Primo, quod sacramen-
ta immediate preebeant aliquod auxilium, ex-
citans in nobis motum sufficientem ad tollen-
dum peccatum veiiiale. Secundo, quodipsum
sacramentum per se remittat veniale pecca-
tum, etiam absque motu voluntatis per se
sufficiente ad expellendum illud. Priorem mo-
clum sequuntur Petrus Soto et alii moderni,
et attribuunt D. Thom. hic, et supra, q. 79,
art. 4 ; et tenet aperte Alensis supra, et Bo-
nav. supra, etd. 23, art. 1, q. 1, ubi Duran-
dus, et alii ita sentiunt de extrema-unctione.
Juxta quam sententiam nunquam per sacra-
mentum remittitur peccatum veniale sine suf-
ficiente dispositione, seu opere operantis. Di-
citur tamen nihilominus tolli ex opere ope-
rato, quia illemet actus hominis operantis
provenit a sacramento ex opere operato. Pia-
tio esse potest, quia sacramentum non remit-
tit culpam aliquam nisi mediante aliqua for-
ma inheerente incompossibili cum tali pecca-
to ; heec autem forma respectu venialis pec-
cati non potest esse solus habitus, ut supra
ostensum est ; ergo esse debet aliquis actus.
7. Sacramentum per se remittere veniale si-
ne motuvoluntatis ad idsufficiente, vera reso-
lutio. — Nihilominus contrariam sententiam
censeo veriorem, et esse D. Tlioni., ut expli-
cuilatius dict. q. 79, art. 4. Eamdem tenet
Soto, ita inteUigens D. Thom. hoc loco. Indi-
cant etiam Paludanus et Capreolus in 4, d.
23. Et de Eucharistia et baptismo id probavi
inlocis supra citatis. Ratio vero generalis esse
potest, quia omnia sacramenta tollunt pecca-
tummortale absque dispositione, qiue per se-
228
QU.-EST. LXXXVII. ARTIC. IV.
ipsarn sufficiat.Unde non tantum excitant me-
liorem dispositionem, sed cum illaimperfecta
per se immediate tollunt ipsum peccatum
mortale; cur ergo non magis ita operabun-
tur remissionem venialis peccati?Et confir-
matur, nam alias ha3c remissio, vel nunquam
vel rarissime fiet per sacramentum, quia raro
contingit ut in illo momento in quo sacra-
mentum absolvitur, homo excitetur et perfi-
ciat meliorem actum et drspositionein, quam
toto tempore praBcedente habuerat. Quod ip-
sa experientia satis ostendere videtur, etiam
in his qui mediocri diligentia et attentione
ad sacramenta accedunt. Et declaratur, quia
vel hic effectus sacramenti est aliquod auxi-
lium excitans, quod a solo Deo operante con-
fertur ; ethoc non videtur esseinfallibile, aut
certa lege dari ex vi sacramenti, quia homi-
nes etiambenedispositi non semper recipiunt
has speciales motiones in ipso momento, quo
sacramenta suscipiunt. Vel est solum concur-
sus actualis gratiae adjuvantis ; et hic etiam
cum non sit, nec fiat actu in nobis sine nostra
actuaii cooperatione libera, non videtur esse
immediatus effectus ex opere operato aiicujus
sacramenti. Responderi autempotest, ratione
sacramentorum dari aliqua auxilia actualia
prEevenientia, quamvis non semper dentur
in ipsa actuali susceptione sacramenti, sed
postea congruis temporibus. Respondeo : si
tale auxilium in ordine ad remissionem pec-
cati venialis esset effectus sacramenti ex
opere operato, nullum tempus esset magis
congruum ad illud dandum, quam sit il-
lud , in quo recipitur sacramentum. Ne-
que aliquis auctorum dixit peccata venia-
lia, quse non remittuntur in ipsa suscep-
tione sacramenti, remitti postea aliquando
virtute sacramenti, quando per se, et non si-
mul cum mortalibus remittuntur, ut fieri
potest per baptismum, vel pcenitentiam.
8. Solvitur contrarium fundamentum. —
Nec fundamentum oppositum firmum est,
quia, ut supra ostendi, etiam actus, quo tol-
litur veniale peccatum , non semper est in-
compossibilis ex se, et natura sua cum pec-
cato veniali ; et ideo semper in his effectibus
adjungenda est ordinatio divina, supposita ex
parte causee vel dispositionis proportione
aliqua. Sic ergo in prassenti dicimus, quamvis
ex parte hominis non pra^cedat actus suffi-
ciens, ipsam gratiam sacramentalem, ut talis
est, esse formam moraliter sufficientem ad
hunc effectum. Et ideo D. Thom. hic solum
probathunc effectum ex oo, quod sacramenta
gratiam infundunt. Hsec autem gratia sacra-
mentalis quoad preesens, non addit supra ip-
sam gratiam, nisi ordinaticfhem divinam, qua
voluit ut gratia per talem causam , et ad ta-
lem finem indita, remitteret venialia, si homo
sic recipiens non poneret obicem.
Quid necesse sit ut Tiomo non ponat oiicem ad
Jiunc effectum.
9. Voluntas sacramenti sine complacentia
peccati sufficit. — Secl tunc superest explican-
dum, quid necesse sit ut homo non ponat obi-
cem ad hunc effectum. Et ratio dubii est su-
pra tacta, quia respectu mortalis peccati obex
non tollitur, nisi per aliquem actum, saltem
imperfectum, scilicet, attritionem ; ergo ali- ;
quid simile necessarium erit respectu venia-
lis peccati, saltem ex eo quod fuit actuale.
At vero, si attritio requiritur, illa sine sacra-
mento tollet hoc peccatum , ut supra dictum
est; ergo nunquam sacramentum tollet hu-
jusmodi peccatum sine dispositione per se
sufficiente; imo, loquendo moraliter, seu re-
gulariter, nunquamtollet, sed supponet abla-
tum per ipsum actum. Circa hoc, qui senserit
peccatum veniale nunquam tolli per soiam
attritionem , etiamsi persona sit grata , facile
explicabit hunc effectum respectu sacramen-
torum, dicendo sacramenta facere hominem
ex attrito contritum, ut sic dicam , etiam res-
pectu venialium , atque ita tolli obicem per
attritionem, et solvitur difficultas tacta, quia
negatur fundamentum ejus. At vero supposita
sententia a nobis posita, quod attritio in ho-
mine grato sine sacramento sufiicit ad tollen-
da venialia , dicendum consequenter est, ad
tollendum obicem minus requiri quam attri-
tionem, quandoquidem sola attritio ad totum
cffectum sufficit. Ut ergo homo suscipiens sa- \
cramentum non ponat obicem huic effectui,
satis est (opinor) quod accedat sine actuali
complacentia peccati venialis, et cum volun-
tate ac desiderio recipiendi sacramentum, el
effectum ejus. Ita etiam sentiunt Soto et Le-
desma. Et probatur retorquendo rationem
factam, quia ad hunc effectum non potest sa-
cramentum postulare et exigere attritionem,
alias postularet ipsum effectum jam factum ;
ergo nihil aliud potest cogitari , nisi illa ca-
rentia compfacentiee cum prajdicta voluntate.
Quod etiam docet D. Thom. in citatis locis ad
2. Addunt preeterea Soto et Ledesma, illam
voluntatem circa sacramentnm , et effectum
ejus, esse virtualem quamdam retractationem
peccati venialis, quatenus homo vult medici-
DISPUTAT.
nnra illius assumere. Item conjecturse saqie
adductse de levitate peccati venialis, et de cli-
gnitate gratiae, qtise in horaine supponitur,
hoc etiara confirmant. Quapropter non est in
hoc cequalis ratio, seu dispositio petenda res-
pectu venialis peccati et mortalis , nam per
raortale multo magis avertitur homo a Deo,
et ante remissionem ejus caret homo gratia ;
;il vero veniale peecatum est imperfecta, seu
fere nulla aversio, et aliunde relinquit gra-
tiam in homine, quse semper est dispositio
ad remissionem talis peccati ; et ideo , si ac-
cedat sacramentum, et non inveniat compla-
centiam formalem, aut virtualem , tollit il-
lud.
10. An tollantur omnia venialia quibus Tio-
mo non est actualiter affectus. — Opinio ne-
gans. — Opinio affirmans verisimilior. — Sed
hinc oritur difiicultas, nam videtur sequi ex
dictis, per quodlibet sacramentum tolli sem-
per omnia peccata venialia, quibus homo non
est actualiter affectus , quod non videtur ve-
risimile. Sequela probatur, quia ad hunc ef-
fectum non est necessaria positiva dispositio,
sed tantum carentia complacentise ; ergo, si
hsec non sit circa ullum peccatum, omnia tol-
lentur. Patet consequentia, tum ex illo prin-
cipio, quod sacramenta dant suos effectus non
ponentibus obicem ; tum etiam quia, induc-
tione factaper singula peccata, quodlibet au-
ferri potest ex vi sacramenti, supposita caren-
tia complacentise, et non est major ratio de
uno, quam cle alio ; ergo auferentur omnia.
Ad hanc difficultatem quidam concedunt to-
tum ; ita Sotus et Ledesma. Alii vero negant
sacramentum aequaliter tollere peccata ve-
nialia, ubi non esteequalis dispositio. Et qui-
dem antiqui Theologi disptitantes in particu-
lari de Eucharistia ita sentiunt in4, d. 12, ut
videre licet in D. Thom., q. 2, art. 2; D. Bo-
navent., 2 part. distinctionis, art. 1, q. 3; Ri-
chardo, art. 5, q. 2; Alens., 4 par., q. 41,
memb. 1 , art. 1 ; et Gabriel. , lect. 85 in canon. ;
et D. Antonin., 3 part,, tit, 14, c. 12, § 5. Et
ratio est, quia , licet sacramenta dent suos
effectus non ponentibus obicem, non tamen
cequaliter dant omnibus, sed pro ratione dis-
positionis, ut patet tam in effectu gratise,
quam in effectu remissionis pcenae temporalis;
non enim totam remittunt etiam non ponenti
obicem, sed pro gradu et qualitate disposi-
tionis ; ergo idem dicendum est de peccatis
venialibus. Propter quod lisec res mihi dubia
videtur et incerta. Nam, affirmando priorem
sententiam, nullum absnrdum, vel inconve-
XII. SECT. I. 229
niens scqui video , quanquam cfficaci funda-
mento ostencli non possit, prsesertim de om-
nibus sacramentis, ut ratio in contrariuni
facta declarat. Multum tamen favet illi sen-
tentise D. Thom. hoc loco, ct ut minimum
videtur probabilius , omnia sacramcnta ha-
bere vim ad hanc universalem remissionem,
si ex parte hominis sit proportionata disposi-
tio ; quia ex parte ipsorum sacramentorum
non potest esse imperfectus et dimidiatus hic
etfectus , cum nitantur in merito Christi infi-
nito , et nulla rationc probabili fingi possit,
esse de se determinata ad ccrtum numerum
et qualitatem peccatorum venialium, magis
quam mortalium.
11. Probatur in baptismo opinio affirmans.
— Cajetani distinctio inter baptismum aquce
et sanguinis rejicitur. — Jam vero descenden-
dum est ad particularia. Et de baptismo sine
dubio est probabilius auferre omnemculpara,
etiam venialem, ubi non invenerit voluntatem
resistentem, cjuia est regeneratio et renova-
tio totius hominis. Et hoc etiam affirmavit
hic D. Thom., art. 1, ad2, de baptismo san-
guinis, et solum requirit, ne adsit compla-
centia actualis contraria. Cajetanus vero, in
commentario illius solutionis,nescio quod clk-
crimen invenit inter baptismum sanguinis et
aquee ; nam, si catechumenus, verbi gratia, ha-
bens propositum mentiendi, in somno interfi-
ciatur pro Christo, dicit illi remitti illucl pec-
catum veniale, non obstante illa voluntate
virtuali ex priori proposito manente; si ta-
men baptizetur baptismo aquse, dicit non tolli
illud veniale peccaturn, propter virtualem com-
placentiam. Nullam vero affert probationem,
neque ego ullam video. Nam si illa virtualis
complacentia est obex, ita ut illi non detur
remissio venialis peccati , etiam per marty-
rium non tolletur ; si vero non est obex, per
baptismum aquse tolletur, quia baptismus om-
nia remittit non ponenti obicem. Dicere au-
tem quocl respectu unius sit obex, et non res-
pectu alterius, non video quo fundamento di-
catur. In utroque autem casu, si illucl pecca-
tum veniale nulio modo fuit retractatum, ne-
que post illud habuit homo aliquem actum,
quo, vel formaliter, vel saltem virtualiter vo-
luerit illud a se expellere, vel remedium ali-
quod adhibere, desiderando, verbi gratia,ba-
ptismum, vel martyrium, vel aliquid simile,
non existimo remitti illud peccatum etiam
per illa baptismata quse majus in hoc habent
privilegium, quia existimo semper requiri ali-
qualem dispositionem, vel mutationem vo-
230
QILffiST. LXXXVII. ARTIC. IV.
limtatis ; hanc vero oportet esse posteriorem,
quam propositum ipsum peccandi venialiter.
Si autem post tale propositum liomo habet
aliud desiclerium, vel voluntatem aliquomodo
repugnantem ipsi peccato veniali, id satis erit
ut auferaturtam per baptismum aquce, quam
sanguinis , propter rationem factam.
42. Idem in pmnitentia ostenditur. — Idem
de extrema unctione judicatur . — Deincle de
pcenitentia existimo auferre omnia peccata
venialia, quee vel liomo confitetur, juxta ali-
quem probabilem modum ex superius positis
clisputatione prsecedente ; vel si in illis pec-
catis hoc locum non habet propter specialem
rationem hujus sacramenti requirentis forma-
lem pcenitentiam ad sui constitutionem, sal-
tem remittet alia peccata, de quibus homo
non est attritus, maxime si sint oblita, et non
vohmtarie omissa, quia quantum est ex se,
omnia illa subjicit clavibus, et quia illud sa-
cramentum habet vim tollendi peccata, etiam
oblita, si non inveniat obicem. At vero de
aliis peccatis, quae homo vohmtarie non sub-
jicit clavibus, non est res adeo certa ; et for-
tasse major aiiqua dispositio circa illam re-
quiritur. De extrema vero unctione probabile
est semper omnia remittere, si sint aliquo
modo ex supra cleclaratis retractata. Quod si-
gnificatur Jacob. 5 : Si in peccatis est, remit-
tentur ei. Et in supra citatis verbis Concilii
Tridentini. Item, quia illud est copiosum ef
extremum remedium ad hunc finem colla-
tum.
43. In aliis sacramentis opinio negans cen~
setur probabilis. — Respmdetur interrogationi
affirmantis sententice. — De aliis vero sacra-
mentis res est dubia. Tamen verisimilior est
posterior sententia propter rationem fac-
tam. Unde, licet verum sit quod supra dixi-
mus, solam voluntariam susceptionem sacra-
menti, ablato obice , sufficere ad remissio-
nem venialium, sicut sufficit ad augmen-
ium gratiae , non tamen inde fit, ut suffieiat
ad remissionem omnium venialium , sicut
nec sufficit ad omne augmentum gratiee; si-
cut ergo sic recipienti tale sacramentum ex
institutione divina definitus est certus gradus
gratise, qui augebitur in melius disposito, ita
eodem modo definita est certa remissio ali-
quorum venialium, quee erit major in melius
disposito, et poterit esse integra et totalis in
perfecte disposito. Et ad illam interrogatio-
nem, quando non tolluntur omnia, cur po-
tius heec quam illa tollantur, cum et dispo-
sitio et sacramentum sit eeque indifferens,
respondeo primo, eamdem interrogationem
fieri posse de remissione pcenae, quando, sci-
bcet, non tollitur tota , quare remittatur ea,
quae debetur huic peccato potius quam al-
teri. Secundo ergo dicitur hoc posse remitti
in divinam voluntatem, quia cum ex parte
nostra non detur causa, ipse remittit quod
vult. Tertio dici potest probabiliter, unum-
quodque sacramentum esse magis institutum
ad qusedam peccata tollenda, quam alia, et
illa prius tollere , deinde illa, quee eisdem
propinquiora sunt; ut Eucharistia prius tol-
lit peccata venialia repugnantia charitati ,
primum Dei, deinde proximi ; quod si heec
non inveniat, vel plura possit remittere ,
tollit deinde ea , quoe repugnant spei, vel
fidei , deinde ea , quse religioni , et sic de
aliis. Confirmatio fortasse per se primo tollit
ea, quse repugnant fidei. Ordo, quae repu-
gnant religioni ; matiimonium, quaa castitati,
et sic de aliis. Fortasse etiam quando coetera
sunt paria, illud peccatum prius tollitur ,
quod antiquius est, vel secundum aliam si-
milem proportionem.
SECTIO II.
Utrum sacramentalia remittant peccata venialia
ex opere operato.
\ . Sex cwremonialia, quibus remissio venia-
lis solet atiribui. — Dehis sacramentalibus qua-
tcnus sunt caeremoniae quaedam institutae ab
Ecclesia ad ornatum, solemnemque ritum sa-
cramentorum, disputavi superiori tomo, dis-
put. 45, ubi in sect. 4 nonnulla etiam de hac
materia attigi. Hicvero latius utimur hac vo-
ce pro quihusdam rebus , vel actionibus sa-
cris, quibus hic effectus remittendi venialia
solet attribui, quee solent numerari, quae hoc
versu comprehenduntur :
Orans, lincius, edens, confessus, dans, benedicens,
id est, Oratio Dominica, aqua benedicta, pa-
nis benedictus, confessio generalis, eleemo-
syna, Episcopi vel Abbatis consecrati bene-
dictio : illee enim sex voces ad ha?c sex mem-
bra accommodantur. Adduntur autem tria
alia, scilicet, oratio in ecclesia consecrata ,
timsio pectoris, et sacra unctio. Sed duo prio-
ra reduci possunt ad orationern ; sacra vero
unctio , principaliter sumpta, sacramentum
est, et non sacramentale ; vel, si sit sermo de
ceeremoniali un-stione, potestreduci ad tinc-
tionem. Unde autem heec omnia colligantur,
et quo fundamento dicantur esse rernedia ad
DISPUTAT,
tollencluni peccata venialia, in discursu vide-
bimus.
Prima opinio affirmans.
2. TnplicUer explieaticr. — Primo. — Secim-
do. — Tertio. — Dehis ergo sacramentalibus du-
plex cst opinio. Prima est, hcec omnia habere
hunc cffectum ex opere operato : quae tribus
modis explicatur. Primus est, hoc facere tan-
tum mediate, excitando actum sufficientem.
Ita Petrus Soto, lect. 18 , et videtur favere D.
Thom. hic, art. 3, et q. 7 de Malo, art. 2. Si-
gnificat Gabrielin4, d. 46, q. 5, art. 3, dub.
3. Secundus modus est, remittere immediate,
ita tamen utrequirant attritionem, saltemim-
perfectam. Ita significant Paludan., d. 16 ,
q. 1, articulo secundo, concl. 4 ; et D. Anto-
nin., 1 part., titulo clecimo , c. -I , § 4; Bonav.,
d. 2, a. 1, q. 2, quamvis Bonav. non requi-
rat formalem motum attritionis, sed submis-
sionis, devotionis, vel reverentice in Deum.
Non declarant autem hi auctores, an talis ac-
tus interior debeat esse per se sufficiens ad
remissionem peccati venialis, vel quo modo
juvetur ab actu exteriori. Tertius modus est,
immediate id facere ad moclum sacramento-
rum, si non inveniant complacentiam contra-
riam, et homo vel pia actione, vel religiose
utatur aliqua ex his rebus. Ita Victoria in
Summa quarti, n. 99 de Pcenit. Et eum se-
cuti sunt Soto in 4, d. 11, q. 2, art. 4, et d.
15, q. 2, art. 3; Ledesma, 1, part. 4, q. 28,
art. 3 ; Cano, lib. 12 de Locis, c. 23, ad 9; et
iclem sentit Major in 4, d. 13.
3. In unoquoque autem ex illis niodis sumi-
tur fundamentum ex impugnatione aliorum,
quod brevitatis causa omitto, et quia facile
ex dictis colligi potest. Primus enim moclus
fundatur in generali principio, quod peccati
venialis remissio non fit sine sufficienti motu
interiori; etideo,si hcec sacramentalia habent
aliquam specialem vim, necesse est, ut illa sit
ad excitandum talem motum. Secundus au-
tem modus in hoc fundari potest, quod pec-
cati venialis remissio, licet requirat motum
internum, non tamen semper perfectum, et
per se sufficientem ; et ideojuvari potest per
hos actus exteriores ex Ecclesice institutione,
quia, sicut Ecclesia potest concedere inclul-
gentias, ita videturposse hoc facere. Tertius
vero ultra hoc addit, necessarium esse hunc
effectum esse infallibilem, si homo non ponat
obicem actualis vel virtualis complacentia? ,
quia alias non esset proprie ex opere opera-
to, quod tamen videtur necessarium , cum
XII. SECT. II. 231
hcec assignentur tit specialia remedia contra
hrec peccata, quasi vi propria aliquid contra
illa operentur ; ad illucl autem satis est, quod
homo his rebus utatur cum voluntate religio-
sa obtinendi per illa effectnm ab Ecclesia in-
stitutum ; nam illa voluntas, supposita Eccle-
sice institutione, est qucedam virtualis displi-
centia venialispeccati. Major vero specialiter
fundatur in hoc, quocl remissio venialis pec-
cati tantuni est remissio pcence, quam Eccle-
sia conceditperindulgcntias, et ita etiam po-
test concedere per hsec sacramentalia.
Secunda opinio negans.
4. Secunda vero opinio generaliter negat
his omnibus efficaciam exopere operato. Hcec
est antiquorum Theologorum opinio, quam
magis indicat D. Thom. citatis locis ; nun-
quam enim dixit illam excitationem fieri ex
opere operato. Glarius in 4, d. 16, q. 2, art.
2, qusestiunc. 4, et d. 21, q. 2, art. 1; Alens.,
4 p., qucest. 65, memb. 3, art. 4; Durand., d.
21, q. 3; et ibi Bonavent., art. 3, q. 1 ; Ri-
chard., art. 3, q. 1 ; Abulensis, 4Reg. 2, q.
39;Turrecrem., inc. Tres auiem, de Pcenit.,
d. 1, art. 3, et in c. Aquam, de Consecr.,d.
3, et alii. Fundamentum est, vel quia Eccle-
sia non habet potestatem instituendi causam,
quce possit bunc effectum ex opere operato
conferre ; vel quia, etiamsi habeat, non con-
stat de tali institutione. Et hcec sententia mihi
probatur. Ut tamen ejus fundamentum intelli-
gatur, advertendum est, hcec sacramentalia
non habere efficaciam ex institutione Christi,
quia non sunt a Christo instituta, sed ab Ec-
clesia, ut in priori loco citato ex 3 tomo latius
tractavi. DeinstitutioneautemEcclesise, et ac-
tio, et potestas dubice sunt quoad hunc effec-
tum ex opere operato. Et ideo breviter de
utraque dicam.
Sacramentalia non tollere peccata ex opsre
operato.
5. Assertio prima. — Oratio Dominica. —
Tunsiopectoris. — Eleemosyna. — Dico ergo
primo : nullum sacramentale est in Ecclesia,
de quo constet esse institutum ad tollendas
culpas A^eniales ex opere operato. Hoc probo
breviter, discurrendo per omnia supra nume-
rata. Et imprimis, Oratio Dominica , tunsio
pectoris, et eleemosyna immerito numeran-
tur inter sacrarnentalia;nulla enim est in Ec-
clesia specialis institutio, aut benedictio circa
hujusmodi res ; neque in decretis aliquid hu-
jusmodi invenitur. Nam qu?e citari solent
232
cx cap. Tres sunt
Medicamentum, et cap. Quamobrem, de Pceni-
tentia, d. 1, et cap. De quotidianis, de Pce-
nit., d. 3, sumpta sunt ex Augustino, de Pce-
nitent. medicina, cap. 2 , et lib. 50 Homilia-
rum, liom. ult., c. 3; Hier., Daniel. 4; Ghry-
sost., liom. 6 ad Heb. Et Ambr., de Elia et
Enocli. De tunsione pectoris, loquitnr specia-
liter August. in epist. 108. Qui non de aliqua
institutione Ecclesiee loqimntur, sed de effi-
cacia, quam illa opera, ut sunt actus virtu-
tum , habent ad obtinendam remissionem
peccatorum, pcr modum impetrationis, vel
dispositionis. Unde respectu mortalium pec-
catorum illis tribuunt aliquam efficaciam, ut
etiam colligi potest ex Conc. Tolet. IV, c. 9 ;
sed quo peccata venialiaminora sunt, eo ma-
jor est virtus in illis operibus ad eorum re-
missionem.
6. Confessio generalis. — Idem certum vi-
detur de confessione generali ; nullum enim
est decretum continens, vel indicans specia-
lem institutionem, nec antiqui Theologi ejus
meminerunt ; sed, quia illa confessio est ex-
terior actus pcenitentice, si debito modo fiat,
et illi correspondeat interior actus proportio-
natus, delebit qnidem peccata venialia, non
ex opere operato, sed ex dispositione ope-
rantis, quia est universalis detestatio pecca-
torum. Quod etiam notavit Soto supra , di-
cens (et merito) id non probari ex dict. c. De
quotidianis. Quod est August., inEnchir., c.
71, et in eo nulla est mentio de confessione
generali. Addit vero Soto hoc esse receptum
communi consuetudine Ecclesice , et sentit
sufficere ad hanc efficaciam ex opere opera-
to. Sed revera non sufficit sine institutione,
quia, si est sermo de consuetudine tantum
illius boni operis, illa non magis potest hoc
prrestare in hoc opere, quam in aliis operi-
bus bonis. Sivero sit sermo de consuetudine
sub hac apprehensione, si apprehensio est
falsa, nihilpoterit conferre ad hunc effectum.
Acldo etiam, non esse verum dari hanc con-
suetudinem hoc modo explicatam, cum plu-
res, et fere omnes docti viri oppositam exis-
timationem habeant. Ac denique , qualis-
cunque esset illa consuetudo , non posset
sufficere ad hunc effectum, sicut neque ad in-
dulgentiam, velremissionem pcenae, nisi prae-
cedat concessio habentis potestatem. Aiunt
vero quidam moderni, quamvis confessio per
se sola non sufficiat ad remissionem, tamen
deprecationem illam, qua?. solet ex usu Eccle-
sia? dici a sacerdote, scilicet : Misereaturtui,
QU7EST. LXXXVII. ARTIC. IV.
et cap. Medicina, et cap. etc, Indulgentiam, absolutionem, etc, tollere
ex opere operato venialia. Quod affirmat So-
to,d. 48, q. 4, art. 4, quando dicitur a sacer-
dote. Yictoria vero in Summa A, etLedesma,
2, p. 4, q. 7, art. 3, hoc ostendunt, etiamsi
dicatur a laico. Sed nullus eorum adducit
fundamentum : unde, qua facilitate dicitur,
rejicitur : quia in re, quse pendet ex positiva
institutione , nihil affirmari potest , nisi vel
constetexclecreto aliquo, vel ex aliqua aucto-
ritate, aut traclitione : neutrum autemhic in-
venitur. Ilia ergo solum est queedam depre-
catio, quse, si fiat a ministro Ecclesioe, nomi-
ne ejus habebit aliquam majorem vim impe-
trandi, propter Ecclesiee merita.
7. De episcopali benedictione. — De oralione
facta in ecclesia consecrata. — Et idem censeo
de episcopali benedictione. Et sumo ex Au-
gust., epist. 59, q. 5, ubi eam vocat interpel-
lalionem. quamdam .De qua videri possunt plura
apud Joannem Durandum, lib. 2 de Ritibus
Eccles., c. penult. Citari autem solet de hac
benedictione, et pro hoc effectu, c. Benedictio,
et c. Dictum, et c. Maledicam, 1, q. 1. Sed
nihil ad rem praesentem faciunt. Nam in 1 et
3 c. nulla de hac re, aut alia simili mentio fit;
in secundo vero solum ait Augustinus, sacra-
mentalium consecrationem , seu benedictio-
nem non privarisuo effectu, etiamsi sacerdos
ministrans malus sit. Denique solent Episcopi
concedere indulgentiam , quando solemniter
benedicunt; illa vero spectat, vel ad impetra-
tionem aliquam, vel ad remissionem ahcujus
pcenee, non culpse. Preeterea, oratio facta in
ecclesia consecrata habet fortasse apud Deum
aliquam majorem vim ad impetrandum, pro-
pter Ecclesiaa merita, tamen effectum ex ope-
re operato nullum habet , ut latius ostendi
dict. disp. 15. Quod vero Palud. adducit ex
3 Reg. 4 : Qui oraverit in domo liac, vel nihil
probat, vel ad summum declarat a simili ge-
nus illud impetrationis.
8. De sacramento unctionis. — De pane be-
nedicto. — Prteterea, de sacramento unctionis
extat titulus in Decretal., qui solet citari ad
hoc ; sed sine causa, quia ibi solum fit mentio
extremce unctionis et confirmationis, quee non
sunt sacramentalia, sed sacramenta. Recen-
sentur etiam qusedam aliee unctiones ccereino-
niales ; sed de nulla dicitur, quod fiat ad tol-
lenda venialia, sed et ad ornatum et ad ali-
quam sacram significationem , et fortasse
etiam ad aliquam impetrationem. De pane be-
nedicto constat nobis ejus usum esse anti-
quissimum ; de quo multa videri possunt apud
DISPUTAT.
Waklensem, do Saeramentalibus, c. 467, et
Durand.jd.lib. 2, c. ult. Inter alips vero ejus
meminit August., lib. 2 de Peccat. meritis,
cap. 26, et vocat panem catechumenorum ;
nam illis non dabatur Eucharistia, sed loco il-
lius dabatur hic panis benedictus. Unde con-
stat non fuisse institutnm ad tollenda venialia
ex opereoperato, quiacatechumeni non erant
capaces hujus effectus ante baptismum. Sole-
bant autem fideles communicare diebus do-
minicis; postca vero , cum illa consuetudo
paulatim aboleretur, introductum est, ut pa-
nis benedictus daretur etiam baptizatis, quasi
in memoriam et significationem Eucharistiee ;
ergo nullum est bic fundamentum hujus ef-
fectus. Nam c. Cum omne crimen, de Cons., d.
2, quod Soto ad hoc propositum affert, nihil
omnino ad causam facit, quia ibi solum dici-
tur, omne crimen atque peccatum, oblatis Deo
sacrificiis, deleri, et totus ille textus est de sa-
crificanda et ministranda Eucharistia ; de pane
autem benedicto nullum est ibi verbum.
9. De aqita lustrali. — Superest sola aqua
lustralis instituta ab Alexandro I, ut habetur
in 1 ejus epist. et in c. Aquam, de Cons.,d. 3.
Et de hac est aliqua major verisimilitudo ,
quia in ejus institufione, seu benedictione di-
citur, vel potius petitur, ut sit in sanctifica-
tionem, et comparatur cum legalibus csere-
moniis, qua3 suo modo sanctificabant ex ope-
re operato. Nihilominus censeo, etiamde bac
oppositum esse verius ; quia, cum hsec res sit
gravis, debuisset institutio esse clara et ex-
pressa, si ad hunc effectum ordinaretur. Ver-
bum autem illud sanctificandi , amplissimum
est. Et de legalibus ca?remoniis affirmat Au-
gustinus, de Yera etfalsa pcen., c. 20, abstu-
lisse peccata venialia , quod sine dubio non
faciebant ex opere operato. Sed quia erant
actus religionis et humiliationis cujusdam,
ideo, si debito modo fierent, poterant ex dis-
positione operantis conferre illum effecfum.
Ita ergo de hac cseremonia inteUigendum est.
Addit vero D. Thom., ex intercessione Eccle-
siee, quae ex vi talis institutionis applicatur,
habere bujusmodi aquam vim quamdam mo-
ralem ad tollendaimpedimenta, vel coercendo
dsemones , sicut fit exorcismis ; vel excitando
in homine bonum motum ; et hoc modo, ait
deservire ad justificationem , ut videre est in
4, d. 6, q. 2, art. 3, q. 2, ad 4, et d. 16, q. 2,
art. 2, q. 4. Quod per modum impetrationis
optime juxta mentem ejus intelligitur. Unde
fere omnes Doctores -citati non tribuunt in
hoc majorem vim aquce benedictfe ex opere
Xlf. SECT. IF. 233
operato , quam aliis sacramentalibus , ut vi-
dere etiam licet in Turrecrem., in c. Aquam,
cle Conscc. , d. 3. Nullum ergo invenitur sa-
eramentale de facto institutum ad tollenda
peccata venialia ex opere operato.
Non esse iu Ecclesia potestatem adinstitwenda
signa sensibilia , quce ut instrumenta hunc
effectum conferant. Conclusio secunda.
10. Dicendum secundo est, probabilius vi-
deri non esse in Ecclesia potestatem ad in-
stituenda signa sensibilia , et quasi instru-
menta, quse ex opere operato tollant peccata
venialia. In hac conclusione non est certitu-
do, quia non videtur dubium, quin potuerit
Christus hanc potestatem dare Ecclesire.
Quamvis non desint qui negent potuisse
Christum dare Ecclesioe potestatem instituen-
di signum remissivum peccati venialis ex
opere operato , nisi dando etiam potestatem
ad instituendum signum efficax gratire sanc-
tificantis ex opere operato, quia, licet ad re-
missionem peccati venialis absolute non sit
necessaria infusio gratiee, tamen ad remissio-
nem ejus ex opere operato est necessaria,
quia non potest peccatum veniale tolli, nisi
per internam renovationem et sanctificatio-
nem ; et ideo, si heec renovatio non fit per
acturn ex se sufficientem acl expellendum
peccatum veniale, necesse est, ut fiat per in-
fusionem habitus, vel augmentum ejus. Quod
si hoc verum esset, optime probaretur Eccle-
siam non habere hanc potestatem instituendi
signum , vel causam remissivam peccati ve-
nialis ex opere operato , quia non potest in-
stituere signum efficax gratise ; non enim po-
test instituere sacramenta.
\ 1 . Verumtamen fundamentum illud exis-
timo esse falsum ; potuisset enim Christus, si
voluisset, vel per se ipsum instituere hujus-
modi signum remittens venialia, et non dans
gratiam, vel dareEcclesire potestatem ad illud
instituendum. Quod plane supponunt omnes
auctores qui tractant de his sacramentafibus ;
nullus enim eorum dixit implicare contradic-
tionem, quocl dentur talia sacramentalia ; sed
supponendo non implicare, inquirunt, an de
facto sint, vel in Ecclesia sit potestas ad illa
instituenda. Deinde, cum infusione gratise
habitualis, absque actu per se sufficiente, po-
test Deus remittere peccatum veniale ; ergo
etiam sine gratia potest id facere ; quia illa
gratia non concurrit formaliter ad illam re-
missionem, sed concomitanter ; et ideo pos-
set fieri infusio illius sine tali remissione; er-
234
QU/EST. LXXXVII. ARTIG. IV.
go et e contrario posset fieri remissio sine
illa, quia non est major connexio, aut per se
dependentia. Unde non solum de possibili,
sed etiam de facto existimo probabile aliquan-
do ita fieri, saltem per sacrificium Missse, vel
in ipsis offerentibus, vel in his pro quibus
offertur, si habeant aliquem bonum motum
contra peccatum, quamvis per se non suffice-
ret. Ratio autem est, quia de potentia abso-
luta potest Deus remittere peccatum veniale
sine ulla interna renovatione physica, et de
facto posset remittere per aliqualem renova-
tionem actualem, id est, per actum virtutis
aliquo modo oppositum veniali peccato , licet
non per se sufficientem ad expellendum illud,
ut esset in prsesenti usus religiosus talis sa-
cramentalis cum aliqua submissione ad Deum;
quamvis ergo sit certum Christum Dominum
non dedisse Ecclesife potestatem ad instituen-
dum signa, quibus gratia infundatur, tamen
cum ad tollendum peccatum veniale per se
non requiratur gratiae infusio , adhuc manet
incertum, an dederit potestatem instituendi
prsedicta signa remissiva ex opere operato
venialium peccatorum.
1 2. Nihilominus tamen conclusio posita vera
videtur, quia in re gravi et supernaturali non
est affirmandum, nisi quod ex sacra Scriptu-
ra, vel ex traditione, et usu Ecclesise, vel ex
urgente ratione deducta ex aliis principiis re-
velatis, colligi potest ; hic autem nihil horum
intervenit. Nam ex Scriptura solum habemus
illa verba Joann. 20 : Accipite Spiritum Sanc-
tum; quorum remiseritis peccata, remittuntur
eis ; vel illa Matt. 46 et 18 : Qjucecunque sol-
veritis super terram, etc. At vero priora verba
intelliguntur de potestate remittendi peccata
per sacramentum pcenitentiee , ut constat ex
Conc. Trid., sess. 14, et infra latius dicemus.
Posteriora autem verba, si de absolutione
peccatorum intelligantur, eumdem sensum
habent ; extenduntur vero ad potestatem re-
mittendi poenas per indulgentias, et ad potes-
tatem ligandi et solvendi per censuras, et alia
preecepta, quee ad gubernationem Ecclesia^,
pertinent.
13. Ulterius suadetur. — - Rursus ex tradi-
tione, et usu nihil habemus ; quin potius ex
non usu potest sumi argumentum , quod in
hujusmodi materiis efficax est. Ostendimus
enim hactenus Ecclesiam non instituisse ali-
quod signum hujusmodi; ergo signum est
non recepisse ad hoc potestatem. Preeterea
nec est ulla ratio, vel necessitas , ob quam
heec potestas data sit. Nam Christus instituit
septem sacramenta, quse ex opere operato
tollant veniajia : sunt etiam plura alia reme-
dia, quee ex opere et dispositione operantis
hunc effectum conferant; quid ergo necesse
fuit alia signa ex opere operato per Ecclesiam
institui posse?Neque ex remissione temporalis
pcenre sumi potest argumentum , tum quia
malum culpas difficilius tolli debet, et magis
requirit proprium actum ipsius hominis; tum
etiam quia pcena temporalis non remittitur
ex concessione vel indulgentia Ecclesiee, nisi
applicando, ex Christi, vel Sanctorum satis-
factionibus, quantum est necesse ad hftjus-
modi solutionem ; quod non ita proprie locum
habet in remissione culpae. Quapropterr ex
communi sententia per indulgentias remit-
tuntur pcenee, non vero culpae etiam veniales,
ut latius in proprio loco dicemus.
14. Cur hic effectus tribuatur magis his sa-
cramentalibus quam aliis actibus. — Solum
oportet, nt satisfaciamus interrogantibus, cur
effectus remittendi peccata venialia potius
tribuatur his sacramentalibus, quam aliis ac-
tibus, quandoquidem ipsa per se nihil con-
ducunt; quod enim excitare possint mentem
hominis ad dolorem peccati, vel reverentiam
Dei, vel alium similem motum, quo remittan-
tur peccata venialia, commune est aliis rebus,
ut imaginibus, concioni , vel lectioni sacrse,
etc. Respondetur , imprimis hunc numerum
sacramentalium quoad hunc effectum non
esse certa aliqua ratione, aut auctoritate fun-
datum, et ideo non esse inconveniens, quod
posset augeri, vel minui, juxta probabilem
aliquam rationem. Nam inter Doctores etiam
alii sex numerant , alii novem ; et in rudi-
mentis Doctrinse Cbristianae tria ex illis omit-
tuntur, et adduntur alia tria remedia, scilicet
communicare, audire Missam, et concionem
sacram, quae sine dubio sacramentalia non
sunt. Deinde dicitur, triplici titulo aliquam ac-
tionem externam numerari inter heec reme-
dia. Primus est, quia ex genere suo, et ex
modo quo fit, habet adjunctum aliquem do-
lorem peccatorum, vel significationem ejus,
ut confessio generalis, vel tunsio pectoris.
Secundus est propter specialem vim impe-
trandi remissionem peccatorum , fundatam
vel in aliqua promissione Dei , seu locutione
Scripturae, ut est in eleemosyna, velinpropria
petitione, ut est in Oratione Dominica. Ter-
tius est ob specialem impetrationem divini
auxiiii, vel motionis, fundatam in orationibus
Ecclesise, quee per specialem consecrationem,
vel benedictionem ad hunc effectum appli-
DISPUTAT.
cantur ; et hujusmodi est aqua beneclicta, quee
propterea non utcunque operatur ex appre-
liensione sumentis illam; alioqui tantumdem
valeret, si existimaretur benedicta, quamvis
non esset ; vel , si homo illam assumeret, ut
signum excitativum, sine alia benedictione
eumdem effectum haberet , quod est prseter
Ecclesiee sensum. Habet ergo vim moralem
quasi applicandi Ecclesife intercessionem ,
quam fortasse vim habent etiam alise res,
quae fere eisdem verbis ab Ecclesia benedi-
cuntur, ut ex Pontificali Romano constat de
consecratione Episcoporum, Abbatum, etc.
Csetera vero, in quibus aliquis titulus istorum
non reperitur, non est cur in hoc ponantur
numero, vel si vulgo ponuntur, est propter
aliquam similitudinem, vel participationem
eorum, quse diximus.
QUiESTIO LXXXVIII.
DE REDITU PECCATORUM PER PGENITENTIAM DIMIS-
SORUM, IN QUATUOR ARTICULOS DIVISA.
Deinde considerandum est de reditu peccato-
rumper pcenitentiam dimissorum.
Et circa hoc quaeruntur quatuor :
1 . TJtrum peccata,per posnitentiam dimissa,
redeant simpliciter per sequens peccatum.
2. TJtrum aliquo modo per ingratitudinem
redeant speciatius secundum quwdam pecca-
ta.
3. Utrum peccata redeant in aliquali reatu.
4. TJtrum illa ingratitudo , per quam re-
deunt, sit speciale peccatum.
ARTICULUS I.
TJtrum peccata per pcenitentiam dimissa, re-
deant simpliciter per sequens peccatum{.
1. Ad primum sic proceditur. Videtur,quod
peccata dimissa redeant per sequens peccatum.
Dicit enim August. in lib. de Baptismo 2 : Re-
dire dimissa peccata, ubi fraterna cliaritas non
est, apertissime Dominus in Evangeiio docet,
in illo servo, a quo dimissum debltum Domi-
nus repetit, eo quod ille conservo suo debitum
nollei dimittere. Sed fraterna cliaritas tollitur
1 Infra.art.2, et3, corp. Et 4,d. 22, qusest.
j, art. 1.
2 Lib. 1 de Baptismo cont. Donatist., c. 12,
in medio.
XII. SECT. II. 235
per quodlibetpeccatummortale. Frgoper quod-
libet sequens mortale peccatum redeunt peccata
prius per pcenitentiam dimissa.
2. Prteterea, super Ulud Luc. H : Revertar
in domum meam unde exivi, dicit Beda { : Ti-
mendus est iste versiculus, non exponendtis,
ne culpa , quam in nobis extinctam crede-
bamus, per incuriam nos vacantes opprimat.
Hoc autem non esset nisi rediret. Ergo culpa
per pcenitentiam dimissa redit.
3. Rrceterea, Ezech. 48 Dominus dicit : Si
averterit sejustus ajustitia sua, et fecerit ini-
quitatem, omnes justitice ejus, quas fecerat ,
non recordabuntur. Sed inter alias justitias,
quas fecit , etiam prwcedens pcenitentia conti-
netur, cum supra dictum sit l, pcenitentiam
esse partemjustitice. Ergo postquam pcenitens
peccat, non imputatur ei prcecedens pceniten-
tia, per quam consecutus est veniam peccato-
rum. Redeunt ergo illa peccata.
4. Prceterea, peccata prceterita per gratiam
ieguntur, utpatet per Apostolum, Rom.k, in-
ducentem illud Rsalmistce : Beati quorum re-
missce sunt iniquitates, et quorum tecta sunt
peccata. Sed per peccatum mortale seqnens ,
gratia tollitur. Ergo peccata, qua? fuerant
prius commissa, remanent detecta. Et ita vi-
detur quod redeant.
Sed contra est, quod Apostolus dicit Rom.
\ 1 : Sine pcenitentia sunt dona et vocatio Dei.
Secl peccata pcenitentis sunt dimissa per do-
num Dei. Ergo per peccatum sequens non re-
deunt dimissa peccata, quasi Deus de dono re-
missionis pceniteat.
Prceterea, Augustinus dicit in lib. respon-
sionum Prosperi 3 : Qui recedit a Christo, et
alienatus a gratia finit lianc vitam, quid , nisi
in perditionem, vadit? sed non in id, quod re-
missum est, recidit, nec pro originali pcccato
damnabitur.
Respondeo dicendum, quocl (sicut supra dic-
tum est 4J in peccato mortali sunt duo, scili-
cet aversio a Deo, et conversio acl bonum crea-
tum. Quicquid autem est exparte aversionis in
peccato mortali, secundum se consideratum,
est commune omnibus peccatis mortalibus ; quia
per quodlibet peccatum mortale Jiomo avertitur
1 In Luc, c. 58; non multura remote ante
finem, t. 2.
2 Q. 85. art. 3.
3 Refertur hoc dePcenit., d. 4, c. Quirece-
dit; id habet Prosp., in respon. ad 2 ratio-
nem Gallorum.
4 Q. 86, art. 4.
236
OU.FST. LXXXVIII. AttTIC. I.
a Deo. Unde et per consequens, macula, quce
est per privationem gratice, et reatus pcence
ceternce, communia snnt omnibus peccatis mor-
talibus. Et secundum Iwc intelligitur id, quod
dicitur Jacob. 2 : Qui offendit in uno, factus
est omnium reus. Sed ex parte conversionis
peccata mortalia sunt diversa, etinterdumcon-
traria. Unde manifestum est, quod ex parte
conversionis, peccatum mortale sequens non fa-
cit redire peccata mortalia prius abolita ; alio-
qui sequeretur, quod liomo per peccatum prodi-
galitatis reduceretur in Jiabitum vel dispositio-
nem avaritice prius abolitce. Et sic contra-
rium esset causa sui contrarii, quod esl impos-
sibile. Sed considerando in peccatis mortalibus
id quod est ex parte aversionis absohtte, per
peccatum mortale sequens redit illud, quod
fuerat in prioribus peccatis ante dimissionem,
in quantumperpeccatum mortale sequens homo
privatur gratia, et fit reus pcence ceternce, si-
cut et prius erat. Verum, quia aversio in pec-
cato [mortali ex conversione quodammodo cau-
satur, recipiunt ea, quce sunt ex parte aversio-
nis, quodammodo diversitatem per compara-
iionem ad diversas causas : ita quod sit alia
aversio, et alia macula, et alius reatus, prov.t
consurgit ex alio actu peccati mortalis. Et Jioc
modo in quwstionem vertitur, utrmn niacula
et reatus pcence ceternce, secundum quod causa-
bantur ex actibus peccatorum prius dimisso-
rmn, redeant per peccatum mortale sequens.
Quibusdam igitur visum est, quod simpliciter
etiam hoc modo redeant. Sed Jioc non potest
esse, quia opus Dei per opus Jiominis irritari
nonpotest. Remissi" autem peccatorum prio-
rum fuit opus divince misericordice. Unde non
potest irritari per sequens peccatum Jwminis,
secundum illud Rom. 3 : Numquid increduli-
tas illorum fidem Dei evacuavit ? Et ideo alii
ponentes peccata redire, dixerunt, quod Deus
non remittit peccata pcenitenti postmodum
peccaturo, secundum prcescientiam, sed solum
secundum prcesentem justitiam ; prcescit enim
sepro Jiis peccatis eum wternaliter punitwum ,
et tamenper gratiam facit eum prwsentialiter
justum. Sednec hoc stare potest, quia si causa
absolute ponatur. et effectus ponitur absolute.
Si igitur non absolute fieret per gratiam, et
gratia? sacramenta peccatorum remissio , sed
cum quadam conditione in futurum dependente,
sequcretur, quod gralia, et gratia? sacrameuta
non essent sufficiens causa remissionis peccato-
rum. Quodest erroneum, utpote derogans gra-
tice Dei. Et ideo nullo modo potest esse, quod
macula et reatus prcecedentium peccatorum re-
deant secundum quocl ex talibus actibus causa-
bantur. Contingit autem, quod sequens actus
peccati virtualiter continet reatum prioris pec-
cati, in quantum scilicet aliquis Jiomo , secundo
peccans, cx Jioc ipso videtur gravius peccare,
quam prius pcccaverat, secundum illud Rom.
2 : Secundum duritiam tuam, et cor impceni-
tens, tJiesaurizas tibi iram in clie irce ; ex Jioc
scilicet solo , quocl contemnitur Dei bonitas, quce
ad pcenitentiam expectat. Multo autem magis
contemnitur Dei lonitas, si post remissionem
prioris peccati , secundo peccatum iteretur :
quanto majus est beneficium peccatum remit-
iere, quam peccatorem sustinere . Sic igiturper
pcccatum sequens pcenitentiam, redit quodam-
moclo reatus peccatorum prius dimissorum, non
in quantum causabatur ex illis peccatis prius
dimissis, sed in quantum causatur ex peccato
ullimo perpetrato, quod aggravatur ex pecca-
tis prioribus . Et Jioc non est peccata dimissa
redire simpliciter, sed redire secundum quid,
in quantum scilicet virtualiter in peccato se-
quenti continentur.
Ad primum ergo dicendum, quod illud ver-
bum August . videtur csse intelligendum dere-
ditu peccatorum, quantum ad reatum pcena?
ceternce in se consideratum ; quia scilicet post
pcenitentiam, peccans, incurrit reatum pcence
ccternce, sicut et prius ; nontameti omninopro-
ptcr eamdem rationem. Unde August., inlib.
de responsionibus Prosperi ' , cum dixisset ,
quocl non id, quod remissum est, recidit, nec pro
originali peccato damnabitur, subdit : Qui ta-
men ea morte afficitur, quce ei propter peccata
dimissa debebatur ; quia scilicet incurrit mor-
tem ceternam, quammeruerat per peccataprce-
terita.
Ad sccundum dicendum, quod in illis verbis
non intendit dicere Beda, qtcod culpa prius
dimissa Jwminem opprimat per reditum reatv.s
prceteriti, sedper iterationem actus.
Adtertium dicendum, quod per sequens pec-
catum , j ustitue priores oblivioni traduntur, in
quantum erant meritorice vitce ceternce, non ta-
men in quantum erant impeditivce peccati.
Unde si aliquis peccet mortaliter, postquam
restitu.it debitum, non efficitur rcus, quasi de-
bitum non reddidisset. Et multo m.inus tradi-
tur oblivioni pcenitentia prius acta, quantum ad
remissionem culpce, cum remissio culpce magis
sit opus Dei, quam Jwm.inis.
1 Prosper, in responsione ad 2 rationem
Gallornm.Et refertur dePoenit., d. A, c. Quis
recedit.
QILEST. LXXXVIU. ARTIC. I.
237
Acl quartum dicenclwm, quod gratia simpli-
citer tollit maculam et reatum pcentn ceternce.
Tegit autem actus peccati prceteritos, ne sci-
licet propter eos Deus hominem gratia privet,
et reum haiecct pcence ceternce. Et quod gratia
semel fecit, perpetuo manet.
GOMMENTARIUS.
\. Conclusio. — Infcrlur primo. — Infer-
tur secundo. — Assertio D. Thomse est, pec-
cata remissa non redire simpliciter, reclire au-
tem secundum quid, proptersubsequenspec-
catum. ExplicatD. Thom., quid sit redire sim-
pliciter, quid secundum quid. Et ad hoc sup-
ponit, in peccato duo esse (loquitur preecipue
de mortalibus, et cum proportione applicari
clebet ad venialia). Sunt ergo in peccato con-
versio et aversio ; in aversione conveniunt
omnia, et consequenter in substantiali macu-
la, seu privatione gratiee ; in conversione au-
tem differunt, id est, in tendentia ad propria
objecta, et consequenter in vitiosa inclina-
tione, dispositione, vel habitu, quem relin-
quunt. Atque hinc duo certa inferuntur : unum
est, quoad maculam redire per peccatum
subsequens id quod ablatum fuerat per prio-
rem remissionem, quia redit eadem privatio
gratia?. secundum speciem, eademque mora-
lis ethabitualis aversioaDeo. Aliud est, non
redire eamdem specificam conversionem,qua3
fuerat in prioribus peccatis, nisi fortasse pec-
catum subsequens sit ejusdem speciei cum
prsecedentibus. Quod probat D. Thom., quia
alias peccatum avaritiee faceret redire pra-
vam dispositionem prodigalitatis prius aboli-
tam. Quodpotest intelligi, aut de dispositione
physica et habituali ; et sic est manifeste fal-
sum consequens, quia unum contrarium non
potest inducere inclinationem vel dispositio-
nem ad actus sibi contrarios ; vel potest in-
telligi solum de morali relatione, seu habi-
tuali couversione ; et cle hac est proprie in
praisenti sermo, quamvis D. Thom. in pree-
dicta ratione magis videatur in priori sensu
loqui ; tamen cum proportione potest ratio
applicari, quia etiam fieri non potest ut mo-
ralis conversio ad unum objectum fiat per
conversionem ad effectum contrarium.
2. Quamvis autem macula peccatorum sub-
stantialiter sit eadem, recipit tamen mora-
lem qaamdam diversitatem, etdiminutionem,
vel augmentum ex respectu morali ad actua-
lia peccata, per quee inducitur : unde tnnc est
eadem macula, quaildo cum respectu morali
ad eadem peccata inest; tunc autem est di-
versa simpliciter, quando respicitpeccata om-
nino diversa, et quorum unum nullo modo
aliud includit, nec respicit. Tunc denique erit
macula secundum quid eadem, licet absolute
diversa , qnando respicit quidem peccata
seu conversiones diversas, tamen altera
earum respicit unum peccatum, ut continens
aliud aliquo modo, id est, ut factum est gra-
vius per respectum ad remissionem alterius.
Sic ergo peccata quoad maculam dicerentur
redire simpliciter, si rediret macula ex vi
eorumdem peccatorum, quee remissa fuerunt,
ita ut novum peccatum non solum inducat
novam maculam, sed etiam revocet anti-
quam et augeat illam, addendo respectum ad
seipsum, sicut se haberet illa niacula, si sem-
per durasset absque interventu remissionis
peccatorum. Secundum quid autem dicentur
peccata redire, si macula quidem formaliter
non respiciat peccata remissa, nec propter
illa secundum se inducatur, peccatum tamen
illucl, per quod inducitur, moraliter gravius
sit,propterea quod post comparatam remissi-
onem preecedentium committitur.Quod si neu-
tro modo maneat,illa macula, nullo modo redi-
bunt peccata preeterita,nec secundum quid,nec
simpliciter, sed solum redibit aliquid, quod
secundum substantiam suam commune est
omnibus peccatis.
3. Primus error impugnatur a D. Thoma.
— Jam ergo probat D. Thom. priorem par-
tem negativam, scilicet, talia peccata non re-
dire simpliciter, excludendo duos errores.
Unus est, priora peccata non fuisse remissa
simpliciter, sed solum sub conditione, seu
secundum preesentem justitiam, id est, nisi
vel donec iterumpeccet. Hic autem error im-
pugnatur a D. Thoma, quia ex illo sequitur,
gratiam, et sacramentum gratisenon esse suf-
ficientes causas remissionis peccatorum, quod
est, inquit, erroneum , utpote derogans gratice
Dei. Sequela probatur, quia, si causa absohf-
te ponitur , etiam effectus absolute pone-
tur, scilicet, si causa est efficax ; sed gra-
tia, et sacramentum absolute ponitur ; er-
go vel absolute habet effectum, vel non est
causa sufficiens.
4. Diffcultas c'rca impugnationem. — Heee
vero ratio non caret difficultate , quia , ut
causa sit sufficiens et perfecta , satis est , ut
posita illa ponatur effectus, quamdiu illa fuc-
rit et duraverit ; non est enim causa insufli-
ciens , eo quod effectus semper pendeat ab
illa, ut ex Metaphysica constat ; at vero gra-
238
aU^EST. LXXXVllI. ARTIC. I.
tia non absolute donatur, sed sub conditione,
nisi mortaliter peccaverit recipiens , vel se-
cundum prresentem justitiam ; ergo nihil de-
rogat gratite, quod solum expellat peccatum
sub eadem conditione , seu quamdiu ipsa
durat.
5. Sohitur. — Respondetur , in effectibus
privativis, seu qui consistunt in destructione
alicujus rei, non liabere locum illam depen-
dentiam durationis effectus a duratione cau-
sae. Nam , si res vere destruitur, jam non
pendet in suo non esse a causa destruente,
quia ipsum non esse ut sic non pendet a cau-
sa positiva ; et ideo sive illa causa, quse alte-
ram rem destruxit, postea duretin suo esse,
sive non duret, res semel destructa, perpetuo
destructa manebit, nisi ab alia causa propor-
tionata iterum producatur , et tunc (secun-
dum communem rerum cursum) erit res dis-
tincta ab ea, quse antea fuerat, et non eadem
iterum producetur. In proposito ergo, remis-
siopeccati, utintelligitur esse quid clistinctum
ab infusione gratia3, est effectus quasi priva-
tivus , et destructio qutedam ipsius peccati ;
vel ergo gratia semel infusa simpliciter de-
struit peccatum, vel non ; si primum, non re-
dibit iterum illud idem peccatum, etiamsi
contingat gratiam iterum amitti ; si vero non
sirnpliciter illud destruit, jam gratia insuffi-
ciens causa est remissionis peccati ; et hsec
est illatio D. Th., quse in virtute omnia dicta
continet.
6. Alius error impugnatur. — Alius error,
quemD. Thom. refert, velpotius indicat, est,
quamvisDeus, quantum est in se, absolute re-
miserit peccatum, sicut donavit gratiam, pos-
tea propter novum peccatum hominis quasi
retractare remissionem , et illud iterum im-
putare. Quem errorem D. Thom. impugnat ,
quia opus hominis non potest irritare opus
Dei, juxta illud ad Rom. 3 : Numquid incre-
dulitas eorum fidem Dei evacuavit ? Absit.
Sed remissio peccati fuit opus misericordiae
Dei ; ei^go non potest irritari per subsequens
peccatum hominis.
7. Objectio contra impugnationem. — Sta-
tim vero se offert objectio, quia etiam infusio
gratiie estopusmisericordice Dei, ettamenhoc
irritatur propter opushominis,velpotius Deus
irritat suum opus propter peccatum hominis ;
ergo idem dici potest de remissione peccati.
Unde, vel prima propositio, quam D. Thom.
sumit , non est in universum vera , ut probat
exemplum adductum , vel argumentum pro-
cedit ex puris particularibus. Et testimonium
Pauli non est ad rem, quia ibi solum loqui-
tur de divina veritate , quam non potest fal-
sitatis arguere humana incredulitas.
8. Enodatur. — Respondeo, hanc objectio-
nem ex praecedenti esse solvendam. Suppo-
nit enim D. Thom.,hunc errorem esse distinc-
tum ab alio, qui dicebat hanc remissionem
esse conditionatam ; ergo hic error procedit
supponendo hanc remissionem fuisse absolu-
tam : at vero remissio absoluta irrevocabilis
est, nisi mutetur qui remisit, et suammet vo-
luntatem irritet : hoc autem impossibile est
facere Deum in operibus suis propter opus
hominis, et ideo, si remissio est absoluta, im-
possibile est, ut peccata remissa redeant pro-
ptersubsequenspeccatum. Undehsec est etiam
differentia inter remissionem peccati, et do-
nationem gratise, quod illa, cum sit absoluta,
fit per absolutam et efficacem Dei volunta-
tem, et ideo non potest revocari, nisi Deus
irritet voluntatem suarn ; gratia vero in-
fusa quantum ad perpetuitatem suam sem-
per includit conditionem , nisi homo pec-
cet. Oriturque htec differentia ex alia su-
pra tacta ; nam peccatum, semel destruc-
tum per absolutam voluntatem remittendi
illud , jam non pendet in suo [non esse ex
continuata , ut sic dicam , voluntate Dei ;
et ideo vera remissio peccati , quee sit
ejus destructio, ut sit perpetua, nullani in-
cludit conditionem de futuro , ac proinde est
irrevocabilis ; at vero gratia , licet quoad
infusionem detur per absolutam voluntatem,
quia tamen pendet ex continuo influxu Dei,
ut permaneat , ideo quoad talem influxum
pendet ex continuata voluntate Dei, qute po-
test esse conditionata, si liomo non peccaverit;
qua conditione impleta, etiamsi Deus destruat
effectum suum, scilicet gratiam, vere tamen
ac proprie non irritat opus suuni, sed potius
complet ipsum, prout statuerat. Atque ita
constat , quem sensum habeat illa propositio
D. Thomae : Opus Dei nori potest irritari per
opus Jioniinis ; intelligitur enim de opere Dei,
prout ab ipso absoluta voluntate est factum ,
vel promissum, seu de irritatione contraria
absolutce et efficaci Dei voluntati. Et ita optime
adducit verba Pauli , quorum sensus est, ve-
ritatem divina? promissionis non frustrari
propter opus hominis ; nam, si promissio Dei
est absoluta, ndn obstante quocunque opere
hominis implebitur. Atque in eodem sensu
subsumitD. Thom., remissionem peccati esse
opus misericordice Dei ; quod sine probatione
assumit, et tanquam concessum ab illa sen-
QILEST. LXXXVIII. ARTIC. II.
239
tentia, et tanquam probatum contra aliam.
9. Probatur conclusio a D. Thom. — Ex im-
pugnatione ergo horum errorum tacite con-
cludit D. Thom. probatiouem hujus partis.
Nam, si remissio peccati est absoluta, est
etiam irrevocabilis , non obstante quocunque
opere hominis, ideoque idem peccatum re-
missum redire non poterit ; sed remissio pec-
cati est absoluta, et non conditionata tantum;
ergo peccatum semel remissum iterum redire
non potest simpliciter propter subsequens
peccatum. Alteram vero partem brevius pro-
bat D. Thom., scilicet, quodammodo redire
reatum preecedentium peccatorum, quia sub-
sequens peccatum aggravatur ex remissio-
ne prioris, quia quodammodo contemnitur
bonitas Dei, qui priora peccata remisit. In
qua probatione statim inquirendum occurrit,
quse sit heec gravitas , et qualis, ac quan-
ta. Sed hsec in disputatione latius dicam. So-
lutiones autem argumentorum sunt faciles,
suppositis , quse diximus circa rationes D.
Thom.; et si quid superest, prsesertim quoad
loca Patrum, quae exponit, dicetur commo-
dius in eadem disputatione.
ARTICULUS II.
Utrumpeccata dimissa redeant per ingratitu-
dinem , quce specialiter est secundum odium
fraternum, apostasiam a fide , contemptum
confessionis , et dolorem de pcenitentia ha-
Uta •.
1. Ad secundum sic proceditur. Videtur,
quod peccata dimissa non redeant per ingrati-
tudinem, quce specialiter est secundum quatuor
genera peccatorum, scilicet secundum odhcm
fratemum, apostasiam a fide , contemptum
confessionis, et dolorem de pcenitentia habita,
secundum quod quidam metrice dixerunt :
Fratres odit, apostala fit, spernitque fateri ;
Poenituisse piget, prislina culpa redit.
Tanto enim esi major ingratitudo, quanto gra-
vius est peccatum, quod quis contra Deum
committit post beneficium remissionis peccato-
rum. Sed qucedam alia peccata sunt his gra-
viora, sicut blasphemia contra Deum, et pec-
catum in Spiritum Sanctum. Ergo videtur
quod peccata dimissa non redeant magis secun-
dum ingratitudinem commissam , secundum
hcec peccata, qtiam secundum alia.
1 4, d. 22, q. 1, art. 1, corp., et art. 3.
2. Prccterea, Rahanus dicit ' .• Nequam ser-
vum tradidit Deus tortorious, quoadusque red-
derct universum debitum, quia non solum pec-
cata, quce post laptismum, homo egit, repu-
taluntur ei ad pcenam, secl et originalia, qiue
in baptismo sunt ei dimissa. Sed etiam peccata
venialia inter delita computantur , pro quilus
clicimus : Dimitte nolis debita nostra. Ergo
ipsa etiam redeunt per ingratituclinem. Et
pari ratione videtur, quod per peccata venia-
lia redeant peccataprius dimissa, et non solum
per peccata prcedicta.
3. Prceterea , tanto est inajor ingratitudo,
quanto post majus beneficium acceptum ali-
quis peccat . Sed beneficium Dei est etiam ipsa
innocentia, qua peccatum vitamus ; dicit enim
August. in 2 Confess}: Gratice tuce cleputo quce-
cunque peccata non feci. Majus autem donum
cst innocentia, quam etiam remissio omnium
peccatorum. Ergo non minus est ingratus Deo
qui peccat post innocentiam , quam qui peccat
post pcenitentiam. Et ita videtur, quod per
ingratitudinem , quce fit secundum peccata
prcedicta , non maximc redeant peccata di-
missa.
Sed contra est, quod Gfreg. dicit 18 Moral.3:
Ex dictis Evangelicis constat, quia si quod in
nos delinquitur, ex corde non dimittimus , ct
illud rursus exigitur, quod nobisjam per pce-
nitentiam dimissum fuisse gaudebamus. Et ita
propter odium fraternum specialiter peccata
dimissa redeunt secundum ingratitudinem. Et
cadem ratio videtur de aliis.
Respondeo dicendum, quocl (sicut supra dic-
tum est 4J peccata dimissa per pcenitentiam re-
dire dicuntur, in quantum reatus eorum ratio-
ne ingratitudinis virtualiter continetur inpec-
cato sequenti. Ingratitudo cvutem potest com-
mitti dupliciter : uno moclo, ex eo quod aliquicl
fit contra beneficium. Et hoc modo per omne
peccatum mortale, quo Deum offendit , recldi-
tur homo ingratus Deo, qni peccata remisit.
Ei sic per quocllibet peccatum mortale sequens,
redeunt peccata prius dimissa, ratione ingra-
titudinis. Alio modo committituringratitudo,
non solum faciendo conira ipsum beneficium,
sed etiam facicndo contra formam beneficii
prcestiti. Quce quidem forma, si attendatur ex
parte benefactoris , est remissio debitorum.
1 Habetur de Pcenit., dist. -4, cap. Si Ju-
das.
2 Cap. 7, ante med., tom. 1.
3 L. 4 Dialog., c. 60, circa fin.
4 Art. preec.
240
QILEST. LXXXYIII. ARTIC. II.
TJnde contra Jianc formam facii qui fratripe-
tenti veniam non remittit, sed odium tenet. Si
autem attendatur ex parte poenitentis, qui re-
cipit lioc beneficium, invenitur cx parte ejus du-
piex motus liberi arbitrii. Quorum primus est
motus liberi arbitrii in Deum, qui cst actus fi-
dei formata?. Et contra Tioc facit Jiomo aposta-
tando a fide. Secundum autem est motus liberi
arbitrii in peccatum, qui est actus pcenitentice.
Ad quemprimo pertinet (ut supra dictum cst{)
quod Jiomo detestetur peccata prceterita ; et
contra Jioc facit ille qui dolet se pcenituisse.
Secundo pertinet ad actum pcenitenticc, utpce-
nitens proponat se subjicere clavibus Ecciesice
per confessionem, secundum illud Psalm. 31 :
Dixi , Confitebor adversum me injustitiam
meam Domino, et tu remisisti impietatem pec-
cati mei. Et contra Jioc facit ille qui contem-
nit confiteri, secundum quod proposueral . Et
ideo dicitur, quod specialiter ingratitudo Jio-
rum peccatorum facit redire peccata prius di-
missa.
Ad primum crgo dicendum , quod Jioc non
dicitur specialitcr de istis peccatis , quia sint
cceteris graviora ; sed quia directius opponun-
tur beneficio remissionis peccatorum.
Ad secundum dicendum,quod etiam peccata
veniaiia, et ipsum originale rcdeunt modo prce-
dicto 2, sicut ei peccata mortalia, in quantum
contemnitur Dei beneficium, quo Jicec peccata
sunt remissa. Non tamen per peccatum veniaic
aliquis incurrit in ingratitudinem ; quia Jiomo
peccando venialiter non facit contra Deum,
sed pruetcr ipsum. Et ideo per peccata venia-
lia, nullo moclo peccata dimissa redeunt.
Ad tertium dicendum, quod beneficium ali-
quod Jiabet pensari ditpliciter. Uno modo, ex
quantitate ipsius beneficii. Et secandum Jioc
innocentia csi majus Dei beneficium,quam pm-
nitentia, quce dicitur sccunda talula post nau-
fragium.AUo modo, potest pensari beneficium
ex parte recipientis, qui minus est dignus, ct
sic magis fit sibi gratia; unde et ipse magis
est ingratus si contemnat. Et Jioc moclo benefi-
ciuvi remissionis culpa? cst majus, in quantum
prcrstatur totaliter indigno, ct ideo ex Jioc se-
quitur major ingratitudo.
COMMENTARIUS.
1. Quorumdam assertio. — Inverum sen-
sum reducitur a D. TJwma. — Refert Bona-
1 0- 85, art. 5 et 6.
2 In corp. art.
vent.,in 4, d. 22, art. 1, q. 1, quosdam asse-
ruisse peccata remissa formaliter et simplici-
ter aliquando redire, non tamen per omnia
subsequentia peccata, sed per quatuor specia-
lia, scilicet odium fraternum, apostasiam a
fide, contemptum confessionis, retractatio-
nem seu dolorem de pcenitentia prius acta ;
et eodem modo referteamdem sententiamibi
D. Tbom., q. d, art. 1. In hoc vero articulo ea
interpretari, et ad meliorem sensum accom-
modare conatur. Supponit ergo, formaliter ac
simpliciter non posse peccata dimissa redire,
etiam per illa quatuor genera peccatorum, ex
rationibus factis articulo prsecedenti ; nam
generaliter probant de omni peccato. Addit
vero hicD. Thom., eo modo, quo peccata re-
deunt secundum quid in gravitate subsequen-
tis peccati, illa quatuor peccata habere spe-
cialem quamdam rationem aggravandi, pro-
pterquam hoc illis speciahter tribuitur ; sci-
licet, quia vel specialiter repugnant bene-
ficio remissionis peccati, ut est odium fra-
ternum, vel proprise dispositioni, et medio,
quibus comparatur remissio peccati, ut satis
clare D. Tbom. in articulo exponit; nec opor-
tet inhoc immorari, cum solum sit accommo-
datio queedam. Non exponit autem D. Thom.
quam auctoritatem habeat haec attributio, aut
ex quo fonte, aut auctore manaverit. Vide-
tur autem, quantum ad peccatum odii fra-
terni, ortum habuisse ex parabola Matth. 18,
et ex nonnullis sententiis, qnse occasione il-
lius a Sanctis Patribus dicuntur ; quae omnia
infra tractabimus. De aliis vero nihil invenio
ab aliquo gravi auctore et antiquo ex propria
sententia scriptum; ideoque nibil de eis dice-
re oportebat. praiter ea qute D. Thom. dicit,
et quae per proportionem intelligi possunt
ex iis quee de odio dicta fuerint.
2. Attingit D. TJiom. tres quxstiones. —
Secunda. — Tertia. — In solutione ad 2 et 3
attingit D.Thom. tres quEestiones.Trima cst,
an peccata venialia, et originale, remissa, re-
deant per subsequens peccatum mortale. Cui
respondet, quoad hoc eamdem esse rationem
de his et de mortalibus, quia simpliciter non
redeunt, aggravant autem ingratitudinem
peccati posterioris, et ideo secundum quid
redeunt; neque in hoc occurrit specialis diffi-
cultas. Secunda quajstio est, an per venialia
peccata subsequentia redeant aliquo modo
peccat aremissa. Et respondet D. Thom., nec
simpliciter, nec secundum quid redirc , et lo-
quitur generaliter de quibusvis peccatis prius
remissis , sive venialia , sive mortalia fuerint.
QU.-EST. LXXXY
Et ralioncm reddit, quia peccatum veniale
non est ingratitudo respectuDei, quia non est
contraDeum, sedprreteripsum.Quod sanc non
caret difficultate, quam infra tractabo. Nunc
interpretor D. Tliom. loqui de ingratitudine
simpliciter, et de reditu peccatorum, de c[iio
in praeced. artic. locutus fuerat, qiii vcl non
liabet locum, nisi ubi intervenit novamacula
simpliciter, qualis est macula peccati morta-
lis; vel certe postulatoffensionem aliquo mo-
do contrariam remissioni prius factse. Tertia
qiuestio est, quod sit majus Dei beneficium,
innocentia, an pcenitentia, et qure sit major
ingratitudo, cadere ab innocentia, vel cadere
post veniam prioris peccati. Cui qusestioni
non videturD. Thom. simpliciter respondere;
et ideo postea de ea re tractabimus.
ARTIGULUS III.
Utrum per ingratitudinem peccati sequentis
consurgat taniusreatus, quantus fuerat pec-
catorum prius dimissorum l.
1. Adtertium sicproceditur. Videtur, quod
per ingratititdinem peccati sequentis consur-
gat tantus reaius , quantus fuerat pcccatorum
priits dimissorum. Quia secundum magnitudi-
nem peccati est magnitudo beneficii, quo pec-
catum remitlitur, et per conscquens magnitu-
do ingratitudinis, qua hoc beneficium contem-
uitur. Sed secundum quantitatem ingratitu-
dinis est quantitas reatus consequcntis. Er-
go tantus est reatus, qui consurgit ex ingra-
titudine sequentis peccati, quantits fuit reatus
omninm prcecedentium pcccatorum.
2. Prceterea, magis peccat, qiti Deitm offen-
dit, quam qui offendit hominem. Sed servus
manumissus ab aliquo domino reducitur in
eamdem servitutem, a qua prius fuit liberatus,
vel etiam in graviorem. Ergo multo magis il-
le, qui contra Deum peccat post liberationem
a peccato , reducitur in tantum reatum pcence,
quantum primo liabuerat.
3. Prceterea, Matth. 18 dicitur, quod ira-
tus Dominus tradidit eum (cui replicabantur
peccata dimissa, propter ingratitudinem) tor-
toribus, quoadusque redderet universum debi-
tum. Sed hoc non esset, nisi consurgerct exin-
gratitudine tantus reatus, quantus fuit omnium
prceteritorum peccatorum. Ergo cequalis rea-
tus per ingratituctincm redit.
Sed contra est, quod dicitur Deut. 25 : Pro
mcnsura pcccati erit et plagarum modus. Ex
111. ARTIC. III. 241
quo patet, quod ex parvo pcccato non consurgit
magnus reatus. Secl quandoque pcccatum mor-
tale sequens est multo minus quolibet peccato-
rum prius dimissorum. Non ergo ex peccato
sequenti reclit tantus reatus, quantus fuit pcc-
catorum prius dimissorum.
Respondeo dicendum, quodquidam dixerunt,
quod cx peccato sequenti, propter ingratitudi-
nem, consurgit tantus reatus, quantus fuit rea~
tus peccatorum prius dimissorum super rcatum
proprium hujus peccati. Sed hoc non est neccs-
sarium, quia, sicut supra dictum est^, reaius
prcccedentmm pcccatorum non rcditper pecca-
tum sequens , in quantum sequebatur ex acti-
bus prceteritorum peccatorum, sed in quantum
consequitur actum scquentis peccati. Et ideo
oportet quocl quantitas reaius redeuntis sit se-
cundum gravitatem peccati subsequentis. Po-
test autem contingere quod gravitas pcccati
stt-bsequentis adccqitetur gravitati omnium pec-
catorum prcecedentium . Sed hoc nonsemper est
necesse, sive loquamur de gravitate ejus, quam
habet ex sua specie (cum quandoque pcccatum
sequens sit fornicatio simplex, peccata vero
prceterita fuerunt adulteria, vel homicidia,
seu sacrilegia), sive etiam loquamur clc gravi-
tate , quam habct ex ingratitudine anncxa.
Non enim oportet quod quantitas ingratitucli-
nis sit absolute cequalis quantitati beneficii
suscepti, cujus quantitas attenditur secundum
quantitatem pcccatorum prius dimissorum ;
contingit enim quod contra idem bene/icium
unus est multum ingratus, vcl secundum inten-
sioncm contemptus beneficii, vcl secunclum grct-
vitatcm culpce contra benefactorem commissce,
alius autem pantm, vel quia mimts contemnit,
vel quia minus contra benefactorem agit. Sed
proportionaliter quantitas ingratitudinis acl-
cequatur quantitati beneficii; supposito enim
ceqitali contemptit bcneficii, vel offensa bene-
factoris, tanto erit gravioringratitudo, quanto
bencficium fuit majus. Unde manifcstum est
quod non est necesse quod propter ingratitudi-
nem, semper per peccatum seqitens rcdeat tan-
Uts reatus, quantus fuit prcccedentium pecca-
torum ; sed necesse est qitod proportionalitcr
qitanto peccata prius dimissa plura fuentnt et
majora, tanio redeat major reatus per quale-
citnque sequens mortale peccatum.
Adprimum ergo dicendum, quoclbeneficium
remissionis citlpcc reclpit qitantitatem ctbsolu-
tam , secundum quantitatem peccatontm prius
dimissoritm. Sed pcccaium ingratitudinis non
1 4, d. 22, q. -I, art. 1, q. 3.
XXII.
1 Art. 1 bujus qiicest.
16
242 QU^EST
recipit quantitatemabsolutam secundum quan-
titatem beneficii, sed secundum quantitatem
contemptus, vel offensce, ut dictum est l . Et
ideo ratio non sequitur.
Ad secundum dicendum, quod etiam serms
manumissus non reducitur in pristinam servi-
tutempro qualicunque ingratitudine, sed pro
aliqna gravi.
Ad tertium dicendum, quod illi, cui peccata
dimissa replicantur propter subsequentem in-
gratitudinem , redit universum debitum , in
quantum quantitas peccatorum prcecedentium
proportionaliter invenitur in ingratitudine
subsequenti, non antem absolute, ut supra dic-
tum est % .
COMMENTARIUS.
Resolutio D. Thom. et ratio articuli cla-
rissima est. Ait enim posse quidem accidere,
non tamen esse necessarium, ut reatus subse-
quentis peccati sit adsequatus reatui omnium
prsecedentium peccatorum remissorum, quia
in sua specie et intensione potest esse minus
grave quolibet illorum ; circumstantia autem
ingratitudinis non semper aggravat ad sequa-
litatem beneficii. Nam licet, cseteris paribus,
quo majus estbeneficium, eo major sitingra-
titudo, tamen ubi coetera non sunt paria, et
respectu ejusdem beneficii, et respeetu mino-
ris, potest esse major ingratitudo ex majori
contemptu, vel majore offensione, etc. Sic
ergo, quamvis iUe, cui plura, et majora pec-
cata remissa sunt , ex eo capite gravius pec-
cet iterum offendendo benefactorem, quam
cui minora, vel pauciora fuerant peccata re-
missa, non tamen necesse est ut tantumin ea
ingratitudine peccet, quantum piius offende-
rat in peccatis dimissis, quia poterant esse in
illis peccatis aliee circumstantise, vel rationes
majorem gravitatem conferentes, ut per se
notum est. D. Tbomas autem optime consi-
derat, peccata dimissa comparari suo modo
tanquam objectum ad ingratitudinem , quse
admiscetur in subsequenti peccato, et icleo
non esse comparanda secundum eequalitatem,
sed secundum proportionem tantimi; quod
etiam Cajetanus advertit. Et de illo principio
latius scripsimus in primo tomo bujus tertia;
partis, disp. 4, agentes cle infinitate merito-
rum Chiisti. In solutionibus argumentorum
solum occurrebat explicanda parabola Matth.
1 In corp. art.
2 Tn corp. art.
LXXXVHI. ARTIC. IV.
18, sed hoc commodius preestabimus in dis-
putatione sequenti.
ARTICULUS IV.
Utrum ingratitudo , ratione cujus sequens
peccatum facit redire peccata prius dimissa,
sit speciale peccatum l.
1. Ad quartum sic proceditur. Videtur ,
quod ingratitudo , ratione cujus sequens pecca-
tum facit reclire peccata prius dimissa, sit spe-
ciale peccatum. Retributio enim gratiarum
pertinet ad contrapassum, quod requiritur in
justitia, ut patet per PMlosoplium, 5 EtJiic. 2.
Sedjustitia est specialis virtus. Ergo ingra-
titudo est speciale peccatum.
2. Prceterea, Tulliusin 2 PJiet .z ponit , quod
gratia est specialis virtus . Sed ingratitudo op-
ponitur gratice. Ergo ingratitudo est speciale
peccatum.
3. Prceterea, specialis effectus a speciali
causa procedit. Sed ingratitudo liabet spe-
cialem effectum, scilicet, quod facit aliqualiter
redire peccata prius dimissa. Ergo ingratitudo
est speciale peccatum.
Sed contra, illud, quod consequitur omnia
peccata , non est speciale peccatum. Sedper
quodcnnque peccatum mortale aliquis efficitur
Deo ingratus, ut ex prcemissis patetA.Ergo in-
gratitudo non est speciale peccatum.
Rcspondeo dicendum, quod ingratitudo pec-
cantis quandoque est speciale peccatum, quan-
cloque autem non, sed est circumstantia genc-
ralitcr consequens omne peccatum mortale ,
quod contra Deum committitur. Peccatum enim
speciem recipit ex intentione pcccantis, unde,
ut Pliilos. dicit 5 EtMc. 5, ille qui mcecliatur,
ut furetur, magis est fur quam mcechus. Si
igitur aliquis peccator in contemptum Dei et
suscepti beneficii aliquod peccatum committat,
illud peccatum irahitur ad speciem ingratitu-
dinis. Et hoc modo ingratitudo peccantis est
speciale peccatum. Si vero aliquis intendens
aliquod peccatum committere (puta homici-
dium, aut adulterium) non retrahatnr ad hoc
propter Jwc quod pertinet ad Dei contemptum,
ingratitudo non erit speciale peccatum, sed
1 2. 2, q. 107, art. 2, ad 1, et4, d. 22, q,
1, art. 3, qusest. 3.
2 C. 5, non remote a princ, tom. 5.
3 De Inventione, fol. 4 ante fin. libri.
4 Art. 1 huj. qua^st.
5 C. 2, non remote a princ, tom. 5.
DISPUTAT.
rctralietur acl speciem alterius peccati, sicut
circumstantia qucedam. Ut autem Augustinus
dicit in lib. de Natura et gratia l, non omne
peccatum est ex contemptu, et tamen in omni
peccato Deus contemnitur in suis prceceptis.
TJnde manifestum est, quocl ingratitudo pec-
cantis quandoque est speciale peccatum, sed
non semper. Et per Jioc patet responsio ad ob~
jecta. Nam primce rationes concludunt, quod
ingratitudo secundum se sit qucedam species
peccati. TJltima autem ratio concludit, quod
ingratitudo, secundum, quocl invenitur in omni
peccato, non sit speciale peccatmn.
COMMENTARIUS.
Respondet D. Thom. ingratitudinem non
esse speciale peccatum, neque addere mali-
tiam specie distinctam a malitia peccati cui
adjungitur, nisi sit directe intenta a pecca-
tore volente Deum offendere in contemptum
ejus. Cujus assertionis nullam aliam proba-
tionem adducit, nisi quia peccatum recipit
speciem ex intentione peccantis. Quod prin-
cipium nude sumptum non videtur rem con-
cludere, quia quoad malitiam ssepe sumit ac-
tus aliquam speciem preeter intentionem pec-
cantis, quamvis non preeter obligationem, et
voluntatem, saltem indirectam. Et ideo cum
hoc principio conjungenda est alia propositio,
quam D. Thom. tacite prsemittit, scilicet, in-
gratitudinem hanc esse circumstantiam gene-
ralemconsequentem omnepeccatum mortale;
nam hujusmodi circumstantiee, nisi sint spe-
cialiter intentee, non dant speciern, ut postea
dicemus.
DISPUTATIO XIII.
LE PERFECTIONE EFFECTUS POENITENTIjE , EO
QUOD IRREVOCABILIS SIT ET ABSOLUTA PECCA-
TOR.UAI BEMIS3IO.
In hac queest. 88 non explicavit D. Thom.
no vum pcenitentise effectum, sed perpetuita-
tem potius et immutabilitatem remissionis
peccatorum, quam per hoc declaravit, quod
illa peccata proprie et per se redire amplius
non possunt; nam sub illis verbis disputant
hanc qurestionem cseteri Theologi cum Ma-
gistro in 4, d. 22, et juris interpretes cum
Gratiano, d. 4, de Popnit., etExpositores Evan-
gelii, Matt. 18. Quia vero D. Thomas distinxit
debitum simpliciter, et secundum quid, quse
6 C. 29, tom. 7.
XIII. SECT. I. 243
in commentario explicata reliquimus, de illis
sigillatim et suo ordine dicemus. Et quia in
peccato sunt duo formaliter vel ratione dis-
tincta, scilicet, culpa seu macula propria, et
reatus pcena?, de quibus esse potest diversa
ratio, vel de facto, vel secundum potentiam
Dei absolutam , ideo hgec etiam in disputatio-
ne separabimus.
SEGTIO I.
Utrum peccata remissa per pcenitcntiam, in se
ac formaliter recleant quoacl culpam, propter
subsequens peccatum mortale.
1. Error hcereticorum. — Conclus. de fide.—
Concil. Trid. — Omitto errorem hgereticorum,
qui dixerunt hsec peccata redire vel in repro-
bis, vel etiam in aliis, quia non fuerunt vere
et in re ablata, sed tecta (ut ipsi aiunt) seu
rasa, non radicitus evulsa; nam juxta hunc
errorem revera peccata non redeunt, sed
permanent, licet ad tempus Deus ea dissimu-
let, vel non imputet. Nos autem supponimus
id, quod de fide est, peccata vere et absolute
tolli ac destrui, cum remittuntur ; hoc enim
probant omnia, quae de prfedicto effectu hac-
tenus diximus. Idemque definit Concil. Tri-
dent., sess. 5, 6, ac 14, et in materia etiam
de charitate et gratia illi errores latius impu-
gnantur.
2. Quorumdam sententia. — Fundamentum
ex Scriptura. — Stante igitur hac fidei veri-
tate, aliqui Catholici dixerunt , peccata re-
missa iterumredire per subsequens peccatum
mortale. Ita tenuit Hugo Victorinus, hb. 2 de
Sacram., p. 14, c. 9, etGratian., d.4, dePcen.,
in princ. Magister autem, dict. d. 22, cap.
ult., non audet judicium ferre contra hanc
sententiam. Medina etiam, Cod. de Poenit.,
tract. 1, q.8, conatur solvere argumenta con-
tra illam. Fundamentum sumitur ex illa pa-
rabola Matth. 18, illis verbis : Omne debitum
remisi tibi, quia rogasti me; et tamen postea
subditur : Non exeat inde, donec solvat univer-
sum debitum ; scilicet, propter peccatum non
miserendi sui debitoris. Ex quo loco ait Au-
gust., lib. 1 de Baptismo parvulorum, c. 12 et
\ 3 , evidenter colligi, peccata remissa ali-
quando redire ; et lib. 3 de Baptismo, c. 13,
et serm. 15 de Verb. Domini, c. 6, eumdem
locum exponens ait : /Si non dimiseris, revo-
cabo te; et quidquid tibi dimiseram, replicabo.
Et multa similiaexAmbros., Gregorio et aliis
congerunt Gratianus supra, etAbulensis, Mat.
244
QU.EST. LXXXVIII. ARTIC. IV.
18, q. 140 et seqq. Et videri etiam possimt
Patres circa eumdem locum.
3. Ratione suacletur. — Ratio autem esse
potest, quia non repughat peccatum remis-
sum redire, ut Scotus, et Gabriel et alii fa-
tentur, dict. d. 22. Nam potuit veluti sub ea
conditione remitti; peccatum autem subse-
quens dignum est hujusmodi pcena, vel ef-
fectu ; ergo verisimile est ita esse rem hanc
statutam ex lege Dei. Confirmatur primo,
quia in remissione peccati duo fiunt propter
pcenitentiam ; datur enim gratia , et remitti-
tur peccatum ; sed gratia sub ea conditione
datur, ut tollenda sit propter subsequens pec-
catum mortale ; ergo et e contrario ita pecca-
tum tollitur, ut propter eamdem causam re-
cftturum sit. Gonfirmatur secundo, quia me-
rita, per peccatum mortificata, redeunt per
subsequentem pcenitentiam ; ergo et e con-
verso demerita, per pcenitentiam ablata, re-
deunt per subsequentem culpam, quia pec-
catum ex se non est minus efficax ad malum
inferendum et revocandum, quam pcenitentia
ad bonum.
Culpas remissas nunquam, formaliter redire,
vera sententia.
4. Nihilominus dicendum est, culpas re-
missas, formaliter et in se nunquam redire,
quantumvis nova peccata multiplicentur. Hsec
estsententia D. Thom., quam omnes Scholas-
tici secuti sunt, d. 22; Albert., art. 5;Bonav.,
art. 1, q. 1 et 2; Richard., art. 1, q. 2 et 3 ;
Scot., Gabriel, etalii; Altisiodor., lib. 4 Sum-
rn.Ee, tract. 6, c. 6, q. 1 ; Medina sup.,q. 9;
Petr. Soto, lect. 7 de Pcenit. ; Soto, d. 16;
et videtur res certa. Eamque docuit expresse
Gelas. Papa, quem Gratian. refert, c. ult., de
Pcenit., d. 4, ubi sic inquit : Divina clementia
peccata semel remissa in ultionem iterum rcdi-
re npn patitur. Ubi formaliter quidem loqui-
tur de pcena ; tamen a posteriori et a fortiori
idem concluditur de culpa ; nam si culpa re-
diret, Deus illam impunitam non relinqueret.
Et hoc modo confirmant hanc veritatem alia,
quEe ex Patribus Gratian. supra congerit, et
in seq. sect. attingemus. Imo eodem modo
probari potest ex illis verbis Ezech. 18 : Om-
niiim iniquitaUim ejus non recordabor amplius,
scilicet post conclignam pcenitentiam. Fateor
tamen, hoc testimoninm preecise sumptum
non convincere; posset enimali quis exponere
illam promissionem sub conditione , si perse-
veraverit in justitia. Nam ibidem de justo di-
citur, si ceciderit a justitia sua, omnium ope-
rum ejus non esse futuram memoriam ; quocl
tamen sub conclitione simili intelligendum
est, scilicet, si ita ceciderit, ut non resurgot,
ut hitius disputatione sequenti dicemus. Scd
licet ex forma verborum testimonium non
convincat, tamen juxta materiam subjectam
non potest illo modo intelligi, quia illa verba :
Non recordaluntur amplius, significant ita re-
mitti talia peccata per pcenitentiam , ut jam
moraliter non maneant, neque in ipso homi-
ne, neque, ut ita dicam, in acceptatione, seu
potius indignatione Dei ; unde fit, ut nullo
modo redire possint.
5. Ratione prooatur. — Oljectio. — Sohitur.
— Quod ratione ita ostenditur, quia malum
culpEe non potest a solo Deo fieri ; ergo ne-
que potest a solo Deo reproduci ; nam repro-
duci est dc novo iterum fieri ; sed quando ho-
mo iterum peccat post remissa , ipse homo
non facit, neque committit priora peccata,
sed aliud novum ab eis distinctum; ergo
priora.non redeunt per actionem ipsius ho-
minis ; deberent ergo redire per actionem
solius Dei. Dicet aliquis , per se quidem non
fieri, neque a Deo neque ab homine, sed
quasi residtare et consequi ex nova actione
peccaminosa hominis. Sicut quanclo infans
concipitur, incipit in eo esse peccatum origi-
nale, non per propriam actionem Dei, neque
per se per actionem hominis, sed ut resultans
ex tali generatione. Sed hoc intelligi non po-
test, quia peccatum subsequens ex se et vi
sua non affert secum preeeedentia peccata,
ut per se notum est ; neque etiam in virtute
prEecedentium peccatorum, quatenus com-
missa fuerunt, quia jam illa prorsus ablata
et deleta fuerunt, et peccatum subsequens
nullo modo illa continet, neque est veluti vir-
tus ab eis relicta ad ea reproducenda; non
ergo hoc facere potest , vel physice, vel mo-
raliter. Neque etiam per accidens, seu remo-
vendo prohibens , quia oportet illa peccata
adhuc durare moraliter, aut cle novo fieri per
aliquam vohmtatem, quEe non potest esse di-
vina, cum Deus non sit causa peccati ; neque
etiam humana, quia non iterum illa commit-
tit. Et ideo non est simile de peccato origi-
nali , nam illud non dicit respectum acl ac-
tum voluntatis ejus , qui illud contrahit, sed
ad peccatum Aclre, quocl nunquam fuit plene
et efhcaciter ablatum, ut fuit peccatum to-
tius naturce, sed tantum ut fuit peccatum per-
sonEe.
6. Paulus. — Solet etiam hoc confirmari
ex jllo ad Rom. i I : Sine pceniteniia sunt dona
Dei ; hoc enim lestimomo utitur
hic, art. I in arg. Sed conira, et oinnes Scho-
lastici ; ct est efficax, suppositis, quro diximus
in commentario illius articuli, quod remissio
ha?c absolute concessa , talis effectus est , ut
jam non pendeat ex humana voluntate, sed
ex solo decreto Dei, quod mutari non potest;
nam in hoc sensu dicuntur dona Dei esse
sine posnitentia. Quin potius non solum ratio-
ne immutabilitatis, sed etiam ratione talis
materiaa seu effectus repugnat in hoc mutari
divinum decretum. Ut inter homines , si cre-
ditor absolute dimisit debitum alteri, licet
postea eum possit remissionis factte pcenite-
re, et velit remissionem retractare, non ta-
men poterit id efficaciter consequi, vel alium
iterum debitorem constituere, quia non est
talis ille effectus , ut sola ejus voluntate fieri
possit. Sic ergo, preeter immutabilitatem Dei,
licet per impossibile in aliis rebus possetDeus
mutare suum decretum absolutum, in hoc
non posset, quia talis est ille effectus, scilicet,
destructio peccati, ut oppositum ejus, scilicet,
esse in peccato, non possit fieri per solam Dei
voluntatem. Hsec vero omnia procedunt sup-
positaabsoluta remissione peccati, prout nunc
fit. Dubitari tamen posset, an de potentia ab-
soluta posset peccatum aliter remitti sub tali
modo et conditione, ut per subsequens pec-
catum rediret quoad eamdem culpam. Et de
hoc dicemus statim.
Darabolce Matthmi \ 8 fit satis.
7. Regula Chrysostomi de paraiolis inter-
prelandis. — Ad parabolam Matth. 1 8 respon-
dere uno verbo possumus, ibi non esse ser-
monem de reditu culparum, de quibus loqui-
mur, sed pcenarum, de quibus nunc non
agimus. Sed ne oporteat iterum ad illam pa-
rabolam redire, servanda imprimis est regula
Chrysost., hom. 48 et 65 in Matt., in parabo-
lis prsecipue attendendum esse finem a Chri-
sto Domino in unaquaque intentum : singula
autem verba, vel non esse semper accommo-
danda tanquam pertinentia ad fmem parabo-
la1, vel non semper afferri , ut absolute pro-
betur factum, quod in parabola proponitur,
sed solum ut per quamdam analogiam decla-
retur quod intenditur. Exemplum inter alia
est de villico iniquitatis, Luc. 16, ubi dicitur
laudasse Dominum viilicum iniquitatis, quod
prudenter fecisset ; cujus non est sensus, quod
laudaverit factum, sed artificium et solertiam,
quam Christus proposuit, non ut illam imite-
mur in tali mnteria, sed in altiori et hones-
DISPUTAT. XIII. SECT. I. 245
D. Thom. tiori. Sic crgu in proedicta parabola admittere
possumus regem illum exegisse a servo omne
debitum , quod ante dimiserat , proptcr cru-
delitatem in conservum, non tamen propterea
indicat se approbare factum, sed indignatio-
nem contra fraternum oclium. Neque etiam
significat Deum exigere a nobis debita re-
missa, propter simile peccatum, quia non
oportet quoacl omnia accommodare parabo-
lam ; sed solum quoad hoc , ut intelligamus
Deum maxime habere odio hujusmodi pec-
catum, et ratione illius provocari, ut amplius
hominis non misereatur, sed ab illo rigorose
exigat omne debitum, quod in illo invenerit,
sive illud contractum sit per ipsummet pec-
catum non miserendi proximi, sive propter
ingratitudinem cum illo conjunctam , sive
propter subsequentia peccata, quse interdum
plura multiplicantur , denegante Deo suam
misericordiam et speciale auxilium propter
illam ingratitudinem in Deum et crudelitatem
in proximum. Et juxtahunc sensum conclusio
et quasi argumentum a fortiori parabolae erit :
Si rex ille exegit a servo suo priora debita,
jam non vere debita, secl remissa, multo ma-
gis Pater meus exiget a vobis vera debita, si
non remiseritis fratribus vestris.
8. Atcpie haec expositio videtur mihi satis
facilis et accommodata, quamvis non commu-
nis, nec simpliciter necessaria. Quia etiam
parabola non dicitur, regem illum exegisse a
servo illud idem debitum, quod remiserat,
sed absolute : Et iratus Dominus ejus, tradi-
dit eum tortoribus, quoadusque redderet uni-
versum debitum ; quod potest intelligi de de-
bito denuo contracto per novam ingratitudi-
nem et immisericordiam circa conservum
suum, quse etiam in cpiamclam injuriam ipsins
regis redundabat. Maxime autem loquitur
Scriptura et Christus Dominus de hoc debito
tanquam de eodem, quia respectu Dei secnn-
dum substantiam idem debitum seternse pce-
na? contrahitur, et gehennse ignis, et maxime
privationis beatitudinis, et amicitiae divhue,
et cpioad culpam incurritur eadem aversio a
Deo. Et quamvis hoc verom sit de quocunque
peccato mortali post remissionem aliorum
commisso , tamen specialiter hoc declaravit
Christus Dominus de peccato immisericordias ,
tum, ut ostenderet illud esse peccatum mor-
tale, quod fortasse non facile homines crede-
rent ; tum etiam ut exaggeraret quantum il-
lud abhorreat. Sicut Matth. 25 in finali sen-
tentia solum proponuntur peccata contra mi-
sericordiam, propter easdem causas, quamvis
246
QILEST. LXXXVIII. ARTIG. IV.
non minus sint punienda alia peccata. Acldunt
denique D. Thoru. hic, et omnes Scholastici,
peccata prius remissa quodammodo puniri in
superveniente peccato, propter circumstan-
tiam ingratitudinis , ex qua gravius redditur
ratione preecedentis remissionis. Nam licet
hoc etiam commune sit omnibus peccatis com-
missis post remissionem aliorum, maxime ta-
men icl accommodatur peccato immisericor-
diee proximi, propter causas dictas , et quia
specialem formam ingratitudinis continet, ut
D. Thom. art. 3 declarat.
9. Patres explicantur. — Ad Patres eadem
accommodanda est responsio. Nam Augusti-
nus, qui obscurius loqui videtur, evidenter lo-
quitur de reditu peccatorum quoad carentiam
gratiee, et reatum seternse damnationis; unde
interdum ait redire dissimilia peccata, scilicet
schisma, hseresim, et ctetera ; interdum simi-
lia , qua3 vocat eadem , non quia eadem nu-
mero iterum imputentur, sed quia similia
committuntur, vel virtute per ingratitudmem,
vel formaliter, permittente Deo, et quasi de-
serente, ut supra dicebamus. Hoc enimmodo
ssepe rephcantur peccata priora , dum Deus
negat superabundans auxilium ad cavenda
illa. Quod tamen noh est ita intehigendum, ut
Deus semper neget htec auxilia propter hu-
jusmodi peccata, neque etiam quod deneget
misericordiam et remissionem illius peccati,
si post ihud homo iterum convertatur; sed
quod speciali ratione peccatum illud merea-
tur denegationem divinse misericordioe, vel
auxilii ; ideoque ssepe contingat hominem
propter hanc causam damnari , et a Deo re-
hnqui. Sic etiam intelligendum est , quod
Chrysostomus ait,hom. 62 in Matth., clia-
rismata irrevocabilia propter hanc malignita-
tem revocari; et quod ait Hilarius, can. 18,
per hoc vitium munificentiam Domini amitti;
non enim hsec dicuntur , eo quod priora de-
bita, formaliter loquendo , imputentur , sed
quia homo incidit in similia, et in speciale
odium Dei, ut declaratum est.
10. Ratio in contrarium enoclatur. — Oijec-
tio solvitur. — Acl rationem respondetur pri-
mo, etiamsi ihe reditus peccatorum esset
possibilis de potentia absoluta, non tamen de
lege, nec esse consentaneum divina3 libera-
litati. Secundo dicitur, supposito modo remis-
sionis peccati , quem Deus nunc servat, om-
nino repugnare, ut illa peccata redeant quoad
culpam, ut probat ratio, qua conhrmavi con-
clusionem. Aiunt vero Scot., Gabriel, Almain.
et alii, potuisse Deum remittere peccatum
alio modo, scilicet, non absolute , sed condi-
tionate, scilicet : Nisi iterum peccaveris; et
tunc, posita contraria conditione, peccata illa
fuisse reditura. Sed hi auctores solum lo-
quuutur de reatu pcenee seternce ; de quo certe
id probabile est, ut ex sequenti sectione ma-
gis constabit. Ipsi tamen non clistinguunt cul-
pam habitualem ab hoc reatu, et ideo tunc
consequenter aiunt culpam redire.
11. Distinguendo autem culpam a reatu,
ut vere distinguenda est, non potest satis in-
telligi ille modus remissionis culpse , si vere
in preesenti ita tollitur culpa, ut homo simpli-
citer maneat justus , et moraliter rectus ; ne-
cesse est enim, ut talis cu]pa, quee jam phy-
sice transierat , moraliter etiam destruatur ;
et ideo arbitror fieri non posse, ut talis culpa
in ratione culpse redeat ; quod magis patebit
ex sectione sequenti. Dicet aliquis , saltem
posse redire per commissionem ejusdem nu-
mero peccati. Respondetur primo id esse im-
pertinens, quia hic non agimus de reditu pec-
cati ex nova commissione , sed ex vi prtece-
dentis , quse remissa fuit. Et deinde , licet in
aliis actionibus miraculose fieri possit, ut ea-
dem numero redeat, tamen in actionibus
peccaminosis illud miraculum nec necessa-
rium, nec conveniens est, nec videtur decens
divinam bonitatem. Et prseterea , illo posito,
quamvis actio illa physice esset eadem, tamen
moraliter iha actio, bis repetita, quoad inju-
riam et demeritum perinde se haberet, ac duo
peccata numero distincta.
12. Solvitur prima confirmatio. — Solvitur
secunda. — Ad primam conhrmationem ne-
gatur similitudo, quia gratia per pcenitentiam
data non infunditur ut absolute perpetuo du-
ratura, sed quantum est ex parte Dei ; ex par-
te vero hominis , quandiu non posuerit obi-
cem conservationi ejus ; hoc autem obstaculo
posito, Deus ipse potest suspendere suum in-
fluxum, et potest esse auctor privationis gra-
tiae, quse, secundumsesumpta,pcena qusedam
est. Similiter ad secundam confirmationeru
negatur similitudo, quia merita non prorsus
delentur per peccatum subsequens, sed ma-
nent in acceptatione divina ; peccatumque so-
lum impedit, quandiu est, effectus eorum, ut
infra latius dicetur.
SEGTIO II.
Utrum peccata remissa,propler peccatum subse-
quens redeant, saltem quoacl pamam.
I . Duobus modis intelhgi potest poenam
peccati remissi redire : primo materialiter
tantum, secundo formaliter
redire, si eadem poena propter illudmet pec-
catum, quod remissum fuit, imponatur ; ma-
terialiter autem erit , si eadem quidem pcena
inferatur, non tamen propter illucl peccatum,
nec cum habitudine ad illud , sed propter
aliud simile, vel sequivalens. Et quoniam pec-
cato respondet et pcena damni, et poena sen-
sus, de utraque hoc quteri potest.
Nec pcenam damni, neque sensus posse redire
formaliter. Assertio 1 .
2. Primo ergo manifestum est ex dictis,
neutram ex illis poenis formaliter redire.Hsec
est communis sententia Theologomm cum
D. Thom. hic, et in 4, d. 22, quos cum aliis
retuli sectione pra3cedenti. Et locus Gelasii,
quem ibi adduxi, hoc formaliter probat, ut
notavi. Locus etiam, quem D. Thom. art. 1
affert ex Augustino, optimus est; reperitur
autem apud Prosperum in responsione 2 ad
Objectiones Gallorum : Quirecedit (inquit) a
Christo, et alienus a gratia finit Jianc vitam,
qnid nisi in perditionem cadit ? sed non in qicod
remissum est, recidit, nec in originali peccato
damnabitur ; qui tamen propter postrema cri-
mina ea morte afficieticr, qua? ei propter illa,
quce dimissa sunt, delelatur. Qua? ultima ver-
ba attingunt secundam partem dubitationis
statim tractandae. Et referuntur etiam a Gra-
tiano, de Pcenit., d. 4, c. Qjui recedit. Omnia
denique, quee ex Scriptura adcluximus, hanc
etiam veritatem confirmant ; nam expressius
]oquuntur de pcena, quam de culpa : Deum
enim recordari peccatorum, metaphorice idem
significat, quod illa punire; promittit autem
Deus perpetuam oblivionem eorum peccato-
rum, quae semel per pcenitentiam remisit,
Ezech. 18 : Non recordabuntur amplius. Quam-
vis enim Medina contendat illa verba non ma-
gis probare de pcena peccatorum, quam alia
similia cle prsernio justorum, et ex vi et for-
malitate verborum ita appareat , tamen ex
materia subjecta satis inteliigitur diversum
esse sensum verborum , ut supra tactum est,
et latius sectione sequenti.
3. Locus Nahim 1 expenditur. — Afferri
etiam solent ad hoc confirmandum verba
Nahum 1 : Deus nonjudicabit bis inidipsum;
ita enim referunt hunc locum Scholastici, et
ad hoc confirmandum illo utuntur. Tamen
apud Septuaginta non ita legitur, sed : Non
vindicabit bis in idipsum in tribulatione. Et
sic nuUam vim habere videtur hoc testimo-
nium ; quia Deus non vindicabit peccata, quse
DISPUTAT. XIII. SECT. II 247
Formaliter dico remisit, et ideo, licet postea eapuniat,non
bis ea vindicabit. Et adhuc juxta vulgatam
lectionem minus videtur probare hoc testi-
monium, scilicet : Non consurget duplex tri-
bidatio. Et ad litteram intelligitur de populo
Judaico , quem Deus afflixerat, tradendo po-
testati Assyriorum decem tribus; illis autem
verbis promittit non permissurum secundam
tribulationem, nimirum , quod aliee duse tri-
bus darentur in manus Sennacberib et Assy-
riorum. Nihilominus tamen , quamvis ad lit-
teram ibi non sit sermo de punitione pecca-
torum, preesertim in alia vita , hic locus con-
temnenclus non est. NamD. Hieronym. illum
interpretatur de punitione peccatorum, con-
siderans magis spiritum, et rationem illorum
verborum, quani corticem litterfe. Et (quod
amplius est)D. Cyprian., in serm. de Passio-
ne Domini, iUa verba accommodat ad rem,
de qua tractamus, dicens , eos, qui vitce suce
quocicnque articulo temporis veri sunt judices,
non iterum judicari; quia , cum judicis et tor-
toris vices, sili non parcens, peccator assu-
mit, semetipsum persequens, durn confessionem
confusione honorat , liolocausti hujus incensio
in conspectu Dei veniam impetrat. Et subdit :
Noji enim bis in idipsum judieat Deus ; sed
impcenilentes ipse judicat et damnat ; pceni-
tentes vero, quia a se ipsis suscipit judicatos,
absohit; neque judicio, quod pcenitentice hu-
mance severitas protulit, aliquid jusUtice coe-
lestis apponit. Ubi Cyprianus , sequens lec-
tionem Septuaginta, perinde reputat dicere :
Non judicabit, ac, non vindicabit, quia sermo
est de judicio vindicativffi justitise ; deinde
pro eodem reputat, vindicare Deum, et acce-
ptare vindictam, vel satisfactionem a pecca-
tore assumptam et oblatam, et propter illam
remittere culpam et pcenam eeternam, com-
mutando illam in temporalem, velhanc etiam
remittendo, si peccator pro illa satisfaciat.
Postquam ergo Deus hanc vindictam qualem-
cunque smnpsit, et illa contentus fuit, remit-
tendo, et quasi definitivam sententiam in illa
causa proferendo, non iterum judicat in idip-
sum, ut puniat hominem propter eadem pec-
cata, quce semel remisit. Hac ergo ratione
probabiliter potest accommodari locus ille.
4. Ratio a priori assertionis. — Objectio.
— Enodatur. — Ratio tamen a priori est su-
pra tacta, quia Deus non potest retractare
suam voluntatem, neque agere contra abso-
lutum suum decretum; sed per priorem re-
missionem abstulit simpliciter et absolute de-
bitum pcenee ; ergo non potest eadem pcena
2-4S
QU^EST. LXXXVIII. ARTIC. IV.
formaliter, id est, propter eadem peccata re-
dire. Quod amplius declaratur in liunc mo-
dum. Nam licet Deus possit illud malum ,
quod est pcena, homini inferre , nullo suppo-
sito debito ex parte hominis , tamen sub ra-
tione pcense non potest, nisi supponatur de-
bitum; at vero, ablata culpa, ablatum est de-
bitum, quia homo non est debitor pcense, nisi
propter culpam ; ergo non potest redire illa
pcena formaliter, nisi redeat debitum ; quod
tamen ostensum est non redire. Dices : pcena
temporalis, quse post peccatum remissum re-
linquitur, iterum fit seterna per subsequens
peccatum mortale, quia nunquam homo pro
illa satisfacit, si in tali peccato moriatur, juxta
probabilem sententiamD. Thom. etaliorum;
ergo propter subsequens peccatum redit seter-
na pcena, quse remissa fuerat. Respondetur,
dato antecedente, ex parte Dei nullam novam
pcenam imponi ob peccatum prius commis-
sum, sed ipsum bominem peccando se con-
stituere in eo statu , in quo non possit satis-
facere, nec satispati ; et inde consequi, ut,
quandiu ille status durat, duret pcena. Unde
ulterius dicitur, quando remittitur peccatum
mortale , non omnino absolute ac defmite
commutari pcenam seternam in temporalem,
sed ea lege et conditione, ut talis poena in
statu gratise persolvatur, et alioqui tancliu
quis indigne patiatur illam, quandiu digne
non satisfecerit ; et ideo nihil quod remissuru
fuerat, reclit, sed, quia non impletur condi-
tio, sub qua talis pcena temporalis facta est,
ideo veluti ad priorem statum homo reverti-
tur.
5. Alia objectio. — Solvitur. — Dices : ergo
potuisset tota poena damni et sensus sub ea
conditione remitti, ut si homo iterum peccet,
puniatur propter propria peccata, ac si re-
missa non fuissent. Respondeo, de potentia
absoluta nullam in hoc apparere contradic-
tionem. In quo bene senserunt Scotus, Ga-
briel et alii. Tamen de lege non ita fit, sed
absolute remittitur poena simul cum culpa,
quantum ad illum reatum, qui jcum illa tolli-
tur ; qua remissione facta , fieri non potest,
ut idem reatus formaliter redeat, quia jam
homo non est reus illius pcense, absolute, et
absque ulla conditione, et ideo non potest
iterum constitui debitor, nisi per propriam
actionem et culpam ; hoc enim debitum pce-
„nse uon potestmere ab extrinseco provenire.
Objiciuntur nonnulla loca Scripturm et
Pairum, et ratio.
6. Circa hanc vero doctrinam nonnullse
objectiones solvendse supersunt. Prima su-
mitur ex nonnullis locutionibus sacrse Scri-
pturse , in quibus Deus dicitur recordari
peccatorum , quorum prius oblitus fuerat ,
3 Regum 17 : Quid mihi , et tibi , vir Dei ?
reversus es ad me, ut memorentur iniquitates
mecp. Et Psal. 180 : In memoriam redeat ini-
quitas patrum ejus. Per hanc autem meta-
phoram significari videtur, Deum punire pec-
cata, quse remiserat ; nam oblivisci peccato-
rum, nihil aliud est quam ea remittere ; re-
cordari ergo illorum, est punire ; si autem
Deus hoc aliquando facit, et falsum est illud
esse impossibile, et verisimile est maxime id
facere propter subsequens peccatum. Facit
etiam illud Psal. 37 : Putruerunt, et corruptce
sunt cicatrices mece a facie insipientia? mece.
Ubi per cicatrices significari videntur peccata
remissa, quoe putrescere et corrumpi dicun-
tur a facie insipientise, quando propter pec-
catum subsequens ad pcenam oeternam impu-
tantur. Quocl significavit ibi Glossa inteiiinea-
lis circa prsecedentia verba : Iniquitates mece
supergressa? sunt caput meum, dicens : Qnia
plane per baptismum sanatce computruerunt,
et jam peccato consentitur. Secundo objiciun-
tur nonnullse locutiones Sanctorum, quai con-
gerit Gratianus, dePcenitentia, d. 4, c. 1, us-
que ad 7, et Magister in -4, d. 22. Tertio obj'-
ci potest ratio, quia non repugnat peccatum
redire integre, etiam quoad pcenam seter-
nam ; sed non est revelatum, neque sufficien-
ti iatione convincitur, non ita remitti de facto
peccata, quin pcena redeat, posita ingratitu-
cline novi peccati ; quin potius hic videtur
melior providentise modus, ruagisque consen-
taneus divinse justitiae ; ergo ita potius existi-
mandum est. Major supponitur ex dictis. Mi-
nor declaratur, quia omnia, quse Scriptura
dicit de remissioneharumpcenarum, intelligi
possunt sub illa conditione , si iterum non
commitlatur peccatum ; et rationes factse non
probant remissionemnon esse concessam hoc
modo, sed omnes supponunt factam esse ab-
solute, et non sub praedicta conditione. Quod
vero sit magis consentaneum divinse justitise,
ex eo apparet, quod hoc modo peccata jus-
tius vindicantur; et quia qui Deum offendit,
non meretur liberaliorem remissionem.
7. Testimoniis Scriptura? satisfit. — Res-
poncletur primum in illis locis non esse ser-
DISPUTAT.
moncm de suppliciis propviis peccatorum ,
quse sunt pcenae alterius seculi, sed de pcenis
temporalibus hujus vitse. Nam in illis verbis
Psal. 408 est sermo de ea pcena, quee inter-
dum solet dari filiis propter peccata paren-
tum, qtse pcena tantum temporalis est, ut
constat. Deinde , Deum obtivisci peccatornm ,
non semper sigiiificat remittere illa quoad il-
lam pcenam, vel effectum, respectu cujus di-
citurDeusoblitus taliumpeccatorum, quia sci-
licet talem pcenam, vel effectum propter illa
non operatur; sed significat moram quam-
dam, seu diuturnam dilationem talis pcense ;
existimatur enim jam quasi omnino remissa,
et oblita , quia non executioni mandatur ;
maxime quando Deus, non obstantibus pec-
catis, beneficia confert, et patienter agit, ac
dissimulat , ut aliis locis Scriptura loquitur.
Aliud est ergo positive, ut sic dicam, remit-
tere pcenam, aliud vero non punire. Imo ali-
quando contingit peccatum esse remissum
quoad culpam, et non quoad pcenam tempo-
ralem, laboremet afflictionembujus vita?, licet
multo tempore executio differatur. Quando
ergo Sancti postulant a Deo ne recordetur
prseteritorum peccatorum, non postulant, ne
puniat peccata jam positive remissa ; sed ne
pcenam, quam multo tempore distulit, tan-
dem exequatur ; nam hoc fortasse facit Deus
propter subsequentia peccata ; expectat enim,
et differt supplicia, ut homines emendentur.
Quod si non faciant, vel emendari incipiant et
non perseverent, exequitur Deus hujusmodi
pcenam, tam propter prsesentia quam propter
prseterita peccata ; quia quoad illam pcenam
ea non dimiserat, sedsuspenderat. Atque hoc
est, quod orabat David, Psal. 78 : Ne memineris
iniquitatum nostrarumantiquarum. Hoc etiam
modo dicitur Deus interdum punire filios pro-
pter peccata parentum, ut significatur in ver-
bis citatis Psal. 1 08, quia seepe differt hujus-
modi supplicia externa , et sensibilia, etiam
usque ad posteros, et in eis tandem illa exe-
quitur, prsesertim sifilii impietatem parentum
imitantur, Deut. 5, Ezechielis c. 18 , et aliis
locis.
8. Exp icatur testimonium Ps. 37. — Ad illa
autemverbaPsal. 37 respondetur, sine funda-
mento per cicatrices intelligi peccata remis-
sa ; nam ad litteram significantur vulnera
peccatorum, ut exponuntTitelmanus, Jansen.
et Genebrard.; et August. etiam legit, livores,
alii tumores, et ulcera, quae putrescere dicun-
tur, quando peccata peccatis adduntur, quee
est summa insipientia". Et retinendo nomen
XUI. SECT. II. 249
cicatricum, potuerunt sic appellari peccata
inveterata, non quia vere remissa, aut sa-
nata fuerunt, ut bene notavit Augustinus,
sed quia Lexteriori tantum specie curata vel
tecta fuerunt. Et ideo recte etiam dicilur, a
facie insipientue mece , quia nihil est insipien-
tius quam de peccato male curato securum
esse , et in eo quasi putrescere. Deinde ,
etiamsi demus sermonem esse de peccatis
remissis , per cicatrices intelligi possunt reli-
quise peccatorum, de quibus videtur prsecipue
locutus Cassiodorus in illa Glossa interlineali ;
nam in peccato originali , de quo ipse loqui-
tur, fomes peccati, et passiones ejus, cicatri-
ces dici possunt, quse manent etiam post illud
remissum , et putrescere dicuntur , cum ad
peccati consensum hominem pertrahunt pro-
pter ejus insipientiam , qui non bene utitur
viribus gratire in baptismo susceptis.
9 Respondetur iestimoniis Patrum. — Ad
testimonia Sanctorum jam supra ex parte
responsum est ; multi enim ex illis loquuntur,
juxta ea qua; diximus circa parabolam de
servo nequam, et prseeipue intendunt redire
peccatorum pcenam, vel secundum specificam
rationem , quia homo incidit in Dei inimici-
tiam, et amittit gratiam , et fit reus seternse
pcense ; vel intelligunt aliquo modo redire
secundum gravitatem prsesentis peccati ,
ut Theologi exponunt. Et priorem sensum
prsecipue indicat Ambrosius , ex quo haec
verba refert Magister supra : Donate invicem,
si alter in alterum peccat, alioquin Deus repe-
tet dimissa. Sed htec non invenitur apud Am-
brosium, sed in Glossa interlineali ad Eph. A,
in fine, qua? pie interpretanda sunt aliquo ex
dictis modis. Verba autem Ambrosii in hoc
loco sunt : Si Dominus per Filium suum ser-
toruni misertus est , quanto magis servi ipsi
sui debent invicem misereri, et donare, si alter
in alterum peccet ? Hcpc prcecepta ejus sunt,
qui miseratus est ; qui, si in Ms contemytus
fuerit, sine dubio revocabit senientiam. Et ita
interpretatur parabolam Matt. 18. Revocare
autem sententiam, in rigore nihil aliud est,
quam justitiam prius collatam auferre. Ali-
quando vero loquuntur Patres, juxta phrasim
Scripturae proxime declaratam de reditu pec-
catorum quoad pcenam , non quidem dimis-
sam, sed suspensam, nondumque executioni
mandatam. Quomodo dicit Augustinus citatus
a Gratiano sup., c. 1, ex Enarrat. inPsal. 108,
si Judas non fuisset parentes suos imitatus ,
non fuisse puniendum propter peccata paren-
tnm, et sua ; quod intelligendnm est de poena
250 QU^ST
aliqua hujus vitse, ut diximus, vel etiam quo-
ad aliquam desertiouem, vel denegationem
specialis auxilii gratiae ; nam ad Tranc etiam
puniendi modum interdum haec pcena exten-
ditur.
10. Quorumdam ad rationem responsio. —
Ad tertium, quidam propterea putant omnino
repugnare pcenam (prsesertim seternarn) re-
mitti, ita ut redeat propter eamdem culpani;
et rationem ejus in hoc constituunt, quod
homo,quando justificatur, satisfacit sufficien-
ter Deo pro culpa et pcena aeterna, et ideo
per condignam satisfactionem se liberat a de-
bito pcense ; ideoque redire non potest idem
debitum, sed solum aliud simile contrahi per
novum peccatum. Qaod si quis dicat hoc ve-
rum esse de justificatione prout nunc fit, res-
pondent idem esse de qualibet possibili, quia
vel per illam non fit vera remissio peccati, et
consequenter neque est vera justificatio ; vel,
si est hujusmodi , necessario mutatur homo
intrinsece , et ex debitore fit non debitor pce-
nee, quia repugnat peccatum esse ablatum, et
manere debitorem ejusdem pcense. Et decla-
ratur in hunc modum, nam, si fieri potest ut
per peccatum subsequens redeat reatus ejus-
clem pcenee aeternse , ergo de facto redit, esto
Deus ex misericordia nolit hominem punire
propter peccatum prseteritum. Aliud est enim
hominem esse dignum pcena , ahud vero
Deum illam exequi, et potest esse illud prius
sine posteriori ; dignitas ergo nunc redibit,
quamvis non redeat pcena ; quocl satis absur-
dum est. Haec autem sequela probatur , quia
vel peccatum subsequens est sufficiens, ut
homo efficiatur dignus tota pcena praeterito-
rum peccatorum, vel non; si non,dmpossibile
est ut illa pcena redeat sub ratione pcenae,
quia sine pcenEe dignitate non potest pcena
infligi, licet inferatur totum malum, quod
posset esse pcena. Si autem peccatum subse-
quens est sufficiens ad constituendum homi-
nem dignum tota illa pcena, id non habet ex
Deo , ut sic dicam , sed ex natura praeceden-
tium peccatorum , quae constituunt hominem
in tali statu et dignitate ; ergo idem nunc ef-
ficient.
31. Tmpugnatur solutio. — Hsec vero ratio
et doctrina, sic declarata, multa supponit falsa
fundamenta. Unum est , justificationem fieri
per condignam satisfactionem pro culpa et
pcena eeterna ex parte peccatoris; de quo ruul-
ta dixi in superioribus, et in 1 tom. 3 part., et
ideo non immoror. Aliud, quod virtute sup-
ponitur, licet non exprimatur, est, contritio-
LXXXVIII. ARTIC. IV.
nem, tantam ex se habere vim ad tollendum
reatum pcense ceternse simpliciter et absque
ulla conditione , ut non possit Deus hunc ef-
fectum impedire posita contritione , ueque
aliter iUam pcenam remittere. Quod quidem
mirabile est , nam , ut supra argumentaba-
mur , si contritio habet tantam vim , qui fieri
potest, ut maneat reatus pcense temporalis ?
vel, esto maneat, quomodo secunda contritio vi
sua totum illud non extinguit? quomodo etiam
contritio de peccato veniali non semper delet
illud omnino quoad culpam et pcenam ? vel
potius, quomodo contritio, quam habet anima
discedens cum peccatis venialibus, in primo
instanti separationis a corpore ita remittit cul-
pam venialem, ut tamen reatum pcenae non
solum non toUat, verum etiam nec minuat ?
12. Atque haec argumenta ostendunt etiam
falsum esse aliud principium ibi insinuatum ,
idem esse, manere dignum pcena, et manere
in peccato ; nam anima in primo instanti
separationis a corpore non manet in pec-
cato , et tamen manet digna eadem pce-
na pro culpa veniali remissa. Potest ergo ma-
nere homo dignus eaclem pcena propter pec-
catum praeteritum jam remissum quoad cul-
pam ; ergo eadem ratione posset redire di-
gnitas pcenae, licet non rediret eadem culpa,
quantum est ex vi identitatis, vel distinctionis
harum rationum. Prreterea quando peccati
remissio fit sine contritione, per solam attri-
tionem, vel etiam si fieret (prout posset) per
solam infusionem habituum , tunc dici non
potest reatum pcenre tolli per condignam sa-
tisfactionem, seu solutionem; cur ergo non
posset Deus tunc non remittere absolute pce-
nam, etiam seternam, sed tantum sub condi-
tione? Dicere enim, Deumita remittere, ac si
intercessisset satisfactio , non satis est , nisi
ratio reddatur, cur necessario ita remittat ;
nam quod possit absolute remittere non est
dubium : tamen cum iUa remissio sit mere li-
beralis, nihil est, quod necessario divinam
voluntatem determinet, ut absolute remittat,
et non sub conditione.
13. Replica sohitur. — Dici potest, ipsam-
met gratiee naturam determinare ad absolu-
tam remissionem. Sed hoc etiam dicitur sine
fundamento in ordine ad potentiam absolu-
tam, et maxime quoad remissionem pcenee.
Nam, licet daremus (quod non concedimus)
gratiam habitualem ita excludere culpam
mortalem , ut non possit esse simul cum illa,
etiam de potentia absoluta , nihilominus de
reatu pcenae seternae quasi conditionato , id
DISPUTAT.
non videtur verisimile, cuni talis reatus pcense
non excludat veram sanctitatem et intrinse-
cam rectitudinem, et dignitatem vitse eeternoe
secundum prsesentem justitiam, et consecu-
tionem ejus, si homo in ea perseveraverit.
Denique si homo conditus in puris naturali-
bus Deum offenderet, posset aliquo medio illi
statui accommodato veniam illius peccati a
Deo liberaliter obtinere ; tunc autem , nec
condigne Deo satisfaceret , nec gratiam infu-
sam reciperet; cur ergo non posset tolli cul-
pa absque pcena, vel saltem sine absoluta re-
missione ejus, cum sola conditionata ?
14. Vera solutio depotentia alsoluta. — Di-
co ergo, de potentia Dei absoluta hoc nonre-
pugnare, etiam supposita justificatione per
infusionemgratisesupernaturalis. Circa quam
solum adverto, quod supra, disp. 3, sect. A,
notavi, pcenam seternam, quee nunc destinata
est damnatis, habere quamdam intrinsecam
repugnantiam cum gratia justificationis, quse
nunc conceditur in remissione peccatorum ;
et ideo ex natura talis gratiee intrinsece sequi
exclusionem illius pcense eeternse secundum
praesentemjustitiam; ita utintrinsecerepugnet
ut homo, sic justificatus, ordinatus maneat ad
illam pcenam eeternam in sensu composito, ut
sic dicam, id est, ut eam sustineat, etiamsi in
illa justitia moraliter perseveret. Rursus, quia
ipsa gratia natura sua reddit hominem acce-
ptabilem ad vitam eeternam, et dignum illa,
ideo etiam est connaturale tali gratiee, et ex
natura rei illi debitum, ut excludat reatum,
seu ordinationem ad quamcunque pcenam
eeternam, stante et perseverante ipsa gratia ,
quia nulla pcena oeterna esse potest simul cum
vita seterna. Nihilominus tamen de absoluta
potentia posset Deus non ordinare hominem
sic justificatum acl vitam eeternam cum effec-
tu consequendam, ut per se constat. Et con-
sequenterposset,remittendo culpam mortalem
non remittere omnem pcenam eeternam, sed
relinquere, verbi gratia, perpetuam carentiam
visionis beatee, quia,utsupra dixi, inhocnul-
la est repugnantia, neque enim hoc opponi-
tur sanctitati, quam gratia confert, ita ut il-
lam formaliter dcstruat. Ulterius etiam posset
Deus , quamvis secundum preesentem justi-
tiam remittat pcenam eeternam cujuscunque
rationis, nihilominus non remittere absolute ,
sed subilla conditione : JYisi meiterum offen-
das ; quia hoc etiam non repugnat formaliter
sanctitati gratiee , neque alicui attributo di-
vino, neque aliunde ostendi potest implicatio
contradictionis.
XIII. SEGT. II. 251
15. Quid dicendum de potentia ordinaria. —
Ex his ergo (descendendo ad hanc remissio-
nem prout de facto fit) intelligitur, remissio-
nem pcenee eeternee, quee nunc est prreparata
damnatis , esse quidem beneficium gratise.
maxime tamen intrinsecum ipsi, etremissioni
culpee, saltem secundumpreesentemjustitiam,
seu sub conditione persistendi in illa. Idem-
que est de remissione cujuscunque pcenee
eeternee, quamvis non cum tam intrinseca
connexione et repugnantia , sed quasi in
secundo ordine. Et ideo quoad heec duo suf
ficienter probatur talis remissio ex ipsa natu-
ra gratiee, etex testimoniis Scripturee, quibus
constatDeum acceptare justumaclvitam eeter-
nam juxta exigentiam gratiee, et filiationis
clivinee adoptivee. Quod autem heec remissio
eeternee pcenee de facto sit absoluta, et non
tantum secundum. praesentem justitiam, est
cjuidem consentaneum ipsi gratiee, minus ta-
men intrinsece connexum cum illa ; et ideo
magis dici potest novum beneficium gratiee
pendens ex speciali voluntate Dei; et hoc
probant omnia quee adduximus. Quo tan-
dem fit, ut probatio hujus beneficii maxime
petenda sit ex revelatione, per quam nobis
solet voluntas Dei manifestari ; et ad hoc fa-
ciunt testimonia Scripturee, Pontificum etPa-
trum supra aclducta, et communis sensus et
traclitio totius Ecclesiee. Potestque ita declara-
ri ; nam ex his omnibus habemus, eeternam
pcenam vere remitti in justificatione ; remis-
sio autem sub conditione revera non est re-
missio, sed queedam suspensio,donecimplea-
tur conditio. Et hoc modo adjungitur optime
congruentia ex natura gratiee et charitatis ,
quee est constituere amicum simpliciter; et
ideo connaturalis illis est talis remissio ab-
soluta eeternee pcenee.
Qualis pcena materialiter redeat. Assertio
secunda.
16. Secundo, quod attinet ad materialem
reditum ejusdempcense, certum, est aliquanclo
redire eamdem, vel potius similem pcenam,
et aliquo modo dissimilem. Hoc facile decla-
ratur in pcena sensus ; eadem enim secun-
dum speciem respondet vel omnibus, vel plu-
ribus peccatis mortalibus ; omnia enim illa
puniuntur poena ignis, quee quidem ejusdem
rationis est, quantum ex proximo instrumen-
to , et aliis circumstantiis colligi potest
utrum enim ille ignis actiones et afflictiones
diversas specie inferre possit, incertum est.
Sunt etiam in inferno aliee pcense sensibiles,
252
QUiEST. LXXXVMi ARTIG. IV.
et alia instrumenta divinee jtistitiee, quse va-
rias afflictiones inferunt juxta proportionem
peccatorum. Si ergo subsequens peccatum sit
omnino simile, et eequale peccato remisso,
materialiter eadem poena sensus redibit et
in specie, et in gradu ; si vero illa peccata
sint similia specie, tamen insequalia in quan-
titate, eadem proportione redibit poena ea-
dem. At vero, si peccata sint etiam specie
dissimilia, fortasse quantum ad aliquam af-
flictionempriori peccato specialiter proportio-
natam, non respondebit eadem pcena etiam
in specie, sed alia loco illiiis accommodata
subsequenti culpse. Quorum omnium unica
est ratio, quia poena debet esse proportionata
culpee ; et quia jam non punitur culpaprior,
quse remissa fuit, sed tantum posterior, quee
semper permanet, cuique poena est accom-
modata.
17. Ostenditur i% posna damni. — Duo dls-
tinguenda in pcena damni. — De pcena au-
tem damni fere eodem modo pbilosophan-
dum est, quamvis in hac sit specialis difficul-
tas, propter privationem , in qua consistit.
Oportet ergo duo distinguore in hac pcena,
scilicet positivum et privativum. Privativum
est carentia divinse visionis, desertio Dei, et
negatio omnium auxiliorum ad bene operan-
dum. Positivum est vehemens apprehensio
illius status, tristitia, desperatio et omnis alia
obstinatio quee inde nascitur ; quamvis enim
hsec ab aliquibus numerentur inter pcenas
sensus, nihil refert, solum enim spectat ad
loquendi modum ; et cum proxime ac potis-
d. 22, et Medin.,tract. \ de Pcenit., q.8. Fun-
damentum est, quiailla pcena non potestre-
cipere magis et minus, sed est semper sum-
ma, quee esse potest, quia consistit in totali
privatione ; privatio autem totalis non susci-
pitmagis et minus, ut docuitetiamD. Thom.,
1. 2, q. 73, art, 2, et q. 82, art. 4 et 5.
Nam totum esse privationis est excludere for-
mam oppositam ; ergo, si totam omnino ex-
cludit, est maxima privatio, quse esse potest ;
ergo solum per admistionem alicujus gradus
formffi potest illa privatio suscipere magis,
vel minus ; in damnatis autem nulla est talis
admistio formse contrarise.
19. Aliorum opinio. — Alii docent hanc
poenam non semper redire sequalem, sed
juxta proportionem culpee. Ita tenuit Abu-
lens., Matt. 29, q. 639, 640, etseqq.; Supple-
mentum Gabriel., in 4 , d. 44, q. 3, art.
1, etd. 50, q. 2; et Major ibi, q. 2; et signifi-
cat Scot., post queest. 6, § Adprimam quces-
tionem; et Almain., in Moralib., tract. 1 , c. 29 ;
Soto, in4, d. 16, q. 1, art. 1 ; Ledesma, q. 29,
art. 1 ; Viguerius, in Summa, c. 6, § 4, vers.
35. Fundamentum est, quia, cum heec sit po-
tissima, et quasi essentialis pcena inferni, vi-
detur esse contra ordinem divinse justitise, ut
iiequalis redeat, si culpa non est eequalis. Et
non est dubium, quin ratio convincat, si pce-
na illa est capax ineequalitatis ; quod autem
hujusmodi sit, generali ratione ostendi potest,
quia in aversione est insequalitas, quamvis in
privatione consistat; ergo etiam poterit esse
inillapcena. Item juxta doctrinam D. Thom.
sime comitentur dictas privationes, merito ad hic, quamvis macula peccatimortalis includat
poenam damni pertinere censentur. Heec cr-
go omnia, generatim loquendo, ejusdem spe-
ciei sunt in omnibus damnatis; respondent
enim proprue aversioni peccati, quee ejus-
dem rationis est in omnibus peccatis morta-
libus ; et ideo quantum ad hanc identitatem
specificam, eadempcena, quseremissa fuerat,
redit per subsequens peccatum mortale. At
vero quantum ad graclum, in illis omnibus,
quee positiva sunt, non redit eadem seu se-
qualis, quia peccata non semper sunt sequa-
lia, et in illis positivis facile potest magis et
minus inveniri. Respondet ergo juxta propor-
totalem privationem gratise, nihilominus in
ea potest esse aliqua diversitas per respectum
adpeccata, quibus contrahitur; ergo potest
eticim illa macula esse moraliter insequalis
per respectum ad majora, vel minora, plura,
vel pauciora peccata ; ergo idem dicendum
est de pcena damni. Modus siutem hujus insc-
qualitatis varie a dictis auctoribus explicatur.
20. Variis modis explicatur inmqualitas pce-
nm damni. — Prlor modus. — Quidam aiunt,
carentiam divinse visionis, licet in esse nega-
tionis sit eadem in omnibus, tamen in esse
privationis esse ineequalem. Priorem partem
tionem peccati. Et hactenus conveniunt The- probat ratio prioris sententiee. Dicitur autem
ologi. illa negatio, quia solum respicit absolute na-
18. Quoru;ndimop!niode pcenadamniquoad turam hominis, seu capacitatem remotam,
privat.ionom . — Dissentiunt vero quantum ad non tamen proximam, quee est per merita.
poenam damni privativam. Quidam enim di- Unde propriam rationem privationis dicitur
cunt rediretam in specie quam in gradu. Ita habere illa carentia, quando est negatio vi-
Durand., Palud., Capreol. et Bonavent. in 4, sionisjam debita?. per merita pra^cedentia.
DISPUTAT. XIII. SECT. II.
2o3
Et quia in liis meritis potest esse incequalitas,
ideo etiam eritin illa carentia, qnatenus pri-
vatvisione clebita majoribus, vel minoribus
meritis.
21. Rejicitur. — Haec vero sententia defendi
non potest, primo, quia sequitur, non eum
qui plus peccavit, sed eum qui post majora
merita peccavit, babere majorem poenam
damni. Consequens est contra rationem jus-
titice; nam gravitas pceiice respondet culpse
gravitati, non meritis praecedentibus ; ergo.
Sequela patet, quia fieri potest, ut bomo post
multa merita, ratione quorum habebat jus ad
magnam gloriam, unum leve peccatum mor-
tale committat, ettotam gloriamperdat; alius
vero, vel nibil, vel parum meruerit in vita, et
propter magna et gravissinia peccata damne-
tur ; ergo hic posterior habebit minorem ca-
rentiam visionis in ratione privationis, et con-
sequenter majorem pcenam damni, cum ta-
men supponatur habere graviora peccata.
Unde secundo deficit illa opinio, quia consi-
derat id, quod accidentarium est adrationem
et gravitatem pcenae. Quid enim si nulla me-
ritapraBcesserunt, etpeccatanihilominus inae-
qualia sunt? Denique ex illa opinione sequi-
tur, per subsequens peccatum semper redire
totam priorem pcenam damni, quia semper
ratione illius peccati privatur homo tota vi-
sione debita prtecedentibus meritis, supposito
quodprius habueritmerita, et post illa remis-
sionem alicujus peccati, quod privatione vi-
sionis debitce prsecedentibus meritis punien-
dum esset ; namhcec privatio per pcenitentiam
subsequentem , et remissionem concessam
propter illam, jam fuerat ablata, salteminra-
dice, seu in debito ejus ; quoties autem bomo
postea peccat, semper redit illa privatio, quia
semper privatur homo visione clebita illis me-
ritis. Imoquamvis bomo nihil antea peccasset,
ex solis meritis prfficedentibus aggravaretur
iila poena, jnxta quantitatem eorum, et non
juxta gravitatem peccati ; quod valde absur-
dum est.
22. Secunda explicatio Almaini. — Refel-
litur. — In parna duo conslderantur. — Aliter
ergo respondet Almainus, privationem illam
in esse privationis semper esse sequalem, ta-
men in esse pce.nce esse inaequalem. Et hujus
rationem esse ait, quia infertur propter ma-
jorem vel minorem culpam. Sed hoc non vi-
detur sufficiens ad constituendam majorem,
vel minorem pcenam ; nam pcena non ideo est
major, quia datur propter majorem culpam,
sed potius c converso, quia ipsa major est,
ideo datur propter majorem culpani. Nam in
pcena duo considerantur : unum est illud in-
commodum naturce, seu privatio boni, in qua
consistit; alterum est respectus ad culpam.
Primum supponi clebet in ipsa pcena secun-
dum se ; et illud est propter quod ob culpam
imponitur; ergo, ut sit etiammajor pcena et
proportionata majori culpae, supponi debet in
se esse majus malum, vel incommodum. Quod
sic amplius declaratur, quia in pcena, quae cst
propter culpam, duo possunt considerari.
Unum est quasi extrinsecum, quod est dede-
cus, ignominia et inhonoratio ; aliud est in-
trinsecum incommodum , seu detrimentum,
quod in pcenam infertur. Idem ergo incommo-
dum illatum propter plures, vel graviores cul-
pas dici potest habere majorem quamdam ra-
tionempcenae sub priori ratione, quia estma-
jus dedecus et ignominia ; pcena autem dam-
ni ut sicnon consistit in dedecore, sed in in-
trinseco incommodo et detrimento; ergo ut
sit major, non est satis illa relatio ad plures
culpas. Et confirmatuT, quia alias, etiam in
pcena sensus, possent omnia peccata puniri
eadem et aequali actione ignis, quia, licet in
suo esse haberet aequalitatem, in ratione pce-
nae esset ineequalis, quia daretur propter ma-
jorem, vel minorem culpam ; quocl est onmino
falsum ; et exemplis etiam sensibilibus in hu-
manis pcenis id facile intelligi potest. Ac de-
nique a contrario, quiapraemium non estma-
jus ex hoc praecise, quia datur propter ma-
jora merita ; alias possent omnes beati esse
cequales in visione, et nibilominus inasquales
in essentiali praemio. De quo latius in relec-
tione de reviviscentia meritorum, disp. 2,
sect. 1 .
23. Ledesmw enodatio. — Difficidtas circa
illam. — Ideo aliter respondet Ledesma, il-
lam carentiam eequalem esse in ratione pri-
vationis; tamen in ratione pcenae esse inaa-
qualem, quiamagis affligit et contristat ; pcena
autem in ratione pcence videtur constitui qua-
tenus afflictiva est. Sed inquiram ulterius,
unde proveniat quocl illa privatio magis con-
tristet unum quam alium, cum in utroque
requale malum sit, et tristitia consurgat ex
prcesenti malo. Neque enim dici potest prove-
nire ex aliqua falsa apprehensione, qua unus
apprehendit malum illud ut majus ; quia illa
falsa apprebensio nonpotest esse a Deo ; ergo
non est per se necessaria ad illam pcenam ;
nam quidquid est ad illam necessarium po-
test fieri virtute, seu imperio Dei. Neque
ctiam dici potest provenire ex eo quod unus
254
QU^ST. LXXXVIII. ARTIC. IV.
apprehendit illud malum cum respectu ad
majorem culpam, quia in voluntate omnino
inordinata, ut est voluntas damnatorum, ille
respectus per se non sufficit ad augendam
tristitiam, quia ipsi non dolent de culpa ; ha-
bereautenieequale ineommodum, etiamsi cul-
pa major fuerit, potius videtur consolatio ali-
qua, quam causa tristitiee, si heec non sit de
ipsa culpa, ut malum culpee est. Et quamvis
apprehensa sub illo respectu possit etiam sub
ratione majoris ignominiee et dedecoris ap-
prehendi, et ut sic possit etiam majorem ex-
citare tristitiam, tamen sub ea ratione illa
non pertinet ad pcenam damni, quee est qua-
si essentialis, sed ad aliam accidentalem af-
flictionem.
24. Solutio alia difficultatis. — Improda-
tur. — Aho tamen probabiliori modo respon-
deri potest, illam ineequalitatem tristitiee pro-
venire ex vehementiori apprehensione illius-
met privationis, non quidem ex parte objecti
apprehendendo illam ut majorem , sed ex
parte subjecti, fortius illam apprehendendo,
et incommodum ejus, et consequenter effi-
ciendo, ut illa magis involuntaria sit, atque
adeo magis contristet. Sed si attente conside-
remus totum hoc, non repugnat priori sen-
tentiee ; nam tota heec ineequalitas est in posi-
tivis actibus, non in ipsa privatione.
25. Verior explicatio. — Quapropter pro-
babiliter addo, in illamet privatione conside-
rari posse moralem quamdam ineequalitatem,
non quidem in ordine ad merita preecedentia,
ut in primo modo dicebatur, sed in ordine ad
actus proprios, propter quos homo damna-
tur, et contrahit privationem illam. Est enim
considerandum, in illis actibus esse privatio-
nem quamdam rectitudinis debitee unicuique
actui, considerato secundum moralem ratio-
nem, et secundum eas circumstantias cum
quibus fit, cui rectitudini et bonitati respon-
deret apud Deum aliquod preemium, si cum
debito modo et condigno actus illos operatus
fuisset. Ex quo sequiturr ut privatio beatitu-
dinis censeatur peculiari modo respondere il-
lis actibus, quia ratione illorum caruit homo
veluti prima dispositione, per quam futurus
essetproportionatus ad talem gloriam. Atque
ita fit, ut, sicut in illis actibus est ineequalitas
in rectitudine illis debita, ita in privatione vi-
sionis moraliter sumpta sit etiam ineequalitas.
Fit etiam hinc, ut nunquam redeat moraliter
privatio illa, quee respondebat prioribus pec-
catis, quia non respondet ut proportionata
illis, sed tantum ut proportionata subsequen-
ti culpee. Ac denique hinc fit, ut illa privatio,
etiam objective sumpta, magis velminus con-
tristare possit. Et heec explicatio probabilis
est. Nec ahterprobatur quam ex impugnatio-
ne aliarum ; et quia sufficienter declarat
proportionem poenee ad culpam.
Objectiones contra ultimam explicationem ince-
qualitatis poence damni.
26. Prima. — Secunda. — Tertia. — Con-
trahanc ultimam rationem exphcandi poenam
damni occurrit difficultas, quia licet in actu
peccati sit privatio rectitudinis debitee, non
illi correspondet privatio alicujus cei-ti gradus
gloriee seu visionis beatae, quee possit habere
rationem pcenee damni comparatione talis
peccati; ergo hsec ineequalitas non recte illo
modo explicatur. Antecedens patet, quia, si
talis privatio gloriee responderet privationi
rectitudinis, maxime quia talis actus fuisset
meritorius tantee gloriee, si fuisset bonus ; sed
hoc non est inuniversum verum,quia,si homo
ille erat in peccato, talis actus non fuisset
meritorius. Item, quia ille non tenebatur fa-
cere actum meritorium, sed satisfaciebat suee
obligationi faciendo actumbonum; ergo hac
etiam ratione illa carentia in ordine ad meri-
tum non habet rationem privationis moralis.
Rursus, quia, licet ille actus, si fuisset rectus,
haberet aliquod meritum, non tamen deter-
minatum, quia idem actus secundum varias
circumstantias, et in eodem supposito, magis
velminus grato, ceeteris paribus, erit magis
vel minus meritorius. Ponamus ergo, duos ho-
mines, habentes ineequales gratias, commit-
tere simile peccatum, in ceeteris circumstan-
tiis eequale : tunc is, qui majorem haberet
gratiam, necessario incurreret majorem poe-
nam damni, quia, si debitam rectitudinem
in actu suo posuisset, major gloria illi corres-
ponderet ; quod tamen videtur absurdum.
27. Quarta. — Quinta. — Et augetur dif-
ficultas, quiajuxta hanc proportionem, etiam
peccato veniali respondebit propria pcena
damni, quia etiam illi actui debetur aliqua
rectitudo, cui responderet apud Deum aliquod
preemium, si illam habuisset ; ergo etiam ca-
rentia illius habet rationem privationis mo-
ralis; augebitur ergo pcena damni eeterna
etiam ex peccatis venialibus. Tandem, sicut
preemium essentiale respondetmerito, itaheec
pcena damni deberet respondere demerito
peccatorum, et non merito beatitudinis, quod
inesse posset, vel deberet talibus actibus mo-
ralibus secundum se spectatis, si recte et con-
DISPUTAT. XIII. SECT. II.
venienter fierent ; at vero demerito peccato-
rum mortalium respondere non potest, quia
quodlibct peccatum mortale meretur priva-
tioncm totius beatitudinis, et visionisDei: er-
go. Sicut e converso, si actus bonus merere-
tur visionem adoequatam et comprehensivam
Dei, non posset esse ineequalitas in preemio
essentiali, respectu plurium, vel pauciorum
meritorum.
28. JJlthna oljectio solvitur. — Respondeo,
has objectiones satis declarare, quam sit res
incerta, et ad declarandum difficilis. Nihilo-
minus ab ultima incipiendo, ex illa intelligi
potest, carentiam visionis Dei, prout habet
rationem pcenee, non esse sumenclam secun-
dum totam latitudinem visionis possibilis.
Nam, licet quodlibet peccatum mortale suo
moclo formaliter repugnet gratiee divinee, in
quocunque gradu, remisso, vel intenso, ta-
men sub propria ratione demeriti, et pcenee,
non quodlibet peccatum meretur per se ac
proprie privationem infinitorum graduum
gratiae ; et idem pari proportione est de vi-
sione, quia neque in peccato est infinitum
meritum pcenoe secundum intensionem, ut
nunc suppono ; neque est, cur fingamus to-
tam illam carentiam secundum totam latitucli-
nem graduum possibilium habere rationem
poense ; nam ex ratione communi peccati mor-
talis, ut sic, per se solum sequitur, ut me-
reatur privationem beatitudinis absolute ; la-
titudo autem graduum quantum ad hoc acci-
dentaria est. Hinc ergo verisimile est quod
in hac ultima objectione assumitur, juxta di-
versam gravitatem peccatorum esse in eis
certam quantitatem meriti, seu demeriti in
ordine acl talem pcenam, et ex diviua ordina-
tione aliquid majus respondere per modum
pcenalis privationis graviori peccato, quam
leviori.
29. Unde quoad hoc verum est, quocl in ea
objectione assuniitur , hanc ineequalitatem
pcenee damni non esse sumendam proxime et
formaliter ex quantitate meriti, quee inesse
posset, et deberet talibus actibus, si recti es-
sent, sed ex quantitate demeriti, quocl inest
talibus actibus ratione suee malitiae ; et hoc
bene probatur pnedicta objectione, et fere
reliquis omnibas. Nam omnes videntur con-
trarium supponere, et ita interpretari ratio-
nem inEequalitatis, seu proportionem ultimo
loco positam, cum tamen non ita sit intelli-
genda, ut jam declaramus. Et hoc etiam recte
confirmat proportio meriti ad prsemiuni es-
sentiale, etdemeriti ad pcenam; nam utrum-
que fmitum est in suo ordine, et ideo utrique
respondcre debct aliquid fmitum sccundum
intensionem, eo modo, quo in pcena vel pree-
mio reperiri potest, scilicet, privative vel po-
sitive. Et quoad hoc, non est simile illud
quod afferebatur de merito visionis compre-
hensivoe Dei, nam illud, si per impossibile
aclmittatur, esset infinitum simpliciter in illo
ordine, et ideo non posset in ipso dari aug-
mentum proprium et intensivum : haec autem
infmitas non reperitur in quolibet clemerito
peccati mortalis.
30. Alice oljectiones solvuntur. — Igitur di-
cendum est, graviori peccato mortali ca^teris
paribus respondere majorem carentiam vi-
sionis in ratione moralis ac pcenalis privatio-
nis, propter majus demeritum talis peccati ;
hoc autem demeritum, et dictam rationem
privationis dicimus mensurandam esse ex
rectitudine debita tali actui secundum se
spectato, quia ratio demeriti in malitia funda-
tur ; malitia autem, quee in privatione consis-
tit, per suum positivum, quatenus est debi-
tum tali actui humano ut sic, mensuranda
est. Quod maxime verum est, consiclerando
in peccato rationem aversionis, et mjurise di-
vinee, cui veluti per se ac formaliter respon-
det pcena damni, ut D. Thom. docet. Quia
vero juxta moclum et gravitatem conversio-
nis est major aversio, et gravitas conversionis
attenclitur secunclum quantitatem rectitudinis
debitce inesse in tali materia, et cum talibus
circumstantiis , ideo quasi radicaliter dicitur
heec mensura sumenda ex rectitucline quee in-
esse debet actui ; et heec recfituclo explicatur
per oppositam rationem meriti et preeinii.
Quod non est intelligendum de merito actuali,
quatenus pendet ex conditionibus personee,
nam hoc accidentarium est, sed de merito ap-
titudinali, seu valore, quem haberet opposi-
tus actus includens oppositam relationem, seu
rectitudinem ad promerendam essentialem
beatitudinem, et conjunctionem cum ipso ul-
timo fme. Hic enim valor determinatus est in
tali actu cum talibus circumstantiis, si ex par-
te personee operantis supponatur id, quod
prsecise necessarium est ad valorem meriti,
preescindendo ab omni speciali dignitate talis
personee ; hunc enim valorem actuum mora-
lium optime novit ponderare divina sapien-
tia, ut juxta illius quantitatem preemia, vel
pcenas taxare possit.
31 . Et quia ratio dispositionis magis vide-
tur preescindere a dignitate personee ope-
rantis , ideo per rationem proxhnee disposi-
2:i6
QU/EST. LXXXVHI. ARTIC. IV.
tionis hoc etiam explicatur juxta preedictam
sententiam. Nam, sicutopera amicitiee perse
et natura sua disponunt ad augmentum ejus,
ita opera inimicitiee ad ejus incrementum.
Unde, si inimicitia Dei ex parte hominis con-
sisteret in positivo habitu, sicut consistit ami-
citia, augeretur plane positive ex incremento
et multiplicatione peccatorum, sicut augetur
charitas per augmentum meritorum. Quam-
vis ergo non consistat inimicitia in positivo
habitu, recte intelligitur augeri moraliter in
ratione privationis ; nam sine dubio quo sunt
plura, vel majora peccata, eo est major ini-
micitia inter Deum et hominem. Quod aug-
mentum recte ita explicatur, quia si in illis
actibus tantum fuisset dilectionis divinse ,
quantum nunc est virtnalis odii, auxissent
charitatem usque ad talem gradum ; ergo
contraria peccata proportionaliter augent ini-
micitiam, seu (quod idem est) moralem et
proximam privationem charitatis, cui priva-
tioni cum proportione respondet pcena dam-
ni, sicut e converso essentiale preemium res-
pondet charitati. Secundum hanc ergo pro-
portionem satis probabiliter explicatur inee-
qualitas illius poenee.
32. Quarta objectio solvitur. — Neque opor-
tet ad singulas objectiones in particulari plura
respondere ; nam omnes videntur procedere
ex mala intelligentia illius opinionis, et majo-
rem illius explicationem postulare, quce tra-
dita jam est. Solum ad iUud de peccato ve-
niali respondere oportet, primo negando pa-
ritatem rationis, quia peccatum veniale nec
est actus inimicitiee propriai, nec in eo est
propria malitia aversionis. Dico tamen ulte-
rius, si peccatum veniale quoad culpam sit
conjunctum cum peccato mortali, non esse
inconveniens concedere, ratione illius augeri
perpetuam poenam damni, sicut augetur per-
petua pcena sensus. Si autem per se conside-
retur, imprimis non habet in illo locum eeter-
nitas pcenaj, neque etiamjam extat moraliter
ejus culpa, quando in purgatorio temporali-
ter punitur. Nihilominus tamen probabile est
etiam illamtemporalem pcenamdamni, quam
patiuntur animee sanctee in purgatorio deten-
tee, esse inequalem in eis pro gravitate pec-
catorum venialium, vel etiam mortalium re-
missorum, propter quee ibi detinentur, et non
pro ineequalitate beatitudinis, quam de facto
postea habituree sunt; alioqui quo plurame-
rita anima sancta haberet, majorem haberet
pcenam damni, quia a majori beatitudine re-
tardatur, etiamsi pauciora habuisset peccata
veniaiia ; quod non videtur justitiee consenta-
neum. Sed de hoc iterum occurret sermo in-
fra tractando de purgatorio ; nunc satis sit
heec per occasionem dixisse de hoc puncto ,
quod non solum in peccatis remissis , sed
etiam in quibuslibet peccatis venialibus lo-
cum habet.
SECTIO 111.
Utram peccatum, commissum post prsecedentia re-
missa, ex eo capite gravius sit; ideoque remissa
peccata virtute seu xquivalenter redeant.
1. Sulsequens peccatum aggravari ex re-
misslone prcecedentis. — Omnes Theologi con-
veniunt cum D. Thom. hic, ex hac circum-
stantia aggravari subsequens peccatum. Pri-
mo propter ingratitudinem prioris beneficii ;
habet enim quamdam deformitatem offensio
circa benefactorem,et preesertim circa eum qui
tam facilem se exhibuit in remittendis priori-
bus injuriis. Accedit, quod videtur quidam
virtualis contemptus et abusus divinse mise-
ricordiae. Ac tandem, quia quo homo recipit
majorem gratiam , eo potest facilius vitare
culpam, et ideo exhac parte crescit culpa, si
illam non vitet.
2. Ratio Scoti et Gabrielis impugnatur . —
Aliam rationem habet Scot. in 4, d. 22, q.
unica, art. 3, quem ibi sequitur Gabriel, art.
2 , scilicet, qui sic peccat, agere contra pro-
missionem in justificatione factam , non ite-
rum offendendi Deum. Sed si loquatur de
promissione proprie, improbabilis est opinio.
Alias omne peccatum, post justificationem
factum, esset contra votum. Et in hoc sensu
illam rationem impugnant Medina, Godice de
Pcenit., q. 9, et Soto, in 4, d. 16. Si vero loqua-
mur largo modo de promissione , prout dici
solet de proposito , sic illud per se non auget
malitiam, nisi in quantum est contra gratitu-
dinem.
Qicwdam observanda circa assertionem.
3. Priiuo. — Secundo. — In preedicta vero
communi sententia observanclum est primo,
non oportere ut heec gravitas , quee accrescit
posteriori peccato, sit moraliter eequalis om-
nibus prascedentibus culpis. In quo etiam
conveniunt D. Tliom. et Doctores; quia pos-
sunt preecedentia peccata esse gravissima ;
illud autem augmentum, licet sit aliquale,
tamen non est adeo grave , ut necessario
eequiparetur moraliter omnibus peccatis pree-
cedentibus quae jam commissa fuerunt, ut in
commentario articuli secundi satis declara-
DJSPUTAT. XI
tum relinquitur. Deinde observanduin est ex
D. Thom., a. 4, hanc circmnstantiam non ad-
dere malitiam specie distinctam, secl solum
esse occasionem , ut propria malitia peccati
gravior sit. Hoc docuit D. Thom., 2. 2, q. 1 07,
art. 2; Altisiodor., lib. 4 Summee, tract. 6,
c. 6, q. 2; Durandus, et Scot., in 4, d. 22,
q. i ; et ibi Bonavent, dub. 3 circa litteram
Magistri ; Soto, d. 16, q. 1, art. 4; Pet. Soto,
lect. 7 de Pcenit. Idemque tenet Richard.,
d. 22, art. 1 , q. 4, ad 1. Ubi eodem modo lo-
quitur de ingratitudine ac de obedientia.
Ratio est , quia hsec circumstantia ingratitu-
dinis secundum communem rationem suam
generalis est omnibus peccatis, quia nullus
est homo, qui non obligetur Deo ut benefac-
tori; circumstantia autem generalis, ut con-
stat ex 1 . 2, si non sit specialiter intenta, non
confert specialem malitiam. Neque etiam va-
riat speciem ingratitudinis , quod sit contra
hoc vel illud beneficium ; et ideo per se lo-
quendo, hsec circumstantia generalis manet ;
nullus enim homo hac intentione operatur,
ut contemnat beneficium Dei, vel ut benefac-
torem offendat ; et ideo solum intra eamdem
speciem aggravat.
4. Non est necesse hanc circumstanliam
confiteri. — Soti limitatio rejicitur. — Ex quo
fit ulterius , ut per se ac moraliter loquendo,
necessarium non sit hanc circumstantiam in
confessione aperire, quia neque mutat spe-
ciem , nec notabiliter aggravat ; et cum alio-
quin generalis sit, in ipsa confessione peccati
includitur secundum communem rationem
ingratitudinis ; quatenus vero est specialiter
contra tale beneficium remissionis peccati,
non oportet, ut distincte cognoscatur a con-
fessore, quia moraliter non multum variat ju-
dicium ejus. Soto vero hoc limitat, nisi pec-
cata prius remissa fuerint gravissima. Sed
neque tunc credo esse necessarium , propter
rationem factam, et ne cogatur poenitens ite-
rum mentionem facere illorum peccatorum
in confessione ; nam sive in specie ilia repe-
tat, sive sub illa ratione communi, quod gra-
vissime peccavit prius, estque veniam conse-
cutus, est valde onerosum ; etideo, cumratio,
vel necessitas non cogat, imponendum non
est tale onus. Quod^intelligo ex vi hujus cir-
cumstantiee ; nam, si aliunde sit necessarium
ad declarandum statum prsesentem conscien-
tise, et occasionem, vel aliam obiigationem,
quam in prsesenti habet, secns erit, ut postea
latius suo loco.
5. Objectio Abulensis ei Medince.-Responsio.
XXII.
il. SECT. III. 257
— Replica. — Gontra hanc vero doctrinam
opinantur Abulensis, Matt. 18, q. 141 et 142,
et Medina, dict. q. 9 de Poenit. Funclamentum
eorum esse potest, quia, ut peccatum recipiat
speciem alicpiammalitia^, sufficit vohmtarium
indirectum , etiamsi circumstantia non sit di-
recte ac per se intenta, ut constat in homici-
dio, verbi gratia, clerici, quod sacrilcgium
est ex illa circumstantia , licet non sit per se
intenta , imo etiam si sit vincibiiiter ignorata.
Est autem responsio communis, hoc esse ve-
rum in circumstantiis specialibus, non autem
in generalibus. Quae non vicletur in pra3senti
satisfacere, quia dupliciter potest esse cir-
cumstantia generalis : rnio modo tanquam ge-
nerice inciusa in quacunque specifica ratione
peccati, sicut est fortasse circumstantia ino-
bedientice, et similes ; et de hac est verum
non dare speciem, nisi sit per se intenta. Et
ratio est clara, quia ipsa ex se non habet ra-
tionem speciei, sed generis ; unde, nisi ex in-
tentione operantis instituatur tanquam speci-
fica, non dabit peculiarem speciem. Alio ve-
ro modo potest circumstantia esse generalis
quasi formali communicatione , licet in se
specifica sit, ut est, verbi gratia, ratio inju-
riee divinae inclusa in omni peccato mortali ;
atque haec circumstantia dare potest propriam
speciem, quamvis non sit per se intenta, ut
patet in exemplo adducto, juxta ea quae in
superioribus diximus. Et ratio est , quia illa
circumstantia ex se est specialis ; quod autem
invcniatur in multis , aut in paucioribus, aut
in omnibus actibus malis, parum refert. Nam,
quod accidens sit in pluribus, vel paucioribus
subjectis , non mutat specificam rationem
ejus. Circumstantia autem ingratitudinis vi-
detur esse generalis hoc posteriori modo,
quia per se non spectat ad generalem ratio-
nem peccati, et specifice distmguitur a mali-
tia injustitiee, oclii, et aliis similibus.
6. Enodatur objectio. — Quce circumstantia
sufficiat ad dandam speciem pcccato. — Res-
pondetur nihilominus , priorem sententiam
veram esse, quia non obligatur homo speciah
preecepto gratituclinis divinee ad vitandum
peccatum, quia offensivum Dei est; quia,
cum ad hoc sufflciat preeceptum justitiee ad
ipsum Deum, nou est cur multiplicentur pree-
cepta propria et speehlia sine necessitate.
Deincle, ratio illa de circurnstantia generali
optima est, si amplius explicetur. Aclverten-
dum est enim , sicut sunt queedam peccata,
quae per se consummantur in corde, ut hsere-
sis, alia vero quee in opere externo, ut homi-
17
258
QU/EST. LXXXVIII. AHTIG. IV.
cidium, detractio, ut recte notavit Cajet., 1.
2, q. 72, art. 7, ita e contrario sunt qusedam
virtutes , quse principaliter consummantur in
corde, ut charitas seu amicitia; aliaB veroquEe
per se primo ordinantur ad actum externum,
ut temperantia, justitia, etc. Quando ergo
circumstantia peccati est contra virtutem,
qute per se requirit medium in ipsa actione
exteriore seu imperata , tunc regulariter suf-
ficit voluntarium indirectum ad dandam spe-
ciem peccati, quia ad communem rationem
mali moralis seu peccati hoc voluntarium
sufficit, ut ex 1 . 2 suppono ; et in tali materia
sufticit etiam ad talem speciem mali, eo quod
contraria virtus per se primo intendit et re-
quirit contrariam rectitudinem in tali mate-
ria. Quando vero circumstantia exterioris ac-
tus (sub quo semper includo omnem actum
imperatum) est contra virtutem, quse per se
primo consummatur in interiori actu, non dat
speciem, nisi sit specialiter intenta, aut nisi
specialis aliqua obligatio ex tali virtute occur-
rat ad illum vitandum , vel ad oppositum ae-
tum efficiendum. Et ratio est opposita, nam,
cum talis virtus per se primo consummetur in
interiori actu, regulariter et propter solum
modum generalem operandi non requirit spe-
cialem rectitudinem in exterioribus actibus.
7. Et in hujusmodi virtutibus maxime ve-
rum habet, quod circumstantia generalis non
dat speciem, sive sit generalis ex formali ra-
tione peccati in communi , sive ex alia con-
venientia quasi materiali actuum humano-
rum. Quod recte explicatur in odio ; nam in-
juria facta proximo, sine dubio est contra be-
neficentiam debitam charitati proximi ; et
hoc generale est omnibus actionibus, quaa
fiunt contra bonum proximi , et nihilominus,
nisi ex odio intendatur, non habet incle actus
specialem malitiam , ex omnium sententia.
Cujus ratio ecse videtur, quia amicitise virtus,
et odium ci oppositum preecipue consumman-
tur in corde ; et ideo conimunis effectus ac-
tionis exterioris neque speciahter attribuitur
odio, neque censetur opponi charitati secun-
dum specialem malitiam, si non specialiter
intendatur ; sed dicitur opponi materialiter,
et includere virtute malitiam ejus. In hoc
ergo ordine collocanda est virtus gratitudi-
nis, quae in corde pra3cipue consummatur. Et
ideo, sicut actus exterior obsequii, autbene-
ficii erga alterum, ut sit gratitudo, necesse
est ut ex intentione grati animi procedat , ita
e contrario injuria , vel offensio benefactoris
non habet specialem malitiam ingratitudinis ,
nisi vel sit specialiter intenta, vel nisi talis
circumstantia temporis interceclat, pro quo
gratitudinis praeceptum specialiter obliget.
8. Tertium observatidum. — Per veniale
prius remissum non agqravari subsequentia ,
quomodo intelligendum. — Tertio observanclum
est, hujusmodi circumstantiam vel gravita-
tem inveniri in quocimque peccato mortali
commisso post remissionem prsecedentium.
Quod sequitur ex dictis , quia circurastantia
est generalis ; et quia cum omne ueccatum
mortale sit gravis injuria Dei, in omni illo in-
cluditur dicta ingratitudo. jNiliilominus tamen
specialiter solet hoc tribui quibusdam pecca-
tis propter peculiarem repugnantiam , quam
habent cum divina misericordia et gratia ;
qua; numerat D.Tbom. hic, art. 2, et suffi-
cienter rem declarat, ut ibi visum est. Addit
vero in solut. ad 2, per peccatum veniale non
redire peccata prius remissa , etiam hoc mo-
do ; unde sentit non aggravari ex hac cir-
cumstantia ingratitudinis. Et idem habet in
4, d. 22. Quod ego maxime verum censeo de
his peccatis venialibus , quee sine plena deli-
beratione fiunt ; nam, cum illa quodammodo
naturalia sint, non potest aliquis existimari
ingratus ratione illorum. At vero quando ve-
niale fit cum plena deliberatione, aggravari
potest ex illa circumstantia; quia, licet noa
sit perfecta injuria, est aliqualis offensio Dei ;
unde, si plene voluntaria sit, ex hac parte
repugnat gratitudini illi debitse. Item, qui
majora gratise auxiiia rccipit, cseteris paribus
gravius peccat, offendendo Deum, etiam ve-
nialiter. Denique inter homines, etiam levis
offensio cseteris paribus fit gravior, si ad be-
nefactorem fiat ; ergo similiter, etc. Proprie
tamen ob eam solam causam non dicentur
peccata mortalia prius commissa aliquo modo
redire quatenus mortalia sunt , quia tota illa
gravitas et malitia venialis peccati est inferio-
ris rationis et ordinis. Et ita est intelHgendus
D. Thom.,ut in coromentario diximus.
9. TJltimum observandum. — Quarto est ob-
servandum, quod licet peccatum subsequens
aggravetur ex remissione prsecedentis, non
tamen est illa causa adsequata similis gravi-
tatis, etiam in ratione ingratitudinis. Quod
etiam sequitur ex dictis, quia hsec circum-
stantia generalis est. Unde etiam qui non est
consecutus remissionem prioris peccati, alio
titulo ingratus est iterum peccando, vel quia
Deus expectabat illum, ut pcenitentiam age-
ret, quod est peculiare beneficium ; vel quia
semper auxilia, et vocationes tribuit Deus,
DISPUTAT.
quibus liomo non solum non consentit, verum
etiam iterum peccat. Si autem hsec inter se
conferantur, caeteris paribus, gravius est pec-
care post remissionem, quia illud fuit majus
beneficium gratiae, quamsit expectare pecca-
torem ; et quia iteratio peccati magis repu-
gnat cum ejus remissione.
dO. In primo mortali includi circumstantiam
ingratitudinis. — Ultimo concluditur ex dic-
tis, etiam inprimo peccato mortali, quod ho-
mo committit, includi hanc circumstantiam
ingratitudinis , non solum ratione beneficii
creationis, et aliorum, quee homo a Deo re-
cepit ; sed etiam propter speciale beneficium
perseverantise, et innocentioe, quodusque ad
illud tempus recepit ; nam hoc etiam est ma-
gnum divinse gratise beneficium, cui homo est
specialiter ingratus innocentiam amittendo.
Quod sit mams deneficium, innocentia an
posnitentia.
I ! . Qua occasione quaeri hoc loco solet ,
unde gravius fiat peccatum, vel quse sit ma-
jor ingratitudo offendere Deum, postquam
prsecedentia peccata remisit, vel postquam a
peccatis hominem praeservavit. Quse dubitatio
coincidit cum alia communi, scilicet, quod sit
majus beneficium, pcenitentiae vel innocen-
tise. Quam attigit D. Thom. hic, art. 2, ad 3,
et 2. 2, q. 106, art. 2. Et neutro loco videtur
simpliciter respondere, sed sub distinctione.
Nam duobus modis potest quantitas beneficii
considerari, scilicet, absolute et secundum se,
et respective seu cum proportione ad talem
personam. Priori modo illud est majus bene-
ficium, in quomajus donum confertur ; et sub
hac consideratione excedit innocentia, caete-
ris paribus, quia includit quamdam dignita-
tem nioralem magnse aestimationis, quamnon
includit "neque conferre potest pcenitentia ,
scilicet, nunquam offendisse Deum. Posteriori
autem modo dicitur majus beneficium, quod
daturhomini minus digno respectu dantis; et
ex hoc capite excedit beneficium remissionis
peccati, caeteris paribus, quia peccator cle se
erat dignus odioet pcena.
12. Prioropinio. — Alteraopinio. — Quse au-
tem exhisconditionibusmajoris sitponderis,
ut propterea aliquod ex his beneficiis majus
simpliciter dicatur, D. Thom. nonsatis expres-
se declarat; indicat tamen simpliciter et in in-
dividuo beneficiumremissionis peccati majus
esse. Et ita etiam exponit Cajet. qui latissime
hoc disputat, 2. 2,loco cit. Et idem tenet So-
to. in 4, d. 10, q. 1, art. 2; Petr. Soto, lect.
XIII. SECT. III. 259
7 de Pcenit. ; Richardus, in 4, d. 22, art. 1,
q. 5(;Medina, G. dePcenit., q. 9,quinonutun-
tur alio fundamento, nisi quia donum remis-
sionis peccati ex parte recipientis major gra-
tia est propter illius indignitatem. Verumta-
men licethoc sit verum, cseteris paribus, hic
tamen non sunt csetera paria, quia donum
innocentiae aliquod bonum et dignitatem in-
cludit, quoe non datur per beneficium pceni-
tentise ; non est autem probatum a dictis auc-
toribus, quod ille excessus ex parte recipien-
tis ita superet excessum ipsius doni secun-
dum se, ut constituat majus beneficimn sim-
pliciter. Ac propterea alii auctores putant ex-
cessum illius doni innocentiae majoris sesti-
mationis esse, ideoque simpliciter esse majus
beneficimn. Ita sentiunt Bonavent. in 4, d.
22, art. 1, q. 2 ; Scotus, art. 3 ; Gabr., art. 3,
dub. 1 ; Dionys. Cisterciens., d. 23, q. ult. Ta-
men hi etiam auctores non satis ostendunt
illum excessum ex parte doni esse simpliciter
majus, quam aliud ex parte recipientis ; con-
stat enim quantitatem proportionalem inter-
dum magis aestimari, quam absolutam; sic
enim vetula duo minutaofferens, dicitur plus
caeteris obtulisse *.
Varii innocentiiB gradus distinguuntur, et
inter se conferuntur.
13. Primus gradus. — Inhac ergo re opor-
tet distinguere varios innocentise gradus ; lo-
quimur autem secundum prseseutem statum
humanse naturse, ut omittamus statum justi-
tise originalis, qui veluti per antonomasiam
dicitur status innocentise, quanquam ex di-
cendis constare etiam poterit, quid de illo
sentiendum sit. Primus gradus est, si homo
perveniens ad usum rationis conservetur si-
ne novo peccato mortali, non tamen accipiat
remissionem originalis peccati, nec veram
justitiam. Et hsec non potest reputari aut di-
ci innocentia simpliciter, sed tantum secun-
clum quid , quia vera innocentia non est nisi
ubi est justitia apud Deum ; et ideo ex hoc ca-
pite parum aggravatur peccatum quod pos-
tea primo committitur, quia, moraliter lo-
quendo, et secundum legem ordinariam, il-
lud tempus innocentise non potest esse diu-
turnum, quia sine gratia sanctificante non
potesthomo conceptus in peccato originali
diu sine peccato mortali conservari ; commit-
tetur ergo illud peccatum post breve tempus.
Hsec autem non est circumstantia aggravans
1 Vide Abulensem, Matth. 18, q. 144.
260
QC^ST. LXXXVIII. ARTIC. IV.
notabiliter, secl est miniraa, quse ex hoc capi-
te esse potest in liumano peccato ; raaxime
cum ad hoc genus innocentiae per breve tem-
pus non sit necessarium speciale auxilium
gratiae.
\b. Quocl si fingamus Deum conferre hoc
beneticium alicui homini per longum tem-
pus, per specialia auxilia, absque remissione
originalis peccati, et vera sanctificatione, erit
quidem majus illud beneficium ; non est ta-
men comparabile cumbeneficio sanctificationis
et remissionis peccati originalis, utper se ma-
nifestum est ; nam exparterecipientis, utrum-
que confertur seque indigno propter origina-
le peccatum, et ex parte doni multum excedit
innocentia, quse veram sanctitatem et amici-
tiam Dei includit. Unde, licet ponamus unum
hominem post multa peccata actualia postea
justificari, alium vero praeservari diua multis
mortalibus, nunquam tamen vere justificari,
aut remissionem originalis peccati obtinere,
longe majus beneficium confertur priori, tum
ex parte doni, tum ex parte recipientis, quia
indigniori datur. At vero, si fingeremus alium
modum remissionis peccati per solam condo-
nationem, sine vera justificatione, ethocmo-
do uni homini remitd peccata mortalia com-
missa, sinc infusione justitiee, vel remissione
originalis peccati, aliuru vero praeservari ab
eisdem peccatis actualibus ex speciali provi-
dentia gratiee, durando etlarn in peccato ori-
ginali, existimo huic posteriori fieri simplici-
ter majus benefichmi, quia altiori modo fibe-
ratur ab illis malis, ut statim in simili dicam.
Secmidus hmoceniice gradus.
15. Secundus gradus innoceniice estmagis
proprius, scilicet, quem homo habet post ac-
ceptam gratiam baptismalem, quandiu mor-
taliter non peccat. Quod potest contingere
vel post breve tempus , vel post diutur-
num. Et non est dubium , quin eo prce-
cedat majus beneficium, quo tempus il-
lud innocentise majus est, quia illa perseve-
rantia est gratirebeneficium, quod eo magis
crescit, quo perseverantia diuturnior est. Un-
de, sihoc donum conferatur cum dono justi-
ficationis post commissum peccatum mortale,
has omnes circumstantias expendere oportet,
ut recte fiat comparatio.Ut,verbi gratia, si do-
num justificationis datum homini habenti so-
lum peccatum originale, absque speciali pro-
videntiaet manutenentiaDei, conferatur cum
simili dono dato homini habenti originale
peccatum et mortale, hoc sine dubio est ma-
jus beneficium, quia et indigniori datur, et
plus ei remittitur. Oportet tamen supponere
utrumque cequalem recipere gratiam ; nam,
si in hoc non sit cequalitas, semper censeo
esse absolute majus beneficium, quando ma-
jor gratia sanctificans confertur, etiamsi in
modo, vel in aliis respectibus non sit cequali-
tas ; quia excessus in ipsa sanctitate et ami-
citia Dei est simplicitermajoris sestimationis.
Ideoque quoties quis peccat post majorem
gratiam sanctificationis acceptam, sive illam
acceperit post peccatum mortale commissum,
sive antea, simpliciter est magis ingratus Deo
ex parte accepti beneficii ; et consequenter
ex illo capite gravius peccat. Comparatio er-
go debetfieri supposita cequali sanctificatio-
ne; et tunc dicimus majus beneficium recipe-
re, qui cum gratia simul accipitremissionem
peccati mortalis . Addidi vero , si ex parte
alterius, praeservatio a simili peccato sit abs-
que speciali prceservatione, ac providentia
gratise, ut contingere potest quando innocen-
tise tempus brevissimum fuit; nam si ipsa
preeservatio a peccato sit diuturna, et ex spe-
ciali providentia gratice, censeo multum au-
gere hujusmodi beneficium, et ex suo gene-
re esse majus donum, quam sit remissio pec-
cati, si cum proportione fiat comparatio ;
nam in individuo, si praeservatio sit ab uno
vel altero peccato tantum, remissio autem fiat
de multis, gravissimisque peccatis, poterit
pcenitentiae donum esse majus quam inno-
centice.
46. Tertius innocentiw gradus. — Tertius
gradus innocentice esse potest, quo homo, jus-
tificatus antequam peccet mortaliter, ita con-
servatur usque ad finem vitce ; et potest talis
innocens comparari cum alio homine, qui
post multa peccata pervenit ad finem vitce
cum sequali graclu gratiae et sanctitatis; lioc
enim, ut dixi, semper supponere necesse est.
Nam, si quis ad finem vitce pervenit cum ma-
jori sanctitate , et acceptus ad majorem glo-
riam , quamvis , peccando et resurgeudo il-
lud tandem bonum consequatur, simpliciter
majus beneficimn recipit, quam qui cum vita
innocente minorem consequitur gratiam, pro-
pter rationem superius tactam. Ceeteris au-
tem paribus quoad gradum sanctitatis , exis-
timo majus beneficium esse talem innocen-
tiam quam pcenitentiara. Hoc declaratur op-
time in B. Virgine, non solum si conferatur
cum Maria Magdalena, ut Scotus et alii argn-
mentantur, sed etiam si conferatur cum alia
persona, vel secum ipsa, fingendo quod per
DISPUTAT
viam pceniteiitiaj tandem perveniret ad sequa-
lem gradum gratiae cum illo, quem nunc ha-
bet. Nam sine dubio majus beneficium con-
tulit Deus B. Virgini perducendo illam ad
tantam gratiam et gloriam per viam innocen-
tite, et pra?servationis ab omni peccato, quam
si permittendo lapsum aliquem , et illum re-
parando, ad eumdem gradum gratise ct glorice
illam perduceret. Quod supponunt tanquam
certum omnes Doctores, qui disputant de in-
nocentiaVirginis; et qui sentiunt illam fuisse
prseservatam a peccato originali, in hoc ma-
xime fundantur ; qui vero negant fuisse prse-
servatam, non negant illud futurum fuisse
majus beneficium, sed propter alias causas
dicunt non oportuisse tantum beneficium illi
fieri. In bac ergo comparatione majus bene-
ficium , absolute loquendo , est innocentia
quam pcenitentia.
17. Quod plane sensit Cyprian., epist. 3 di-
cens : Primum felicitatis genus est non delin-
quere , secundum vero delicta cognoscere et re-
tractare. Et Hugo de S. Vict. , lib. 2 de Sa-
cramentis , d. 14 , c. 4, dicens : Si magnum
est aliquando surgere, majus certe est nunquam
cecidisse; si bonum est sanatum esse, melius
est nunquam fuisse corruptum. Ratio vero est,
quia hujusmodi innocentia et continet ma-
gnam dignitatem moralem sanctitatis, et vir-
tute includit quidquid boni est in remissione
peccati, et excellentiori modo, nimirum libe-
rationem a peccato per prreservationem; quod
est maximum beneficium gratiae , propter
quod bomo non minores gratias Deo debet,
quam propter remissionem peccatorum, cse-
teris paribus, ut sensit et docuit August., 1. 42
Confessionum , c. 11, et 1. 50 Homil. , hom.
23. Imo etiam majores gratias debet, quia
modus ille liberandi a malo per prseservatio-
nem excellentior est, et exmajori amore.Cu-
jus etiam optimum signum est, quia quos
Deus magis dilexit, maximeque honorare vo-
luit, illis hoc donum concessit.
18. Quid si comparatio fiat respectu ejus-
dem personce. — In hoc autem ultimo gradu
innocentise non videtur habere locum com-
paratio hic intenta de majori ingratitudine
peccati, quia cum innocentia usque ad fina-
lem gratiam non habet locum ingratitudo
peccati. Fieri tamen potest comparatio hic
vel ex hypothesi, sola menlis consideratione ;
nam si fingeremus postea subsequi peccatum,
majus esset ex circumstantia ingratitudinis in
innocente quam in pcenitente. Vel etiam fieri
potest comparatio ( servata proportione ante
XIII. SECT. III. 261
consummationem gratiee) inter innocentiam
conservatam usque ad talem. vitee terminum,
et aequalem justitiam intra eumdem termi-
num per poenitentiam comparatam ; nam est
eadem proportionalis ratio. Solum oportet
advertere ut illa duo proecise comparentur,
prout facile fit in diversis personis, non vero
includendo unum in alio ; quod fiet si in ea-
dem persona fiat comparatio. Ut, verbi gratia,
si quis habuit vitam innocentem per longum
tempus, et postea peccet , deinde vero per
pcenitentiam gratiam recuperet, atque iterum
peccet, magis ingratus est in hoc secundo
peccato quam in priori, quamvis primum vi-
deatur esse contra beneficium innocentiee, se-
cundum vero contra beneficium pcenitenthe,
quia hoc non estcumpreecisione, nam poste-
rius peccatum semper est contra omnia be-
neficia praecedentia ; et ita est etiam contra
beneficium innocentiee prius collatum usque
ad talem terminum. Et ob banc causam sim-
pliciter verum est , in quolibet iterante pec-
catum majorem esse ingratitudinem ob cir-
cumstantiam prioris peccati remissi, quamvis
non ex iila sola, sed etiam ex aliis beneficiis
haec gravitas oriatur.
QILESTIO LXXXIX.
DE VtflTUTUM RECUPERATIONE PER PdNITENTIAM
IN SEX ARTICUL0S DIVISA.
Deinde considerandum est de recuperatione
virtutum per jooenitentiam. Et circa Jioc quce-
runtur sex :
1. U trum per pmiitentiam restituantur vir-
tutes.
2. Utrum restituantur in (equali quanti-
tate.
3. Utrum restituatur pcenitenti wqualis di-
gnitas.
4. Utrum opera mrtutum per peccatum se-
quens mortificentur .
5. Utrumopera, mortificata per peccatum,
per posnitentiam reviviscant.
6. Utrum opera mortua,id est, alsquecJia-
ritate facta, per pcenitentiam vivificentur.
Superiori anno inter alia opuscula relectio-
nem quamdam in lucem protuli, in qua to-
tam hujus qua?stionis materiam ex professo
disputavi, ideoque ad locum iUum lectorem
duxi remittendum ; supervacaneum est enim
in earumdem rerum repetitione immorari.
Solum ergo articulis D. Thom. commentarios
262
QU^ST. LXXXIX. ARTIC. I.
adjiciam, ejusque sententiam et mentem ex-
plicabo. Quod in dicta etiam relectione prse-
termissum omnino non est, sed in prsesenti
loco fortasse melius intelligetur.
ARTICULUS I.
Utmmper poenitentiam virtutesrestituantur^ .
1. Ad primum sic proceditur. Videtur, quod
per pcenitentiam virtutes non restituantur .
Non enim possent virtutes amissce per pceni-
tentiam restitui, nisi pcenitentia virtutes cau-
saret. Sed pcenitentia, cnm sit virtus, non po-
test esse causq omnium virtutum, prcesertim
cum qucedam virtutes sint naturaliter priores
pcenitentia, scilicet fides, spes et charitas, ut
supra dictum est 2. Ergo per pcenitentiam non
restituuntur virtutes.
2. Prceterea, pcenitentia in quibusdam acti-
hus pcenitentis consistit. Sed virtutes gratuitce
non causantur ex actibus nostris ; dicit enim
August. in lib. deLibero arbitr.,quod virtutes
Deus in nobis sine nobis operatur 3. Ergo vide-
tur, quod per pcenitentiam non restituantur
virtutes.
3. Prceterea, habens virtutem,sine difficut-
tate et delectabiliter actus viriutum operatur ;
unde P hilosophus dicit in 1 Etliic. 4, quod non
est justus quinon gaudet justa operatione. Sed
multi pcenitentes adliuc difficultatem patiun-
tur in operando actus virtutum. Non ergo per
pcenitentiam restituuntur virtutes.
Sed contra est, quodLuc. 15 legitur : Pater
mandavit quod filius pcenitens indueretur stola
prima. Quce secundum Ambrosium est amictus
sapientiw. Quam simul consequunkir omnes
virtutes , secundum illud Sapient. 8 : Sobrie-
tatem etjustitiam docet, prudentiam et virtu-
tem, quibus utilius niliil est in vita hominibus.
Ergo per pcenitentiam omnes virtutes resti-
tuuntur.
Respondeo dicendum, quocl per pcenitentiam
remittuntur peccata, ut dictum est 5. Remissio
autem peccatorum nonpotest esse nisiper infu-
sionem gratice. Unde relinquitur , quod per
pceniteniiam homini gratia infundatur. Ex
gratia autem consequuntur omnes virtutes gra-
1 2. 2, q. 52, art. 3, ad 3; eU, d. 14, q. 2,
art. 2.
2 Q. 85, art. 6.
3 Exlib. 2, c. 18, t. 1.
4 C. 8, a med. tom. 5.
5 Q. 86, art. 1.
tuitce, sicut ex essentia animce fluunt omnes
potentice, ut in secunda parte habitum est 4.
Unde relinquitur, quod per pcenitentiam om-
nes virtutes restituantur .
Adprimum ergo dicendum, quod eodem modo
pcenitentia restituit virtutes, per quem modum
est causa gratice , utjam dictum est 2. Est au-
tem causa gratice, in quanium est sacramen-
tum; nam in quantum est virtus, est magis
gratia? efectus. Et ideo non oportet quod pce-
nitentia, secundum quod est virtus, sit causa
omnium aliarum virtutum; sed quod halitus
pcenitentice, simul cum habitilus aliarum vir-
tutum , per sacramentum pcenitentice cause-
tur.
Ad secundumdicendum, quod in sacramento
pcenitentice actus humani se habent materiali-
ter ; sed formalis vis hujus sacramenti clepen-
clet ex virtute ctavium. Et ideo virtus clavium
efjfective causat gratiam et virtutem, instru-
mentatiter tamen; sed actus primus pcenitentis
se habet ut ultima dispositio ad gratiam con-
sequendam, scilicet contritio ; alii vero sequen-
tes actus pcenitentice proceduntjam ex gratia
et virtutibus.
Ad tertium dicendum, quocl (sicut supra dic-
tum est 3) quandoque post primum actum pce-
niientice, qui est contritio, remanent qucedam
reliquice peccatomm, scilicet dispositiones ex
prioribus actibus peccatornm causatw , ex qui-
bus prastatur difficultas quadam pcenitenti
ad operandum opera virtutum. Sed quantum
est ex ipsa inclinatione charitatis, et aliarum
virtutum, pcenitens opera virtutis delectabili-
ter et sine difficultate operatur ; sicut si vir-<
tuosus per accidens difficultatem pateretur in
executione actus virtutis, propter somnum, aut
aliquam corporis indispositionem.
COMMENTARIUS.
1. In hoc articulo agitur de pcenitentiamor-
talium. — Supponit D. Thom. per peccatum
virtutes amitti, et ideo inquirit,an per pceni-
tentiam iterum acquirantur. Unde constat ser-
monem esse de pcenitentia peccati mortalis ;
nam per venialia peccata nec amittuntur vir-
tutes, nec remittuntur, juxta veram doctri-
nam, et ideo per pcenitentiam venialis pecca-
ti, nec virtutes, nec aliquis gradus earumres-
tituuntur. Nam, si ratione talis pcenitentise
1 1. 2, q. 110, art. 4, ad 1.
2 Ex corp. art.
3 Q. 86, art. 5.
QU^ST. LXXX
aliquid pcrfectionis additur prioribus virtuti-
bus, illud est novum augmentum, non rcsti-
tutio alicujus rei deperditse.
2. Sermo item est de virtutibus per se infu-
siSi — Qucestio est intelligenda universaliter
cum distributione accommoda. — Constat dein-
de sermonem esse de virtutibus per se infu-
sis ; nam acquisitse non amittuntur per pec-
catum mortale ut sic, etiamsi contingat illas
fuisse ante infusas per accidens, et ideo nec
per pcenitentiam restituuntur. Ut in Adamo,
verbi gratia,qui a principio creationis suee ha-
buit non solum gratiam et virtutes per se in-
fusas, sed etiam eas, quee naturalis ordinis
sunt , per accidens infusas , verisimilius est
non amisisse peccando bas virtutes posterio-
res, quia non sunt per se connexea cum gra-
tia, quam peccatum expellit, neque ab illa
pendent in suo essereali, seuin esse habitus,
ita enim loquimur ; et ideo neque amittuntur
amissa gratia per peccatum, neque restituun-
tur illa restituta. Dixi autem, per peccatum
mortaleut sic, quia per peccatum quatenus
est actus alicujus vitii, si ssepius fiat, et cum
sufficienti fervore et intensione, poterit ex-
pelli virtus acquisita, quatenus per illos actus
acquiritur habitus vitii contrarii. Proportio-
nali autem modo restituetur, vel potius ite-
rum de novo acquiretur talis virtus ab homi-
ne pcenitenti, non ex vi solius pcenitentice ut
sic, et ut est dispositio ad gratiam, sed exer-
cendo actus talis virtutis sufficientes ad illam
generandam. Et ob eamdem causam per poe-
nitentiam non statim expeUuntur omnia vitia,
per actus peccatorum acquisita, quia non re-
pugnant formaliter gratiee et virtutibus infu-
sis. Denique constat ex dicto fundamento,
queestionem hanc inteUigendam esse univer-
saliter, tamen cum distributione accommoda,
id est, de omnibus virtutibus, quee per pecca-
tum amittuntur. Non enim spectat ad hunc
locum examinare, queenani virtutes infusse
amittantur per peccatum, sed, queecunque il-
lse sint (certum est enim aliquas amitti) , an il-
lse omnes, quee amittuntur, per pcenitentiam
restituantur.
3. Conclusio. — Inhoc ergo sensu respon-
det D. Tbom. affirmando omnes virtutes gra-
tuitas per pcenitentiam restitui. Quod brevi-
ter et dilucide probat ex eo quod restituitur
gratia, ex qua dicta?. virtutes sequuntur. Unde
fit, ita restitui has virtutes, sicut gratiam, ad
quam consequuntur. Nam, si comitantur il-
lam secundum suam substantiam seu in esse
habitus, etiam restituuntur quoad entitates
IX. ARTIG. i. 263
suas ; si vero solum consequuntur ad gratiam
sanctificantem, seu ab illa pendent in esse
virtutis, secundum eamdem tantum rationem
necesse est restitui per pcenitentiam, ut de
fide et spe circa solutionem ad primum ex-
plicabimus. Atque hoc modo etiam virtutes
acquisitce dicipossunt pcr pcenitentiam resti-
tui ad statum virtutis christianse ; nam sine
charitate dici possunt potius virtutes philoso-
phicee quam christianse, ut in materia de vir-
tutibus latius traditur. Atque hinc etiam se-
quitur, quod D. Thom. docetde virtutibus, in-
telligi etiam de quibuscunque donis Spiritus
Sancti, quse gratiam per se comitantur, cum
de illis eadem sit ratio. Non intelligit autem
D. Thomas restitui easdem numero virtutes,
sicut neque eamdem numero gratiam, quia
hoc impertinens est ad veram et perfectam
justificationem ; nec oportet speciale miracu-
lum, aut extraordinarium modum productio-
nis fingere sine fundamento.
■4. Virtutes restituuntur ab actupceniteniice,
non vero ab liabitu. — Solutiones ad primum et
secundum suntvalde notandee,nam ineisnon
obscure significat D. Thom. , pcenitentiam il-
lam,per quam restituuntur virtutes, non elici
ab habitu virtutis, sed illum antecedere. Sic
enim objicit in primo argumento : Posnitentia
non potest esse causa aliarum virtutum • ergo
ratione pcenitentite non restituuntur omnes
virtutes, quia hoc esse non posset sine causali-
tate. Respondet autem distinguendo pceniten-
tiam utest sacramentum, et ut est virtus ; et
ut est sacramentum, ait restituere omnes vir-
tutes ; ut est autem virtus, potius ipsam resti-
tui simul cum aliis virtutibus, per sacramen-
tum poenitentiee. Quee doctrina vera est de
virtute pcenitentiee quoad habitum, suppo-
nendo, contritionem seu actum pcenitentiee,,
quo bomo disponitur ad justitiam, non elici
a tali habitu. Nam de actu ipso contritionis,
etiam seclusa ratione saeramenti, seu ante
institutionem illius, negari non potesf, quin
sit aliquo modo causa gratiee, scilicet, dispo-
sitiva, ut in superioribus ostensum est ; unde
consequenter, et in eodem genere, etiam est
causa omnium virtutum, qnae gratiam con-
sequuntur. Hoc ergo modo non solum de
sacramento poenitentiae, sed etiam de virtute,
ralione actus ejus, verum est, restitui vir-
tutes omnes per illam. Neque est incon-
veniens actum unius virtutis esse dispo-
sitionem ad omnes mediante gratia. Nec D.
Thomas hoc negare voluit, sed potius ut ma-
nifestum reliquit, et sub sacramento inclusit
264 QILEST
hunc aclum virtutis, quia est pars ejus
quia, si nunc habet hanc causalitatem extra
sacramcntum, illamnon habet nisiincluden-
do votum ejus. Loquitur ergo de habitu vir-
tutis.
5. At vero si habitus efficeret illum ac-
tum pcenitentiae, qui est dispositio ad gra-
tiam, non posset ille habitus non esse causa
iilius gratiae, et aliarum virtuturn, quae conse-
quunlur illam ; quia qui efficit ultimam dis-
positionem, efficit etiam aliquo modo, seu
est causa formae, et proprietalum, quse ad il-
lam consequuntur in tali subjecto. Cum ergo
D. Thom. simpliciter neget habitui poeniten-
tise hanc causalitatein, supponit certe illum
non efficere talem dispositiouem ; nec video
quomodo possit haec littera D. Thomae veram
aliam expositionem aut sensum recipere.
Idque manifeste confirmat in solutione ad
secundum; cum eiiim objecisset, virtutes in-
f usas non causari ex actibus nostris, ideoque
non posse per poenitentiam, quse in nostris
actibus consistit, reparari , respondet, actum
pcenitentiae ex se non habere virtutem effi-
ciendi gratiam, et virtutes, eam tamen par-
ticipare virtute clavium, quatenus est pars
sacramenti. In quo etiam supponit habitum
gratiae non esse causam efficientem talis dis-
positionis, alioqui non posset simul ab ipsa
eiiici, etiam instrumentaliter. .Deinde addit
contritiouem (scilicet secundum se), quam vo-
cat primum actum pcenitentis, esse ultimam
dispositionem ad graliam consequendam. Et
subjungit : Alii vero sequentes actus pceniten-
tucproceduntjam ex gratia et virtutibus ; er-
go aperte sentit illum primum actum ab eis
non procedere.
6. Difftcultas de restitutione fidei et spei. —
Sohitur. — Unus vero superest scrupulus in
primo argumento, in quo specialiterD.Thom.
objecit de fide et spe, et charitate, quae pceni-
tentiam antecedunt. Quae objectio in chari-
tate difficultatem non habet, quia habitus
charitatis nec tempore, nec natura preecedit
iilum actum poenitentiag, qui est ultima dis-
positio ad gratiam ; actus autem charitatis,
quamvis interdum prsecedat ordine naturee,
nihil ad prassens refert, quia non agimus de
restitutione virlutum quoad actus, sed quo-
ad habitus ; neque ita tribuitur hic effectus
actui pcenitentiae, ut secludatur actus chari-
tafis, ut supra declaratum est agendo de ef-
fectu justificationis, a quo in re non distin-
guitur hic effectus de restitutione virtutum.
In ficle aulem, et spe habet illa objectio non-
LXXXIX. ARTIC. 1
et nullam difricultaiem, quia non solum actus,
sed etiam habitus harum virtutum ordinarie
antecedunt pcenitentiam, non modo naturse
ordine, sed etiam tempore. Dicendum est
autem, si sermo sit de ordinariis peccatis,
quae his virtutibus non opponuntur, et ideo
habitus illarum non exchidunt, verum esse
per pcenitentiam talium peccatorum non re-
stitui habitus fidei et spei quoad substan-
tiam suam, quia amissi non fuerant ; et ita
non procedit objectio, quia quaestio et reso-
lutio ejus intelliguntur de virtutibus quae per
peccatum amittuntur, ut exposuimus ; tunc
autem restituuntur fides et spes ad esse vir-
tutis, quia per peccatum morluae remanse-
rant, et per pceniteniiam vitam accipiunt et
statum virtulis. Si autem sit sermo de illis
peccatis per quae hi habitus amittuntur, ut
sunthseresis, vel desperatio, tunc verum est
etiam restitui habitus harum virtutum per
pcenitentiam.
7. Qicid si habeantur actus fidei cl spei} si-
niul cum actu pcenitentite . — Est autem adver-
tendum, tnnc necessarium esse, ut homo ha-
beat actum fidei et spei, priori infidelitati,
aut desperationi contrarium, quia et sunt
necessariae disposiliones ad tales habitus, et
sine illis non potest haberi vera contritio.
Contingit aufem hos aclus fidei et spei habe-
ri prius ternpore quam pcenitentiam, et ali-
quando etiam ileripotest,utineodem instanti
omnes illi actus concipiantur, quanquam id
rarum et extraordinarium videatur. Si ergo
aliquando ita contingat, cessat objeciio, quia
tunc habitus fidei et spei non restituuntur
prius tempore quam pcenitentia habeatur, ut
ex hypothesi clarum est, quin non infundun-
tur ante proprios actus ; supponimus autem
illos actus non antecedere duratione actum
pcenitentiae in dicto casu. Neque tunc neces-
sarium est inteliigere, habitum fidei et spei
prius natura infundi quam sit actus pceniten-
tiae ; quia.licet actus fidei et spei ordine na-
turae praecedant, tamen in eo casu non pro-
ccdunt ab babitibus ad quos disponunt ; atque
ita illi habitus nullam causalitatem habent in
actu pcenitentiae, ratione cujus prius natura
esse dicantur. Quanquam, si quis contendat
ibi esse aliquam prioritatem naturae, non
multum rcsislam aut contendara ; nam id
eliam facile ex sequenti puncto declarari po-
test, si omnis prioritas independentirp, seu
in subsistendi consequentia, prioritas naturae
dicatur.
8. Quidsi actus fidei et spei antecedant pce-
\ QILEST. LXXXIX. AKTIG. II.
%itentiau. — Quorumdam senlentia. — Habitus Ubi dicit Cfloss
fidei et spei statim restitui, ac peccator earum
aclus elicit, verior sententia. — Quando ergo
contingit actum ficlei et spei in tali peccatore
duratione pra?cedere actum verae pcenitentiee,
diflicultas estinter Doctores, an habitus fidei
et spei statim restituantur, vel expectelur
semper vera justificatio per pcenitentiam.
Quidam enim hoc posterius affirmant ; et illi
facile defendunt, quotieshse virtutes per pec-
catum amitluntur, per pcenitentiam restitui,
et uunquam preecedere, nec tempore, nee
natura, quia non restituuntur, nisi ut pro-
prietates gratiam comitantes. Ego vero pro-
babilius existimo habitus harum virtutum
restitui statim, ac peccator disponitur per ac-
tus fidei et spei illis habitibus proportiona-
tos, ut in simili puncto latius dixi, tractando
de baptismo. Tunc ergo concedendum est hos
habitus prius tempore restitui quam pceni-
tentia habeatur. Ad objectionem vero res-
ponderi potest primo, cum dicimus, per pce-
nitentiam restitui virtutes omnes, intelligen-
dum id esse de virtutibus, quse nondum re-
stitutee sunt, quales sunt omnes,qusea gratia
nunquam separantur, quas fortasse D. Tho-
mas gratuitas virtutes appellavit. Vel etiam
dici potest, sub pcenitentia, quse restituit vir-
tutes, comprehendiea quae necessaria sunt ad
talem poenitentiam, inter quce actus fidei, et
spei computantur ; ideoque vere dicitur, per
pcenitentiam restituiomnes virtutes, cum de-
bita proportione et ordine, scilicet, ut per
illos actus, qui sunt veluti fundamenta pce-
nitentise, restitui incipiant virtutes quoad il-
las, quoe sunt quasi fundamenta reliquarum,
et ad suum esse per se non requirunt gratiam
sanctificantem. Eo vel maxime quod in tali-
bus actibus includitur qucedam poenitentia
priorum peccatorum, quatenns repugnabant
talibus virtutibus, sub qua solum ratione fue-
runt causse amissionis earum.
ARTICULUS II.
Utrum p:st pcenitentiam resurgat homoin
a?quali virtute 2.
1. Ad secandum sic proceditur. Videtur,
quodpost pcenitentiamresurgat homo in cequali
virtute. Dicit enim Apostolus, Rom. 8 : Dili-
gentibus Deum omnia cooperantur in bonum.
1 Infra, a. o, ad 3; el 3, d, 31, q. J, art. 4.
263
lugusi. ', quod hoc adeo ve-
rum esi, ut si qui horum devient et exorbitent,
hoc ipsum eis Deus faciat in bonum proficere.
Sed hoc non esset, si homo resurgeret in mi-
nori virtute. Ergo videtur, quod nunquam pce-
nitens resurgat ih minori virtute.
2. PrrMerea, Ambrosius dicit 2 quod pceni-
ientia res optima est, qua? omnes defectus revo-
cat ad perfectum. Sed hoc non esset, nisi vir-
tutes in ctquaU quanlitate recuperarentur.
Ergo per pcenitentiam semper recuperatur
wqualis virtus.
3. Prccterea, super illud Gen. 1 : Factum
est vespere et mane dies unus, dicit Glos. 3 : Ves-
pertina lux est, a qua quis cecidit; matutina ,
in qua resurgit. Sed lux matutina est major
vespertina. Ergo aliquis resurgit in majori
gratia vel charitate, quam prvus habuerit.
QjUod etiamvidetur per icl, quod Apostolus di-
xit Rom. 5 : Ubi abundavit delictum, super-
ahmdavit et gratia..
Secl contra, charitas proficiens, vel perfecta,
esimajor quam charitas incipiens. Sed quando-
que aliquis cadit a charitate proficiente, resur-
git autem in charitate incipiente. Ergo semper
resurgit hopio in minori virtute.
Respondeo dicendum, quod (sicut dictum est 4J
motus liberi arbitrii, qui est in justificatione
impii, est ultima dispositio ad gratiam. Unde
iii eodem instanti est gratia>- infusio, cumprce-
clicto motu liberi arbitrii, ut in 2 parte habi-
tum est 5 . In quo quidem motu comprehenditur
actus pcenitentice , ut supra dictum est. Ma-
nifestum est autem, quod formw , quce possunt
recipere magis et minus, intenduntur, etremit-
tuitur secundum diversam dispositionem sub-
jecti, ut in 2 parte halitum est 6. Et inde est,
quocl secundum quod motus liberi arbitrii in
pcenitentia est intensior vel remissior, secun-
dum hoc pcenitens consequitur majorem vel mi-
norem gratiam. Contingii autem intensionem
motus pcenitentis quandoque proportionatam
esse majori gratice, quam illa, a qua cecide-
rat per peccatum , quandoque autem a?q%iali,
quandoque verominori. Et ideo poenitens quan-
doque resurgit in majori gratia, quam prius
habuerat , quandoque autem, in aquali, quan-
1 August., in lib. de Gorr. et grat. , c. 9,
post med., tom. 7.
- Hoc habet Aug., 3 Hypognosticon, c. 9.
3 ExBeda.
4 Art. proeced.,ad2.
5 1.2, q. 113, art. 5, et 7.
6 1.2, q. 52, art. 1 et 2, et q. 68, a. 1 .
266
QUiEST. LXXXIX. ARTIC. II.
cloque etiam in minori. Et eadem ratio est de
virtutibus, quce ex gratia consequuntur .
Adprimum ergo dicendum, quodnon omni-
bus diligentibus Deumcooperatur in bonum hoc
ipsum , quod per peccatum a Dei amore ca-
dunt ; quod patet in Ms qui cadunt, et nun-
quam resurgunt, vel qui resurgunt, iterum ca~
suri. Sed Ms tantum qui secundum propo-
situm vocati sunt sancti, id est prcedestinati,
qui quotiescunque cadunt, finaliter tamen re-
surgunt. Cedlt ergo eis in lonum Jioc, quod ca-
dunt, non quia semper in majori gratia resur-
gant, sed quia resurgunt in permanentiori gra-
tia. Non quidem ex parte ipsius gratice (quia
quanto gratia est major, tanto de se est per-
manentior), sed ex parte hominis, qui tanto
staUlius in gratia permanet, quanto est cau-
tior et humilior. Unde et Glos. ibidem subdit l,
quod ideo proficit eis in lonum, quod cadunt,
quia humiliores redeunt, atque doctiores.
Ad secundum dicendum , quod pceniten-
tia , quantum est de se , habet virtutem re-
parandi defectus ad perfechim, et etiam pro-
movendi inulteriorem statum. Sed hoc quan-
doque impeditur ex parte hominis, qui remis-
sius movetur in Deum, et in detestationem pec-
caii; sicut etiam in haptismo aliqui adulii
consequuntur majorem, vel minorem gratiam,
secunclum quod diversimode se disponunt.
Ad tertium dicendum, quod assimilatio illa
utriusque gratice ad lucem vespertinam et ma-
tutinam, fit propter similitudinem ordinis; quia
post lucem vespertinam sequuntur tenebrce noc-
tis, post lucem autem matutinam sequitur lux
diei; non autem propter similitudinem majo-
ris , vel minoris quantitatis. Illud etiam ver-
bum Apostoli intelligitur de gratia Christi,
quce superat omnem abundantiam humanorum
peccatorum. Non autem est verum in omni-
bus, quod quanto abundantius peccant, tanto
abundantiorem gratiam consequantur,pensata
quantitate habitualis gratice. Est tamen su-
perabundans gratia quantum ad ipsam gra-
tice rationem, quia magis gratis beneficium
remissionis magis peccatori confertur : quam-
vis quandoque abundanter peccantes, abundan-
ter doleant, et sic abundantiorem habitum gra-
tice et viriutum consequuntur , sicut patet in
Magdalena.
Ad id vero, quocl in contrarium objicitur, di-
cendum quod una et eadem gratia major est
proficiens quam incipiens. Sed in diversis hoc
non est necesse ; unus enim incipit a majori
gratia, quam alius habeat in statu profectus,
sicut (xregorius dicit in 2 Dial. l : Quatenus
et prcesentes et secuhuri omnes agnoscerent,"Be-
neclictus puer conversationis gratiam a quanta
perfectione ccepisset.
COMMENTARIUS.
1. Conclusio. — In hac quoestione sermo
est de sequalitate in gradu perfectionis; nam
de eequalitate in numero seumultitudine vir-
tutumjam satisdictum est superiori articulo.
Est autem valde difficile veram mentem et
resolutionem D. Thomee explanare. Respon-
det enim, non semper restitui hominem ad
sequalem virtutem,seu gratiam, sed interdum
ad majorem, nonnunquam ad minorem, ali-
quando adaequalem. Ratio ejus est, quia ac-
tus poenitentia3 est dispositio ad infusionem
gratise et virtutum ; ergo juxta majorem vel
minorem infusionem actus pcenitentise, con-
sequitur pcenitens majorem vel minorem
gratiam ; sed intensio contritionis potest
esse et minor, et eequalis, et major, quam
fuerit intensio gratiee per peccatum amis-
sse ; ergo etiam gratia restituta potest es-
se aliquando minor, aliquando major, vel
sequalis.
2. Difficulias circa assertionem et discur-
sum. — In qua assertione et discursu videtur
D. Thom. suppanere, peccatori agenti pceni-
tentiam non infundi intensiorem gratiam ,
quam sit illa, quee est proportionataintensio-
nicontritionisper seac secnndum se spectatee.
Hoc autem est creditu difficiliimum propter
multa, quee in dict. relectione disputavi. Quod
autem D. Thom. hoc supponat, videtur ma-
nifestum, quia hoc est totum fundamentum
discursus ejus. Estque id evidentius in illis
duobus membris, scilicet, quando contritio
est cequalis, vel minor, quam gratia amissa.
Nam, si gratia, quee restituitur ob talem con-
tritionem, non esset omnino commensurata
illi, sed posset ex aliquo alio titulo esse ma-
jor, non recte colligeret D. Thom., eamdem
proportionem, minorem, vel eequalem ser-
vare gratiam restitutam ad gratiam amissam,,
quam servat contritio ad eamdem perditam
gratiam. At vero in alio membro , quando ,
scilicet contritio est major, quamfuerit gra-
tia deperdita, non est tam clara sententia D.
Thom., quia solum dicit, quando contritio in
intensione excedit priorem gratiam amissam,
1 Aug., loco citato in arg.
G. \, ante medium.
QUrEST. LXXXIX. ARTIC. II.
267
homineni esse aut resurgere in majori gra-
tia ; non tamen dicit, in eadem proportione,
et non in raajori, excedere gratiam restitutam,
amissam,in qua contntio eamdem gratiam
amissam excedit.
3. Quomodo aliqui mentem D. Thomce inter-
pretentur. — Non esse juxta mentem ejus os-
tenditur, — Unde aliqui putant raentem D.
Thomse esse, tunc hominem ita resurgere in
majori gratia, ut non solum recipiat gratiam
proportionatam suee contritioni, sed etiam to-
tam gratiam, quam prius obtinuerat, vel
meritus fuerat. Quee sententia in se quidem
vera est, non video tamen quomodo ex verbis
D. Thomae in toto boc articulo colligi possit.
Quia potius, ut verum fatear, magis insinuat
priorem sensum , si discursus ejus attente
consideretur. Nam imprimis pro fundamento
assumit, secundnm quod motus liberi arbi-
trii in peccata est intensior, vel remissior,
secundum hoc poenitentem consequi majo-
rem^ vel minorem gratiam, quod plane intel-
ligit secundum absolutam proportionem. Alio-
qui in suo discursu non recte colligeret ; sub-
sumit enim, motum pcenitentis quandoque
esse proportionatum majori gratiee , quam
fuerit illa, a qua homo ceciderat, quandoque
sequalem, quandoque minorem ; et inde col-
ligit, quoties contritio est eequalis, vel minor,
gratiam etiam restitutam esse eequalein , vel
minorem; quod non recte inferret, nisi in-
telligeret gratiam restitui secundum absolu-
tam proportionem ad contritionem, ut jam
declaravi; ergo in boc sensu sumit illud prin-
cipiumfundamentale; ergo, cum dicit, si ma-
jor sit contritio, hominem resurgere in ma-
jori gratia, preecise intelligit resurgere in
majori, juxta absolutam proportionem con-
tritionis.
4. Duplex moderatio assertionis. — Prima. —
Supposito ergo hoc sensu, duobus modis pos-
sumus illum moderari, ne sententiam nimis
rigorosam contineat, nirairum, nullum gra-
dura gratieedari boraini resurgenti a peccato,
propter preecedentia merita, distinctum ab
his gradibuS; qui correspondent contritioni
secundum se ; boc enim plane sequitur ex
preedicto sensu. Et preeterquam quod resipsa
falsa est, ut in citato loco ostendi, difficile
creditu est, D. Thom. id sensisse, ut exsequen-
tibus articulis patebit. Prima ergo moderatio
esse potest, ut D. Thom. intelligat, statim ac
peccator conteritur, non plus gratiee illi dari
quam contritioni ejus secundum absolutam
proportionem respondeat; nihilominus tamen
gratiam, quam prius meruerat, aliquando,
congruo scilicet tcmpore, restitui. De qua
moderatione soluin dicere possum , ex D.
Thom. hoc loco ad sumraum haberi priorem
partem, negantem in justificatione peccato-
ris aliquem gratiee gradum restitui preeter eos
qui sunt proportionati contritioni ; aliam vero
partem affirmantem aliam gratiam postea re-
stituij, nec affirmari hic a D. Thom., nec ne-
gari ; quid vero ipse magis sentiat, dicemus
in art. 5 ; nam ex ilJo potius videtur colligi
oppositum etiam quoad banc partem.
5. Secunda moderatio. — Objedio circa il-
lam. — Solvitur. — Altera moderatio est, D.
Thom. hoc loco solum considerasse , quid
contritioni secundum se respondeat ; et hoc
tantum modo preecise comparasse gratiam
restitutam respectu contritionis ad gratiam
perditam, dixisseque posse esse majorem,
minorem, vel eequalem, juxta proportionem
contritionis. An vero ex alio capite aut titulo
possit gratia restituta crescere, et consequen-
ter esse eequalis, vel major quam gratia per-
dita, etiamsi contritio minor sit, D. Thom. hoc
loco non tractasse, quia nondum egerat de
reviviscentia meritorum per pcenitentiam. Et
juxta hanc interpretationem, saltem habetur
in hoc loco non docuisse D. Thom. illam sen-
tentiam, neque oppositam; de aliis vero locis
postea considerandum est. Solum potest huic
expositioni obstare , quia D. Thom. tanquam
manifestum sumit illud principium, quod for-
mce, quoe possunt recipere magis et minus, in-
tendwitur et remittuntur secundum diversam
dispositionem subjecti ; quod videtur intellige-
re in sensu exclusivo, alioqui non recte pro-
cederet in suo discursu, sed in virtute argu-
mentaretur ex puris particularibus ; ergo in-
telhgit gratiam restitutam per pcenitentiam
ita commensurari dispositioni , ut ex nullo
alio capite crescat. Responderi potest hoc ve-
rum esse absolute loquendo, fieri tamen pos-
se, ut dispositio ex alio capite et alia consi-
deratione crescat , ut postea dicemus ; vel
certe totum illud intelligendum esse sub ea-
dem preecisione ; nam considerando gratiam
justificationis preecise, ut talis est, proxime
non habet unde sit major vel minor , msi ex
dispositione pcenitentis , cui divina voluntas
suam efficacitatem accommodare statuit ,
quamvis ineequalitas ipsiusmet dispositionis
primordiahter ex divina voluntate procedat.
Et heec sunt quee de hoc difficili D. Thomae
textu hactenus excogitare potueram.
6. Alia D. Thomce interpretatio. — Nune
268 QU.EST. LXXXIX. ARTIC. III.
vero alia interpretatio occurrit , quam non ribus meritis , pra?ter illam
censui omittendam , ut alii facilius de re tota
judicare possint. Adverto ergo, quodlicetD.
Thom. dicat gratiam restitui majorem, vel
minorem pro ratione contritionis, non tamen
dicere hujusmodi gratiam semper esse sequa-
lem ipsi dispositioni iri gradu intensionis.
Neque etiam hoc sequitur ex principio quod
assumit, nimirum formas, quse intenduntur
et remittuntur, fieri magis vel minus intensas
secundum variam dispositionem subjecti; hoc
enim non est generaliter verum de sequah-
tate intensionis; nam habitus, qui fit per ac-
tus, non semper est tam intensus quam actus,
etiamsi actus sit dispositio ad habitum; et
quamvis humiditas, verbi gratia, sit disposi-
tio ad frigus, vel calor ad levitatem, vel dia-
phaneitas ad lumen, non semper lumen fit
tam intensum, quantum est diaphanum, et
sic de aliis. Est ergo verum illud principium,
intellectum secundum aliquam proportionem
seu proportionalitatem ; non vero erit gene-
raliter verum, si secundum sequalitatem in-
tehigatur. Ergo ex vi illius principii non est
necesse, ut gratia restituatur sequalis contri-
tioni secundum intensionem , sed solum ut
restituatur juxta proportionem contritionis ;
ita ut majori contritioni major gratia respon-
deat cum proportione. Quam doctrinam in
se veram esse saltem in hoc gradu, ut oppo-
situm non possit cum sufiicienti fundamento
affirmari, in prsedicta relectione latius dixi.
7. Hoc ergo supposito, facile defendi po-
test, ex hoc loco D. Thom. non recte colligi,
per contritionem non restitui aliquem gra-
dum superioris gratiae deperditse , sed solum
non restitui semper totam priorem gratiam,
sed cum aliqua proportione ad prsesentem
contritionem , ut multi Thomistse mtellexe-
runt, quorum sententiam in dicta relectione
absolute improbavimus , etiam secundum
mentem D. Thomae. Tamen quoad hanc ulti-
mam partem posset juxta hanc interpretatio-
nem defendi. Nam, licet homo resurgat cum
contritione sequali, et recipiat aliquem gra-
dum prsecedentis gratiae, non sequitur resur-
gere ad majorem gratiam (ut ibi objicieba-
mus) , quia non est necesse , ut gratia, quse
datur ex vitalis contritionis secundum se, sit
sequalis gratise deperditse ; et ideo , licet
aliunde ei adjungatur aliquis gradus, non se-
quitur fore majorem. Et idem proportionali-
ter responderi poterit, quando fuerit contritio
minor. Atque ita juxta hanc sententiam di-
cendum erit , si quid gratia? respondet prio-
quse daretur ra-
tione solius contritionis, cum tali proportione
dari, ut nunquam tota gratia, quse tunc in-
funditur, excedat gratiam amissam, nisi con-
tritio etiam illam exceclat; neque etiam ex-
sequet, nisi contritio etiam sequalis sit.
8. Sed non juxta ejus mentem. — Ethsec qui-
dem interpretatio habet nescio quid acuminis
ad fugiendum sententiam illam, neD. Thomse
illam attribuamus. Valde tamen dubito, an
haec fuerit mens D. Thomse, quia nullam ejus
significationem invenio in toto hoc articulo,
cum tamen, si ita sensisset, id facile explica-
re potuisset. Et juxta illum sensum nonnuila
argnmenta facilius solveret. Prseterquam
quod difficillimurn est explicare, quo modo,
aut qua proportione, et infundatur gratia
commensurata contritioni, et restituatur illa,
quse prioribus mcritis debebatur, ita ut gra-
tia restituta nunquam sit requalis deperditse,
si contritio sit minor ; neque rnajor, si con-
tritio sit sequalis. Imo nec est facile colligere,
gratiam restitutam necessario futnram esse
majorem deperdita, si contritio sit major ;
quia, sigratiailla non est sequalis contritioni,
fortasse id, quod additur ralione prseceden-
tinm meritorum, non habet tantam quanti-
tatem, ut faciat gratiam illam semper esse
intensiorem. Itaque tota hsec interpretatio
lubrica est, et gratis excogitata. Et ideo pro
nunc secundse moderationi magis adhsereo,
quamvis nihil invenio, quod ex omni parte
mihi satisfaciat.
ARTICULUS III.
Utrum per pcenitentiam restituatur homo in
pristinam dignitatem1 .
1. Ad tertinmsic proceditur. Videtur, qv.od
per paenitentiam non restituatv.r Jiomo inpris-
tinam dignitatem. Quia super illud Amos 5 :
Virgo Israel cecidit, dixit (xlos.1 : Non negat
posse resurgere, sed non resurget virgo Israel,
quia semel aberrans ovis , etsi reportetur liu-
meris pastoris , non habet tantam gtoriam,
quantam quce nanquam erravit. Ergo per poe-
nitentiam non recuperat Tiomo pristinam di-
gnitatem.
1 3,d. 31, q. l.a.4, q. 7, adl; et A, d. 14,
q. 1, a. 5, q. \, ad % et d. 19, q. 1 , a. 'i, q.
2, ad 2, et d. 37, q, 2, a. 2, ad 4.
2 Glos. ord., ib.
2, Praterea, Hieron. dicit l
gnitatem divini gradus non custodiunt , con-
tenti fiant animam salvare , reverti enim in
pristinum gradum difficile est. Et Innocent.
Papa diciV-, quod apud Nic&am constituti ca-
noncs, pcenitentes etiam ab infimis officiis cle-
ricorum excludunt. Non ergo per pcenitentiam
Jiomo recuperat pristinam dignitatcm.
3. Praterea , ante peccatum potest aliquis
ad majorem gradum ascendere.Non autem lioc
post peccatum conceditur pcenitenti : dicitur
cnim EzecJi. 44: Levitce, qui recesserunt ame,
nunquam appropinquabunt mihi, ut saccrdotio
fungantur. Et sicut Jiabetur in Decr. , d. 50,
in Hilerdensi Concilio legitur 3 .• Hi, qui san-
cto altari deserviunt, si subito inflenda carnis
fragilitate corruerint, et Domino respiciente
digne poeuituerint, o/ficiorum suorum sic loca
recipiant, ut non possint ad altiora officiazd-
terius promoveri. Non ergo pcenitentia resti-
tuit liominem in pristinam dignitatem.
Sed contra est, quod, sicut in eadem dist.
legitur, Gregor. scribens Secundino, dicit 4:
Post clignam satisfactionem credimus Jiomi-
nem posse redire ad suum Jwnorem. Et in Con-
cilio AgatJiensi tegitur 5: Contumaces clerici,
prout dignitatis ordo permiserit, ab Episcopis
corrigantur ; ita ut cum eos pcenitentia cor-
rexerit, gradum suum, dignitatemque reci-
piant.
Respondeo dicendum, quodJiomoperpeccatum
duplicem dignitatem amittit , unam quantum
ad Deum, aliam vero quantum ad Ecclesiam.
Qmntum autem ad Deum , amittit duplicem
dignitatem : unam principalem, qua, scilicet,
computatus erat inter filios Dei per gratiam.
Et Jianc dignitatem recuperat per pceniten-
tiam ; quod significatur Luc. 45, in filio pro-
digo, cui pcenitenti pater jussit rcstitui stolam
primam, et annulum, et calceamenta. Atiam
vero dignitatem amittit secundariam, scilicet,
innocentinm, de qua (sictit ibidem legitur) glo-
riabatur filius senior dicens : Ecce tot annis
servio tibi, et nunquam mandatum tuum prw-
in Decr. , d. 50; cap. Quicun-
1 Refertur
que.
2 Innoc. I, Epist. 6 ad Agapitura et Maced.,
habetur d. 50, c. Canones.
3 Cap. Hi qui altari.
4 Greg.,lib.7suiRegistri, c. 53, circ. med.;
refertur d. 50, cap. Quia sanctitas tua.
5 Refertur d. 50, c. Contumaces, etsumitur
ex Conc. Agalhensi, c. 2, vel 4, ut aliqui libri
habent.
QUtEST. LXXXIX. ARTIC. III. 269
Quicunque di- terivi. Et Jianc dignitatem pcenitens recuperare
nonpotest. Recuperat tamen quandoque ali-
quid ma.jus; quia, ut Greg. dicit, Hom. de
centum ovibus ' .• Qui errasse a Deo se considc-
rant, damna prcecedentia lucris sequentibus
recompensant. Majus ergo gaudium de cis fit
in ccelo ; quia et dux in prwlio plus eum mi-
litem diligit, quipost fugam reversus, Jwstcm
fortiter premit, quam illum , qui nunquam
tcrga prcebuit, ctnunquam aliquid fortiter fe-
cit. Dignitatem autem ecclesiasticam Jiomoper
peccatum perdit, quia indignum se reddit ad
ea , quin competunt dignitati ecclesiasticcp,
exercenda, quam quidem recuperare proJiibe-
tur. Uno modo, quia non pcenitet. Unde Isi-
dor. adMissianum Episcopum scribit (sicutin
eadem d. legitur, c. Domino"2) : Illos ad pris-
tinos gradus redire canones prcecipiunt, quos
pcenitentice praicessit satisfactio , vel condigna
peccatorum confessio; at contra Jd, qni a vitio
corruptionis non emendantur, nec gradum Jio-
noris, nec gratiam recipiunt communionis. Se-
cundo , quia pcenitentiam negligenter facit ;
unde in eadem d., c. Si quis diaconus, clici-
turz : Cum in aliquibus nec compunctio Jmmi-
litatis, nec instantia orandi appareat, nec jc-
juniis , vel lectionibus eos vacare videamus,
possumus agnoscere , si ad pristinos Jionores
redirent, cum quanta negligentiapermanerent.
Tertio , si commisit aliquod peccatum , quod
Jiabet irregularitatem annexam; unde in ea-
dem d. , ex Concilio Martini P. dicitur * : Si
quisviduam, aut ab alio relictam duxerit, non
admittatur ad clerum; quod siirrepserit , de-
jiciatur. Similiter si Jiomicidii, aut facto, aut
prwcepto, aut consilio, aut defensione,postba-
ptismum conscius fuerit. Sed Jioc non est ra-
tione peccati , sed ratione irregularitatis.
Quarto, propter scandalum .-unde, ut in eadem
dist. legitur, c. De Jiis vero , Rabanus dicit 5.-
Hi qui depreJiensi, vel capti fuerint publice in
perjurio, furto, atque fornicatione , et cceteris
Jiujusmodi criminibus, secundum canonum sa-
crorum instituta a proprio gradu decidant ;
quia scandalum est populo Dei, tales personas
super se positas Jiabere. Qui autem de prcedic-
tis peccatis absconse a se commissis, occulte sa-
1 Hora.34 in Evang., in illud: (xaudium est
in ccelo super uno.
2 Parum a principio.
3 Circ. med.
4 C . Si quis viduam.
5 Rabanus, in lib. Pcenif., c. i. Refertur
d. 50, cap. De Jdsvero.
270
QILEST. LXXXIX. ARTIC. III.
cercloti confiteniur, si se per jejunia, et elee-
mosynas, vigiliasque, et sacras orationes picr-
gare cicraverint, /lis etiam graclu proprio ser-
vccto spes venice cle mtsericordia Dei promii-
tenda est. Et lioc est, quod diciticr extra cle
Qicalitate ordinandorum, c. Qutesitum ' : /Si
crimina ordine judiciario comprobata, vel alias
notoria non ficerint, prceter reos homicidii, post
pcenitentiam in jam susceptis, vel suscipiendis
ordinibus impediri non possunt.
Ad primum ergo dicendum, quocl eadem ra-
tio est de recuveratione virginitatis, et de re-
cuperatione innocentice, quce pertinet acl secun-
dariam rcctionem quoad Deum.
Ad secundum dicendum, quod Hier. inver-
Us illis non dicit esse impossilile, sed esse dif-
ficile hominem recuperare post peccatum, pris-
tinum gradum; quia hoc non conceditur, nisi
perfecte poenitenti, ut dictum esf1. Ad statuta
autem canonum, quce hoc prohibere videntur,
respondet August. Bonifacio scribens 3 : TJt
constitueretur in Ecclesia , ne quisquam post
alicujus criminis pcenitentiam, clericatum ac-
cipiat, vel ad clericatum redeat, vel in cleri-
catu maneat , non desperatione indulgentice,
sed rigore factum est disciplince ; alioquin con-
tra claves Ecclesice datas disputabitur ; de
quibus dictum est : Qiccecunque solveritis sicper
terrccm, solicta erunt et in ccelo. Et postea sub-
clit 4 : Nam et sanctus David cle criminibus mor-
tiferis egit pcenitentiam, et tamen in honore
suo perstitit ; et beatum Petrum quando ama-
rissimas lacrymas fudit, utique Dominum ne-
gasse poenituit, et tamen Apostolus permccnsit.
Sed non ideo putanda est supervacua posterio-
rum doctorum diligentia; qui ubi saluti nildl
delrahebatur, humilitati aliquid addiderunt ;
experti, ut credo, aliquorum fictas pcenitentias
per affectatas honorum potentias.
Ad tertium dicendum , quod illud statutum
intelligitur deillis, qui publicam pcenitentiam
agunt ; qui postmodum non possunt ad majo-
rem provehi gradum. Nam et Petrus, post ne-
gationem,pastor ovium Christi constitutus est,
ut patet Joccn. iclt. Ubi etiam Chrysost. dicit 5,
qicod Petrics per negationem et poznitentiam,
1 In Decr., lib. \, tit. 11, etestde tempori-
bus ordinationum, c. 17, et est ultimum.
2 In corp. art.
3 Aug. , in epist. 50 ad Bonifacium, aliquan-
tulum ante finem epist., tom. 2.
4 Eodem loco nunc proxime dicto.
5 Hom. 87 in Joan., parum ante medium,
tom. 3.
ostendit se habere majorem fiduciam ccd Chri-
sticm ; qici enim in ccencc non audebat interro-
gare, sed Joanni interrogationem commisit,
huic postea et prcepositura fratricm credita
est : et non solum non committit cclteri inter-
rogare, quce ad ipsum pertinent, sed de reliquo
ipso pro Joccnne magistrum interrogat.
COMMENTARIUS.
1 . Qicce dignitas quoad Deum per pceniten-
tiam restituatur. — Prima. -— Secunda. — Hic
articulus, ut D. Thomas in principio corporis
declarat, intelligi potest, vel de dignitate
apud Deum, vel apud Ecclesiam; etin utro-
que sensu tractatur qusestio a D. Tboma.
Prioris tamen resolutio facillima est. Distin-
guit enim D. Thomas duplicem dignitatem
apud Deum, et tertiam subindicat. Primam
possumus essentialem seu substantialem ap-
pellare, quee est dignitas filii Dei ; et ad hanc
certum est restitui hominem per pceniten-
tiam; quia sine gratia sanctificante non re-
mittitur peccatum mortale. Et huc spectant
omnia tractata in art. 1 , et omnia quse de
justificatione peccatoris docet fides, proeser-
tim Gonc. Trid., sess. 6 et 14, scilicet, justifi-
cationem fieri per infusionem gratiee et do-
norum , et hoc etiam modo remitti peccatum
per pcenitentiam. De hoc etiam loquitur
Chrysost. , hom. 80 adPopulum, cum ait :
Cum Deus remittit peccata per pceniteniiam,
cum sanitate pulchritudinem etiam restituit ;
cum liberai a pcena, justitiam etiam confert,
et prcevaricatorem non prcevaricatori similem
facit. Secunda dignitas appellari potest in-
tensiva, et positive pertinens ad majorem
substantialem perfectionem ejusdem fihatio-
nis divinee. Et de hac insinuat D. Thom., ali-
quando restitui hominem non solum ad eam-
dem, sed etiam ad majorem dignitatem ; quod
etiam dixerat in prsecedenti articulo, nam
omnia ibi dicta, et multa alia quse de resti-
tutione prioris gratiae in preedicta relectione
disputavimus, ad hanc dignitatem pertinent.
Et ideo de illa plura dicenda non sunt.
2. Tertia dignitas. — Tertia dignitas vo-
catur a D. Thoma secundaria, quee non con-
sistit in positiva aliqua et physica perfectio-
ne, sed in morali quadam ratione, fundata in
negatione prrecedentis actus, quee dignitas
est innocentia, quee in hoc consistit, ut homo
nunquam peccaverit. Et hanc dignitatem ait
D. Thomas non restitui per pcenitentiam ;
quod est manifestum, quia postquam pecca-
QILEST. LXXXIX. ARTIC. III.
tum commissum est, non potest fieri ut non ex D. Thom., 2. 2
sit commissum , quia ad praateritum non est
potentia. Quomodo multi intelligunt illud Na-
hum I : Mundans non facit innocentem , quia
Deus remittendo peccatum per pcenitentiam,
innocentiam non restituit. Et eodem modo
ait hic D. Thomas, ad I , virginitatem non re-
stitui per pcenitentiam, juxta Glossam in illud
Amos 5 : Virgo Israel projecta est in terram
suam, et non est qui suscitet eam ; quia virgi-
nitas etiam includit negationem prseteriti,
quce jam involvit repugnantiam, supposita
commissione peccati , quam pcenitentia sup-
ponit. Neque oportet nunc disputare cum illis
Theologis, qui tam de virginitate quam de
innocentia oppositum sentiunt, ut videre licet
in Altisiodorensi, lib. 1 Summse, c. 1 1 , q. 6, et
Gregorio,in 1, d. 42, q. 1, circa finem; nam
illi in eo fundantur, quod potest fieri, ut prae-
teritum non fiierit, etiam in sensu composito;
quod plane est incredibile , cum aperte invol-
vatur contradictio , ut latius traditur 1 p. ,
q. 25.
3. Ohjectio. — Solvitur de innocentia. — Sed
oritur difficultas, nam hinc sequitur aliquam
virtutem amitti per peccatum, quae non resti-
tuitur per pcenitentiam, quod repugnat clictis
in art. 1 . Sequeia patet , quia innocentia et
virginitas sunt speciales virtutes, et tamen
illae non restitumitur per pcenitentiam , si
amittantur per peccatum. Respondeo, de in-
nocentia rem certam esse,non esse specialem
virtutem, sed signiflcare solum quamdam con-
tinuationem in justitia, absque interruptione
per peccatum, quaainterruptio, si semel facta
est , non potest fieri per pcenitentiam ut non
sit facta; et ideo, licet omnes virtutes resti-
tuantur, non restituitur innocentia, quia non
restituitur, ut sic dicam , illa continuitas seu
perseverantia. Quod si quis dicat affectum
hujus continuitatis seu perseverantiae ad ali-
quam specialem virtutem pertinere, cum ho-
nestus sit, respondemus, in unaquaque mate-
ria pertinere iilum affectum ad singulas vir-
tutes ; generatim autem sumptum, sub illa
negatione non peccandi, pertinere ad chari-
tatem vel obedientiam , aut justitiam ad
Deum ; quee omnes virtutes restituuntur per
pcenitentiam, quamvis innocentia ipsa, quse
est veluti objectum iilius affectus , non resti-
tuatur.
4. Quorumdam sententia de virginitate. —
Reproiatur. — De virginitate autem quidam
existimant esse virtutem specialem, etiam in
ordine infusarum virtutum. Et potest sumi
271
q. 152, art, 3. Et tenet
Ledesma, in commentario hujus articuli, qui
etiam ait, illam virtutem ita amilti per pcc-
catum, ut per pcenitentiam non restituatur,
si vel gratia fuit perdita per peccatum virgi-
nitati contrarium, vel tale peccatum postea
commissum fuit, vel certe si ante gratiam
restitutam virginitas qucad integritatem car-
nis amissa fuit sine peccato, sciiicet, per co-
pulam eonjugalem, sive Iiecc post peccatum
commissum in alteia specie subsecuta sit ,
sive preecesserit. Quod si objicias, aliquam
virtutem infusam posse amitti sine peccato,
nam, si virgo in gratia existens matrimonium
contrahat, et consummet, hanc specialem vir-
tutem virginitatis amittet; consequens autem
falsum est, ut etiam dictus auctor intellexit ;
quia virtus semel infusa non aufertur a Deo,
nisi homo apponat aliquam disposiiionem illi
repugnantem; actus autem, qui non est vi-
tium, neque peecatum, non est dispositio re-
pugnans alicui virtuti. Responderi potest, ne-
gando sequelam ; quia quando homo peccat,
habet dispositionem repugnantem huic vir-
tuti, non tamen quando sine peccato integri-
tatem carnis amittit. Sed ha'c diversitas est
sufficiens, ut in uno casu amittatur hsec vir-
tus, et non in alio ; non tamen est sufficiens,
ut semel amissa non restituatur per pceniten-
tiam propter solam integritatem carnis amis-
sam, ut continget in virgine, quse mortaliter
peccavit per furtum, verbi gratia, et postea
nupsit, et matrimonium consummavit. vel si
e contrario usque ad consummationem matri-
monii justitiam et integritatem conservavit,
postea vero, peccando in alia materia, gratiam
et virtutes perdidit; nam in his casibus (si
consequenter loquamur) dicendum est, postea
per pcenitentiam talem virtutem restitui, si
propter solum defectum integritatis carnis
non amittilur. Probatur, quia vel ille defectus
matenalis virginitatis est dispositio repu-
gnans formali virtuti infusse virginitatis, vel
non; primum dici nou potest, ut ex dictis
patet; alias propter illum solum defectum
privaretur homo tali virtute, etiam nullo iii-
terveniente peccato ; si autem illa non est
dispositio repugnans tali virtuti quoad con-
servationem ejus, etiam non repugnabit ite-
ratae infusioni ejus; nam est eadem utriusque
ratio ; illa enim non repugnanlia non oritur
ex productione, vel conservatione, sed ex
formali ratione virtutis. Si autem ille defectus
materialis non repugnat restitutioni talis vir-
tutis, sine dubio restituitur per pcenitentiam ;
272
QU.EST. LXXXIX. ARTIG. 1!I
nam Deus infundendo gratiam, semper infun-
dit omnes virtutes, quoe natura sua comitan-
tur gratiam, si in subjecto non inveniat dis-
positionem repugnantem; quia hic modus
productionis est connaturalis ipsi gratise ,
quem Deus sine causa non imnmlat; et quia
poenitentia^ quantum est ex se, perfecte re-
stituit tolam interiorem juslitiam, si ex parte
bominis aliquod impedimentum non interve-
niat.
5. Atque hinc ulterius concludere possu-
mus, talem virtutem, etiamsi esset specialis,
et amitteretur per peccatum ipsi virginitati
contrarium, per pcenitentiam fore restituen-
dam. Probalur, nam imprimis, si illud pec-
catum faisset mere internum, eo non obstan-
te, postea posset talis persona perpetuam vir-
ginitatem conservare, imo et aureolam vir-
ginis consequi; ergo adhuc est capax virtutis
virginitatis, non obstante tali peccato ; ergo
restituitur illi, si pcenitentiam agat ; ergo,
etiamsi peccasset exterius contra virginitatem,
adliuc esset capax talis virtutis, pcenitentiam
agendo. Frobatur consequentia, quia, si esset
incapax, vel id esset ratione formalis peecati,
seu interioris consensus, vel ratione mate-
rialis seu corporalis corruptionis ; non pri-
mum, quiaille consensus vel forte mnjorfuit
in eo, qui solum per desiderium peccavit;
ergo sicut in illo removetur tale impedimen-
tum per pcenitentiarn, ita et in altero. Neque
etiam dici potest secundum, quia ablato for-
mali impedimento peccati , solus materialis
defectus non repugnat infusioni virtutis, ut
in superiori puncto ostensum est; et patet
etiam in virgine quaj per vim absque pecca-
to corporaliter violetur ; nam si pcr aliud ge-
nus peccati gratiam amittat, et postea per
pcenitentiam resurgat, sine dubio omnes vir-
tutes illi restituentur. Et ratio a priori est,
quia, non obstante defectu corporali et prse-
cedente peccato, potest talis virtus exercere
munus suum circa talem personam post poe-
nitentiam, ut statim declarabo.
6. Vera sohitio objectionis de tirginitate. —
Hoc igitur modo facile solvitur argumentum
negando sequelam, etiamsi gratis daremus
hanc virtutem esse specialem, et ab aliis om-
nibus distinctam. Veritas tamen est hanc vir-
tutemnonesse distinctam a virtute castitatis,
quia in suo objecto et actunon respicit hones-
tatem, autmedium alterius rationis, sedeam-
dem cum quadam majori integritate et per-
fectione. Scio Cajetanum supra, q. 85, art. 2,
docuisse virginitatem non esse specialem vir-
tutem ab aliis omnibus distinctam, esse ta-
men ipsam religionem determinatam ad tam
excellentem materiam. Sed hoc secundum
mihi non placet, quia, licet vovere virginita-
tem sit actus elicitus a religione, tamen ama-
re et servare virginitatem ob propriam ho-
nestatem non est actus religionis, sed castita-
tis ; sicut vovere obedientiam est actus a reli-
gione elicitus, tamenipse affectus obedientiee,
et executio ejus ut sic non est actus elicitus a
religione, sed a propria virtute, cui imperare
potest rehgio. Ita ergo est in praesenti, si in
virginitate solum consideretur honestas illa,
quse est in amanda perfecta integritate et pri-
vatione omnis venereae deiectationis ; quan-
quam, si consideretur finis vacandi rebus
divinis , ille pertineat ad religionem. Cum
ergo constet, tam religionem, quam castita-
tem infusas restitui per pcenitentiam, constat
etiam virginitatem, quatenus est virtus, per
poenitentiam restitui. Quod ex eo etiam pa-
tet, quia post virginitatem amissam vel abs-
que peccato, vel cum illo, potest homo exer-
cere virginitaiisaffectum, etdolerede virgini-
tate amissa, propter ejus intrinsecam hones-
tatem et pulchritudinem, qui actus ab eadem
virtute eliciuntur ; ergo propter illos rcstitui
potest et debet ; illos autem castitas ipsa
exercet. Cum ergo dicitur virginitas semel
perdita non restitui per pcenitentiam, intelli-
gitur non quoad formale virtutis, sed quoad
materialem carnis integritatem, ut recte do-
cuit D. Thom., 2. 2, q. 152, art. 3, ad 2 et 3.
Cum vero ulterius dicitur non posse restitui
(etiam a Deo) virginitatem semel amissam,
nec de sola formali virtute, nec de sola car-
nis integritate intelligendum est ; utramque
enim potest Deus restituere, ut per se con-
stat, et docuit D. Thom. supra, et 1 p., q.
25, art. 4, ad 3. Sed intelligitur de negatione
connotata, quae est, hominem non esse ex-
pertum voluntarie veneream delectationem
corpoream, etc. Et in hoc sensu comparat
hic D. Thom. , ad 1 , virginitatem cum innocen-
tia ; nam virginitas in eo sensu dicit quam-
dam innocentiam, ut sic dicam, in tali mate-
ria et usu castitatis.
7. De digniiate ecclesiastica. — Superest
dicendum de altero sensu qusestionis quoad
ecclesiasticam dignitatem ; quse quidem non
solet amitti per quodlibet peccatum mortale,
sed per aliqua, quse digna visa sunt tali pce-
na, quae interdum ipso facto, interdum vero
per judicis sententiamimponitur, juxta varias .
canonum dispositiones, ex quibus tota haic
QU.-EST
res pendet, ut latius iu aliis matcriis, prec-
sertim de censuris tractandum est. Atque ex
eisdem decretis ecclesiasticis pendet restitu-
tio dignitatis amissa? , vel ejus denegatio,
etiam post peractam pcenitentiam. Quia non
est cum illanecessario connexa, cpiia non est
necessaria ad perfectam peccati remissio-
nem coram Deo ; nam etiam ipse Deus inter-
dum, licet remittat culpam , non remittit om-
nem pcenam temporalem, preesertim tiujus
vitse. Neque etiam repugnat restitui per pce-
nitentiam ecclesiasticam dignitatem, imo in-
terdum est valde rationi consentaneum, si
pcenitentia perfecta sit, et proportionata cul-
pee. Unde in multis decretis, quee hic attingit
D. Thom., et referuntur a Gratiano, d. 50 ,
statuitur ut peccatores, si condignam pceni-
tentiam agant, ad pristinam dignitatem re-
deant, nisi vel grave scandalum, vel aliqua
irregularitas impediat. Has enim duas exce-
ptiones tantum ponit hicD. Thom., si attente
legatur. Quibus nonnulla addere necesse est,
preesertim circa secundam.
8. Irregularitas, et canonicum impedimen-
tum impediunt reditum ad pristinam dignita-
tem, etiam post pmnitentiam. — Primum est,
irregularitatem ita impedire reditum ad pris-
tinam dignitatem, ut tandem ipsa irregulari-
tas per ecclesiasticam potestatem tollatur, et
restituatur homo ad dignitatem pristinam.
Tamen, quia ipsa irregularitas non tollitur per
pcenitentiam, sed per dispensationem supe-
rioris, quamvis ad hanc obtinendam pceni-
tentia sit congrua dispositio, verum simpli-
citer est pcenitentiam per se non restituere
sic delinquentem ad talem dignitatem. Lo-
quendo autem in hoc sensu, non solum pro-
pter irregularitatem, sed etiam propter ali-
quas censuras et pcenas impeditur homo, ne
ad pristinam dignitatem vel usum ejus redeat
per pcenitentiam, nimirum, per excommuni-
cationem , interdictum , vel suspensionem.
Nam etiam hee censuree non tolluntur per pce-
nitentiam, sed per aliam absolutionem eccle-
siasticam, diverso tamen modo. Nam in ex-
communicatione absolutio a censura debet
preecedere, quia absolutio sacramentalis, per
se loquendo, supponit absolutionem ab ex-
communicatione , licet absolutio ipsa a tali
censura supponat pcenitentiee virtutem ex
parte hominis, id est , recessum a contuma-
cia et inobedientia Eeclesiee, cum debita sa-
tisfactione, qua existente, statim debita est
absolutio a tali censura ; et ideo non neces-
ario privat aliqua dignitate. Et quoad hoc
xxn
LXXXIV AKTIC. III. 273
fere idcm est de interdicto personali ac par-
ticulari, quatenus propter propriam culpam
fertur, et impedit sacramentorum usum, vel
administrationem. Suspensio autem per se
non impedit sacramentalem absolutionem pce-
nitentiee in recipiente, nec debetur absolutio
ejus homini quantumcunque pcenitenti, ma-
xime quando suspensio imponitur ut pura
pcena, et non ut medicina. De illa ergo sus-
pensione verum est, ita dejicere clericum a
gradu suo, ut per pcenitentiam non possit
restitui, absque superioris relaxatione, vel
per temporis lapsum, si pro certo tempore
lata sit. Adde, multo magis hoc procedere in
depositione et degradatione, per quas ita pri-
vatur homo ecclesiastica dignitate, ut secun-
dum ordinarium Ecclesiee cursum privetur
etiam spe restitutionis, quantamcunque pce-
nitentiam agat. Quod ergoD. Thom. dixit de
irregularitate, extendendum est ad omne ca-
nonicum impedimentum , quod seepe etiam
sub ea voce late sumpta comprehendi solet.
9. Privatus beneficiis non restituitur pcr
pcenitentiam. — Ulterius vero considerare
oportet, si sub nomine dignitatis compre-
hendantur beneficia ecclesiastica, quibus ho-
mo seepe privatur propter crimina, vel ipso
jure, vel a judice, vel cum aliis censuris, vel
sine illis, post semel factam privationem ta-
lis dignitatis, hominem non restitui ad illam
per pcenitentiamquantumvis perfectam, quia
illa est pcena queedam, quee semel imposita
omnino transit in rem judicatam , et homo
amittit dominium talis rei, sicut quando pri-
vatur pecuniis et fructu beneficiomm, non
restituuntur illi, etiamsi pcenitentiam agat.
Denique advertit Cajetanus, quod D. Thom.
ait de irregularitate homicidii, incurri videli-
cet, etiamsi homicidium contingat in propriam
defensionem, hoc non habere locum,quando
medium illud fuit necessarium ad se defen-
dendum, juxta c. unicum de Homicidio, in 6.
Sed de hoc latius in sequenti tomo, in propria
materia.
ARTICULUS IV.
XJtrum opera virtutum i% cliaritate facta
possint mortificari '.
\. Ad quartum sic proceditur. Videtuf ,
quod opera virtutum in charitate facta morti-
1 2. 2, q. 132, art. 3, ad 1 ; et 3, d. 36,
art. 5, ad \ ; et 4, d. 14, q. 2, art. 3, q. 2, et
d. 21, q. 1, a. 1, q. 5, ad 3, et d. 22, q. 1, a.
I,ad6; et Hebr. 6.
18
274
QOiEST. LXXXIX. ARTIC. IV.
ficari non possint. Quod enim non est, immu-
tari non potest. Sed mortificatio est qucedam
mutatio de vita in mortcm. Cum ergo opera
virtutum postquam facta sunt, jam non sint,
videtur quod ulterius mortificari non possint.
2. Prceterea, per opera virtutum in cliari-
tate facta, homo meretur vitam ccternam. Sed
sultraJiere mercedem merenti est injustitia quce
non cadit in Deum. Ergo non potest esse quod
opera virtutum in cJiaritate facta per pecca-
tum sequens mortificentur.
3. Praterea , fortius non corrumpitur a
dcbiliori. Sed opera cJiaritatis sunt fortiora
quibuslibet peccatis ; quia, ut dicitur Proverb.
10, universa delicta operit cliaritas . Ergo
videtur quod opera in cJiaritate facta per se-
quens mortale peccatum mortificari non pos-
sint.
Sed contra est quod dicitur EzecJi. 18: Si
averterit se justus ajustitia sua , omnes jus-
titia? ejus, quas fecerat, non recordabuntur.
Respondeo dicendum, quod res viva per mor-
tem perdit operationemvitce. Unde per quam-
dam similitudinem dicuntur res mortificari,
quando impediuntur a suo proprio effectu vel
operatione. E/fcctus autem operum viriuoso-
rum, quce in cJiaritate fiunt, est perducere ad
vitam ceternam. Quod quidem impeditur per
peccatum mortale sequens, quod gratiam tol-
lit. Et secundum Jioc opera incJiaritate facta,
mortificari dicuntur per scquens peccatum
mortale.
Adprimum ergo dicendum, quocl sicut opera
peccatorum transeunt actu, et manent reatu,
ita opera in cJiariiate facta, postquam tran-
seunt actu, manent merito in Dei acceptatio-
ne. Et secundum Jioc mortificantur, in quan-
tum impeditur Jiomo , ne consequatur suam
mercedem.
Ad secundum dicendum, qicodsine injustitia
potest merccs subtraJii merenti , quando ipse
reddidit se indignum mercede per culpam se-
quentem. Nam et ea, quw Jiomo jam accepit,
quandoque juste propter culpamperdit.
Ad tertium dicendum, quod non est propter
fortitudinem operum peccati, quod mortifican-
tur opera prius in cJiaritate facta; sed est
propter libertatem voluntatis , quce potest a
lono in malum deflecti.
COMMENTARIUS.
Hic articulus non indiget expositione, quia
D. Thomas solum illum proposuit acl vocem
explicandam, quse jam satis nota est, supposi-
ta ipsare, quoe satis etiam est clara, nimirum
peccatum mortale superveniens post quse-
cunque bona opera impedire consecutionem
preemii , quandiu in homine durat. Et hoc
ipsum est bona opera prius facta mortificari
per peccatum subsequens. Cujus rei funda-
mentum est, quia per peccatum fit homo in-
dignus et incapax talis praemii ; et ideo hoc
non fuit bonis operibus promissum, nisi sub
conditione, ut homo in peccato usque ad fi-
nem vitse non perseveret ; quse licet ad vocis
interpretationem pertineant, sunt valde no-
tanda pro materia sequentis articuli, propter
quem D. Thomas hunc prsemisit.
ARTICULUS V.
Utrum opera mortificata per peccatum per pce-
nilentiam reviviscant].
1 . Ad quintum sic proceditur. Videtur, quod
opera mortificata per peccatum , per poeniten-
tiam non reviviscant. Sicut enim per pceniten-
tiam subsequentem remittuntur peccata pratter-
ita, ita etiam per peccatum sequens mortifi-
cantur opera prius in cJiaritate facta. Sed
peccata dimissa per pcenitentiam non redeunt,
ut supra dictum est2. Ergo videtur, quod
opera etiam mortificata . per cJiaritatem non-
reviviscant.
2. Prceterea, opera dicuntur mortificari, ad
similitudinem animalium, qum moriuntur, ut
dictum est3. Sed animal mortuum non potest
iterum vivificari. Ergo nec opera mortificaca
possunt iterum per pcenitentiam reviviscere.
3. Prceterea, opera in cJiaritate facta me~
rentur gloriam secundum quantitatem gratia?
vel cJiariiatis. Sed quandoque per pcenitentiam
Jiomo resurgit in minori gratia, vel charitate.
Ergo non consequitur gloriam secundum me-
ritum priorum operum. Et ita videtur quod
operaper peccatum mortificata non reviviscant.
Sed contra est quod super illud Joel. 2 :
Reddam vobis annos, quos comedit locusta, di-
cit Glossa 4 : Non patiar perire ubertatem ,
quam cum perturbaiione animi amisisti. Sed
illa ubertas est meritum bonorum operum, quod
fuit perditum per peccatum. Ergo per pceni-
1 4, d. U, q. 2, a. 3, q. 3; et d. 22, q. 1,
art» 1, ad 6 ; et Hebr. 6, lect. \, col. 2, etlect.
3, col. 3.
2 Quaest. prseced., art. 1.
3 Art. prseced.
4 Glossa interlinealis, ibid.
QILEST. LXXXIX. ARTIC. V.
27;
tentiam reviviscunt opera meritoriaprius facta.
Respondeo dicendum, quod quidam dixerunt,
quod opera meritoria per peccatum sequens
mortificata iion reviviscunt per pcenitentiam
subscquentem , considerantes , quod opera illa
uon remaneant, ut iterum vivificari possint.
Sed lioc impedire non potest, quin vivificentur.
Non enim habent vim perducendi in vitam
ceternam, quod pertinet ad eorum vitam, solum
secundum quod actu existunt ; sed etiam post-
quam actu esse desinunt , sectindum quod re-
manent in acceptatione divina. Sic autem re-
manent quantum est de se, etiam postquam per
peccatum mortificantur ; quia semper Deus illa
opera , prout facta fuerunt , acceptabit , et
Sancti de eis gaudebunt, secundum illud Apo-
cal. 2 : Tene quod liabes, ne alius accipiat co-
ronam tuam. Sed quod isti, qui ea fecit, non
sint efficacia ad ducendum in vitam ceternam,
provenit ex impedimento peccati supervenientis,
per quod ipse redditus est indignus vita ceter-
na. Hoc autem impedimenium tollitur per pce-
nitentiam , iri quantum per eam remittuntur
peccata. Unde resiat qnod opera prius mortifi-
cata, per pcenitentiam recuperant efficaciam
perducendi eum , qui fecit ea , in vitam ceter-
nam , quod est ea revivisce-re. Et ita patet,
quod opera mortificata, per pcenitentiam, revi-
viscunt.
Adprimum ergo dicendum, quod opera pec-
cati per pcenitentiam abolentur secundum se;
ita scilicet, quod ex eis ulterius, Deo indul-
gente, nec macula , nec reatus inducatur. Sed
opera in charitate facta non abolentur a Deo,
in cujus acceptatione remanent ; sed impedi-
mentum accipiunt ex parte liominis operantis.
Et ideo remoto impedimento, quod est ex parte
hominis operantis, Deus implet ex parte sua
iliud, quod opera merebantur.
Ad secundum dicendum, quod opera in cha-
ritate facta non mortificantur secundum se (ut
dictitm est l), sed solvm per impedimentum su-
perveniens ex parte operantis. Animalia autem
moriuntur secundum se, in quantum privantur
principio vitce. Et ideo non est simile.
Ad tertium dicendum, quod ille, qui per pce-
nitentiam resurgit in minori charitate , conse-
quetur quidem prcemium essentiale secundum
quantitatem charitatis, in qua invenitur. Ha-
lebit tamen gaudium majus de operilus in pri-
ma charitate faclis, quam de operibus quce in
secunda fecit, quod pertinet ad pramium acci-
dentale.
1 In corpore art.
COMMENTARIUS.
I. Quid sit merita vivificari. — Respondet
D. Thomas affirmando merita mortificata per
peccaturn vivificari; quod egregie probat de-
clarando_, quid sit hsec vivificatio^ per compa-
rationem ad mortificationem operum ; nam
unura oppositorum recte per comparationem
ad aliud cognoscitur. Igitur merita mortifi-
cari nihil aliud est, quam respectu talis per-
sonse reddi inefficacia, ut secundum preesen-
tem statum perducant hominem in vitam
eeternam, propterimpedimentumpeccati. Er-
go, talia merita vivificari, nihil aliud erit,
quam illud impedimentum tolli ; quo ablato,
illa merita jam erunt efficacia respectu talis
personee in ordine ad vitam seternam ; quia
ipsa merita secundum se semper retinuerunt
eamdem vitam et efficacitatem in divina ac-
ceptatione, totaque inefficacia quoad indu-
cendum effectum circa talem personam pro-
veniebatex impedimento ejus; ergo hoc sub-
lato, vivificantur omnino talia merita; au-
fertur aulem tale impedimentura per pceni-
tentiam ; ergo per eamdem vivificantur mor-
tificata merita; ex qua ratione, si ejus vis
aitente consideretur, concluditur primo, me-
rita mortificata vivificari in ordine ad vitam
seternam quoad essentiale praemium, quia
hoc est proprie vita seterna, et quia merilo-
rum efficacia in ordine ad hoc proemium
maxime consistit. Goncluditur deinde, vivifi-
cari integre quoad totum illud preemium, ita
ut tam viva et efficacia sint, sicut antea
eraut. Patet, quia ex parte ipsorum nihil eis
deest; ex parte vero hominis solum erat im-
pedimentura, quod totum sublatum est per
poenitentiam ; ergo nihil est, unde efficacitas
illorum meritorum diminui potuerit.
2. Quare merita redeant per pcenitentiam,
non autem peccata per peccatum. — Atque ex
hac doctrina optime ac facillirae dissolvit D.
Thomas primum argumentum, in quo pete-
batur, cur opera morlificata vivificentur per
pcenitentiam ; et peccata per pcenitentiam
dimissa non redeant per subsequens pecca-
tum. Respondet autem D. Thomas, differen-
tiam esse, quod merita non abolentur, seu
destruuntur in se, seu prout sunt in accep-
tatione divina, sed solum ex parte hominis
poniturinpedimentum effectuieorum. Atvero
peccatum cum remittitur, in seipso destruitur
ac aboletur, et ab homine, in quo erat, au-
fertur, et ideo redire non potest ; quia neque
276
QC/EST. LXXXLX. ARTIG. V.
horno iterum illud idem committit, uec Deus
illud immittit. Et eodem revocatur solutio ad
secundum, quae difficultatem non babet.
3. Prima solutio ad tertium. — Tota ergodif-
ficultas liujus articuli, imo hujus materice,
quoad mentem D. Thomse, posita est in so-
lutione ad 3, quod est hujusmodi : Opera in
charitate facta merentur gloriam secundum
quantitatem gratise et charitatis; sed quan-
doque homo resurgit in minori gratia et eha-
ritate; ergo non consequitur gloriam secun-
dum meritum priorum operum ; ergo non
reviviscunt. Cujus argumenti vis tota fundata
est in resolutione articuli secundi, ut per se
constat, ejusque solutio facillima fuisset, si
aliquis sensus ex ibi pertractatis fuisset a D.
Thoma intentus. Nam imprimis distingui
posset major propositio assumpta, scilicet,
opera mereri gloriam secundum quantitatem
gratise et charitatis; nam si intelligatur se-
cundum quantitatem gratise, qnse debetur
homini ratione talium meritorum, id verissi-
mum est; si vero intelligatur de quantitate
gratise, in qua homo a peccato resurgit, ne-
gari id posset, juxta primam interpretatio-
nem ibi datam ; quia potest homini plus gra-
tise deberi propter prsecedentia merita, quam
statim reslituatur propter prsesentem contri-
tionem. Et ita etiam posset in fine vitse dari
majus prsemium glorice, data etiam majori
gratia propter eadem merita. Hanc vero res-
ponsionem D. Thomas non admittit ; et ideo
dixi supra D. Thomam nunquam insinuasse
primam illam expositionem. Et simpliciter
non est vera illa responsio, quia tota gratia,
qusa homini debetur propter merita, statim
ei datur, si ex parte ejus non sit impedimen-
tum ; neque unquam homo acceptatur ad
majorem gloriam, nisi per majorem gra-
tiam.
4. Secunda. — Rursus potest distingui mi-
nor propositio, scilicet, posse hominem resur-
gere in minori gratia ; aut enim hoc intelligi-
tur cum prsecisione, seuex vi solius contritio-
nis, ut est dispositio ad primam justificatio-
nem; vel simpliciter, etex omni capite. Prio-
ri modo est vera illa propositio, juxta secun-
dam expositionem datam in articulo 2; sic
tamen facile negabitur prima consequentia
argumenti ; quia gloria non respondet quanti-
tati gratise, quee respondet contritioni secun-
dum se, seu prsecise conceptse, sed simplici-
ter quantitati gratise, quse quocunque titulo
homini datur, ut per se notum est. Unde, si
in altero sensu illa minor propositio inielliga-
tur, negari facile poterit ; nam homo, qui ha-
buit plura merita gratise, quse per peccatum
mortificavit, si postea conteratur, licet ex vi
solius contritionis non consequatur tantam
gratiam, quantam perdiderat, tamen conjun-
gendo contritioni prsecedentia merita, majo-
rem gratiam consequitur. Atque hanc ego es-
se opinor veram illius argumenti solutionem.
Video tamen D. Thomam longe aliter respon-
disse ; et ideo dixi supra in art. 2, illam secun-
dam expositionem non videri menti ejus con-
sentaneam.
5. Tertia. — Tertio responderi posset jux-
ta ultimam expositionem in art. 2 tractatam,
negando simpliciter utramque illatiGnem;
nam, licet contingathominem resurgerecum
minori gratia, quam fuerit prius amissa, ni-
hilominus tamen illa gratia semper est major
ratione prsecedentium meritorum, quam es-
set ratione solius contritionis, si talia me-
rita non prsecessissent; et ideo non sequitur
hominem non consequi gloriam ratione prio-
rum meritorum, sed solum sequiturnon con-
sequi propler illa tantam gloriam, quantam
consequeretur, si aut merita mortificata non
fuissent, aut cumferventiori contritione sur-
rexisset. Verumtamen hunc etiam respon-
dendi modum D. Thomas prsetermisit ; et
ideo non censeo doctrinam in eo contentam
esse ad mentem ejus, nec simpliciter veram,
tum quia nulla ratio aut modus illius propor-
tionis, et vivificationis roeritorum reddi aut
explicari potest, qui satisfaciat ; tum maxime
propter rationem a nobis explicatam in cor-
pore articuli hujus, quia merita plene revi-
viscunt, cumomnino tollatur impedimentura;
et ideo non est cur ratione illorum minor
gratia vel gloria conferatur, etiamsi contritio
minor sit, quia illa non concurrit ad illum
effectum, ut dispositio per se requisita, sed
ut removens prohibens, in quo tantum effec-
tum habet minor, sicut majorcontritio.
6. His ergo omnibus silentio prseteritis, D.
Thomas respondet, eum, qui resurgit in mi-
nori charitate, solum pra?mium essentiale
consecuturum secundum quantitatem chari-
tatis in quainvenilur, habiturum lamen quod-
dam prsemium accidentale priorum operum,
quia habebit majus gaudium de operibus in
prima charitate factis. Non declarat autem
D. Thomas an illud prsemium essentiale, vel
totum, vel exparte detur propter prseceden-
tia merita, an vero solum detur propter con-
tritionem et opera in secunda charitate fac-
ta, et ratione priorum operum solum detur
QILEST. LXXXIX. AUTJC. VI
277
prsemium illud aceidentale; hoc tamen pos-
terius iusinuat D. Thomas, quia de hoc solo
mentiouem facit, et quia soli charitati, quse
contritioni respondet, prsemium essentiale
attribuit. Aliunde vero incredibile videtur hoc
sensisse D. Thomam, quia directe repugnat
cum conclusione et ratione corporis articuli,
in quo dicit merita mortificata ita vivificari per
poenitentiam, ut recuperent efficaciam per-
ducendi hominem ad vitam eeternam. Neque
etiam verisimile est, per vitam seternam so-
lum praemium accidentale intellexisse ; ne-
que efficacia merilorum alia est, quam con-
secutio prsernii illisdebiti. Prseterquam quod
illa doctrina in se valde falsa est, ut in dicta
relectione late ostendi, et parum consentanea
doctrinse ejusdem D. Thomse in aliis locis.
Et prsesertim notandus est locus in Quodlib.
5, q. 12, art. 1 ; nam magna ex parteconfir-
matdoctrinam a nobisdatam in illa relectio-
ne ; dicit enim^aureolam semperprsesuppone-
re auream, etideo qui non meretur auream,
id est, prsemium essentiale, non mereri au-
reolam, id est, accidentale ; quod intelligit
non tantum respectu ejusdem subjecti, sed
etiarn respectu ejusdem operis ; nam hinc
concludit, eum,qui docet propter vanam glo-
riam, quia non meretur auream, neque au-
reolam mereri. Ex quo ulterius infert, quam-
vis postea illius peccati poenitentiam agat,
non recuperare aureolam ; quia poeniteniia
(inquit) restituit homini prcemia prius Tiabita,
non tamen ea, quce non habuit, nisi in quantum
ipse motus contritionis est meritorius. Pccni-
tentia ergo ex mente D. Thomae restituitnon
tantum prsemium accidentale, sed etiam es-
sentiale, et si hoc non restitueret, neque il-
lud conferret ; quia sicut a principio non po-
tuit quis mereri aureolam sine aurea, ita nec
posteapotest vivificaremeritumad aureoiam,
si non potest ad auream ; est enim eadem
utriusque ratio, scilicet, quia aureola prse-
supponit auream, sicut comparativus posi-
tivum.
7. Propter hoc ergo fatentur Thomistse,
prsemium illud essentiale, quod respondet
charitati etiam minori, dari (ex mente D. Tho-
mse ) propter priora merita jam vivificata.
Propter alias vero difficultates addiderunt
nonnulli, hoc prsemium neque aliud, neque
majus esse, quam responderet prtesenticon-
tritioni, sed idem dari pluribus titulis; quod
etiam Gajetanus hic insinuavit. Verumtamen
neque hoc D. Thoraas unquam explicuit, ne-
que in se verum est, aut probabile, ut in dic-
to loco late oslendi. Faleor ergo me nou sa-
tis intelligere quid D. Thomas in hac solu-
tione sibi voluerit. Et libentius dicerem non
satis accurate hic respondisse, quam propter
unum verbum, quod excidere solet in solu-
tione unius argumenti, sententiam aliquam
iraprobabilem, et aliis principiis ejus repu-*
gnantem, illi imponere.
ARTICULUS VI.
Utrum per pcenitentiam subsequentem, etiam
opera mortua vivificentur l.
1. Ad sextum sic proceditur. Videtur quod
per pcenitentiam sulsequentem etiam opera
mortua (quce scilicet non sunt in charitate
facta) vivificentur. Difficilius enim videtur,
quod ad vitam perveniat illud quod fuit morti-
ficatum (quod nunquam fit secundum naturam)
quam illud, quod nunquam fuit vivum, vivifi-
cetur ; quia ex non vivis secundum naturam
aliqua viva generantur. Sed opera mortificata
per pcenitentiam vivificantur, ut dictum est2.
Ergo multo magis opera mortua vivificantur.
2. Prwterea, remota causa, removetur effec-
tus. Sed causa, quare opera de genere bono-
rum, sine charitate facta, non fuerunt viva,
fuit defectus charitatis et gratice. Sed iste de-
fectus tollitur\per pcenitentiam. Ergo per pce-
nitentiam opera mortua vivificantur.
3. Prceterea , Hier. dicit 3: Si quando vi-
deris inter multa mala opera , facere peccato-
rem quemquam aliqua , quce justa sunt, non
est tam injustus Deus , ut propter multa mala
obliviscatur paucorum bonorum. Sed hoc ma-
xime videtur, quando mala prceterita per pce-
nitentiam tolluntur. Ergo videtur quod post
pcenitentiam Deus remuneret priora bona opera
in statu peccati facta, quod est ea vivificari.
Sed contra est quod Apostolus dicit 1
Cor. 13 : Si distribuero in cibos paupeium
omnes facultates meas, et si tradidero corpus
meum ita ui ardeam, charitatem autem nun
habuero, nihil miki prodest. Hoc autem non
esset , si saltem per pcenitentiam subsequen-
tem vivificarentur. Non ergo pcenitentia vivi-
ficat opera prius mortua.
Respondeo dicendum , quod opus aliquod di-
1 &, d. 14, q. 2, art. 3, q. 1, et d. 15, q. 1,
art. 3, q. 4 et 5.
2 Art. prseced.
3 In illud Aggsei 1 : Seminasti
tom. 6.
QILEST. LXXXIX. ARTIG. VI.
citur mortuum dupliciter. Uno modo efjfective,
guia, scilicet, est causa mortis. Et secundum
hoc opera peccati dicuntur opera mortua, se-
cundum illud Hebr. 9 : Sanguis Christi mun-
dabit conscientias nostras ab operibus mortuis.
Hcec igitur opera mortua non vivificantur per
pcenitentiam , sed magis abolentur, secundum
Hebr. 6 : Non rursus jacientes fundamentumr
pcenitentice ab operibus mortuis. Alio modo di-
cuntur opera mortua privaiive, scilicet, quia
carent vita spirituali, quce est ex charitate,
per guam anima Deo conjungitur, ex guo vivit,
sicut corpus per animam. Et per hunc modum
etiam fldes, qum est sine charitate, dicitur
mortua, secundum illud Jac. 2 : Fides sine
operibus moriua est. Et per hunc etiam mo-
dum omnia opera, quce sunt bona ex genere, si
sine charitate fiant, dicuntur mortua, in guan-
tum, scilicet, non procedunt exprincipio vitce ,
sicut si dicamus sonum cytharce vocem mor-
tuam. Sic igitur differeniia mortis et vitce in
operibus est secundum comparationem ad prin-
cipium , a quo procedunt. Opera autem non
possunt iterum a principio procedere (quia
transeunt),et iterumeadem numero resuminon
possunt. Unde impossibile est, guodopera mor-
tua iterum fiant viva per pcenitentiam.
Ad primum ergo dicendum, guod in relus
naturalibus , tam mortua quam mortificata,
carent principio vitce. Sed opera dicuntur mor
tificata non ex parte principii ex quo processe-
runt , sed ex parte impedimenti extrinseci.
Mortua autem dicuntur ex parte principii. Et
ideo non est similis ratio.
A d secundum dicendum, quod opera de ge-
nere lonorum, sine charitate facta, dicuntur
mortua propter defectum charitaiis et gratice,
sicut principii. Hoc autem non prcestatur eis
per poenitentiam sequcntem, ut ex taliprinci-
pio procedant. Uncle ratio non sequitur.
Ad tertium dicendum, quod Deus recordatur
bonorum , quce guis facit in statu peccati, non
ut remuneret ea in vita cetema ; quod debetur
solis operibus tivis, id est, ex charitate factis.
Sed remunerat ea temporali remuneratione .
sicut Qregor. dicit in homilia de Divite et
Lazaro ' , quod nisi dives ille aliguod bonum
egisset, et in prcesenti sceculo remuneraiionem
accepisset , nequaquam ei Abrabam diceret :
Recepisti bona in vita tua. Vel etiam hoc po-
test referri ad hoc, quod patietur tolerabilius
judicium. Unde dicit August. in lib. de Pa-
1 Hom. 40 in Evaug. , circa medium il-
lius.
tientia * : Non possumus dicere : Schismatico
melius fuisset , ut Christum negando nihil eo-
rum pateretur, quce passus est confitendo ; sed
existimandum est, tolerabilius ei futurumjudi-
cium, quamsi Christum negando , nihil eorurn
pateretur , ut iilud quod ait Apostolus : Si
tradidero corpus meum, ita ut ardeam, chari-
tatem autem non habuero, nihil mihi prodest ,
intelligatur ad regnum ccelorum obtinendum,
non adextremi supplicii judicium tolerabiiius
subeundum.
COMMENTARIUS.
1 . Regula noianda. — Primo declarat D.
Thomas quid opus mortuum sit, quod satis
clarum est. Deinde respondet talia opera non
vivificari; quod etiam per se satis evidens
est, quia nunquam habuerunt vitam neque
valorera. Atque ita hsec resolutio non solum
est vera de operibus malis, et de bonis extra
charitatem factis, sed etiam de aliquibus bo-
nis factis in charitate^ si aliqua fortasse sunt,
quse, dumfiunt,merito carent.Unde hic opti-
me applicatur doctrina , quam ex eodem
D.Thoma, in Quodlib. 5, in superiori articulo
referebamus, scilicet, pcenitentiam non con-
ferre homini nova prsemia propter priora ope-
ra, si per illa non meruit, sed solum tollere
obstaculum his , quse meruit. Ideoque gene-
ralis regula sit, pcenitentiam non vivificare
aliquod opus^ quod a principio, quando fuit
factum, non fuit meritoriura.
2. Ex hoc autem principio colligi posse vi-
detur, si aliquod opus est meritorium pramiii
accidentalis tantum , quoad illud vivificari
posse per pcenitentiam, si mortificatum fuit
per peccatum, quod tangit D. Thomas in so-
lutione ad 3 (nam aliee duae solutiones diffi-
cultatem non habent), tamen quia nullus
meretur per aliquod opus preemium acciden-
tale, si non mereatur essentiale^ ut ex D.
Thoma^inQuodlib. 5, adduxi^ art. preeced^et
latius ostendiindict. relect., ideo consequen-
ter dicitur, opus meritorinm de condigno nec
mortificarij nec vivificari ad unum praemium
absque altero. Addo praeterea , in ordine ad
praemia futurse vitee nullum esse preemium
tantum de congruo, quod tacite sensit divus
Thomas in hac solutione ad 3, dicens opera
mortua, quatenus bonasunt, habere aliquam
remunerationem in hac vita, non vero in fu-
tura, quia scilicet illa tantum de congruo ali-
1 Cap. 26, in medio, tom. 4.
QU.EST. XG
quid merentur; ideiuque opiuor de operibus
bonis justorum, si quee sunt non meritoria
preemii essentialis; illa enim non sunt pro-
prie meritoria preemii accidentalis gratuiti
etiam de congruo. Nam accidentale gaudium,
quod de iilis habebunt beati , non tam est
prsemium , quam proprietas necessario con-
sequens, suppositis talibus operibus, et me-
moria eorum ; unde illud etiam esse poterit
de operibus bonis in statu peccati faclis, qua-
tenus bona fuere. Preeter hoc autem nullum
aliud speciale preemium promissum est his
operibus in vita eeterna ; neque est ulla con-
gruitas, aut specialis ratio ob quam detur.
3. Ex quibus tanclem concludo, nunquam
talia opera vivificari per pcenitentiam ad prse-
mium accidentale ; quod etiam sensit D. Tho-
mas in illa solutione ad 3. Et patet, quia vi-
vificatio meritorum solum est in ordine ad
preemium vitee futuree, et.ad gratiam, in qua
illud fundatur (nam si quee sunt preernia, qiise
in hac vita propter heec opera dentur, illa da-
ri possunt et solent hominibus etiam in pec-
cato mortali permanentibus) ; ergo talia opera
non mortificantur per peccatum ; ergo nec
vivificantur per pcenitentiam. Antecedens pa-
tet primum , quia heec preemia maxime sunt
temporalia bona , ut D. Thomas ait in hac
solutione, quee Deus peccatoribus facile con-
fert. Si vero aliqua sunt spiritualia, ad sum-
mum suntqueedam auxilia, quibushomo pau-
latim promovetur, ut tandem perfecte se ad
justitiam disponat, quee auxilia etiam dantur
peccatoribus. Imo si daremus (quod aliqui vo-
lunt) posse peccatorem mereri cle congruo vo-
cationem congruam ad justificationem, adhuc
illa opera non reviviscerent per pcenitentiam,
sed potius preerniarentur per vocationem ad
pcenitentiam, quee saltem ordine naturee il-
lam antecedit; sedde merito istorum operum
latius in materia de Gratia dicendum est. Et
interim videri possunt Soto, lib. 2 de Nat. et
grat., c. 4; et Vega, q. 7 de Justificatione; et
Navarrus,in Summa, preelud. 7, n.3, c. 3, n.
8, etc. 27, n. 267, et de Pcenit., d. 6, c. 1,
num. 45; et infra in materia de Satisfactione
aliquid dicemus.
DISPUTATIO XIV.
DE ULTIM0 EFFECTU POENITENTLE, QUI EST RE-
PARATIO MERITORUM MORTIFICATORUM.
Hanc disputationem tractavi late in tom.
Opuscul., relect. 2, ad quam propterea lecto-
rem remitto.
ARTlC. I.
279
QILESTIO XG.
DE PARTIBUS PCENITENTIyE 1N GENERALI, IN QUA-
TUOR ARTICULOS DIVISA.
Deinde considerandum cst de partikts pceni-
tentice.
Et primo in generali. Secundo in speciali
de singulis.
Circa primum quceruntur quatuor.
1 . Utrum poeniientia habeat partes .
2. De numero partium.
3. Quales paries sint.
4. De divisione ejus in partes suljectivas.
In hac queestione incipiebat D. Thomas
tractare tertium membrum totius materiee de
pcenitentia, ex iis quee supra in initio queest.
84 proposuerat ; et propinquius accedebat
ad tractandum de sacramento pcenitentiee ;
nam quee hactenus dixit, fere communia sunt
virtuti pcenitentiee, ut ex iis quee circa illa
disseruimus constat. Et quoniam de formahu-
jus sacramenti sufficienter dictum esse in
queest. 84, D. Thomas existimaverat , hic in-
cipiebat agere de materia ejus. Et in hac
queestione communem illius divisionem pree-
misit, dicturus postea de singulis membris
seu partibus ejus. Deinde de subjecto, minis-
tro, et accidentibus hujus sacramenti. Quia
vero in hac queestione aliqua dicit communia
virtuti pcenitentiee, visum est eam prius ex-
plicare, ut absoluto prius tractatu de virtute,
ad disserendum de sacramento pcenitentiee
transeamus.
ARTICULUS I.
Utrum poenitentiw deleant partes assignari {.
\ . Ad primam sic proceditur. Videtur quod
pcenitentice non deleant partes assignari; sa-
cramenta enim sunt , in quibus divina mrtus
secretius operatur salutem. Sed virtus divina
est una et simplex. Non ergo pcenitentice, cum
sit sacramentum, debent partes assignari.
2. Praterea, pcenitentia et est virtus, et est
sacramentum. Sedei, in quantum est virtus,
non assignantur partes , cum virtus sit habi-
tus quidam, qui est simplex qualitas mentis;
similiter etiam et pcenitentiw , in quantum est
1 4,d. 16, q. l,art. d, q. 2et4.
280 QU/EST. XG
sacramentum , non videtur quod sint partes
assignandce; quia baptismo et aliis sacramen-
tis non assignantur partes. Ergo poenitentiw
nullo modo debeiit partes assignari.
3. Prwterea, pcenitentiw materia est pecca-
tum, ut supra dictum est ' . Sed peccato non as-
signantur partes. Ergo etiam nec poenitentice
sunt partes assignandce.
Sed contra est quod partes sunt, ex quibus
perfectio alicujus integratur. Sed pcenitentia?
perfectio integratur ex pluribus , scilicet ex
contritione, confessione et satisfactione. Ergo
poenitentia habet partes.
Respondeo dicendum quodpartes rei sunt, in
quas materialiter totum dividitur. Eabent
enim se partes ad totum, sicut materia ad for-
mam. Unde in secundo Phys. 2 partes ponun-
tur in genere causw materialis, totum autem
in genere causce formalis. Ubicunqne igitur
ex parte materice invenitnr aliqua pluralitas,
ibi est invenire partium rationem. Dictum est
autem supra 3, quod in sacramento pcenitentiw,
actus Jiumani se habent per modum materiw.
Et ideo, cum plures acius humani requirantur
ad pcenitentiw perfectionem, scilicet contritio,
confessio, et satisfactio (ut infra patebit 4)
consequens est quod sacramentum pcenitentiw
habeat partes.
Ad primum ergo dicendum, quod quodlibet
sacramentum habet simplicitatem ratione vir*
tutis divinw, quce in eo operatur. Sed virtus
divina propter sui magnitudinem operari po-
test et per unum, etper multa, ratione quorum
alicui sacramento possunt paries assignari.
Ad secundum dicendum quod pcenitentiw ,
secundum quod est virtus , non assignantur
partes ; actusenim humani, qui multiplicantur
in pcenitentia , non comparantur ad habitum
virtutis, sicut partes , sed sicut effectus. Unde
relinquitur , quod partes assignenlur poeniten-
tiw, in quantum est sacramentum, ad quod ac-
tus humani comparantur, ut materia. In aliis
autem sacramentis materia non sunt actus hu-
mani, sed aliqua res exterior, una, sive sim-
plex, ut aqua , vel oleum, sive composita, ut
chrisma. Et ideo aliis sacramentis non assi-
gnantur partes.
Ad tertium dicendum quod peccata sunt
materia remota pcenitentiw , in quantum , sci-
licet, sunt materia vel objectum humanorum
1 Quaest. 84, a. 2.
2 Text. 31, tom. 2.
3 Qusest. 84, a. 2 et 3,
4 Art. seq.
. ARTIC. I.
actuum, qui sunt propria materia pcenitentice ,
prout est sacramentum.
COMMENTARIUS.
\ . Quanquam D. Tliomas in titulo non ex-
plicet de quibus partibus loquatur, ut tamen
ex corpore articuli , et expressius ac distinc-
tius ex articulo sequenti constat, non loquitur
de partibus essentialibus, quae sunt materia
et forma, has enim jamdeclaraverat in qusest.
84, sed de partibus materise, quse in rebus
materialibus integrales appellari solent. At-
que sic intellecto titulo, facilis est resolutio,
et ratio articuli, merito scilicet in hoc sacra-
mento distingui partes materiales, quia plu-
res actus pcenitentis ad constitutionem et in-
tegritatem hujus sacramenti necessarii sunt.
Actus autem pcenitentis sunt materia hujus
sacramenti, ut in qusest. etiam 84 ostensum
fuit ; habet ergo hoc sacramentum plures par-
tes materiales ; ergo illas distinguere neces-
sarium fuit, ad distinctamet exactam notitiam
hujus sacramenti tradendam.
2. Quomodo partes materiw sacramenti pce-
nitentice habeant locum in virtute. — Ex ar-
gumentis, primum difficultatem non habet.
Secundum vero duo media seu argumenta
continet ex duobus diversis exemplis sumpta.
Unum est, quia in virtute poenitentiee non
distinguuntur hse partes ; et ideo videtur nec
in sacramento debere distingui. Et respondet
D. Thomas negando consequentiam, quia ac-
tus pcenitentise non suntpartes virtutis pceni-
tentise, sed effectus; sunt autem partes sacra-
menti. Atque ita supponere videtur D. Tho-
mas divisionem illam partium poenitentise in
contritionem, confessionem et satisfactionem,
quam statim articulo sequenti declarat, non
habere locum in virtute poenitentise, quod est
verum, loquendo de illis membris formaliter
in ratione partium integrantium unum totum
quasi artificiale. At vero si solum conside-
rentur in ratione specialium actuum pceniten-
tise, sic posset etiam virtus poenitentise non
habitualis, sed actualis in illa tria membra
tanquam in actus diversarum rationum dis-
tingui. Quomodo divisionem illam explicui-
mus, et ad virtutem pcenitentiEe accommoda-
vimus supra, disp. 6, sect. 2. Frequentius ta-
men traditur in ordine ad sacramentum, quod
hic D. Thomas intendit. Et sic eam declarat
articulo sequenti, ubi id videbimus.
3. Differentia inter materiam posnitentice
et aliorimsacramentorum.--k}n\& exemplum
QILEST. XC.
erat de baptismo, in cujus materia non dis-
tinguuntur partes , et ideo neque in pceni-
tentia distinguendce videntur. Respondet au-
tem D. Thomas negando consequentiam, quia
materia baptismi non est actus lmmanus, sed
queedam res exterior. Et in responsione ex-
tendit D. Thomas sermonem ad alia sacra-
menta, dicens, propter hanc causam in aliis
sacramentis non distingui partes materia3, si-
cut in pcenitentia. Sed hoc permissive intel-
ligendum puto, non distributive. Oportet ergo
(quod D. Thomas statim in solutione ad 3 fe-
eit) in hoc sacramento distinguere sacramenti
materiam remotam et proximam; licet ergo
materia remota baptismi , vel aliorum quo-
rumdam sacramentorum non sit actus huma-
nus, sed aliqua res exterior, tamen materia
proxima saepe est actus humanus , ut in ba-
ptismo ablutio ; in contirmatione ,' extrema
unctione, unctio ; in matrimonio traditio cor-
porum; in Ordine tactus, vel quid simile ; un-
de sola Eucharistia est, in qua res exterior
ita est materia, ut nullus actus humanus ex
parte materiee necessarius sit. Estque ratio
specialis, quia solum id sacramentum non
consistit in usu, et ideo sumptio illius jam non
ad constitutionem sacramenti, sed ad usum
spectat.
4. Rursus pro sacramentorum varietate ita
se habet hsec materia , ut in quibusdam sit
simplex, seu una tantum sine propria partium
distinctione,tam ex parte reiexterioris, quam
ex parte actus hominis qui ibi intervenit.
Quod videre licet in baptismo et confirmatio-
ne, quae sunt exempla D. Thoniae, quamvis
baptismus excedat, quia simpliciorem habet
materiam, tam proxiraam, quam remotam.
Aliquando vero sacramentum non habetpar-
tes ex parte rei exterioris, habet tamen illas
ex parte humani actus; ut in extrema unctio-
ne oleum benedictum est unica et simplex
materia ; unctiones tamen debentesse plures,
quae revera sunt plures partes integrantes
seu materiales. Aliquando vero ex utroque
capite possunt distingui partes materiales; ut
in matrimonio corpora utriusque conjugis
sunt partes materiae remotse ; dnplex vero
traditio est quasi duplex partialis materia
proxima talis sacramenti ; et in sacramento
Ordinis possunt esse plura exempla , ut suo
loco videbimus. Denique in Eucharistia, ubi
sola res exterior est materia, duae sunt illius
partes, panis et vinum. Habere igitur partes
materiales non est itaproprium hujus sacra-
menti, ut aliis non conveniat, sed ita ut non
AnTlC. 11. 281
omnibus necessario conveniat. Cur autem
tanta varietas in materiis sacramentorum in-
veniatur, ex voluntate instituentis pendet.
Generalis vero ratio esse potest, quia pro ef-
fectuura varietate est etiam illa varietas ne-
cessaria. Et in singulis sacramentis inveni-
tur propria congruitas, ob quam talis simpli-
citas , vel compositio fuerit illis accommo-
data.
5. In solutione ad 3 ait D. Thomas pec-
cata essemateriamremolam; actus vero pce-
nitentis circa peccata esse materiam proximam
pcenitentiae ; quod, quantum ad virtutem
spectat, explicatum reliquimus in disput. 2.
Quantum vero pertinet ad sacramentum, de-
clarabitur statim disput. 17, quae erit secunda
de Sacramento.
ARTICULUS II.
Utrum contenienter assignentur partes pceni-
tentice, contritio, confessio et satisfactioK
1. Ad secundum sic proceditur. Videtur guod
inconvenienter assignentur partes pcenitentiw,
contritio , confessio et satisfactio. Contritio
enim est in corde [et sic pertinet ad interiorem
pcenitentiam) ; confessio aulem est in ore, et
satisfactio in opere, et sic duo ultima pertinent
ad exteriorem pcenitentiam. Pcenitentia autem
interior non est sacramentum , sed sola pceni-
tentia exterior, quce sensui suhjacet. Non ergo
convenienter assignantur hcepartes sacramento
poznitentiw.
2. Prceterea, in sacramento notw legis con-
fertur gratia , ut supra haUtum est 2. Sed in
satisfactione non confertur aliqua gratia. Er-
go satisfactio non est pars sacramenti.
3. Prwterea , non est idem fructus rei , et
pars. Sed satisfactio est fructus pcenitentlw,
secundum illud Luc. 3 : Facite fructus dignos
pcenitentice . Ergo non est pars pcenitentice .
4. Prwterea , pcenitentia ordinatur contra
peccatum. Sed peccaium potest perfioi solum
in corde, per consensum, tit in secunda parte
haUtum est3. Ergo et poenitentia. Non ergo
pcenitentice debent partes poni confessio oris et
satisfactio operis.
Sed contra videtur quod debeant poni plures
1 4, d. 16, q. 1, a. \, q. 2 et 4, et d. 17,
q. 3, a. 3, q. 4, et d. 22, q. % art. 1, q. 2, ad 3.
Et 2 Cor. 1, lect. 3, col. 2.
2 Q. 62, art. 1 et 3.
3 1. 2, q. 72, art. 7,
282
QU/EST. XC
yartes pcenitentice. Pars enim hominis ponitur
non solum corpus, quod est ejus vnateria, sed
etiam anima , quce est ejus forma. Sed tria
prcedicta l, cnm sint actus pcenitentis, se habent
sicut materia ; absolutio autem sacerdutis se
Tiabet per modum formce. Ergo absolutio sa-
cerdotis debet poni quarta pars pcenitentice.
Respondeo dicendum quod duplex est pars,
ut dicitur in 5 Metapli. 2, scilicet pars essen-
tice, et pars quantitatis. Partes essentice sunt
naturaliler quidem forma et materia, logice
autem est genus et differentia. Hoc autem modo
quodlibet sacramentum distinguitur in mate-
riam et formam, sicut in partes essentice. XJn-
de et supra dictum est 3, quod sacramenta con-
sistunt in rebus et verbis. Sed quia quantitas
se tenet ex parte materice , partes quantitatis
sunt partes materice. Et hoc modo sacramento
pcenitentice specialiter assignantur partes ( ut
dictum estK) quantum ad actus pcenitentis, qui
sunt materia hujus sacramenti. Dictum est
autem supra 5, quod alio modo fit recompensa-
tio offensce in pcenitentia, etin vindicativa jus-
titia. Nam iti vindicativa justitia fit recom-
pensatio secundum arbitrium judicis , non se-
cundum voluntatem offendentis,vel offensi. Sed
in pcenitentia fit recompensatio offensce secun-
dum voluntatem peccantis , et secundum arbi-
trium Dei, in quem peccatur ; quia hic non
quceritur sola redintegratio cequalitutis justi-
tice [sicut in justitia vindicativa) , sed magis
reconciliatio amicitice ; quod fit dum offendens
recompensat secundum voluntatem ejus , quem
offendit. Sic igitur requiritur ex parte poeni-
tentis, primo quidem voluntas recompensandi,
quod fit per contritionem ; secundo, quod se
subjiciat arbitrio sacerdotis loco Dei, quod fit
in confessione ; tevtio, quod recompenset se-
cundum v,rbitrium ministri Dei, quod fit in
satisfaclione. Et ideo contritio, confessio et
satisfactio ponuntur partes pcenitentice.
Ad primum ergo dicendum, quod contritio
secundum essentiam quidem est in corde, et
pertinet ad interiorem pcenitentiam. Virtuali-
ter autern pertinet ad exteriorem pcenitentiam ,
in quantum scilicet implicat propositum confi-
tendi et satisfaciendi.
Ad secundum dicendum , quod satisfactio
confert gratiam, prout est in proposito; et au-
1 Posita in argumento primo.
2 Text. 1, tom. 3.
3 Q. 60, a. 5 et 6.
4 Art. preeced.
5 Q. 85, art. 3, ad. 3.
. ARTIC. I.
get eam, prout est in execuiione , sicut etiam
baptismus in adultis, ut supra dictum est l.
Ad tertium dicendum, quod satisfaclio est
pars pcenitentice sacramenti , fructus autem
pcenitentice virtutis.
Ad quartum dicendum, quod plura requi-
runtur ad bonum , quod procedit ex integra
causa, quam ad malum, quod procedit ex sin-
gularibus defectibus, secundum Dionys., A c.
deDiv. nom. 2. Et ideo, licet peccatum perficia-
tur in consensu cordis, ad perfectionem tamen
pcenitentice requiritur et contritio cordis , et
confessio oris, et satisfactio operis.
Ad contrarium vero patet solutio per ea
quce dicta sunt 3.
COMMENTARIUS.
i. D. Thomce conclusio. — Duo, ut argu-
mentis constat, interrogantur in hoc titulo.
Primum, an omnes hse sint partes hujus ma-
teriae. Aliud, an hse partes sufricienter com-
plectantur, seu constituant hanc materiam.
Et utrique unica et simplici responsione ac
ratione D.Thomas satisfacit, dicens optimam
esse illam divisionem, et ideo neque conti-
nere aliquid quod materia non sit, neque
etiam desiderari aliquid quod materia sit.
Assumptum vero declaratur, quia ad finem
pcenitentiae illse tres partes sufficiunt , et
necessariae sunt, ut fial Deo voluntaria re-
compensatio pro peccato secundum arbi-
triumejus; hic enim est pcenitentise finis, ad
quem comparandum perfecte illa tria con-
currunt, et sunt necessaria secundum divi-
nam institutionem. Advertere enim oportet
circa hanc litteram D. Thomoe, ipsum sup-
ponere recompensationem hancex parte qui-
dem hominis voluntariam esse debere, quia
est (ut ita dicam) amicabilis, seu ad restituen-
dam divinam amicitiam ordinata; tamen non
essein arbitrio hominis modum seurationem
exhibendi Deo hanc recompensationem, imo
neque esse ex sola rerum natura determina-
tam, sed pendere ex arbitrio divino, ut seepe
dictum est supra, et hic D. Thomas aperte
docet. Unde ratio a priori, cur illa tria, et
non plura, sint necessaria in lege nova, est,
quia Deus ita instituit. Congruentia autem
est, quam hic affert D. Thomas.
2. Prima difficultas circa doctrinam D.
1 Q. 68, a. % et q. 69, art. 8.
2 Part. 4, inter finem et medium.
3 In corpore art.
QILEST. Xf,
Thomce. — Circa quam oportet ulterius ad-
vertere, D. Thomam solum tribuere contri-
tioni voluntatem recompensandi ; confessioni
vero subjectionem, quee fit homini loco Dei,
ut de recompensatione judicet seu arbitretur ;
satisfactioni vero a ministro Dei impositee tri-
buere ipsamrecompensationem. Quee quidem
nonnullas habent difficultates , quia ad con-
tritionem non solum spectat voluntas recom-
pensandi, sed multo magis recompensatio
ipsa pro culpa, quatenus ab homine exhiberi
potest per detestationem peccati. Atque ita
non recte videtur tribui satisfactioni (quee est
tertia pars poenitentiee ) tota recompensatio
pro peccato, sed solum illa quee est pro pcena
temporali. Unde etiam confessio non princi-
paliter ordinatur ad hanc recompensationem
pro pcena, quee quasi secundaria est, sed ad
ipsius culpse remissionem. Quee quidem om-
nia partim constant ex supra tractatis de vir-
tute, partim constabunt ex dicendis de sacra-
mento pcenitentiae. Quo fit, ut contritio ea-
dem ratione in lege nova exigatur, qua ex se,
et in quacunque lege necessaria est, scilicet,
ut avertat hominem a peccato, et convertat
ad Deum, atque ita disponatillum adveniam
obtinendam. Et preeterea, quia sine illa non
potuisset confessio veram rationem accusatio-
nis habere, ut suo loco dicemus. Confessio
autem exterior et sacramentalis, de qua hic
est sermo, specialiter postulata est in lege
nova, ut posset ab hominibus loco Dei judi-
cium de peccatis ferri, quod factum esl, ut
medicina peccatorum et facilior esset, et uti-
lior. Unde etiam talis actus, licet exterior sit,
tamen, ut ab interiori procedit, et totum ho-
minem Deo subjicit in suo ministro, quodam-
modo concurrit ad ipsam recompensationem
etiam pro offensa, qualis ab homine exhiberi
potest ; et ideo interdum etiam suo modo
complet dispositionem ad veniam obtinen-
dam, et reconciliandam arniciliam, saltem
per sacramentum, ut quando contritio im-
perfecta est, seu sola attritio. Tandem vero
adjuncta est satisfactio propter vindictam pec-
catorum et recompensationem pcenee tempo-
ralis, quoad reatum eis relictum.
3. Respondeo, heec vera esse, nec a D.
Thoma in preesenti negari, licet non omnia
explicuerit, sed per effectum clariorem, et in
quo magis cernitur ratio juslitiee punitivee,
usum et necessitatem preedictarum partium
declaraverit. Quanquam primum membrum,
scilicet, adcontritionem pertinere voluntatem
recompensandi, intelligi posset non tantum
ARTIC. II. 283
de recompensatione pro pcena, sed etiam pro
culpa, qualis ab homine exhiberi potest, et
consequenter intelligitur de voluntate efficaci,
quae operalur etiam quod potest; sic enim
poenilentia vult recompensare, ut statim ex-
hibeat quodpotest ad recompensationem, sci-
licet, detestationem etcontritionem ; et ideo
totumhoc includitD. Thomas sub illo primo
membro. Et consequenter in secundo veris-
sime dicit pcenitentem per confessionem sub-
jici homini loc6 Dei, non tantum ad pcenalem
satisfactionem suscipiendam, sed maxime ut
de culpa ipsa judicetur, et consequenter de
dispositione ad veniam obtinendam neces-
saria. Post quod judicium satisfactio, quee su-
perest, solum est pro pcena. Ex his ergo satis
constat preedicta divisio, quee et communis
est apud Theologos antiquos, et approbatur
a Conciliis Florentino, et Tridentino, sess. 14,
c. 3.
A. Dulium. — Ejusdem solutio. — In solu-
tione ad 1 explicat D. Thomas quomodo con-
tritio, cum sit actus interior, possit esse pars
sensibilis sacramenti, et in summa dicit ra-
tionem esse, quia licet secundum essentiam
sit interior, virtualiter tamen pertinet ad ex-
teriorem pcenitentiam, in quantum implicat
propositum confitencli et satisfaciendi. Circa
quam responsionem dubium propouit Cajeta-
nus, supponens D. Thomam dicere contri-
tionem secundum essentiam non esse partem
sacramenli, sed ut virtualiter pertinet ad ex-
teriorem pcenitentiam. Ex quo videtur sequi,
contritionem, ut est distincta a confessione
et satisfactione, nou esse partem poenitentiee.
Et respondet in contritione plura inveniri ,
inter quee unum est velle recompensare ad
arbitrium sacerdotis, et ut sic, esse primam
partem sacramenti pcenitentiee, distinguique
a confessione et satisfactione tanquam ini-
tium pcenitentiee exterioris et satisfactionis
reconciliativee. Et hanc voluntatem ait intel-
lexisse D. Thomam, cum dixit, contritionem,
ut implicat propositum confitendi et satisfa-
ciendi, virtualiter pertinere ad pcenitentiam
exteriorem.
5. Refellitur duiium. — Mihi tamen nec du-
bitatio haec videtur habere fundamentum in
verbis D. Thomee, nec placet doctrina, quee
occasione illius datur. Primum declaro, quia
D. Thomas non habet illam propositionem
negativam : Contritio secundum essentiam non
est pars sacramenti poenitentiw ; neque est
vera in sensu, in quo illa particula, secundum,
in preesenti accipi debet. Potest enim accipi
284 QILEST. XG.
reduplicative, seu causaliter, id est, non in-
eludi in essentia contritionis, quod sit pars
sacramenti, seu contritionem praecise ex vi
suae essentiae non habere quod sit pars sacra-
menti. Et sic quidem propositio est vera, ta-
men impertinens ad propositum , quia non
refert ad rem de qua agitur, et est res per se
nota, quia essentia contritionis antiquior est
sacramento, et non pendet ex institutione,
sicut sacramentum ; unde esse partem sacra-
menli accidentarium illi est, et extrinsecum,
sicut est extra essentiam aquse, quod sit ma-
teria sacramenti. Alio ergo modo sumitur
illa particula specificative, seu ad designan-
dum id, quod substantialiter, ut sic dicam,
est materia seu pars materise, ac si dicere-
mus, panem secundum substantiam et essen-
tiara suam esse partem materiaeEucharistiee,
el in hoc sensu falsum esse censeo negare
contritionem secundum essentiam suam esse
partem sacramenti ; nam essentia contrilio-
nis in detestatione peccati commissicum pro-
posito cavendi de csetero consistit, et sub ea
ratione dicitur esse pars hujus sacramenti
in Concilio Florentino, et Tridentino, et infra
suo loco latius ostendemus. Nec D. Thomas
hoc negat, sed affirmat solum contritionem
secundum essentiam suam esse in corde, et
esse actum interiorem, quod longe diversum
est, neque ex hac affirmatione sequitur altera
negatio. Neque etiam ex eo quod D. Thomas
subdit, contritionem tirtualiter pertinere ad
exteriorem pcenitentiam in quantum implicat
proposilum , etc. ; nam potius his verbis voluit
explicare rationem ob quam, licet contritio
secundum essentiam sit actus interior, nihilo-
minus secundum illam sit pars sacramenti,
quia secundum illam est radix ipsius confes-
sionis et satisfactionis, ut statim declarabo, et
latius infra in disputationibus.
6. Doctrina a Cajetano adducta in duiii
solutione rejicitur. — Unde etiam non pro-
bo quod Cajetanus ait, cum in contritione
plura inveniantur, quorum unum est velle
satisfacere ad arbitrium sacerdotis, solum ra-
tione hujus poni primam partem pcenitentioe ;
nam Concilia alias citata non sic loquuntur ,
sed potius supponunl illam esse primam par-
tem ratione detestationis peccati commissi,
et propositi non peccaudi de csetero, seu ser-
vandi mandata. Imo haec sola proprie sunt de
ratione contritionis ; nam illud velle satisfa-
cere ad arbitrium sacerdotis, intantum potest
esse necessarium ad contritionem , in quan-
tum sic satisfacere cadit sub obligationepceni-
ARTIC. 111.
tentis. Unde si vera esset senlentia eorum
qui dicunt, pcenitentem non teneri ad acce-
ptandam vel implendam poenitentiam a con-
fessore injunctam, illa voluntas satisfaciendi
ad arbitrium confessoris nullo modo pertine-
ret ad rationem contritionis, neque ex neces-
sitate includeretur in illa ; et sic sine tali vo-
luntate posset contritio esse pars sacramenti.
Et quamvis illa opinio generaliter vera non
sit, fortasse in confessione de solis venialibus
verum habet , et tamen etiam in confessione
illorum contritio est pars sacramenti. Igitur
contritio nec solum, nec preecipue ralione il-
lius voluntatis est pars sacramenti, sed secun-
dum se, et ratione totius substantiee suee ; et
illa voluntas in tantum potest esse pars , in
quantum spectat ad substantiam contritionis.
Nec D. Thomas cum ait contritionem, ut im-
plicat propositum confitendi et satisfaciendi,
esse virtualiter pcenitentiam exteriorem , si-
gnificat solam illam voluntatem esse partem
sacramenti; nullam enim connexionem, aut
consecutionem habent hee propositiones , ut
per se constat ; sed significat contrilionem
ex virtute sua, esse radicem, et quasi mora-
lem formam confessionis et satisfactionis , et
ideo esse aptam, ut sit pars materiee hujus
sacramenti. Cui addendum est, fieri actu par-
tem, quatenus actu conjungitur confessioni,
et per illam exterius significatur, ut iterum in
disputationibus dicemus.
7. In solutione ad 2 ait D. Thomas satis-
factionem conferre gratiam, prout est in pro-
posito, et augere eam, prout est in execu-
tione ; non dicit autem expresse heec facere
ex opere operalo. Cajetanus autem ita intel-
ligit fieri illud augmentum, et conjungendo
solutionem cum argumento videtur esse mens
D. Thomee. An tamen vera sententia sit, vi-
debimus infra disputando de satisfactione.
Reliquee solutiones non habent difficultatem.
ARTICULUS III.
Utrum prcedicta tria sint partes integrales
poenitentimx .
1. Ad tertiumsic proceditur. Videturguod
pradicta tria non sint partes integrales pceni-
tentice. Pcenitentia enim, ut dictum est 2, con-
tra peccatum ordinatur. Sed peccatum cordic,
oris et operis, stint partes suljectivce peccati,
1 4, d. 16, q. 1, art. I, q. 3.
2 Q. 84, art. 3.
QILEST. XC.
etiioii pxrtes iniegrales ; quia peccatum de
quolibet horum pradicatur. Ergo etiaminpos-
nitentia contritio cordis, confessio oris et satis-
factio operis non sunt partes integrales.
2. Praiterea , nulla pars integralis in se
continct aliccm ibi condivisam, Sed contritio
coniinet in se confessionem et satisfactionem
in proposito. Ergo non sunt partes integra-
les.
3. Prceterea, ex partibas integralibus si-
mul et cequaliter constituitur totum, simul li-
nea ex suis partibus : Sed hoc non contingit Mc.
Ergo prcedicla non sunt partes integrales pce-
nitentim.
Sed contra, illce dicuntur partes integrales,
ex quibus perfectio totiics integratur. Sed ex
tribus prceclictis l integratur perfectio ipsius
pcenitentice . Ergo sunt partes integrales poeni-
tentice.
Respondeo dicendum, quod quidam dixerunt
hcec tria esse partes subjectivas pcenitentice.
Sed lioc non potest esse , quia singulis parti
bus subjectivis adest tota virtics totius , et si-
mul et cequaliter, sicut tota virtus animalis, in
quantum est animal, salvatur in qualibet spe-
cie animalis, qu® simul et cequaliter dividunt
animal. Sed hoc non est in proposito. Et ideo
alii dixerunt, quod sunt partes potentiales.
Sed nec hoc verum esse potest, quia singulis
partibus potentialibus adest totum secundum
totam essentiam, sicut tota essentia animce ad-
est cuilibet ejus potentice. Sed hoc non est in
proposito. TJnde relinquitur , quod prcedicta
tria sint partes integrales pcenitentiaB : Ad qua-
rum rationem exigitnr, 2it totum non adsit
singulis partibus , neque secundum totam vir-
tutem ejus, neque secundum totam ejus essen-
tiam, sed omnibus simul.
Ad primum ergo dicendum, quod peccatum,
quia rationem mali habet, potest in uno tan-
tum perfici, ut dictum est*. Etideo peccatum,
quod in solo corde perficitur, est una species
peccati. Alia vero species est peccatum, quod
perficitur in corde et ore. Tertia verospeciesest
peccatum quod perficitur in corde et opere. Et
hujusmodi peccati partes quasi integrales sunt,
quod est in corde, et quod est in ore , et quod
est in opere. Et ideo pcenitentice , quce in his
tribus perficitur, hcec tria sunt partes inte-
grales.
Ad secundum dicendum , quod una pars in-
tegralis potest continere totum, licet non se-
2 Art. prseced. positis m argum. i.
3 Ait. praeced., ad h.
AKTIC. lir. 285
cundum essentiam; fundamentum enim quo-
dammodo virtute continet totum cedi/icium. Et
hoc modo contritio continet virttite totam pce-
nitentiam.
Ad tertium dicendum, quod omnes partes
integrales habent ordinem qtcemdam ad invi-
cem. Sed qucedam habent ordinem tantum in
situ, sive consequenter se habeant, sicutpartes
exercitus ; sive se tangant, sicut partes acervi;
sive etiam colligentur, sicut partes domus ;
sive etiam continuenttcr : sicut partes linece.
Qucedam vero habent insuper ordinem virtutis,
sicut partes animalis , quarum prima virtute
est cor, et alice quodam ordine virtutis depen-
dent ab invicem. Tertio modo ordinantur or-
dine temporis; sicict partes temporis et moUcs.
Partes igitur pcenitentice habent ad invicem
ordinem virtutis et temporis, quia sunt actus ;
non autem ordinem situs, qicia non habent po-
sitionem.
COMMENTARIUS.
Respondet D. Thomas affirmando esse par-
tes integrales. Quam assertionem probat os-
tendendo non esse partes subjectivas, nec
potentiales ; quia non tota essentia sacra-
menti poenitentiEe adest singulis harum par-
tium, neque essentialiter, nec secundum vir-
tutem. Nullam tamen mentionem facit par-
tium essentialium , cum tamen de boc mem-
bro posset esse prsecipua quaestio. Sed D.
Thomas supponit, quatenus hoc sacramentum
constat ex materia et forma, in his partibus
includi aliquid, quod est de essentia sacra-
menti. Quid autem illud sit, hoc loco non de-
claravit, declaraturus postea fortasse in sin-
gulis partibus. Gomparando autem partes il-
las ad totam materiaai hujus sacramenti, sic
recte concludit esse partes integrales illius.
Manifestum enim est non posse dicipotentiales
eo sensu, quo D. Thomas hac voce utitur. Non
solum propter rationem ejus, sed etiam quia
non sunt potentise ipsius essenliee seu sub-
stantise, sed componentes aliquo modo ipsam
substantiam. Et eadem ratione non possunt
dici partes subjectivse , quia hse non compo-
nunt substantiam ejus, cujus dicuntur esse
partes; quod intelligitur, ut diximus, in or-
dine ad sacramentum ; nam in ratione actus
virtutis poenitentiee recte possent hse dici par-
tes subjectivfe , quia in omnibus illis vera ra-
tio actus pceuitentioe invenitur, ut constat ex
superius dictis, disp. 6.
286
ARTICULUS IV.
Ulrum convenienter dividatur pcenitcntia in
pcenitentiam ante baptismum , pcenitentiam
mortalium, et pceniientiam venialium l.
1. Ad quartum sic proceditur . Videtur quod
inconvenienter dividatur pcenitcntia in pceni-
tentiam ante baptismum, pcenitentiam morta-
lium, et pcenitentiam venialium. Pcenitentia
enim est secunda tabula post naufragium (ut
supra dictum est 2J ; baptismus autem prima.
Illud ergo, quod est ante baptismum, non de-
bet poni spccics pcenitcntice.
2. Prceterea, quod potest destruere majus,
potest etiam destruere minus. iSed mortale est
majus peccatum, quam vcniale. Illa vero pce-
nitentia, quce cst de mortalibus, eadem etiam
est de vcnialibus. Non ergo debent poni diver-
sce species pcenitentice .
3. Prceterea, sicut post baptismum pecca-
tur venialiter et mortaliter, ita etiam ante
baptismum. Si ergo post baptismum distingui-
tur pcenitentia venialinm et mortalium, pari
ratione debet distingui ante baptismum. Non
ergo convenienter dividitur pcenitentia per lias
species.
Sed contra est quod Augustinus, in libro de
Poenit. 3 , ponit prcedictas tres pcenitentke spe-
cies.
Respondeo dicendum, quod liwc divisio est
poenitentice, secundum quod est virtus. Est au-
tem considerandum, quod qucelibet virtus ope-
ratur secundum congruentiam temporis, sicut
et secundum alias debitas circumstantias. Un-
de et virtus pcenitentice actum suum habet in
hoc tempore, secundum quod convenit novce le-
gi. Pertinet autem ad pcenitentiam, ut cletes-
tetur peccata prceterita cum proposito immu-
tandi vitam in melius, quod est quasi pceni-
tentia? finis.Et quia moralia recipiunt speciem
secundum finem (ut in secunda parte habitum
est^), conveniens est quod diversa? species pce-
nitentiw accipiantur secundum diversas muta-
tiones, quas poenitens intendit. Est autem tri-
plcx immu'.atio a pcenitente intenta. Prima
quidemper regenerationem in novam vitam, et
Jicec pertinet ad pcenitentiam, qace est ante
1 4, d. 16, q. I, a. % q. 1 et 5, corp.; et
Matth. 3.
2 Q. 84, a. 6.
3 In lib. de Util. pcenv et de Medicina pce-
nit., cap. 2, tom. 9.
4 1. 2, q. 1, art. 3, et q. 18, art. 4 et 6*
QILEST. XC. ARTIC. IV.
baptismum. Secunda autem immutatio est per
reformationem vita? prceteritce jam corrupta?,
et licec pertinet ad pcenitentiam mortalium post
baptismum,. Tertia autcm immutatio est in
pcrfectiorem operationcm vitce, et licec pcrtinet
ad pcenitentiam venialium, qua? remittuntur
per aliquem fcrventem actum cliaritatis, ut
supra dictum est ' .
Adprinmmergo dicendum, quod pceniten-
tia, qua? est ante baptismum , non est sacra-
mentum, sed est actus virtutis, disponens ad
sacramentum baptismi.
Acl secundum dicendum, quod pcenitentia,
quce clelet peccata mortalia, delet etiam vcnia-
lia; sed non convertitur. Et ideo ha> duce pce-
nitcntice se lialent , sicut pcrfectum et imper-
fcctum.
Ad tertium dicendum,. quod ante baptismum
non sunt peccata venialia sinc mortalibus. Et
quia veniale sine mortali dimitti non potest
(ut supra dictum cst -),ideo ante baptismum non
distinguitur pcenitcnlia mortalium et vcnia-
lium.
COMMENTARIUS.
I. Quodsit divisum in liacdwisione. — Objec-
tio. — Solvitur. — Hic articulus per occasio-
nem insertus est aD. Thoma hoc loco ad ex-
plicandumdictum D. Aug., lib. de Pcen. me-
dic, c. 2, etlib.50Hom.,hom.ult.,c.2, etha-
betur in c Tressunt, de Pcen., d. 1. Ut igitur
D. Thomas hanc divisionem explicet, suppo-
nit eam dari de pcenitentia, ut est virtus, non
nt est sacramenlum. Quod quidem manifes-
tum est, loquendo de diviso ; quia ante bap-
tismum non habet locum pcenitentia, quoe est
sacramentum ; ergo, ut hoc membrum sub
illo diviso comprehendatur, non potest hic
dividi pcenitentia sacramentalis. Sed dicet
aliquis, ob rationem proportionalem non pos-
se poenitentiae virtutem esse divisum hujus
divisionis; quia post baptismum non solahaec
pcenitentia, sed sacramentalis agenda est.
Videtur ergo necessarium, ut divisum abstra-
hat a pcenitentia, ut est virtus et sacramen-
tum. Dicendum vero est, pcenitentiae sacra-
mentum, quatenus ex parte poenitentis exer-
cendum est, ex actibus virtutis poenitentise
constare, ita ut ipsamet confessio ab interna
pcenitentiae virtute imperanda sit, ut recte
fiat. Et ideo, licet pcenitentia post baptis-
mum sacramentalis esse debeat, hoc non ex-
1 Q. 87, a. 2 et3.
1 Q. 87, art, 4.
QU/EST. XG.
cludit quominus divisum illud possit esse pce-
nitcntiae viftus, et adaequate illa omnia mem-
bra comprehenclere. Praeterea distingui pos-
set pcenitentia agenda et recipienda. Nam
Augustinus praecipue dividere intendit pceni-
tentiam agendam abipso suscipiente; et hoec
semper est virtus, seu actus virtutis, etiam-
si post baptismum in ordine ad conficiendum
sacramentum facienda sit ; non est tamen
hoc semper necessarium, praesertim quando
aliquis semel confessus est peccata com-
missa.
2. Conchisio. — Hoc ergo supposito, res-
pondetD. Thomas recte esse divisionem illam
traditam , quia virtus pcenitentiae movet ho-
minem ad agendam pcenitentiam convenien-
tem et statui ipsius hominis, et gravitati pec-
catorum, quia, cum sit virtus , operatur se-
cundum debitas circumstantias. Sed alia pce-
nitentia necessaria est de peccatis mortalibus
ante baptismum , et alia post baptismum, et
alia rursus de venialibus ; ergo convenienler
data est illa divisio. Minorem declarat D.
Thomas ex fine pcenitentiae, qui est vitam in
melius commutare ; quia species ( inquit) re-
rum moralium ex fine distinguuntur; finis
autem pcenitentiae ante baptismum est rege-
neratio in novam vitam; post baptismum ve-
ro est reformatio vitee prius habitae , et cor-
ruptse, quando pcenitentia est de mortalibus;
per pcenitentiam autem venialium solum fit
mutatio in perfectiorem operationem vitse ;
ita ergo apte divisio illa data est.
3. Sitne distinctio essentialis , vel acciden-
talis. — Ex qua declaratione posset aliquis
intelligere, hanc divisionem dari in diversas
species poenitentiae , quia distinctio actuum
moralium ex fine, specifica est et essentialis.
Sed revera illa divisio accidentalis est , nam
sumitur aut exdiversis statibus pcenitentis, ut
sunt esse , vel non esse baptizatum; aut ex
diversis objectismaterialibus, qualia sunt di-
versa peccata. Ex illis autem diversis stati-
bus provenit, ut secundum divinam institu-
tionem alius pcenitentise modus sit necessa-
rius ante vel post baptismum , ut totum no-
cumentum, quod peccatum intulit, removea-
tur. Et quia hic est finis pcenitentise, ideo in
ordine ad illum finem distinguuntur illa
membra. Quae magis est distinctio in mediis
ad illum finem, qualia sunt illa duo sacra-
menta, quam in proprio et intrinseco fine ip-
sius pcenitentiae. Quamvis considerando ef-
fectum proximum baptismi, aut absolutionis,
ille habeat rationem finis ; et sic etiam distin-
ARTIC. IV. 287
guanfur illa? pcenilentiae ex parte finis; qui
tamen extrinsecus est respectu pcenitentiae,
et ideo non distinguit essentiales species.
A. Divisio hctc locum halet in actibus inter-
nis. — Secundo, ut hoc amplius explicemus,
possumus ex dicta doctrina colligere. divi-
sionem illam habere locum suo modo in in-
teriori pcenitentia, maxime autem in exterio-
ri, de qua potissimum loquitur Augustinus.
Primumexplicatur; nani interior poenitenlia,
secundum essentialem rationem suam, eadem
haberi potest, vel debet de peccatis mortali-
bus., sive ante, sive post baptismum commissa
sint. Nam si sit contritio, semper est ejnsdem
rationis essentialis; si vero habeatur attritio^
haec, ut in superioribus tractando de baplis-
mo ostendi, et infra etiam atlingetur, eadem
secundum substantiam necessaria est de pec-
catis mortalibus, ante vel post baptismum
commissis. Nihilominus differunt hse duae poe-
nitentiae, quod prior respicit semper medium
baptismi, quod saltem in voto includit, ut sit
efficax ad destruendum peccatum, qui estfi-
nis pcenitenliae ; posterior vero respicit sacra-
mentum confessionis ; et , quia haec duo sa-
cramenta habent diversos fines proximos ,
ideo etiam illae duae pcenitentiae eosdem fines
respicere dicuntur, et secundum eos distingui;
quae tamen distinctio in ordine ad pcenitentiae
virtutem accidentalis est, ut declaravi.
5. Maxime tamen habet in externis. — At-
que hinc fit, ut magis differanthae duae pceni-
tentiae in actibus externis. Primo quidem in
ordine ad remissionem culpse ; nam una im-
perat exteriorem confessionem ; alia vero ex-
teriorem ablutionem, quae, quatenus fit ex in-
tentione destruendi culpam, prajsertim ac-
tualem, a virtute pcenitentiae imperatur , et
inter actus ejus externos numerari potest.
Quantum ad remissionem autem pcenae, est
discrimen, quia de peccatis mortalibus ante
baptismum commissis, per se loquendo, non
est necessaria exterior pcenitentia satisfactiva
praeter baptismum, quia cum in illo fiat reno-
vatio per modum regenerationis, omnis pce-
na per illum remittitur. Quod secus est in
pcenitentia, quae agitur de peccatis commissis
post baptismum, ut infra latius dicemus. Dixi
autem, per se, tum quia si baptismus suscipi
non possit, tunc poterit esse necessaria taiis
pcenitentia, etiam de peccatis ante baptis-
mum, ut plene remittantur ; tum etiam quia,
licet propter dictam satisfactionem non sit
necessaria talis poenitentia exterior, propter
curationem tamen vitae futurae , vel propter
288 QU-4-ST. XC.
excitandum animum ad veram interiorem
poenitentiam, necessaria esse potest. Et pro-
pter hanc praecipue causam videtur Augusti-
nus distinxisse illa duo membra.
6. Difficidtas circa tertium menbrum decla-
ratur. — Sed tunc occurrit difficultas circa
tertium membrum, quo modo in illa divisio-
ne sitadditum. Et ralio dubitandi est, quiail-
lud membrum non opponitur aliis duobus,
sed pcenitentise de mortalibus; nam cum ve-
nialia peccata possint et ante, et post baptis-
mum coromitli, etiam poenitenlia illorum po-
test in illa duo membra distingui ; non ergo
recte condistinguitur hoc membrum aliis
duobus. Duobus modis possumus hoc decla-
rare; et in utroque trimembris illa divisio
duas bimembres in virtute seu implicite con-
tinet, quamvisdiversimode. Prior modus est,
ut duo prima membra intelligantur de poeni-
tentia mortalium peccatorum ante vel post
baptismum commissorum. Ita utprior divisio
sit: Pcenitentia alia est de mortalibus, alia de
venialibus peccatis. Et rursus poenitentia de
mortalibus alia est ante, alia post baplismum.
Statim vero se offert interrogatio, cur hsec
subdivisio non detur etiam de poenitentia ve-
nialium. Facilis vero est responsio, si dicamus,
pcenitentiam venialium eamdem sufficere ante
vel post baptismum. Imo nec poenitentiam for-
malem de illis necessariam esse, sed virtua-
lem sufficere per fervorem charitatis, ut su-
pra dictum est, et hic repetit D. Thomas. Qua-
propter hic dividendi modus, et ad doctrinam
hujus articuli, in corpore, non male accommo-
datur, et, sirem ipsara persespectemus,abs-
trahendo a mente Augustini, satis probabili-
ter satisfacere videtur. Alius modus est, ut
prius intelligatur dividi poenitentia in eam,
quae est ante, vel post baptismum ; et rursus
illa, quae est postbaptismum, subdividatur in
eam, quae est mortaliuin, aut venialium pec-
catorum. Et hunc modum magis insinuat D.
Thomas, preesertim in solutionibus argumen-
torum, ut jam videbimus.
7. Objectio. — Enodatur a D. Tkoma. —
Difficultas circa solutionem. — Satisfit diffi-
cultati. — Sed oritur objectio, quam D. Tho-
mas proponit in argumento tertio, curvideli-
cet illa subdivisio poenitentiae mortalium et
venialium non sit data de peccatis ante bap-
tismum, cum etiam ante baptismum venialia
peccata praecedant. Respondet D. Thomas
rationem esse, quia ante baptismum eadem
poenitentia tolluntur venialia, qua morlalia,
et per illam solam. Hnjus autem ratio est,
ARTIC. IV
quia ante baptismum non suut peccata ve-
nialia sine mortalibus, neque etiam possunt
auferri sine mortalibus. Girca quam respon-
sionem Scotus et alii objiciunt contra secun-
dum principiumassnmptum. Sed illud nos in
superioribus definivimus, et ostendimus, quo-
ties veniale peccatum conjunctum est mor-
tali, nunquam auferri, saltem de lege ordina-
ria, sine mortali. Major nobis difficultas est in
alio principio, scilicet, quod ante baptismum
non possit esse peccatum veniale sine mor-
tali. Et ratio dubitandi sumitur ex 4. 2, quia
non oportet, ut primum peccatum hominis
non baptizati pervenientis ad usum rationis
sit peccatum mortale, sicut nec in homine
jam baptiznto in infantia idem videtur neces-
sarium. Sed D. Thomas [ad hoc responderet
negandoassumpturo. Qui vero nollet ad illam
coarctari doctrinam, quia re vera difficilis est
et rigorosa, posset in praesenti dicere, perin-
de esse, quod peccatum veniale sit conjunc-
tum originali, vel mortali, nam sine illo re-
mitti non potest. Atque ita semper tollitur per
illud remedium, quo tollitur peccatum mor-
tale, vel originale, sive hoc sit pcenitentia,
sive non ; et ideo non oportuitassignare poe-
nitentiam, quae sit remedium venialium pec-
catorum.
8. Objectio altera. — Prior enodatio. —
Enodatio altera. — Sed tunc occurrit secunda
objectio ; nam illa ratio solum procedit de
peccatis venialibus, quae committuntur du-
rante originali ; potest autem contingere, ut
prius homo non baptizatus justificetur per di-
lectionem Dei super omnia, et tunc peccet
venialiter, prius quam mortaliter, quocl est
extra controversiam ; ergo tunc agi poterit
ante baptismum pcenitentia propria venia-
lium tantum peccatorum, sicut agi poterat
ante institutum baptismum. Sed responderi
posset, defendendo litteram D. Thomae, nunc
pcenitentiam illam venialium censeri veluti
post baptismum; quia, licet non sit in re sus-
ceptus, est susceptus in voto, alias non potuis-
set originale peccatum esse sublatum. At
vero, ante baptismum institutum, posset dis-
tingui poenitentia veniaJium a poenitentia
mortalium eodem modo, quo hic D. Thomas
illa duo membra declarat ; tamen illa divisio
tunc esset proportionalis illi, quae nunc de
pcenitentia post baptismum datur ; nunc vero
solum agimus de poenitentia secundum prae-
sentem institutionem. Sic ergo probabiliter
defenditur haec responsio D. Thomae. Aliter
vero respondet idem D. Thomas in 4 , d. 16,
QUrEST. XC.
q. 1, a. 2, quaestiunc. 5, ad 1, ubi ait, statura
hominis ante baptismum non diversificari
per venialc et mortale, quantum ad hoc quod
est esse, vel non esse in Ecclesia ; post bap-
tismum vero diversificari, quia per mortale
fit bomo extraEcclesiam merito, licet non per
veniale.
9. Gfermana evasio juxta Augustini men-
tem. — Quae responsio non caret suis difficul-
tatibus, sed illas omitlo, et magis juxta men-
tem Augustini rem explicando , dicendum
censeo, Augustinum non distinxisse actus
pcenitentige secundum se, sed modos exterio-
ris pcenitentiae, quos instituit, vel habet Ec-
clesia ad subveniendum peccatori ; quia se-
cundum se et parum distinguuntur pceniten-
tia venialium, vel mortalium peccatorum, et
eo modo etiam ante baptismum distinguun-
tur. Nam, si sit sermo de interiori pceniten-
tia, secundum essentialem rationem virtutis
non differunt, ut supra declaratum est ; dif-
ferunt autem vel secundum majorem aut mi-
norem necessitatem, quia magis necessaria
est poenitentia de mortalibus quam de venia-
libus peccatis ; vel secundum majorem aut
minorem perfectionem, si sub quadam prae-
cisione sumantur. Nam secundum rem idem
actus pcenitentise potest esse de mortalibus et
de veniaiibus peccatis, generaliter omnia de-
testando uno actu sub communi ratione of-
fensae divinae, vel alicujus malitia?, rnorabs, et
tunc solum distinguuntur pcenitentia venia-
lium et mortalium secundum rationera et ha-
bitudinem addiversapeccata. Aliquando vero
potest esse actus poenitentiae de solis morta-
libus, vel formaliter de solis venialibus, et
tunc, licet pcenitentia mortalium ex ea parte,
qua est de majori rnalo, videatur esse major,
re tamen vera illa, quae est de venialibus, est
perfectior, caeteris paribus. Unde virtute com-
plectitur pcenitentiam mortalium, non vero e
converso. Haec vero differentia tantum est se-
cundum magis et minus, si eadem ratio for-
malis detestandi retineatur ; quse omnia con-
stant ex superius dictis de actibus pceniten-
tise virtutis. Si vero sit sermo de pcenitentia
exteriori, solum potest esse diversitas, quia
gravior postulatur, magisque necessaria est
de morlalibus, quam de venialibus peccatis.
Et heec omnia vera sunt tam ante baptismum,
quam post baptismum, et tam tempore legis
gratiee, quam scriptae, ante, vel post circum-
cisionem, et in tempore legis naturse, ante,
vel post remedium originalis peccati. Ac de-
nique, etiamsi nullum fuisset originale pec-
xxn.
AKTIC. IV. . 289
calum, habcret locum ille distinctionis mo-
dus.
10. Nonergodeearelocutusest Augustinus,
seddistinxit tres actus seu modos poenitentiae,
quos pro diversis hominibusEcclesia exercet.
Unus est pro catechumenis, quos Ecclesia
praeparat ad baptismum per actus aliquospce-
nitentise exterioris, ne obicem ponant ; et in
eis non distinguit inter peccata mortalia et
venialia, quia ad praedictum finem necessa-
rium non est, quia remedium baptismi de se
aeque tollit peccata mortalia ac venialia, re-
moto obice. Et hoec vocata est ab Auguslino
pcenitentia ante baptismum. Alius modus
pceniLentiee est pro hominibr.s jambaptizatis,
mortuis tamen spiritualiter. Et heec pceniten-
tia proprie ac per se consistit in confessione,
et satisfactione sacramentali ; nam his homi-
nibus necessaria est, etpro illis est per se pri-
mo instituta, licet propter excellentiam illius
remedii complectatur etiam venialia. Tertium
genus hominum est, qui et baptizati sunt, et
justi, qui re et merito dicuntur esse viva
membra Ecclesiee, et quia bi seepius veniali-
ter delinquunt, ideo pro his leviora remedia
suntinstituta, ut supravidimus ; et heec spe-
cialiter vocatur pcenitentia venialium pecca-
torum. Et ita est facilis divisio, et ratio, ob
quam post baptismum distincta fuerint ab
Augustino illa duo membra, et non antca.
11. Circa solutionem ad primum observan-
dum est, D. Thomam respondere argumento,
supponendo, metaphoram illam, qua dicitur
pcenitentia secunda tabula post naufragium,
convenire sacramento pcenitentiee, compara-
tione baptismi, qui est prima tabula. Quia
vero accommodari etiam potest poenitentiee
virtuti, comparatione innocentiee, ut supra
dictum est, juxladoctrinamejusdem D.Thomee
in q. 84, art. 6, ideo addendum est, poeniten-
tiara ante baptismum, si sit de mortalibus,
vocari secundam tabulam, non comparatione
baptismi, sed comparatione innocentiee, seu
amoris, et obedientiae erga Deum.
12. Explicatur D. Thomcepropositio. — Circa
solutionem ad 2 notanda est illa propositio :
Pcenitentia, quce clelet peccata mortalia, delet
etiam renialia, sed non convertitur. Ex qua
coiligitD. Thomas, heec duo ciifferre sicut per-
fectum , et imperfectum. Utrurnque autem
videtur esse contra superius dicta ; nam dixi-
mus contritionem de mortalibus non neces-
sario includere venialia ; e converso vero de-
testationem venialium esse virtualem detes-
tationem mortalium, et delere iila, si sit con-
19*
290 QUjEST. XC
tritio. Ex quo paulo antea inferebamus, cae-
ieris paribus perfectiorem esse internam pce-
nitentiam de venialibus, quam de mortalibus.
Respondetur, D. Thomam locutum esse de
exterioribus remediis pcenitentice, quee sunt
in Ecclesia pro mortalibus peccatis, vel pro
solis venialibus, et in hoc sensu nulla est dif-
ficultas. Generalius tamen loquendo dicen-
dum est, aliud esse loqui de remedio contra
peccatum secundum se, seu in specie, aliud
vero in particulari et individuo ; nam priori
modo verum est, omnem pcenitentiam , quae
sufficit ad delenda mortalia, sufficere ad de-
lenda venialia, si tamen ad illa applicetur ; et
ita contritio de se , ad utraque delenda sufE-
cit, quamvis contritio in particulari talis esse
possit, ut non sufficiat ad delenda venialia,
quia ad illa non applicatur, sicut etiam ali-
qua absolutio, vel confessio potest ex se tol-
lere mortalia, et non venialia, si non sint illi
applicata in ratione materise. Et in eodem
sensu verum est , pcenitentiam , quse secun-
dum speciem suam est pcenitenlia mortalium,
perfectiorem esse, quam quse est tantum ve-
nialium ; quia illa prior de se etiam extendi-
tur ad venialia. Quod si in individuo inter-
dum est minus perfecta, ideo est, quia non
extenditur ad venialia. E contrario vero con-
tritio venialium censetur perfectior in indi-
viduo, quia ex specie sua potest delere mor-
talia, et virtualiter saltem illa attingit et de-
struit.
DISPUTATIO XV.
DE PR2ECEPTIS VIRTUTJS PCENITENTIiE.
Hsec disputatio necessaria b.oc loco visa
est ad complementum bujus prioris partis de
virtute pceniten tise ; nam obligatio poeniten-
tise antiquior est quam sacramentum , tan-
quam ipsi virtuti per se annexa. Duo autem
sunt munera pcenitentise. Unum est satisfa-
cere pro culpa, seu disponere bominem ad
illius remissionem obtinendam , quod per in-
ternum actum contritionis maxime fit. Aliud
est satisfacere pro pcena, quse manet, reraissa
culpa, quod etiam per actus externos fit. Et
de utroque munere dicendum est, an sub
prseceptum cadat, et quo tempore.
SEGTIO I.
Utrum qui mortaliter peccavit, teneatur sub prse-
cepto cle peccato confiteri.
1. Partem negantem docuit Victoria, ut
referunt alii moderniores Thomistse. Dicebat
ARTIG. IV.
enim ille, pcenitentiam quidem esse necessa-
riam ad justificationem, etsalutem seternam,
necessitate medii , ideoque, si non habeatur,
hominem darnnari, non propter novum pec-
catum, sed propter antiquum , quod commi-
sit. Neque oportere obligationes , et peccata
multiplicare, quando nec convenienti ratione
convinci possunt, neqae alicubi sunt expres-
sa, ut in prsesenti contingit;nam omnia, quse
de necessitate pcenitentise , et de periculo, et
objurgatione impcenitentiee in Scriptura le-
guntur, possunt sufficienter intelligi ob ne-
cessitatem medii.
Contritionem per se cadere sub prmcepto. Con-
clusio prima.
2. Nihilominus dicendum est primo , con-
tritionem cadere sub speciali prsecepto, sup-
posito mortali peccato. Hsec assertio , si de
propria et intrinseca contritione surnatur, in-
telligenda est per se, et seclusa institulione
sacramenti; nam post illud dubitari potest,
an cessaverit hoc prseceptum , stante justifi-
catione per solam attritionem cum sacramen-
to, quod infra videbimus; si autem sub con-
tritione intelligere velimus tam intrinsecam
et propriam contritionem, quam attritionem
sequivalentem illi ex conjunctione ad sacra-
mentum , ita generatim explicata conclusio
verificatur de omni tempore, et lege ; estque,
ut existirao, communis Theologorum. Eara
significat D. Thoraas supra, q. 84, art. 7, ad
i, q. 85, art. 2, q. 86, art. 6, ad 3. Et idem
sentit 2. 2, q. 79, art. 3, ad 2, ubi ait esse
peccatum omissionis non pcenitere de pecca-
to prseterito. Et q. 88, art, 3, ad 2, ait, qui
peccavit contra votum, teneri de propria cul-
pa pcenitentiam agere. Glarius hoc docet in
•4, d. 17, q. 2, art. 1, qiicestiunc. 2, ad 4, et
q. 3, art. 4 , qucestiunc. 4-. Et ibi Bonavent.,
2 p., a. 1, q. 1 ; Richard., art. 3; Durand.,
q. 10, num. 5; Major, q. 9; Alensis, 4 p.,
q. 18, memb. 2, art. 3 ; Marsil., q. 12, art. 1 ;
Soto, d. 17, q. 2, art. 6; Cano, relect. de Pce-
nit., p. 4; Petrus Soto, lect. 13 de Pcenitent.;
Viguerius, in Summa, c. 16, § 4, vers. 11 ;
Vega, lib. 13 in Tridentinum, c. 19 et 20;
Medina, Cod. de Pcenit., q. 2. Sumiturque ex
Hieronymo, Ecclesiast. 3, et Augustino, lib.
50 Homiliarum, hom. 50, in cujus ultimis
fere verbis ita concludit persuadendo pceni-
tendam : Circumstant ergo nos et prcvcepta
recte vivendi, et exempla pcenitendi non tan-
tum recte facientium, sed etiam pcenitentium.
Clarius Tertullianus, in lib. de Pcenit., cap. 4,
DISPUTAT.
ubi ad persuadendani bonam esse poeniten-
tiam , hoc medium sumit , bonum atque utile
esse quod Deus prcecipit ; et ir.fra : Bonum est
poenitere, an non? quidrevolvis? Deusprwce-
pit.
3. Suadetur assertio ex Scriptura. — Pree-
terea ex sacra Scriptura possunt ad hoc sua-
dendum afferri ex Veteri Testamento gravis-
simse reprehensiones Prophetarum, Esai. 65,
Hierem. 8, et seepe alias, contra eos qui vo-
ces Dei non audiunt, et poenitentiam non
agunt ; non enim solent hoc modo reprehen-
di homines , nisi quia prcecepta non servant.
Ex Novo autem Testamento non infimum ar-
gumentum est , quod Christus Dominus ,
Joannes Baptista, et omnes Apostoli, Matth.
3, Marci l, Actor. 2, prEedicationem suam a
pcenitentia inchoarunt ; nec persuadebant so-
lum vitse mntationem , sed etiam priorum
peccatorum detestationem, ut in superioribus
visum est ; non persuadebant autem illam
tanquam rem utilem , et solum sub^consilio
existentem, neque nova prajcepta quoad hoc
imponebant, ul ex verbis eorum constat; sed
supponebant omnibus esse cognitam illius rei
necessitatem et obligationem. Quam expres-
sius declaravit Christus, Lucae 13 , dicens :
Nisi pcenitentiam egeritis, omnes simul peribi-
tis. Quae verba ante institutionem sacramenti
dicta fuere; et declarant hanc poenitentiam
omni tempore fuisse necessariam , ut docuit
etiam Concil. Trident., sess. 14, cap. 4.
4. Evasio prcecluditur. — Replica sumpta
ex duplici discrimine inter pcenitentiam et alia
sacramenta. — Sed aiunt, his omnibus recte
concludi necessitatem medii, et cum illa suf-
ficienter salvari ; et ideo non satis probare
necessitatem pra^cepti. Sed contra , nam ex
similibus verbis colligimus in Eucharistia ne-
cessitatem prsecepti , et in baptismo , et in
confessione utramque necessitatem medii et
proecepti ; ergo idem dicendum est in pra^senti
de pcenitentia secundum se sumpta, et seclu-
so sacramento. Respondere possunt, esse du-
plex discrimen ; nam illa verba conditionata
ex vi sua significant necessitatem, et hanc
immediate concludunt in quacunque mate-
ria ; in illis autem tribus sacramentis nuila
esset necessitas ex sola rei natura, nisi ex
prsecepto orta esset; et ideo ex verbis illis in
tali materia optiine concluditur necessitas
praecepti ; necessitas autem medii solum juxta
exigentiam materiae, ut in propriis locis de-
claravi. At vero poenitentia interior per se et
natura sua est necessariuin medium ad re-
XV. SECT. I. 29i
missionem peccati ; et ideo secluso speciali
preecepto poenitentise, verificantur illa verba :
Nisi poenitentiam egeritis, omnes simul peribi-
tis , videlicet non propter speciale impoeni-
tentiee peccatum, sed propter peccatum, quod
per pcenitentiam non deletur. Et hoc est pri-
mum discrimen a priori, ratione cujus ex his
verbis non videtur colligi praiceptum , cum
ad eorum veritatem necessarium non sit.
Aliud discrimen a posteriori est, quia in dic-
tis tribus sacramentis necessitas illorum ma-
net, etiamsi homo justificatus sit sine reali
susceptione iilorum ; quod est signum, illa
non tantum esse media necessaria ad justifi-
cationem, sed etiam ex praecepto. Secus vero
estin contritione; nam si aliquis sine illa jus-
tificatus est, jam non est illi necessaria ; ergo
signum est in illa tantum esse necessitatem
medii.
5. Replica solvitur. — Contra hanc vero
responsionem objicitur, ulrumque discrimen
in rigore falsum esse. De primo patet , quia
formalis actus pcenitentise , licet habeat ma-
gnam proportionem ad talem effectum, et hac
ratione dici possit esse intrinsecum et conna-
turale medium , nihiiominus tamen non ha-
bet ex se necessitatem simpliciter ad illum
finem, nisi ex divina voluntate et ordinatione
descendat. Tum quia ipsa sufficientia, vel ef-
ficacitas, ut sic dicam, contritionis ad delen-
dum peccatum in suo genere non est per so-
lam naturalem causalitatem ejus, nisi interce-
dat etiam Dei ordinatio et remissio , ut alibi
dictum est late. Tum maxime, quia, si con-
tritio , seu formalis pcenitentia haberet illam
causalitatem , etiam illam haberet amor divi-
nus , et consequenter (etiam in illa opinione)
formalis poenitentia ex sua natura, et sine di-
vina ordinatione non posset esse medium ne-
cessarium , quia alius actus per se sine illo
sufficeret. Falsum est ergo primum discrimen;
nam, licet institutio illorum sacramentorum
et magis nova sit, et magis extrinseca videa-
tur, tamen eliarn necessitas contritionis non
est sine institutione pendente ex prsecepto et
voluntate divina. Cujus signum est, quia heec
institutio ex parte mutata est in lege nova,
ut infra dicam.
6. Secundum discrimen etiam falsum est,
ut recte notarunt Medina et Vega supra ; et
constat ex dictis supra de necessitate hujus
medii. Diximus enim, si contingat aliquem
justificari per solum amorem sine formali
pcenitentia, teneri postea ad formalem pce-
nitentiam habendam; ergo, si hoc est si-
292 DISPUTAT.
gnum prsecepti, potius inde concluditur dari
prseceptum formalis pcenitentise, seu quod
idem est, contritionis; nam alii actus minus
perfecti, nec per se necessarii sunt, nec suf-
ficiunt. Addo prseterea, ex ipsa necessitate
medii optime colligi, vel nunquam posse jus-
tificari hominem sine tali actu, vel si inter-
clum absque iilo justificatur, manere obliga-
tum ad illum postea exercendum. Nam alias,
neque inre esset necessariumillud medium,
neque in voto ; nullo ergo modo est medium
necessarium ; hactenus enim alius modus in-
ventus non est. Sicut nunc, postquam aliquis
justificatus est per contritionern, si non ma-
neret obligatus ad confessionem peccatorum,
non posset dici confessio medium necessa-
rium ad talem effectum. Et ratio est, quia il-
la sola causa est necessaria ad effectum, si-
ne qua fieri non potest; alioqui erit causa
sufficiens,non tamen necessaria ; medium au-
tem est causa illius effectus, ad quem dicitur
necessarium.
7. Eadem replica secundo improlatur, et
prolatur assertio ratione. — Secundo objicio
contra dictam re^ponsionem, et probo simul
assertionem positam ; quia, licet daremus il-
la verba Cbristi immediate intelligi de neces-
sitate medii, ex illa optime infertur necessi-
tas prsecepti, si medium tale sit, ut sit actus
humanus pendens ex libera hominis volun-
tate, ut excludamus primum auxilium prse-
venientis gxatise, et habitus; nam hsec, quse a
Deo in nobis sine nobisfmnt, non possunt ca-
dere sub prseceptum, nisi quatenus aliquidho-
rum pendet ex dispositione nobis libera, quia
prsecepta solum esse possunt de his quse sunt
in nostra potestate. Quod ergo tale medium,
si necessarium sit adsalutem, nobisprsecipia-
tur, videtur esse communis consensus Theo-
logorum. Et inductione constat in actu fidei,
spei ct charitatis, etc. Ratio enim moralis cst
evidens, quia prsecepta dantur in ordine ad
fmem ultimum consequendum, et honeste
vitam instituendam ; sed nihil est magis ne-
cessarium ad honestatem vitse et ad consecu-
tionem ultimi finis , quam id , sine quo
non potest stare illa honestas, neque ille
finis ; ergo nihil magis potest cadere in
prseceptum, quam hoc medium. Quid enim
prsecipi debef, si hoc non prsecipitur? aut
quomodo legislator sufficienter jorovidet ho-
minibus, si haec media in suis legibus prse-
termittit ? Et in prsesenti cleclaratur speciali-
ter, supponendo amorem Dei infusum et su-
per omnia, si liabeatur, sufficere per modum
XV. SECT. I.
dispositionis ad remissionem peccati et justifi-
cationem . Constituamus ergo hominem haben-
tem conscientiam actualem peccati mortalis,
et actualiter cogitantem de pcenitentia illius,
et judicantem sibi non esse prseceptum : probo
igitur pcenitentiam non posse esse medium
necessarium, stante hac rerum disposilione.
Quia ille potest sine peccato nolle pcenitere,
et consequenter Deum poterit super omnia
amare; ergo recte concludit pcenitentiamnon
posse esse medium necessarium, nisi etiam
sit prseceptum.
Triplex motiwm, ex quo potest oriri prcece-
ptum pamitentia?, proponitur.
8. Primum. — Secundum. — Tertium. —
Tertio, ut propriam rationem hujus prsecepti
declaremus, et ad quam virtutem spectet, ad-
vertendum est, tribus modis, seu ex triplici
motivo posseoriri hocpraeceptum, scilicet, ex
lege justitise, qua tenetur unusquisque satis-
facere injurise factse, quse lex in proposilo
pertinet ad specialem virtutem pcenitentiae,
juxta supra tractata. Secundo ex lege cha-
ritatis divinse, quse sicut obligat ad diligen-
dum Deum super omnia, ita obligat etiam
hominem, ut quod in se*est faciat ad recupe-
randam amicitiam divinam, si illam perdidit,
ac denique ad habendum Deum pro uhimo
fine.Teitioexlegecharitatisproprise^quatenus
homo tenetur habere curamanimse suse,et con-
sequenter adhibere media necessaria ne in
seternum pereat ; si enim charitas proximi
obligat, ut unusquisque provideat alteri in
necessitate spirituali, si unus potest, et alter
graviter indiget, multo magis charitas pro-
pria obligabit, ut unusquisque provideat sibi
ipsi. Quse omnia indicavit D. Thomas, q. 84,
art. 5,ad2.
9. Poenilenliam cadere sub prceceplo , ut
procedit exjustitiaad Deum. — Assertio se-
cunda. — Ex his autem tribus rationibus non
omnes sunt seque certse. Nam prima pendet
ex illa qusestione, an pcenitentia sit specialis
virtus distinctaa charitate ; quia, si distincla
non est, nec prseceptum illud potest esse dis-
tinctum a prsecepto pertinente ad charitatem;
unde, si fortasse Victoria hoc solum negare
voluit, minus improbabilis est ejus opinio.
Nibilominus tamen, sicut probabilius est pce-
nitentiam esse specialem virtutem justitise
ad Deum, a cbaritate distinctam, ita verum
censeo esse sufficientem illam rationem hu-
jus prsecepti ; imo hoc esse proprium prse-
ceptum pcenitentise, quod inquirimus_, ut be-
DISPUTAT.
ne sensit Petrus Soto supra ; et significavit
D. Thomas, loco proxime citato, dicens : Re~
quirit charitas quod homo doleat de ofTensa in
amicwm commissa, et quod homo studeat satis-
facere ; nam primum horum pertinet ad cha-
ritatem immediate et ratione sui, secundum
autem potius imperative.seu ratione justitise.
Sicut inter homines charitas requirit, ut sa-
tisfactio exhibeatur ; illud tamen est remo-
te ; nam proxime pertinet ad justitiam. Cum
ergo poenitentia sit qusedam justitia ad Deum,
cui per peccatum injuria illata est, ad illam
proxime spectat obligatio satisfaciendi, prout
homo potest, etDeus offensus exigit. Imo, si
preeceptum pcenitentise non esset hujusmodi,
satisfactio pro injuria Deo illata non caderet
sub prseceptum propterse, seu propter ratio-
nem justitise, sed solum amicitia divina, seu
ejus redintegratio, et reliqua, quatenus sunt
media adhunc finem necessaria. Consequens
autem est falsum, tum quia ipsa sequitas jus-
titiae secum affert obligationem satisfaciendi
propter suam bonestatem, seu propter jus al-
terius ; tum etiam quia alias amor Dei per se
sufficeret ad hunc tinem restituendi hominem
in amicitiam Dei, et sine causa exigeretur pce-
nitentia et aliasatisfactio.
10. Oljectio. — Sed objici potest, quia
preeceptum pcenitentia; non obligat ad exer-
cendum actura pcenitentiae sub speciali mo-
tivoillius virtutis ; nam si homo contritionem
eliciat ex motivo charitatis, satis implethanc
obligationem poenitentise ; ergo nullum inter-
venit hic prceceptum proprium illius virtutis,
quia virtus non obligat, nisi ad proprium et
specialem actum, qui sub proprio illius mo-
tivo fiat.
11. Solvitur. — Respondetur hic duo esse
distinguenda : unum est velle satisfacere
Deo ; aliud est ipstun satisfacere , quod com-
paratur ad illam voluntatem, tanquam actus
exterior ad interiorem. Prseceptum ergo per
se cadit in ipsam satisfactionem, quatenus
est constitutiva sequalitatis et justitiae ; et sub
hac ratione pertinet ad virtutem justitiee, et
consequenter cadit in voluntatem talis satis-
factionis, quia praecepit illam ut actum volun-
tarium et humanum. Sicut inter homines
prseceptum restituendi per se cadit in actum
exteriorem, consequenlervero in voluntatem
restituendi ; nam licet uterque actus per mo-
dum unius praecipiatur, quatenus componunt
unum actum moralem, nihilominus, quate-
nus distincti sunt, unus prsecipitur ratione al-
terius.
XV. SEGT. I. «293
12. Atque hincfit, uL vohmtas illa satisfa-
ciendi Deo, per se cadat sub hoc praeceptum
pcenitentice ; imo et immediatius, ordine exe-
cutionis, ut sic dicam ; nam hcet ordine in-
tentionis ipsa satisfactio sitprius intenta, exe-
cutio tamen incipere debet a voluntate. Con-
tingit tamen aliquando, ut, prius quam illa
specialis virtus pcenitentiee velit, aut imperet
illam satisfactionem sub propria ratione, ho-
mo exerceat illam eamdem satisfactionem, ex
puro motivo charitatis Dei exercendo contri-
tionem veram ; et tuncre ipsa adimplet obli-
gationernpraeceptipcenitentiae, etiam ut per-
tinet ad virtutem justitiae, quia in re ipsa fit
ille actus, qui per illud preeceptum per se in-
tenditur, quod satis est, ut cesset, seu im-
pleatur obligatio ejus. Sicut inter hoinines,
si quis de facto restituat alienum, etiamsi id
non faciat per formalem actum justitiae, et
intendendo honestatem ejus, sed vel examo-
re alicujus, vel ex timore pcenee, nihilominus
satisfacit obligationi justitise, quia id satis
est, ut nec transgrediatur illam obligationem,
neque amplius illa teneatur.
13. Ex quo etiam intelligitur, voluntatem
illam justitise (tam respectu Dei, quam homi-
nis)id est, elicitam a propria virtute justitiae,
non ita cadere absolute in preeceptum, ut sine
illa non possit satisfieri obligalioni preecepti
per aliam voluntatem , quee habeat eumdem
effectum, quamvis sub alio motivo.
14. Sed nihilominus verum est talem vir-
tutem justitise ex se obligare ad talem volun-
tatem, si necessaria sit ad talem effectum sa-
tisfaciendi vel restituendi, vel quia, si aliun-
de non praeveniatur , ipsa virtus justitiae
efficaciter movet , et ex necessitate pree-
cepti_, ad talem voluntatem. Quod autem
ex praeventione alterius , ut ita dicam, ces-
set materia ejus , et consequenter cesset
obligatio habendi illam, accidentarium est.
Nam talis obligatio ex prgecepto affirmativo
est, quod non obligat pro semper , sed pro
tempore necessitatis ; quia ergo exhibita sa-
tisfactione, vel restitutione in re ipsa, quacun-
que via id factum sit, jam cessat necessitas
iliius voluntatis, ideo cessat etiam obligatio.
Quee doctrina ad plures alias virtutes, scilicet
religionis, misericordiae, et similes applicari
potest. Hoc igitur modo praeceptum hoc per
se pertinet ad specialem virtutem pcenitentiee,
quamvis in re ipsa expleri possit actibus so-
lius charitatis.
15. Instantia. — Unam virtutem posse olli-
gare ad actum alterius. — Responsio. — Sed in-
294 • DISPUTAT.
stabit aliquis ; nam hinc sequitur prseceptum
unius virtutis obligare ad actum alterius , ut
preeeeptum justitise ad actum charitatis ; hu-
jusmodi enim est prseceptum pcenitentiee ,
quod per se primo dicitur obligare ad satis-
factionem possibilem Deo exhibendam ; quee
tamen non exhibetur, nisi per actum contri-
tionis, qui est elicitus a charitate. Consequens
autem videtur esse inconveniens , quia sicut
virtus non operatur extra proprios terminos,
ita nec praeceptum ejus extra illos obligat.
Respondetur, sicut una virtuspotest imperare
actum alterius, ita non esse inconveuiens,
ut obliget ad actum alterius , ut impera-
bilem ab ipsa ; nam sub ea ratione actus
imperatus ad eam virtutem spectat, ut ac-
tus externus ; preecepta autem virtutum
obligant etiam ad actus externos. Exem-
plum facile est in religione ; nam si hic
et nunc ad reddendum Deo cultum debi-
tum, sit necessarium exercere actum fidei,
ipsa virtus religionis obligabit ad exercendum
illum , ita ut omissio talis actus tunc non sit
contra fidem, sed contra religionem. Idemque
est quoties necessitas exercendi actum unius
virtutis oritur ex alia virtute, quse requirit ac-
tum alterius, ut medium sibi necessarium.
Sic ergo in praesenti contritio quatenus est
aclus imperabilis a virtute pcenitentiee, et
medium necessarium ad implendam obliga-
tionem illius virtutis, potest exigi ex vi prse-
cepti ad illam virtutem pcenitentise.
Pcenitentiam cadere sub prwceptum , ut proce-
dit ex charitate divina. Assertio tertia.
16. Secunda radix hujus obligationis supra
tactse vera est, et mihi certa, supposita ne-
cessitate poenitentise ad amicitiam Dei semel
amissam recuperandam. Quia nullus actus
charitatis majori ratione cadit in prseceptum
ejusdem charitatis divinee , quam ille qui ne-
cessarius est ad ipsammet charitatem huben-
dam ; si ergo contritio est necessaria ad cha-
ritatem habendam, quia est necessaria ad re-
conciliationem cum Deo, quse per charitatem
fit , prseceptum charitatis Dei obligat ad con-
tritionem. Et hanc radicem hujus prsecepti
tetigit D. Thomas supra , et frequentius Doc-
tores supra citati.
17. Objeciio. — Adrianus improbatur. —
Solum potest objici, quia modus virtutis non
cadit sub preecepto ; ergo nec dolor de pecca-
to ex gratia et charitate ; nec talis dolor, ut
per illum conssquamur gratiam et charitatem,
cadit sub preecepto. Unde Adrianus, Quodlib.
XV. SECT. I.
6, q. 3, ad ultimam quamdam confirmatio-
nem, ait, posse hominem dolere de peccato
imperfecte , ut non consequatur gratiam, et
nihilominus per illum dolorem implere hoc
prseceptum pcenitentise. Dico tamen senten-
tiam Adriani falsam esse, et repugnantiam
involvere , sub quocunque titulo heec obliga-
tio pcenitentiee consideretur. Nam, si agamus
de titulo justitise,, interrogo , an homo per il-
lum dolorem satisfaciat Deo, quantum ipse
exigit, necne. Si ita satisfacit, statim conse-
quitur justitiam , et reconciliatur Deo ; haec
enim est promissio ejus, ut in superioribus
visum est ; si vero non ita satisfacit, non fa-
cit eequitatem justitiee, quantum potest, et de-
bet; ergo non implet preeceptum pcenitentiee
prout ad justitiampertinet. Similiterratio sum-
pta ex divina amicitia aperte convincit, legem
charitatis Dei obligare ad talem pcenitentiam,
quee ad reconciliationem cum Deo sufficiat ;
et pari modo, ut dicemus, ratio charitatis
propriee obligat ad eampcenitentiam, quee est
medium sufficiens et necessarium ad salu-
tem ; quandiu ergo non fit tam perfecta pce-
nitentia , ut habeat hunc effectum , non im-
pletur hoc preeceptum, ut bene notavit Vega,
dict. lib. 13, cap. 24.
18. Objectioni occurritur. — Ille tantum mo-
dus contritionis prcecipitur, qui est de ejus
substantia. — Ad objectionem ergo respondeo,
modum virtutis, qui formaliter in hoc con-
sistit, ut actus eliciatur ab habitu virtutis, aut
quod informetur habitu virtutis , hunc, in-
quam, modum per se ac directe non cadere
sub preeceptum, tanquam materiam ejus ;
quia hoc modo habitus non cadunt sub pree-
ceptum, neque eorum infusio, cum non sit a
nobis, sed a Deo, neque eorum efficientia,
quatenus infusionem supponit. Nihilommus
tamen aliquis modus virtutis potest cadere
sub preeceptum, et esse materia ejus, quo
posito infallibilis sit gratiee et charitatis infu-
sio ex promissione divina. Patet in amore
Dei super omnia, nam sub illo modo cadit
sub prseceptunx, ut per se notum est ; si au-
tem illo modo exerceatur, statim infunden-
tur gratia, et charitas, si antea non erant, ut
in superioribus ostensum est ; eodem ergo
modo cadit sub preeceptum dolor de peccato
super omnia, quo posito statim etiam sequi-
tur justificatio. Ac denique addo, aclum ha-
bentem talem modum intrinsecum, et sub-
stantialem, non solum posse preecipi propter
se, et propter honeitatem suam, sed etiam
propler reconciliationem cumDeo, etpropter
DISPUTAT. XV. SECT. II.
295
sanctificationem et gratise infusionem; tunc
autem ipsa gratiaj infusio non est materia
prsecepti, sed finis ; sed materia est talis ac-
tus virtutis, non quidem, ut informatus gratia,
formaliter loquendo , sed ut informabilis
gratia, seu ut ultima dispositio ad illam.
Atque ex liac doctrina obiler expediuntur
multse qusestiones, quse hic interrugari pos-
sent, scilicet, an intensio contritionis, vel
duratio vel alii modi similes cadant sub hoc
praeceptum. Dicendum est enimillum tantum
modum eadere, qui est de substantia et ra-
tione contritionis, quia illa sufficit ad recon-
ciliationem cum Deo, et ad congruam satis-
factionem, quse ab homine postulatur. Quis
autem sit ille modus, supra declaratum est
explicando rationem contritionis.
Pcenitentiam prcecipi, ut procedit ex charitate
propria. Assertio quarta.
19. Tertia radix hujus obligationis, scilicet
ex charitate seu misericordia propria, tangi-
tur a D. Thoma, citato loco, his verbis : Re-
quirit etiam ipsa misericordia ordinata, ut
liomo subveniat pcenitendo suce miserice, quam
per peccatum incurrit. Et eamdem docuerunt
Medina, dict. God. de Pcenit., q. 3; Vega,
lib. 31 in Trident., c. 20 ; Soto, d. 17, q. 2,
art. 6. Attigitque Scotus ibi, q. 1, dicens,
pcenitentise obligationem non tantum ex illo
prsecepto : Diliges Dominum Deum tuum, sed
etiam ex illo : Diliges teipsum, oriri. Et mihi
etiam videtur verissima : nam sine dubio
obligatur homo aliquo speciali pnecepto, ut
curam habeat suse salutis, juxta illud Eccle-
siast. 30 : Miserere animce tuce placens Deo ;
et contine, et congrega cor tuum in sanctitate.
Quod prseceptum non nisi ad charitatem et
misericordiam erga seipsum pertinet. Et-
enim, si ex charitate obligatur homo, ut sibi
provideat in corporalibus, cur non magis in
spiritualibus? Ttem si ex charitate obligatur
homo ad subveniendum proximo in spiri-
tualibus, cur non magis sibiipsi ? Quo argu-
mento usus est August., in Ench., c. 76, di-
cens : Qui vult eleemosynam ordinate dare, a
seipso debet incipere, et eam sibi primum dare.
Et propter hunc dilectionis ordinem ait dic-
tum esse : Diligts proximum tuum sicut teip-
sum. Et subdit deinde, primam eleemosynam
hominis erga seipsum esse debere, remissio-
nempeccatorum sibiprocurare. Eamdemdoc-
trinam habet 21 de Civit.,c. 27. Si ergotene-
tur homo ex charitate propria sibi providere
in spiritualibus, profecto maxime urgebitur
hac obligatione, ubi periculum seternse dam-
nationis imminet; at hoc non solum imminet,
sed etiam certissima est damnatio, si de pec-
catis commissis pcenitentiam non agat ; ergo
etiam ex vi hujus prsecepti charitatis ad pce-
nitenliam agendam obligatur.
SECTIO II.
Utrmn impcenitentia sit speciale peccatum ab aliis
separabile.
1. Prima difficultas.—Quomo,m peccatura
preecepto opponitur, etopposita inter se com-
parata melius cognoscuutur, ideo tractanda
est hoc loco duplex difficultas, quee circa pec-
catum impcenitentice insurgit. Prior est, quia
ex resolutione data, et ex multiplici obliga-
tione ad pcenitendum', quam explicuimus,
sequitur, omissionem pcenitentiae tempore
debito esse speciale peccatum, quia est con-
tra speciale praeceptum. Gonsequens est con-
traD.Thoraam,2. 2, q. 14, art. 1, ad3, ubi ex-
ponens Augustinum dicentem peccatum in
Spiritum Sanctum esse finalem impceniten-
tiam, dicit,hujusmodi impcenitentiam finalem
non esse speciale peccatum. Quod si hoc ve-
rum est de impcenitentia in fine vitse, a for-
tiori habebit locum in omni alia impoeniten-
tia, quocunque tempore habeatur. Indicat au-
tem D. Thomas rationem, quia impcenitentia
est circumstantia generalis, quse cuicunque
peccato adjungi potest ; talis autem circum-
stantia non dat specialem malitiam, nisi sit
specialiter iutenta, ut in superioribus etiam
dictum est ; ergo. Confirmatur, quia alias se-
quitur processus in infinitum ; nam si im-
poenitentia de primo peccato est secundum
peccatura, impoenitentia de hoc secundo erit
tertium, et de tertio erit quarturn, et sic in
infinitum.
2. Secunda difficultas. — Altera difficultas
est : nam si impcenitentia est speciale pecca-
tum, uon erit unum, sed triplex peccatum,
juxta tres obligationes pcenitendi supra de-
claratas. Sequela patet, quia tres illse obliga-
tiones suntdiversarum rationum, scilicet, jus-
titiee ad Deum, etcharitatis Dei, et sui ipsius,
et non est major ratio cur transgressio unius
constituat speciale peccatum, quam alterius.
Consequens autem per se videtur absurdum,
alias homo nunquam posset mori in peccato
mortali, quin quatuor ad minimum peccato-
rum mortalium reatum habeat, scilicet illius,
quod commisit, et triplicis impcenitentise. Imo
ulterius sequitur, quoties homo peccat mor-
296
DISPUTAT. XV. SEGT. II.
taliter, quatuor peccata committere, unum
pertinens ad specialem materiam^ verbi gra-
tia, furti, aut honricidiL, etc. ; aliud injusti-
tise contra Deum ; nam si justitia erga Deum
obligat ad satisfaciendum illi pro injuria il-
lata, a fortiori obligat semper, et pro semper
ad non inferendam illi injuriam ; tertium erit
contra charitatem Dei, ob similem rationem ,
nam si charitas Dei obligal ad procurandam
Dei amicitiam jam amissam, a fortiori obliga-
bit ad non amittendarn illam ; quartum erit
contra charitatem propriam, eadem propor-
tione, nam si. tenemur ex propria charitate
facere quod inj nobis est ad recuperandam
gratiam amissam, ergo multo magis ad non
amittendum illam, neque nos spiritualiter oc-
cidendum, ergo si ad multiplicanda peccata
impcenitentise sufficithsec multiplex obligatio,
sufficiet ad multiplicandas malitias in cujus-
libet peccati commissione.
3. Assertio prima generaliter affirmans. —
Nihilominus dicendum est , impcenitentiam
esse posse speciale peccatum ; hoc enim ma-
irifeste sequitur ex resolutione prsecedentis
sectionis ; nam si prseceptum pcenitendi spe-
ciale est, violatio ejus esse poterit peculiare
peccatum ; nam habet propriam deordinatio-
nem. Et itain hac generali asserlione omnes
auctores citandi conveniunt. Difficultas vero
est, quis modus voluntatis, seu voluntarii
necessarius sit ad hoc specialepeccatum ; ali-
quod enim voluntarium necessarium esse,
manifestum est, quia peccatum aut volunta-
rium est, aut peccatum non est, ut exsenten-
tia Augustini vulgatum est apud Theologos.
Quocirca., si contingat aliquem omittere pce-
nitentiam tempore mortis, aut quocunque
alio tempore debito, et omissionemillamnul-
lo modo voluntariam esse, nec directe, nec
indirecte, tunc certum est illam impceniten-
tiam non esse speciale peccatuni, quia non
est voluntaria transgressio prsecepti poeni-
tendi. Potest autem hoc contingere in hac
omissione sicut in aliis, ex invincibili igno-
rantia, naturali oblivione, vel inconsidera-
tione, aut alia simili impotentia. Tunc ergo
eritimpcenitentiamaterialis (ut sicdicam)po-
tius quam formalis ; ut ergo formalis sit, ali-
quod voluntarium necessarium est.
4. Duplex impcenitentice modus. — Duobus
autem modis potest omissio aliqua volunta-
ria esse : primo, directe per expressum ac-
tum ac propositum voluntatis, habens pro
objecto ipsam omissionem prsecepto contra-
riam, qualis in prsesenti materia est uon pce-
nilere tempore debito. Velle enim non poeiri-
tere, seu nolle pcenitere pro eo tempore, pro
quo nondum prseceptum pcenitentise obligat,
non est propria impcenitentia, quse sit spe-
cialis culpa, quia non est transgressio prse-
cepti, quia illud non pro semper obligat, ut
infra latius videbimus. Oportet ergo, ut ex
parte objecti voluntas feratur in omissionem
pcenitentise pro eo tempore, pro quo ejus prea-
ceptum obligat. Dico autem, ex parte ohjecti,
quia ex parte actus voluntatis non est id sem-
per necessarium ; nam si quis nunc velit
nonpcenitere teinporemortis, jam peccatpec-
cato impcenitentise, saltem secundum affec-
tum, ut constat in proposito omittendi Mis-
sam, vel in quacunque alia omissione. Ratio
autem est, quia prseceptum affirmativum li-
cet non obliget pro semper ad exercendum
actum prsecepti, obligat tamen ad non ha-
bendum affectum sibi repugnanlem, et quo-
ad hoc habet vim prsecepti negativi. Alio mo-
do contingit omissionem esse voluntariam
solum indirecte, seu interpretative, quando
scilicet ex negligentia culpabili actus omit-
titur tempore debito, vel ex ignorantia vin-
cibili, vel ex certa scientia, sine voluntate
quidem directa omittendi, cum voluntate ta-
men agendi, vel retiuendi aliquid incompos-
sibile prsecepto.
5. Secunda assertio affirmans de proposito
non pcenitendi. — De primo ergo modo volun-
talis certum est, impcenitentiam, illo modo
volunlariam, esse speciale peccatum, velin af-
fectu tantum, si sit in solo proposito anteil-
lud tempus, pro quo obligat prseceptum pce-
nitentise., vel etiam in effectu, seu quasi opere
consummato, si usque ad tempus obligatio-
nis duret. Hoc docuit expresse D. Thomas in
2. 2, q. 14, art. 2, ubi dicit, impceniten-
tiam,prout numeratur inter species peccati in
Spiritum Sanctum, non dicere solam perma-
nentiam in peccato, sed propositum non pce-
nitcndi ; imo in 2, d. 43, significat unicum
modum committendi hoc peceatum speciale,
esse per formale propositum, de quo postea
videbimus quoad partem exclusivam. In hac
etiam assertione omnes Theologi conveniunt,
et convincitur ratione supra facta ; nam
transgressio specialis preecepti est speciale
peccatum ; ergo tunc maxime erit, quando
transgressio illa direcle voluntaria est. Item,
propositum illud est specialis actus tendens
in objectum habens specialem malitiam ; er-
go est speciale peccatum. Tandem, illa vo-
luntas habet malitiam moralem, et pcr se
DISPUTAT.
nou habet aliam, nisi malitiam impoeniten-
tiae ; nam qui est fornicatus, et pcstea non
vult poenitere, non habet novam malitiam
fornieationis , sed impcenitentiae tantutn ;
unde perjurus et fornicarius, si pcenitere no-
lint, peccatum ejusdem speciei committent,
etiamsi peccata, in quibus permanent, sint
specie diversa ; est ergo talis impcenitentia
speciale peccatum.
6. Tertia assertio affirvnans etiam de qua-
cunque voluntaria impcenitentia. — De alio au-
tem modo voluntarii nonnulla dubitatio est,
propter D. ThomaB testimonium supra ad-
ductum. Nihilominus dicendum secundo est,
impcenitentiam illo modo voluntariam addere
specialem malitiam, et in hoc sensu esse spe-
ciale peccatum. Probatur, quia in omni alia
omissione specialis praecepti illud volunta-
rium sufficit ad specialem malitiam contra-
hendam, et hic nulla est ratio faciendi ex-
eeptionem, ut constabit respondendo ad ra-
tiones in oppositum. Itern, quia rationesfac-
taB in superiori assertione hic possunt cum
proportione applicari ; quia negari non po-
test, quin sit culpabile, ac moraliter malum,
omittere pcenitenliam eo tempore, quo prse-
cepta est, voluntarie dicto modo ; illa autem
malitia moraliter non est alterius rationis a
malitia omissionis directe volita, nec potest
cogitarialia species, in qua constituatur.Unde
etiam hsec malitia est ejusdem rationis in eo,
qui non agit pcenitentiam perjurii, verbi gra-
tia, et in eo, qui non agit pcenitentiam adul-
ierii, cum eodem modo voluntarii mdirecte ;
ergo signum est tale voluntarium sufficere ad
hanc specialem malitiam.
7. Satisfit priori diffteultati. — Prhva ex-
positio D. Thomce. — Sed quidad D. Thomam?
Tribus modis exponi potest. Primus est, ut
non loquatur de speciali peccato in quacun-
que specie malitise, sed de peccato speciali in
Spiritum Sanctum juxta subjectam materiam,
de qua ibi tractabat. Retulerat enim ibi sen-
tentiam Augustini, dicentis, impcenitentiam
esse peccatum, seu blasphemiam in Spiritum
Sanctura, etin eo sensu dicit, impcenitentiam
non accipi ab Augustino pro speciali peccato,
sed prout esse potest generalis circumstantia
cujuscunque peccati ; nam Augustinus loqui-
tur de impoenitentia, prout dicit solam per-
manentiam in peccato usque ad mortem, ut
ibidem in art. 2 idem D. Thomas exposuit.
Juxta quam interpretationem propositum non
pcenitendi non solum est speciale peccatum,
quia est contra speciale preeceptum pceniten-
XV. SECT. II. 297
di, sed etiam quia est speciali modo contra
SpiritumSanctum; omissio autem poenitentise,
etiam si sit ex negligentia, et indirecta voluu-
tate, non est speciali modo contra Spiritum
Sanctum, etiam si sit aiias speciale peccatum
in suo ordine, quatenus est contra speciale
prseceptum.
8. Rejicitur. — Verumtamen hsec expositio
mihi non videtur juxta mentemD. Thomse, et
in se continet difficilem doctrinam. Nam si
propositum non pcenitendi est specialitercon-
tra Spiritum Sanctum, interrogo, an hoc in-
telligatur de omni directo proposito non pce-
nitendi, vel de aliquo speciali, quod ex pecu-
liari motivo, vel contemptu Spiritus Sancti
habeatur. Multis enim placet hoc secundum,
quia sine eontemptu non committitur speciale
peccatum contra Spiritum Sanctum ; potest
autem haberi propositum non pcenitendi sine
contemptu. Nihilominus tamen heec pars vi-
detur contra D. Thomam, tum quia simplici-
ter dicit, impoenitentiam, proutimportat pro-
positum non pcenitendi, numerari inter spe-
eies peccati contra Spiritum Sanctum. Unde
sentit in tali proposito semper includi suf-
ficientem contemptum Spiritui Sancto repu-
gnantem, quia dum ejus gratia et remissio
directe refutatur, ipse Spiritus Sanctus con-
temnitur. Tum etiam, quia D. Thomas tan-
tumduplicemimpcenitentiamdistinguit^unam
per propositum non pomitendi, alteram sine
illo ; quse distinctio insufficiens esset, si propo-
situm nonpcenitendi quoddam esset cum con-
temptu contra Spiritum Sanctum, aliud sine
illo. Addo, in aliis speciebus peccati contra
Spiritum Sanctum quas ibi numerat, ut sunt
desperatio, preesumptio, etc, non distingui,
an committantur ex contemptu, necne, sed
eo ipso, quod talia peccata sunt, censentur in-
eludere sufficientem contemptum ; ergo idem
est in praesenti. Eo vel maxime, quod diffi-
cillimum est exponere, quale debeat esse il-
lud propositum, vel ex quo motivo, velquid-
nam sit ille contemptus, qui ultra directam
voluntatem non pcenitendi necessarius dici-
tur, ut illud propositum sit specialimodocon-
tra Spiritum Sanctum. Si autem membrum
aliud eligatur, et omne propositum non pce-
niteudi tempore debito, dicatur habere spe-
cialem malitiam contra Spiritum Sanctum,
quam non habet impcenitentia indirecte vo-
luntaria, primum explicare oportet, qusenam
sit illa specialis malitia, distincta a malitia
omissionis pcenitenliaj, aut contra quam vir-
tutem, vel contra quod speciale prseceptum
298 DISPUTAT.
sit. Deinde oportet rationem reddere, cur illa
malitia contrahatur per voluntarium direc-
tum, et non per indirectum; neutrum autem,
ut opinor , potest sufficienti ratione expli-
cari.
9. Secunda expositio D. Thomce. — Estergo
secunda expositio, D. Thomam in priori loco,
cum negat, impcenitentiam esse speciale pec-
catum. loqui de impoenitentia materiali, quae
nullum voluntarium includit, sed solam per-
manentiam in peccato mortali usque ad mor-
tem. Cum autem dicit, hanc permanentiam
esse posse circumstantiam cujuscunque pec-
cati, non loquitur de circumstantia morali,
quee auget peccati malitiam, sed de condi-
tione, vel accidente cujuscunque rei, prout
duratio rei in suo esse dicitur accidens ejus.
Cum vero D. Thomas in posteriori loco dicit,
propositum non poenitendi esse speciem pec-
cati contra Spiritum Sanctum, intelligendus
est, juxta hanc expositionem , non tantum de
proposito formali, et directo, sed etiam de
virtuali, et indirecto ; nam hae duae volunta-
tes moraliter sequivalent in ordine ad mora-
lem malitiam, neque hic potest assignari spe-
cialis ratio, ob quam per directam volunta-
lem fiat specialis injuria Spiritui Sancto, et
non per omissionem indireote voluntariam ;
nam licet voluntarium directum, caiteris pa-
ribus, augeat malitiam, non tamen est sim-
pliciter necessarium ad speciem ejus, et alias
sicut directum propositum non poenitendi po-
test oriri vel ex pravo habitu, vel ex nimia
malitia et contemptu, ita etiam ipsa omissio,
utcunque voluntarie exercita , ut sic dicam,
potest ex eisdem causis oriri ; et e converso,
sicut omissio potest esse ex quadam accidia,
vel passione, aut inconsideratione, vel igno-
rantia, aul errore, ita etiam propositum uon
poenitendi potest easdem radices, seu vocatio-
nes habere ; cur ergo non sufficiet voluntas
indirecta, ut tale peccatum sit centra Spiri-
tum Sanctum, si directa sufficit? Atque hanc
expositionem significat Cano, loco citato sect.
prseced.; Soto autem, et Vega, ibidem citati,
etiam intellexerunt, D. Thomam in priori lo-
co, cum negat impoenitentiam esse speciale
peccatum, loqui de impcenitentia, quae non
addat neque augeat malitiam ; sed non exis-
timant illam esse hujusmodi, eo quod volun-
taria non sit, sed quia sit carentia poeniten-
tiae non per modum privationis, sed permo-
dum negationis tantum, id est, quia solum
est pro eo tempore, pro quo nondum prsece-
ptum pcenitentiae obligat, nam de hac impoeni-
XV. SEGT. II.
tentia putant D. Thom.im loqui. Sed in hoc
manifeste errant, quia D. Thomas loquitur de
impoenitentia finali, de qua etiam agit Au-
gustinus; manifestura est autemtalem impoe-
nitentiam includere tempus aliquod, pro quo
obligat prseceptum pcenitentise; nam includit
tempus mortis, pro quo maxime illud prse-
ceptum obligat. Igitur priori modo declarato
sumenda est ha?.c expositio, estque valde pro-
babilis, et satis consentanea verbis, et inten-
tioni D. Thomae.
40. Prima difficultas. — Secunda difficul-
tas. — Responsio ad primam. — Ad secundam.
— Duplex tamen difficultas circa illam oc-
currit. Prior est, quomodo impoenitentia ma-
terialis tantum et omnino involuntaria potue-
rit ab Augustino appellari peccatum contra
Spiritum Sanctum, cum talis impoenitentia
nullam malitiam habeat. Secunda est , quo-
modo voluntarium indirectum sufficiat ad
constituendam propriam speciem peccati con-
tra Spiritum Sanctum, juxta aliam interpre-
tationem, seu acceptionem illius peccati ; nam
ad illas species requiritur contemptus , ut
D. Thomas ait ; contemptus autem non in-
cluditur in voluntario tantum indirecto, quod
potius est per negligentiam vel passionem.
Ad priorem difficultatem responderi potest,
Augustinum nou vocare peccatum contra Spi-
ritum Sanctum ipsam negationem poeniten-
tiee, sed peccatum illud, cui talis negatio ad-
jungitur; quia licet ex hac negatione non
augeatur ejus malitia proprie et intensive,
augetur quasi extensive quoad durationem,
ratione cujus irremissibile fit, si usque ad
mortem perveniat. Ad alteram partem res-
pondetur, sicut peccatum iliud est volunta-
rium, ita includere contemptum virtualem,
quod sufficit, quando ipsum peccatum ex sua
specie tale est, ut removeat aliquid eorum,
per quae potest homo ab eleclione peccati im-
pediri, ut in articulo secundo ejusdem quaest.
D. Thomas explicavit. Quod si alicui hsec non
satisfaciant, potest tertiam expositionem adhi-
bere.
H. Tertia expositio D. Thomce. — Tertia
igitur expositio sit, D. Thomam solum nume-
rare inter species peccati contra Spiritum
Sanctum illam impcenitentiam , quse est per
directum propositum non poenitendi , quia
non solum requirit ad illam denominationem
peccati contra Spiritum Sanctum talem spe-
ciem malitiae , sed etiam talem modum con-
trahendi illam. E contrario vero impoeniten-
tiam culpabilem per voluntarium indirectum,
DISPUTAT.
quffi ab Augustino in alio sensu appellatur
peccatum contra Spiritum Sanctum , non vo-
cari a D. Thoma speciale peccatum , sed cir-
cumstantiam aiiorum. De hac vero circum-
stantia non tractavit ibi D. Thomas an con-
ferat novam malitiam, necne; neque, si addit
malitiam, an illa sit specialis, seu in nova
specie ; nam luec nihil referebant ad rem, de
qua ibi tractabat. Nos autem dicendum cre-
dimus, addere specialem malitiam, quia addit
voluntariam omissionem speciali pra^cepto
repugnantem, ut in superioribus definitum
est. Ut autem hoc non appareat contrarium
illi modo loquendi D. Thomse, est ulterius
considerandurn, quando unum peccatum ha-
bet plures circumstantias addentes malitias
specie diversas, non vocari a D. Thoma plura
peccata^ sed imum, quod ex objecto est unius
speciei, habet tamen plures circumstantias.
In hoc ergo sensu intelligendum est in pree-
senti , permanentiam in peccato usque ad
mortem, etiamsi peccaminosa sit, non esse
speciale peccatum , sed circumstantiam pec-
cati, secluso formaliproposito non pcenitendi,
quia videlicet non per se committitur, sed ut
circumstantia alterius peccati, quamvis, sup-
posita circumstantia temporis necessarii ad
poenitendum, illiaddat specialem malitiam.
12. Corollarium primum. — Corollarium se-
cundum. — Corollarium ^ertium. — Unde etiam
fit, hanc malitiam non esse specie diversam
ab ea, quse est in proposito non pcenitendi,
quia voluntarium directum vel indirectum
non variat speciem peccati (ut ex 1. 2 sup-
pono) si in objecto etratione malitise sit suf-
ficiens convenientia , ut est in prsesenti; ne-
que etiam repugnat malitiam ejusdem speciei
in uno peccato directa voluntate commisso
esse primariam, in alio esse accidentariam.
Rursus hinc fit, impcenitentiam , quse dicitur
esse peccatum contra Spiritum Sanctum spe-
ciali modo, et illam, quae dicitur esse circum-
stantia moralis peccati , non differre specie
quoad malitiam moralem, sed solumin modo
et perfectione voluntarii, ratione cujus inclu-
dit contemptum bonitatis propter materiam
in qua talis voluntas versatur, nam per eam
directe abjicit medium necessarium ad sanc-
tificationem, quse Spiritui Sancto appropria-
tur. Tandem intelligitur non repugnare, quod
de pcenitentia sit datum speciale prseceptum,
et quod nihilominus impcenitentia peccami-
nosa ssepe sit circumstantia alterius peccati
in sensu explicato; nam etiam circumstantia
addens specialem malitiam, requirit speciale
XV. SECT. II. 299
piceceptum; satisque est, quod propositum
non pcenitendi sit quasi per se speciale pec-
catum, nam hoc etiam exigit speciale praece-
plum. Eo vel maxime, quod etiamipsa omis-
sio pcenitentiaj , sub alia consideratione et
loquendi ralione, dici potest speciale pecca-
tum, vel prsecise considerando illam in ra-
tione omissionis, vel considerando in peccato
id quod est formale, scilicet malitiam.
13. Solvuntur alice rationes. — Objectio. —
Enodatur. — Neque contra hanc ultimam
interpretationem et doctrinam habet vim ra-
tio superius tacta ; falsum est enim, circum-
stantiam permanendi in peccato^eo etiam tem-
pore, pro quo ejus pcenitentia praecipitur, es-
se circumstantiam generalem^quianonestper
se nec necessario conj uncta cum omni peccato,
ut per se constat. Imo, loquendo de peccato
actualij respectu cujus considerantur circum-
stantise generales vel speciales , hsec neutro
modo est circumstantia ejus, per se loquendo,
quia non occurrit eo tempore, qno tale pec-
catumcommittitur ; non enim pro eodemtem-
pore, in quo homo peccat, tenetur ejusdem
peccati pcenitentiam agere ; propria autem
circumstantia peccati actualis debet simul
eodem tempore occurrere, alioqui nonposset
esse accidens ejus. Si vero sit sermo de ha-
bituali peccato, sic permanentia in illo est
generaliter qusedam conditio vel accidens
ejus ; tamen quod hsec duret etiam tempore
prohibito, seu pro qno pcenitentia proecepta
est, hoc non est generale, sed accidentarium
omnino, et specialem dicens deordinatiouem.
Et ideo, licet talis circumstantia tantum in-
directe volita sit, dat specialem malitiam.
Male vero hinc inferturin confirmatione pro-
cessus in infinitum, quia impoenitentia plu-
rium peccatorum non est multiplex, sed una;
et ideo, licet aliquis, quando est impcenitens
unius peccati, verbigratia, furti, sitetiam im-
pcenitens ipsius peccati impcenitentia3, non
propterea multiplicatur peccatum, quia tan-
tum est una omissio unius actus prsecepti.
Dices : saltem impcenitentia de pluribus pec-
catis, gravior est ; ergo saltem cum propor-
tione inferri poterit augmentumin infinitum.
Respondetur, etiamsi in aliis peccatis fortasse
id verum sit, in peccato impcenitentiee non
habere locum illud augmentum respectu sui-
ipsius, quia intrinsecerepugnat habere pceni-
tentiam talis peccati illo eodem tempore,
nam essentialis ejus malitiaconsistitin omis-
sione pcenitentise. Et ideo non potest ex illo
eodem capite addi illi gravitas accidentalis.
300
DISPUTAT. XV. SECT. II.
Secundce principali difficultati satisfit.
\ 4. Atquc ex his (ut ad difficultatem pos-
teriorem respondeamus) infertur primo, ali-
quando posse contingere, ut aliquis homo in
uno tantum peccato moriatur sine speciali
peccato impoenitentiee, nimirum, si nec volun-
tatem directam habuerit non poenitendi, ne-
que etiam indirectam, ut si morte proevenia-
tur prius quam de poenitentia agenda cogi-
tare possit. Extra huncvero casum verum est
neminem mori in peccalo mortali, quin pec-
catnm impoenitentise, seu malitiam ejus (quod
perinde est) priori peccato adjungat, et pro-
pter hoc etiam puniatur, juxta illud Jerem.
8 : Nullus est quiagat pcenitentiam superpec-
cato suo, noii sunt confusi, erubescere nescie-
runt ; idcirco cadent inter corruentes, dicit
Dominus, ut ibi exponit Hieronymus. Neque
hoc est ullum inconveniens, sed maxime con-
sentaneum divinse justitiee.
15. Secundo infertur, non esse necessa-
rium, ut peccatum impoenitentise semper in-
cludat triplicem malitiam, contra triplicem
obligationem supra declaratam. Hoc facile
patet, imprimis quando hoc peccatum fit per
modum omissionis absque directo proposito ;
quia illa omissio non est peccatum, nisi pro
eo tempore, pro quo urget prseceptum poeni-
tentiee. Non est autem necesse ut illse tres
obligationes semper eodem tempore concur-
rant; nam pro aliquo tempore obligare po-
test ratio justitise, pro quo sola ratio cbarita-
tis per se non obligaret ; et tunc omissio illa
habebit tantum specificam malitiam virtuti
poenitentise contrariam ; contra charitatem
autem Dei, vel sui, solum erit eo gene-
rali modo, quo csetera peccata sunt contra
charitatem. A.t vero, si contingat illas tres
obligationes simulet pro eodem temporecon-
currere, ut maxime videtur contingere in ar-
ticulo niortis, non censeo inconveniens ad-
mittere tunc irnpoenitentiam habere tripli-
cem illam malitiam ; nam includit tres cir-
cumstantias diversarum rationurn, et contra
diversa praecepta propria et specitica, et per
se ac sigillatim obligantia. Atque hinc etiam
constat quid dicendum sit, quando impceni-
tentia est per propositum formale non poeni-
tendi ; nam inspiciendnm estpro quo tempo-
re velit quis non pcenitere ; nam si illud tem-
pus sit pro quo obligat solaratio justitise, ut
fortasse nunc est tempus quadragesimee, illa
voluntas tantum habebit unam speciem ma-
litioe. Sivero tempus illud esset pro quo con-
currerent et urgerent omnes illae obligatio-
nes, tunc concedo vohmtatem illam habitu-
ram tres malilias, ex quibus illa, quae est
contra justitiam, videtur magis propria et in-
trinseca, alise vero magis accidentariee el ex-
trinsecae.
16. Tertio colligitur, quid dicendum sit ad
inconveniens illatum de commissione cujus-
cunque peccati mortalis, quod nimirum prse-
ter malitiam propriam habeat semper tres
malitias contra tres alias obligationes. Dicen-
dum est enim, quoad malitiam injustitise,
seu injuriaa divinse, verum esse eam proprie
ac formaliter includi inquolibet peccato mor-
tali, ut apud me convincit argumentum fac-
tum, quia, si lex justitiae respectu Dei obligat
adsatisfaciendum, supponitinjuriam factam;
ergo multo magis obligaret, ut non fieret ;
heec autem lex specialis est, et ejusdem vir-
tutis ; ergo violatio ejus infert specialem ma-
litifim. Nec refert quod hsec circumstantia
generalis sit omnis peccati mortalis , quia
non est generalis tanquam illi addita, sed
tanquam constituens in esse peccati mor-
talis , ut sic ; nam objectum creatum per
se non sufficit ad peccatum mortale perfi-
cieudum. Denique haec eadem est malitia
aversionis, a qua peccatum mortale habet
specialem gravitatem suam. Quoad malitiam
verotontrariam charij^ati Dei, dicendum est,
per se loquendo ac regulariter, illam non es-
se in quolibet peccato mortali formaliter et
specifice distinctam a priori malitia injuriee
divinse, sed solum esse generalem circumstan-
tiam inclusam in omni peccato. Si vero con-
tingeret hominem peccare mortaliter eo tem-
pore, quo aliunde ex speciali titulo, et obli-
gatione charitatis Dei tenebatur Deum super
omnia diligere, tunc verum est peccatum il-
lud ex circumstantia temporis habere specia-
lem malitiam contra charitatem Dei; quia il-
la circumstantia non est generalis, sed valde
specialis, et habet propriam ac specificam de-
formitatem. Et ita servatur eadem proportio
cum doctrina data de peccato impoenitentiee,
ut facile ex dictis patet.
17. Addo vero, eos, qui negant speciale
praaceptum pcenitentias ad justitiam pertinens,
et admittunt illud ex sola Dei charitate, si
consequenter loquantur, concessuros esse,
in quolibet peccato mortali includi specialem
malitiam conlra charitatem Dei, quia tuncilla
malitia esset, quse primo constitueret pecca-
tummortale, utsic;etalia ratio facta de ra-
tione injustitice, tunc haberet locum in cha-
DISPUTAT.
ritateDei, quia tunc primaobligatio ad Deum
esset ipsius charitatis. Nunc autem non ita
est, et ideo non est similis ratio ; quia, cum
intervenit specialis obligatio justitiee, charitas
per se et immediate non obligat ad non fa-
ciendam injustitiam, sedsolum tanquam ge-
neraliter, vel virtualiter movens alias virtu-
tes; quanquam in aliquo speciali casuet tem-
pore ipsa etiam inferat suam specialem obli-
gationem.
18. Objectio. — Solmtur. — Denique ea-
dem proportione dicendum est de malitia
contra charitatem propriam ; nam per se
etiam, ac regulariter, non quoties homo mor-
taliter peccat, committit specialem malitiam
contra charitatem propriam, sed tantum ge-
nerali quadam ralione. At vero si in illo spe-
ciali tempore, pro quo obligat hominem pree-
ceptum charitatis propriee ad providendum
animse suse, et cavendum periculum eeternee
mortis^ ipse de novo mortaliter peccaret, ex
circumstantia talis temporis haberet pecca-
tum illud specialem malitiam, quia illa jam
non est generalis circumstantia, sed specialis,
addens peculiarem malitiam. Et ideo dixidu-
pliciter posse contrahi specialem malitiam ex
generali circumstantia, scilicet, vel directa in-
tentione agendo contra illam, vel eam vio-
lando in iJlo speciali tempore, pro quo,t.indu-
cit propriam obligationem, quia jamtunc non
sumitur ut generalis, sed ut specialis circum-
stantia; atque hoc modo doctrina data sem-
per et in omnibus cum eadem proportione
veraexistit.
19. Objectio. — Solvitur. — Dices : cur ra-
tio charitatis propriee non obligat hominem
semper et pro semper speciali obiigatione,
ut non se occidat spiritualiter, vel privet gra-
tia, sicut obligat aliquando ad reparandam
illam ? Respondetur, quia non semper est ho-
mini eeque necessarium esse in gratia, neque
eeque periculosum cadere ab illa. Unde, sicut
ex vi charitalis propriee non obligatur homo,
qui est in peccato, ad agendam statim pceni-
tentiam, etdeserendum illum statum, sed so-
lum quando vel extrema, vel gravis necessi-
tas ita urget, ut damnum fiat moraliter irre-
parabile, ita etiam ex hoc preeciso titulo cha-
ritatis propriee non inducit semper et omni
tempore specialem obligationem non peccan-
di, vel non amittendi gratiam, ita ut eo titulo
incurratur specialis malitia, sed tunc solum,
quando ratio, et tempus speciaJis necessitatis
occurrit.
XV. SECT. III.
301
SECTIO III.
Vtrum prceceptum pcenitentix nalurale sit, vel
positivum.
1. Pcenitentice prceceptum dimnum est. —
Opinio affirmans poenitentiam esse dejure na-
turce. — Certum est, ac per se notum,prse-
ceptum hoc divhmm esse; nam antiquius est
omni humano, imo hominum voluntates prae-
venit, ipsumque etiam Adamutn obligavit.
Denique per nullam humanam potestatem au-
ferri vel dispensari potest. Difficultas ergo
est, an sit divinum naturale, an vero sit po-
sitivum , et ex libera Dei voluntate ortum.
Quod enim prioris generis sit, videtur pro-
barij quia ante legem scriptam nulla fuerunt
preecepta divina positiva, propter quod tem-
pus illud dicitur fuisse legis naturee, in quo
tempore etiam hoc extitit preeceptum. Iteni
quia prsecepta justitia?. et cliaritatis naturalia
sunt proportionate, id est, preecepta justitiee
moralis et kumanee, et amicitiee etiam seu
benevolentiee connaturalis homini , ut sic,
connaturalia sunt etiam respectu humanee
naturee per se ac nude sumptee ; preecepta
autem justitiee, ac charitatis infusee ac divi-
nee connaturalia sunt homini, ut elevato per
gratiam ad finem supernaturalem. Preece-
ptum autem hoc pcenitentiee per se ac pri-
mario est preeceptum cujusdam justitiee in-
fusee, quee natura sua obligat ad resarcien-
dam injuriam Deo factam ; est ergo preece-
ptum illi connaturale. Idemque argumentum
cum proporlione fieri potest de charitate. At-
que eadem ratione, etiam si homo fuisset
conditus in puris naturalibus, et in eo statu
peccaret rnortalitei\, obligaretur, per se lo-
quendo, ad se convertendum in Deum, eique
satisfaciendum, ut posset; lunc autem pree-
ceptum illud non esset positivum divinum,
quia ille status in puris naturalibus non re-
quirit heec preecepta; fuisset ergo illud pree-
ceptum naturale; ergo eadem ratione in sta-
tu et ordine gratiee preeceptum pcenitentiee
supernaturalis est connaturale ipsi gratiee,
seu liomini, ut illustrato per fidem. Favetque
huic parti D. Thomas supra, q. 84, art. 7, ad
1, qnatenus ait, de jure naturali esse , quod
aliquis poeniteat de malis , quce fecit. Et in
eodem sensu, q. 86, art. 6, ad ultimum, dicit
sacramentum pcenitentiee aliquo modo fuisse
in lege veteri , quatenus pcenitentia, quee de
jure naturali est, aliquam determinationem
liabuit in ea lege , prout ipse etiam dixerat
DISPUTAT. XV. SEGT. III.
7, ad 2; ubi Cajetanus etiam natus est Mediua, Godic. de Poenit, tract. 1,
302
in q. 84, aft.
hoc sentit; et Solo, d. 14, q. 1, art. 7; et Ga-
no, relect. de Pcemt. , part. 3. Alii etiam
Scholastici ita loquuntur, ut Alensis, 4 part.,
q. 18, memb. 2, art. 3, § 2; Bonavent., in4,
d. 17, 2 part., art. 3, q. 2 ; Richard., art. 2,
q. 3 ; Major, q. 9 ; Marsil., in 4, q. 12, art. 1,
et q. 18. Idem tenet Vega, lib. 13 in Trident.,
c. 20, et Jacob. Latomus, in art. 3 contra
Lutherum.
2. Opinio affirmans csse de jure positivo.
— Contraria vero pars, scilicet praecepturn
hoc esse posiiivum, suadetur primo, quia
prsecepta naturalia in preeceptis Decalogi
continentur, vel formaliter, vel virtute ; hoc
autem prseceptum poenitendi in nullo pree-
ceptorum Decalogi continetur formaliter , ut
per se constat ; neque etiam potest per evi-
dentem consequentiam ex aliquo illorum col-
ligi, ut virtute in eis contineri dicatur ; ergo.
Secundo , prsecepta naturalia immutabilia
sunt , vel saltem secundum ordinariam le-
gem, et providentiam Dei non mutantur, seu
auferuntur ; sed hoc prseceptum poenitentise
mutabile est; potuit enim Deus non exige-
re ab hominibus formalem poenitentiam pec-
eatorum, sed sola dilectione contentus esse ;
potuit etiam per solam attritionem eos jus-
tificare, non praecipiendo contritionem. Jam
etiam in lege gratise facta est mutatio in hoc
preecepto ; nunc enim non obligat simpliciter
prseceptum contritionis , sicut antea obliga-
bat , nam si quis per attritionem cum sacra-
mento justificatus sit, jam non tenetur ad
contritionem; in quo non cum uno vel altero
homine dispensatum est, sed generali et or-
dinaria lege pro omnibus hominibus hujus
temporis id stabilitum est; ergo signum est
hoc prseceptum non fuisse absolute de lege
naturse. Tandem, vel lex naturalis obligat ad
actum poenitentise propter naturalem recti-
tudinem humanse voluntatis; et hoc non ,
quia ad hoc sufficeret cessatio a peccaudo, et
nova vita , seu propositum deinceps recte
operandi; nam sicut bonus habitus excludit
pravum, ita boni actus sufficiunt ad exclu-
dendam inordinationem , quse relicta fuit in
voluntate. Vel obligat propter satisfaciendum
Deo ; et hoc etiam non, quia nulla satisfactio
hominis, etiam ex gratia operantis, est sequi-
valens ; sed necesse est, ut illam Deus gratis
acceptet, quod non facit, nisi per aliquam le-
gem, qua suam voluntatem declarat; ergo
sine aliqua lege positiva Dei non potest in-
telligi obligalio hujuspreecepti. Atque ita opi-
q. 2, art. 2, post medium.
3. Tertia opinio inter utramque media, et
earum reco?iciliatio, vera censetur. — Inter has
sententias mediam viam tenendam censeo,
quse fortasse potest esse earum conciliatio.
Aliud est enim quserere, an obligatio satisfa-
ciendi Deo pro injuria illata per peccatum,
sit ex intrinseco naturali jure ; aliud vero,
an modus satisfactionis per formalem po?ni-
teutiam et contritionem oriatur etiam ex in-
trinseca rei natura, ideoque idem prseceptum
naturale, obligans ad satisfactionem, obliget
etiam ad talem satisfactionis modum, vel ne-
cessarium fuerit hanc determinationem esse
ex peculiari institutione divina.
4. Prmceptum satisfaciendi Deopro injuria
illata naturale esse. — Conclusio prima. — Oh-
jectio. — Solviiur. — [Cirea priorem partem di-
cendum censeo, prseceptum satisfaciendi Deo
pro injuria illata per peccatum,naturale esse,
satisfaciendi, inquam, quantum homini possi-
bile est , quia prsecepta non dantur de rebus
impossibilibus. Hanc conclusionem intendunt
prsecipue auctores prioris sententise. Et eam
non negat Medina , sed potius expresse eam
disiinguit et concedit. Et sufficienter proba-
tur argumentis primse sententise. Quorum
summa et ratio a priori est, quia omnis justi-
tia ad alterum , servata proportione, intrin-
sece et naturaliter obligat ad satisfactio-
nem injuria? illatse , quia obligat ad medium
constituendum in suo objecto, id est, ad sequa-
litatem resarciendam, quam injuria abstule-
rat. Dices : hac ratione probaretur, etiam in
puris naturalibus dari hoc naturale prsece-
ptum, quia peccatum in illo statu etiam esset
injuria Dei ; consequens autem videtur fal-
snm, quia satisfactio Dei est quid omnino su-
pernaturale, pertinens ad ordinem gratise.
Respondetur. quantum est ex vi peccati, eam-
dem obligationem oriri etiam in puris natu-
ralibus ; an vero tunc excusaretur homo pro-
pter impotentiarn , vel ad quid obligetur ho-
mo in tali statu ex vi talis prsecepti, consta-
bit ex dicendis.
5. Nullum actum peccatoris esse ex natura
sua sufficientem dispositienem pro injuria
Deo facta. — Conclusio secunda. — Girca poste-
riorem partem imprimis existimo, nullum ac-
tum, qui possit fieri a peccatore etiam per
auxilium gratise, esse ex se et ex natura sua
sufficientem satisfactionem pro injuria facta
Deo per peccatum. Hanc assertionem ponit
expresse Medina } et auctores citati in pric-
DISPUTAT. XV. SEGT. III.
ri sententia eam non negant , sed aliis locis tum possibile est
illam docent, ut latius ostendi, et probavi in
1 tom. 3 partis, disput. 4, et ideo bic plura
non addo. Atque binc infero, quamvis justitia
de se nata sit obligare ad condignam satis-
factionem, tamen iu preesenti casu vel non
obligare hominem, vel (quod perinde est) ex-
cusari bominem ab bujusmodi obligatione
propter impotentiam ; sicut inter homines ,
qui alterum occidit, ex vi justitiee obligaretur
ad vitam reparandam, si posset; tamen pro-
pter impotentiam non obligatur , seu excu-
satur.
6. Hominem graiia adjutum posse de con-
gruo satisfacere, et ad id teneri. — Conclusio
tertia. — Qui alteri damnum intulit, tenetur
illud resarcire in lonis ejusdem ordinis. —
Ulterius vero dico, quamvis non possit homo
condigne satisfacere, tamen excitatum et ad-
jutum divina gratia, posse aliqualiter seu
imperfecte, seu de congruo, ut vocant, satis-
facere , ac proinde ad bujusmodi satisfactio-
nem, supposita possibilitate, obligari ex lege
connaturali ipsimet gratioe. Priorem partem
suppono ex dictis in primo tomo, loco ci-
tato. Et ex bac priori parte sequitur manifeste
posterior (supposita prima assertione), quia
ex vi ejusdem legis justitiee, qua obligatur
bomo ad condignam satisfactionem , si potest
eam exbibere, obligatur etiam, si non possit
integram, saltem eam, quampossit, exhibere,
preesertim si servetur aliqua proportio in eo-
dem genere seu ordine rerum. Hoc addo, ut
abstineam ab illa queestione, an teneatur quis
satisfacere , vel restituere damnum in bonis
superioris ordinis per bona inferioris ordinis,
quando non potest facere per bona ejusdem
ordinis. Qnamvis enim probabile sit etiam
tunc teneri bominem ad satisfaciendum prout
potest, infamiam, verbi gratia, pecuniis com-
pensando, multo tamen certius est dari banc
obligationem in bonis ejusdem ordinis, etiam-
si ineequalis et insufficiens futura sit. Ut si
quis alium infamavit, licet non possit integre
infamiam tollere, si tamen potest minuere,
vel efficere ne augeatur, tenetur id facere.
Et qui alteri contumeliam fecit, quamvis non
possit integre reparare honorem, tenetur ta-
men quod in se est facere ad exhibenda signa
honoris, quibus prior injuria, prout fieri po-
terit, resarciatur. Et ratio omnium est, quia
justitia, quee obligat ad eequalitatem facien-
dam integre, si possibilis est, consequenter
vel a fortiori obligat ad faciendam illam ex
parte, seu ineequalitatem minuendo, quan-
303
Sic igitur in preesenti ea-
dem proporlione judicandum est de satisfac-
tione Deo exhibeuda ; nam bomo peccandOj
quamdam contumeliam Deo intulit, contra
ejus honorem et dignitatem ultimi finis; et,
quamvis non possit condigne salisfacere, po-
test tamen per auxilium gratiee ad Deum
converti, seque totum illi submittere, eumque
ut ultimum finem , quantum potest, hono-
rare ; quse. satisfactio licet imperfecta sit ex
parte hominis, tamen ex parte ipsius Dei me-
rito dici potest esse in bonis ejusdem ordinis.
Tenetur ergo bomo, ex naturali lege justitiee
ad Deum, illam exhibere. Et confirmatur in-
ductione, seu exemplis non dissimilibus. Non
enim potest homo condignas Deo agere gra-
tias pro beneficiis acceptis , debet tanien re-
ferre quas potest. Item non potest tribuere
Deo adorationem , et cultum condignum tan-
tee majestati; tenetur tamen, prout potuerit,
colere. Sic igitur dicendum est in preesenti
de satisfactione pro peccato ; est enim hic
quidam honor, seu cultus Deo debitus spe-
ciali quodam et quodaramodo magis rigo-
roso titulo justitiee, ratione injuriee illatee.
An olligatio satisfaciendi Deo ex natura rei
sit determinata ad formalem acium contri-
tionis.
7. Pmnitentiam ex divina ordinatione esse
'Droportionatam ad satis faciendum Deo. —
Conclusio quarta. — Adhuc vero superest de-
clarandum , an heec obligatio satisfaciendi
Deo ex natura rei absque alia ordinatione di-
vina sit determinata ad formalem actum pce-
nitentiee , seu contritionis. Duos enim actus
in superioribus distinximus. Unus est volun-
tas satisfaciendi, quee est veluti intentio seu
actus imperans; et de hoc actu manifestum
est cadere sub obligatione dictae legis natu-
ralis absque alia speciali ordinatione divina,
si in preedicta abstractione et generalitate su-
matur. Alius actus est formalis detestatio ac-
tus peccati per contritionem, quee est veluti
actus imperatus, ipsaque satisfactionis exhi-
bitio ; et de hoc actu inquirimus, an lex ipsa
justitiee, quee ex se obligat ad satisfaciendum
Deo, obliget etiam ad satisfaciendum tali mo-
do, seu per talem actum. Etad hoc dicendum
est ultimo, hunc quidem actum ex se et na-
tura sua esse valde proportionatum ad hanc
satisfactionem exbibendam, absolute tamen
non esse simpliciter necessarium absque spe-
ciali ordinatione divinee voluntatis, determi-
nantis talem satisfactionis moclum. Priorpars
304 DISPUTaT. XV
ssepe tradita est in superioribus, cum osten-
deremus honestatem, utilitatem et necessita-
tem actus pcenitentiee. Nam iile actus est pro-
portionatus ad satisfaciendum pro injuria,
qui est etiam aptus ad obtinendam veniam ;
sed nullus est actus aptior ad veniam impe-
trandam, quam detestatio et dolor de injuria
illata, maxime si procedat ex vero affectu ad
eum, qui injuriampassusest; estigiturinactu
contritionis ex se, et ex natura sua, magna
proportio ad lianc satisfactionem exbiben-
dam. Quod vero non sit absoluta necessitas sine
Dei ordinatione (quod in altera parte diceba-
mus) probant, ut opinor, sufficienter argu-
menta secundee sententiae; et ex solutionibus
argumentorum prioris opinionis magis con-
firmabitur,et declarabitur.Ac deniquenullum
est principium simpiiciter necessarium ex vi
eequitatis justitiee etiam infusee et supernatu-
ralis, ex quo necessaria consecutione inferri
possit, justitiam ipsam per se obligare ad sa-
tisfaciendum per hunc actum.
8. Quorumdam responsio. — Rejicitur. —
Dicunt aliqui, bunc actum perse et vi sua ex-
pellere peccatum absque alia acceptatione
Dei, atque ita ex se tollere incequalitaiem et
reparare eequalitatem ; ac propterea justitiam
ipsam de se ad illum obligare. Sed hsec res-
ponsio et falsum assumit, ut in citato loco
primi tomi ostendi, et male infert ; quia, si
ille actus esset sufficiens ad illum effectum^
etiam actus solius dilectionis per se sufficeret;
ergo ex sola natura rei non potest oriri obli-
gatio ad formalem actum pcenitentiee, seu
contritionis. Quando enim ex duobus actibus
alter sufficit ad integram satisfactionem fa-
ciendam, neuter eorum determinatecadit sub
prseceptum satisfaciendi, neque ambo simul,
sed unus vel alter arbitrio satisfacientis. At-
que boc a fortiori procedit in satisfactione
imperfecta; nam quandosatisfactio est sequa-
lis, magis esse solet ex natura sua determi-
nata ad unum vel alium modum ; quando ve-
ro est de se insufficiens, modus satisfactionis
magis pendere solet ex voluntate ejus, cui fit
satisfactio,quiadebet illa esse contentus. Cum
ergo ad boc non cogalur ex vi satisfactionis,
quia insufficiens est, oportet ut sit ex aliqua
libera pactione vel ordinatione. Ita ergo est
in prsesenti; nam, cum satisfactio hominis ad
Deum ex se sit insufficiens, nullus modus sa-
tisfactionis est de se determinatus tanquam
necessarius, sed quem Deus ipse determinaf,
seu quo vult esse contentus.
9. Corollarium. — Atque hinc fit, hoc prse-
SEGT. 111.
ceptum contritionis.in particulari non ita esse
naturale, ut excludat omnem Dei determina-
tionem aut ordinationem, sed esse naturale
formaliter (ut sic dicam) quoad rationem sa-
tisfactionis; at vero materialiter quoad talem
modum satisfactionis esse ex divina ordina-
tione; utrumqueenim horum satis constat ex
dictis. Non deerit fortasse quispiam, qui,
etiam circa talem modum satisfactionis per
contritionem, preeceptum ab institutione seu
ordinatione distinguat, et praeceptum dicat
esse naturale, supposita ordinatione Dei, qua
declaravit se velle talem modum satisfactio-
nis, et nulla alia fore contentum. Hsec enim
duo possunt intelligi formaliter diversa.Aliud
est enim designare hunc modum satisfactio-
nis, ut unicum sibi placitum, aliud vero obli-
gare ad illum exhibendum. Dicetur ergo il-
lud prius pendere ex libera Dei voluntate et
determinatione ; et hanc solam reddi posse
causam, ob quam nuncsit necessarius actus
formalis contritionis preeter actum amoris, et
neuter per se sufBciat ; facta autem illa divina
determinatione, obligationem statim oriri ex
natura rei, ex ipsa lege justitiee. Juxta quam
considerationem dicitur etiam necessitatem
preecepti in hoc particulari actu oriri ex ne-
cessitate medii, et hanc fuisse voluntariam
Deo ; illa vero supposita, necessitatem preece-
pti esse omnino naturalem. Hic modus di-
cendi probabilis est, et fortasse est intentus
ab auctoribus prioris opinionis. Nihilominus
tamen non videtur necessarium heec tam
scrupulose distinguere, quia vix potest con-
cipi, ut hsec ordinatio, quee necessitatem me-
dii inducat, a preecepto preescindatur, ut la-
tius infra ostendam, tractando de preecepto
confessionis.
10. Satisfit rationihus primcG opinionis. —
An in lege naturce fuerit facta determinatio
pcenitentice ex instiiutione positiva. — Ad ra-
tiones igitur priorisopinionisrespondetur, ut
hoc preeceptum a principio fuerit in lege na-
turse, satis esse quod sit preeceptum naturale
modo explicato; nec ratio, aut lex naturalis
justitiee plus ostendit; nam lex justitiee non
dat homini potestatem satisfaciendi, sed
vel supponit illam, vcl, si heec desit, solum
potest preecipere eam satisfactionem, quam
alter rationabiliter exigit. Petiturtamen inil-
lis rationibus, quomodo potuerit in lege na-
turee lex ipsa justitiee ad Deum obligare de-
terminate ad hunc actum, cum in illo statu
nulla fuerit determinatio facta ex peculiari
institutione positiva. Respondetur etiam tunc
DISPUTAT.
factara esse determinationem illam a Deo ;
nam sicut Deus revelavit Adae alia ad salu-
tem necessaria, ita etiam revelavit hanc
suam voluntatem, et determinationem, quae
ad posteros per traditionem manavit. Alque
ita illa veritas , quam Christus praedicavit :
Nisi pcenitentiam egeritis, omnes simul per-
ibitis,<x principio fuit intimataAda4, semper-
que fuit a fidelibus credita; sicut enim sem-
per fuit Deus propositus fidelibus, ut justifi-
cator et remissor peccatorum , ita etiam fuit
propositus modus et via justificationis per
poenitentiam ; et inde fuit cognitio hujus
veritatis per continuam traditionem a patri-
bus ad filios usque ad tempus legis scriptae
conservata. In qua, inter alia praecepta mo-
ralia, hoc saepe traditum fuit, ut constat ex
supra adductis, cum ageremus de necessitate
medii poenitentiae. Imo et per cseremonialia
prsecepta aliquam determinationem accepit,
quantum admodum poenitentise exterioris et
siguificationem interioris poenitentiae. Et hoc
est, quod intendit D. Thomas in locis ad«
ductis.
11. Commune dictum exponitur. — Qnod
ergo communiter dicitur, in tempore legis
naturae ante legem scriptam non fuisse data
aliqua specialia praecepta positiva, nec deter-
minationem praeceptorum naturalium , sed
hanc relictam esse hominum dispositioni,
hoc, inquam, intelligendum est praecipue de
actibus externis, et quoad particulares csere-
monias sacrificiorum et sacramentorum, ut
in superiori tomo latius declaravi. At vero
quoad interiores actus , quamvis non fuerint
prsecepta positiva, sed connaturalia ipsis vir-
tutibusfidei, spei, charitatis, poenitentise, etc,
negari non potest , quin fuerit aliqua deter-
minatio talium actuum , quoad materiam
eorum , ut patet in spe , quse determinata
fuit ad sperandam a Deo justitiam, remis-
sionem peccatorum , et praemium bonorum
operum ; quae spes supponit aliquam pro-
missionem et ordinationem Dei ex libera
ejus voluntate pendentem. Sic ergo poeniten-
tia , et ejus obligatio supponit ordinationem
Dei exigentis satisfactionem pro peccato per
poenitentiam , et non promittentis aliter re-
missionem ejus.
12. Quid si Deus nuttam determinationem
adhiberet , sed tantum declararet se peccatis
offendi. — Tunc maneret obligatio diligendi
Deum super omnia, et faciendi aliquid cum
auxilio gratiw. — Non tamen ad formalem ac-
tum poznilentice. — Sed quid , si fingamus
xxu.
XV. SECT. lil. 305
Deum nullam determinationem adhibere huic
satisfactioni pro pcccato, neque promittere
remissionem ejus propter poenitentiam, vel
propter alios actus, neque atiquid de toto hoc
negotio hominibus revelare, nisi hoc solum ,
quod ipse peccatis offenditur , et ideo illa
gravissime punit, quamvis non deneget auxi-
lium peccatoribus, ut convertantur, et vitam
mutent, sibi nihilominus integrum relinquens
eis remittere, vel non remittere peccatum
pro suo arbitrio ? numquid in eo casu tenere-
tur homo poenitentiam agere, etiamsi non
esset certus de fructu ejus quoad remissionem
peccati? Videtur enim adhuc manere posse
talem obligationem. Sicut inter homines, qui
alterum affecit tali injuria, ut non possit con-
digne pro ea satisfacere, quamvis non sit cer-
■ tus alium acceptaturum suam imperfectam
satisfactionem, nihilominus tenetur, quantum
in se est, facere ad illam exhibendam, petendo
veniara , vel alio siraili modo. Ergo similiter
respectu Dei teneretur homo facere quod in
se est, etiamsi non esset cerlus acceptaturum
Deum ipsius poenitentiam. Quod si hoc ita
est, melius intelligitur hoc praeceptum esse
omnino naturale , inducens obligationem ,
etiamsi non praecedat promissio, seu inslitu-
tio Dei de poenitentia acceptanda, aut specia-
liter postulanda. Respondeo imprimis, illam
hypothesim esse praeter ordinariam providen-
tiam Dei in quolibet statu et lege ; semper
enim fuit posnitentibus necessaria firma spes
obtinendi veniam, si veram agant poeniten-
tiam ; cujus spei necessarium fundamentutn
est certa fides de venia peccatorum prae-
standa veram poenitentiam agentibus; quce
fides supponit promissionem; seu determi-
nationem divinae voluntatis hominibus pa-
tefactam. Est ergo illa hypothesis praeter
ordinariam providentiam, pro quocunque
statu, etiam legis naturae. Imo etiam est
praeter naturam talium actuum supernatu-
ralium , et praeter id, quod est maxime
consentaneum divinae bonitati , ut late in
citato loco prinri tomi declaravi. Nihilominus
tamen illa hypothesis utilis est ad melius de-
clarandum , quo modo hoc praeceptum mtu-
rale sit. Et ideo illa admissa, dicendum cen-
seo , adhuc manere obligationem diligendi
Deum super omnia, quia haec est maxime
connaturalis et homini, et gratiae, et per sese
conveniens , etiam seclusa necessitate pec-
cati. Est itera per se necessaria ad divinam
amicitiam , et ad recte instituendas , et diri-
gendas humanas actiones. Verisimiie etiara
20
306
DISPUTAT. XV. SECT. III.
est futuram fuisse tunc obligationern faciendi
aliquid ex parte hominis cum auxilio Dci, ad
obtinendam reconciliationem cum Deo , et
satisfaciendum illi prout posset, ut probabili-
ter suadet ratio facta; et prseterea, quia non
semper necessaria est certitudo effectus, seu
consecutionis finis , ut homo teneatur causas
applicare seu media adhibere, sed sufficit in-
terdum probabilis spes. Quo modo obligatur
homo ssepe ad petendum a Deo, etiamsi non
sit certus se consecuturum quod pelit. Ergo
idem potest intelligi in prsedicto casu. Non
esistimo tamen tunc futuram fuisse obliga-
tionem specialem exercendi formalem actum
pcenitentise , qui est contritio et detestatio
peccatorum ; quia licet homo teneretur pro-
curare reconciliationem cum Deo , ad quam
spectat iile primus actus virtutis poenitentise,
qui est voluntas expeilendi a se eulpam, ni-
hilominus non teneretur existimare hunc ac-
tum dolendi de peccato esse sibi necessarium
ad illum effectum, et posset probabiiiter cre-
dere actum diiectionis sibi sufficere. Item
posset adjungere instantem petitionem ve-
nise, et propositum melioris vitse ; ergo nul-
lum est sufficiens principium , unde posset
concludi tunc prsecisa obligatio ad illum ac-
tum, sed tantum utilitas, vei congruitas. At-
que ita magis constat hoc praeceptum contri-
tionis, ut sic, quamvis naturale sit, non in-
surgere, donec Deus destinet illum actum, ut
necessarium ad eam satisfactionem , quam
ipse pro peccato postulat.
13. Quidinstatu purm naturce. — Tandem
ex his inteiligilur , quid dicendum esset in
statu purse naturse (nam hoc etiam in argu-
mentis prioris sententise postuiatur); cum ea-
dem enim proportione loquendum est. Nam
etiam tunc teneretur homo de se ad satisfac-
tionem pro peccato exhibendam prout posset,
et ad expellendum a se peccatum, si aliqua
viaidassequi posset. Probabile namque est,
quod in eo statu pertineret ad providentiam
Dei, naturse et fragilitati hominum accommo-
datam, ordinare aliquem modum, quo pos-
set homo veniam peccati impetrare, sive per
amorem naturalem Dei, et dolorem peccati
illi proportionatum, sive etiam per alios ac-
tus. Quamvis enim hoc genus providentise
non possit habere locum, sine aliqua liberali-
tate. et gratuito beneficio Dei , nihilominus
non excedit suavem Dei providentiam, natu-
rsehominis consentaneara etiamproillo statu.
Necessarium tamen esset, ut homini consta-
ret aliqua via de tali voluntate et determina-
tione Dei ; et tunc sine dubio teneretur ex vi
naturalis legis justitiae ad eam satisfactionem,
vel dispositionem prsestandam, quam Deus
designaret. Et verisimile est, naturalem poe-
nitentiam peccati aptissimam fuisse futuram
in illo statu ad hunc finem seu effectum. Si
tamen Deus specialiter illam non designaret,
nec de remissione ;peccati aliquid hominem
docuisset, sed solum naturali discursui illum
reliquisset, non video unde possit sufficien-
ter colligi pro tali statu naturale prseceptum
poenitentise formalis ; quia etiam tunc posset
existimari sufficiens diiectio, et petitio ve-
nise, etc.
14. Satisfit argumentis secundm opinio-
nis. — Solutio ad primum. — Rejicitur. — Yera
solutio. — Argumenta secundse opinionis pro-
cedere possent contra ea quse diximus in pri-
mo puncto ; et ideo illis satisfaciendum est.
Circa primum ergo argumenlum Vega, lib.
13 in Trident. , c. 20 , laborat , ut hoc
prseceptum revocet ad aliquod ex prseceptis
Decalogi, et tandem dicit reduci ad quintum
preeceptum non occidendi ; quia, si homo
tenetur alios non occidere, multomagis seip-
sum ; et si tenetur non se occidere corpora-
liter, multo magis spiritualiter. Sed non pla-
cet, tum quia est reductio nimis remota et
metaphorica ; et eodem modo dici posset illo
prsecepto obligari hominem ad non peccan-
dum mortaliter, ne se spiritualiter occidat.
Tum etiam, quia hoc modo non explicatur
hoc praeceptum, ut continens justitiam ad
Deum, sed charitatem ad seipsum. Unde si-
mili modo faciiius reduci posset ad idem, vel
ad septimum prseceptum Decalogi, quatenus
continent justitiam ad alterum, ad quam
spectat satisfacere unicuique pro offensa il-
lata. Veritas tamen est, non oportere., ut om-
nia specialia preecepta legis naturee in Deca-
logo contineantur. Quod recte notavit Cano,
dict. relect. de Pcenit., p. 3. Sufficit enim, ut
ex principiis naturaliter notis colligatur, vel
certe ut ad ipsamet principia pertineat. Sic
enim prseceptum dilectionis Dei, vel proximi.,
ut est speciale, non continetur formaliter in
mandatis Decalogi, sed est potius principium
etradix illorum. Aliavero sunt prsecepta ma-
gis particularia, quse ex prseeeptis Decalogi
pcr consequentias deducuntur. Prseceptum
ergo pcenitendi, seu satisfaciendiDeo pro pec-
cato, radicaliter quidem continetur in prsece-
pto dilectionis Dei; formaliter vero est quse-
dam lex naturaiis justitise, quse reduci potest
ad prseceptum colendi et honorandi Deum.
I
DISPUTAT.
15. Solvitur secundum argumenlum. — Cir-
ca secundura argumentura Medina supra
concedit hoc proeceptum contritionis non esse
ita naturale, quin dispensabile sit. Verura-
tamem, licet res ipsa, quam docere intendit,
vera sit, modus tamen loquendi est impro-
prius. Obligatio ergo satisfaciendi Deo pro
injuria illata est naturahs, ut non possit in
eam cadere dispensatio magis quam in alia
naturalia prsecepta, quia non habet minus in-
trinsecam bonestatem . Nihilominus tamen
potest Deus cedere juri suo et remittere of-
fensam sine uila hominis satisfactione ; et
tunc quidem cessabit obligatio in homine,
non tamen propter dispensationem, sed pro-
pter materiee mutationem. Sicutinterhomines
potest unus remittere offensam sine satisfac-
tione alterius, in quo statim cessat obligatio,
non quia alius dispenset, sed quia materia
satisfactionis tollitur. Simili etiam vel faci-
liori modo posset Deus non designare con-
tritionem ad hanc satisfactionem, sed aliis
actibus esse contentus ; ettunc cessaret etiam
obligatio contritionis, non quidem propter
dispensationem, sed proptermutationem ma-
teriae ; jam enim ostensum est praeceptuni
illud per se ac nude sumptum non obligare
ad contritionem, sed solum supposita deter-
minatione divina designante talem actum ad
suam satisfactionem. Et hoc fortasse modo
nunc facta est mutatio in necessitate contri-
tionis, ut postea dicemus ; hujusmodi autem
mutationon repugnat naturalipraecepto, quia
proprie non fit in ipso, sed in materia ejus.
16. Circa tertium argumentum imprirais
dicitur, pcenitentiam non solum esse neces-
sariam propter tollendam inordinationem
aversionis, quse est respectu Dei ; sed etiam
ad tollendam inordinatam conversionem ad
creaturam, quse etiam manet per modum
habitus,quandiupeccatum nonremittitur. Est
enim considerandum, peccatum posse relin-
quere in voluntate inordinationera naturalem
quasi physicam, quee consistit, vel in priva-
tione habituum virtutum, vel in inclinatio-
ne liabitus mali, vel alterius pravee disposi-
tionis per peccatum acquisitae ; et hsec inor-
dinatio tolli posset sine formali pcenitentia,,
ut argumentum probat. Hoc tamen procedit
ex hypothesi, quod homo faciat actus bonos
sufficientes ad comparandam virtutem acqui-
sitam, vel tollenda preedicta impedimenta ,
antequam deleatur peccatum. Quee supposi-
tio aliunde habet difficultatem, quia liomo
sine gratia non potest operari virtutera ; sed
XV. SECT. III. 307
hoec difficultas extrinseca est, possetquc ho-
mini dari tale auxilinm sufiiciens, absque re-
missione peccati, ad illos actusefficiendos. Ac
dcnique ibaconditionalis vera est, quodsi ta-
les actus fiant, tollunt hujusmodi defectum,
quia hoec inordinatio non pertinet ad esse
peccati, sedpotest tolliillo manente, et potest
manere illo ablato, ut per se notum est. Aliam
ergo inordinationem moralem reJinquil pec-
catum in ordine ad creaturam , quam per
peccatum mortale plus homo dilexit quam
Deum ; et hsec non potest tolli nisi per pceni-
tentiain, sicut neque ipsum peccatum, quia
peccati macula utramque inordinationem in-
volvit, conversionis et aversionis, et injuria
Deo facta utramque etiam involvit, et ideo
neutra illarum tollitur nisi per pcenitentiam ,
seu contritionem. Nihilominus tamen fate-
mur, argumentum illud recte probare hanc
necessitatem pcenitentise vel contritionis in
particulari non posse colligiex sola rei natu-
ra,sedsupposita solum divina determinatione,
ut declaratum est.
SECTIO IV.
Utrum prxceptum poenitentix semel tantum in
vita obliget.
1. Quoties liomo post pcenitentiam peccat,
tenetur iterum conteri. — Potest b.33c qusestio
intelligi circa eadem, vel circa diversa pec-
cata. Et prior sensus est formalis atque in-
tentus ; nec in posteriori est aliqua difficul-
tas. Nam certura est, quoties homo post con-
tritionera priorum peccatorum iterum pec-
cat, iterum obligari ad pcenitentiam ; sicut
quoties furatur, tenetur restituere, cum sit
similis inaequalilas, ex qua consurgit obliga-
lio justitice. Ad hoc enim supponimus pceni-
tentiam hoc modo esse iterabilem, sernper-
que posse habere eumdera effectum, quod
supra demonstratum est. Solum posset quis
dicere, esse liberum homini, quamvis peccata
multiplicet, eorum pcenitentiam differre, ut
de omnibus unam contritionem, et satisfac-
tionem exhibeat in fine vitse ; atque hoc mo-
do semel tantum obligari ad contritionem,
etiam circa diversa peccata. Sed de hoc pos-
tea videbimus, an scilicet sit licita homini
tantadilatio; tamen illa posita, jamtuncmul-
ta peccata accipiuntur per modum unius in-
tegri debili, et non per modum plurium, pro
quibus sigillatim satisfaciendum sit.
308
blSPUTAT.
An circa eadem peccata pcenitentia semel
tantum obliget in vita.
2. Ratio duMtandi. — Ratio ergo duLitan-
di esse potest, quia homo per poenitentiara
semel exhibitam non satisfacit condigne ; ergo
adhuc manet in illo obligatio amplius satisfa-
ciendi, vel pcenitendi. Item, quia ratione cu-
juscunque peccati morlalis tenetur homo ad
contritionem eliciendam ; contingit autem
hominem post multa peccata unam de omni-
bus habere contritionem ; ergo non est veri-
simile per illam semel exhibitam satisfacere
huic preecepto. Tenetur ergo saltem toties
contritionem elicere, quoties mortaliter pec-
cavit. Tandem, si aliqua esset ratio, ob quam
semeltantumobligat hoc prseceptum, maxime
quia per contritionem semel habitam pecca-
tum remittitur, et de peccato semel remisso
non teneturhomoampliusconteri; at hocpos-
terius falsum est, quia seepe tenemur de pec-
cato remisso contritionem habere, ut supra
diximus de peccato remisso per solum amo-
rem absque formali poenitentia ; et in lege
gratiee, quamvis peccatum sit remissum per
sacramentum confessionis cum sola atlritio-
ne, adhuc tenetur homo ad contritionem ha-
bendam ; quia, cum preeceptum contritionis
sit naturale, et ad perfectionem internee jus-
litise pertineat, non est verisimile fuisse sub-
latum in lege gratiee; fuissetautemsublatum
si non obligaret saltem post confessionem.
3. Prima opinio. — In hac re fuit opinio
Theologorum antiquornm dicentium hoc prae-
ct-ptum seepius obligare, quoties scilicet pec-
cata practice memoriee occurrunt, etiam post-
quam remissa sunt. Ita tenet Alex. Alens., 4
part., q. 68, memb. 2, alias q. 17, memb. 2,
art. % §2; Bonav. in 4, d. 16, art. 3, q. 2 ;
Rich., d. 14, art. 9, q. 1 ; et ibi Gabr., q. 3 ,
art. 3 ; et Palud., d. 17, q. i, art. 3, ubi id
insinuat D.Thom., q. 3, art, i, queestiunc. 4.
Qui tamen non simpliciter loquitur, sed sta-
tim addit : Prcecipue si occurrat articulus
mortis, vel alia necessitas. Eamdem opinio-
nem tenet Sylv., verb. Contritio, q. 2; Vi-
guer., in Sum., c. 16, § 4, vers. 11. Citantur-
que in hujus sententiee favorem nonnulli an-
tiqui Doctores dicentes, pcenitentiam in hac
vita debere esse perpetuam, Deumque, licet
hominem a culpa solvat, obligare illum ad
perpetuam peccati detestationem, ut ab Hug.
de S. Vict. insinuatur, lib. 2 de Sacram., p.
14, c. 1 ; et Isidor., lib. 2 de Summo bono ;
et Aug., lib. de Vera et fals. pcenit., c, 13. A
XV. SECT. IV.
quo ratio hujus necessitatis insinuatur ex il-
lis verbis Joan. 8, ubi Christus ad adulteram
dixit : Vade, et anipliusjam noli peccare. In
quibus expendit Augustin. non dixisse Domi-
num : Ne pecces, sed , nec voluntas peccandi
in te oriatur. Et subdit : Quod quomodo serva-
Mtur, nisi dolor continue in pcenitentia cus-
todiatur ? Hoc enim intelligi non potest de
continnitate physica ; ergo debet intelligi de
morali proportionata materiee, et rei, de qua
agimus. Heec autem esse videtur, ut quoties
homo practice de peccatis cogitat, ea detes-
tetur ; quia necesse est, tunc habere aliquem
actum voluntatis circa illa peccata ; alioqui
(aitGabr.), videreturhomo illa parvi pendere,
vel in ea tacite consentire, aut se exponere
periculo consentiendi. Ut ergo eorum com-
placentiam omnino non admittat , tenetur
talium peccatorum contritionem habere. Et
hoc esse videtur, quod Augustin. dixit: Quod
quomodo servaMtur, scilicet, ut voluntas pec-
candi non oriatur, nisi dolor continue in pce-
nitentia custcdiatur?
4. De illa judicium fertur. — Pcenitentia
perpetua duplex, positiva et negativa. — Pce-
nitentia negativa semper habenda, ex negativo
prcecepto. — Heec tamen opinio proprie et in
rigoreintellecta, ut sonat,vera non est. Unde
advertendum est ex D. Thoma supra, post
peccata remissa, duobus modis posse intelligi
poenitentiam esse perpetuam : uno modo ne-
galive, quia talis pcenitentia nec displicere,
nec retractari decet, et ideo censetur perpe-
tuo manere, vel in habitu, vel secundum mo-
ralem rationem , quatenus homo censetur
moralitermanere ineavoluntale, quam semel
habuit et nunquam retractavit. Alio modo di-
ci(potest pcenilentia perpetua positive et actua-
liter, quia videlicet semper tenetur homo ac-
tus contritionis habere congruis temporibus
de eisdem peccatis. Priori modo verissime di-
citur, pcenitentiam debere esse perpetuam ex
vi preecepti ejus, non quidem affirmativi, sed
negativi. Quod duplicem obligationem indu-
cit : una est, ut nunquam displiceat pceniten-
tia, sen contritio prius habita ; est enim talis
displicentia intrinsece mala, et huic virtuti
specialiter repugnans, eo quod sit quidam
contemptus ipsius poenitentiee , et virtualis
complacentia in injuria Dei. Alia obligatio
est nunquam complacendi iterum in pecca-
tis, quee semel displicueie, seu, ut nunquam
homo similia velit ; nam hoc repngnat pro-
posito non peccandi de ceetero, quod in con-
tritione includitur. Unde, si ilia complacen-
DISPUTAT. XV. SEGT. IV
309
tia in peccato prius detestato haberetur de
illo, quatenus est injuria Dei, esset forraalis-
sime contraria poenitentise, et speciale pec-
catura illi proxime repugnans; si autem ha-
beatur illa complacentia vel voluntas peccati
(de quo prius est pcenitentia acta) solum sub
specifica ratione ejus, scilicet, ut est adulte-
rium, vel furtum, sic preeceptum negativum
non habendi talem actum semper spectat ad
specialem virtutem, cui tale peccatum con-
trarium est ; generaliter autem etiam spec-
tat ad virtutem pcenitentise, quatenus prohi-
bet omnem injuriam Dei. Atque hoc sensu
locuti sunt antiqui Patres de perpetuitate
poenitentise ; quamvis etiam significent aliucL,
quod infra explicabimus.
5. Pcenitentia positiva non semper ftaben-
da quoties peccata recogitantur. — Posteriori
autemmodo necesse non estpcenitentiam per-
petuam esse in eo sensu, ut necessarium sit
quoties peccata recogitantur, circa illa for-
malem actum pcenitentise aut displicentise
exercere ; nullum enim tale extat prseceptum
affirmativum poenitentise, ut recte sensit D.
Thomas supra, q. 84, art. 8 et 9, et ibi etiam
adnotavimus, et Cajet. ibid. et 1 tom. Opusc,
tract. 17, q. 1 ; Medina, Cod. de Poen., q. 6,
dub. 2; Soto, d. U, art. 9, et d. 17, q. %
art. 6; Navarr., in Sum., cap. 1, num. 22, et
alii sectione seq. citandi. Ratio vero est, quia
nullum est principium, ex quo talis obligatio
vel prseceptum sufficienter colligatur ; unde,
cum gravissimum onus imponat hominibus,
non est sine fundamento asserendum. As-
sumptum declaratur; nam quod hoc praece-
ptum non sit positivum, ornnes pro comperto
habent ; quia humanum esse non potest, cum
agamus de obligatione per se ad actum mere
interiorem ; nec divinum est, cum nec scri-
ptum sitj neque speciali traditione receptum.
Quod vero nec naturale sit, patebit facile sol-
vendo fundamenturn contrarise sententise. Di-
recte vero ita ostenditur : quia vel hsec obli-
gatio est per se ad ipsam recogitationem
peccatorum dolorosam, ut sic dicam; et hoc
non, ut in sequenti puncto ostendam; velest
solum quasi per accidens, ob recogitationem
peccatorum, quse supponitur. Quo sensu vi-
dentur loqui citati Doctores. Et hoc etiam
dici non potest, quia sola recogitatio peccati
nou habet, unde inducat hanc positivam ob-
ligationem eliciendi novum dolorem talis
peccati. Nam, vel hsec oblgatio esset pure,
ac per se solnm propter actum pcenitentise ;
et hoc non, quia non tenetur homo, quoties
de aliquo objecto cogitat, habere in volun-
tate actum illi objecto proportionatum, sed
potest vel nullum habere, vel solum habere
voluritatem cogitandi de tali objecto ; ut
quando homo cogitat de Deo, non statim te-
netur illum super omnia amare, ex vi solius
cogitationis; vel si de beatitudine cogitat, non
statim tenetur elicere actum desiderii , vel
spei illius. Quse enim fingi potest ratio hujus
obligationis per se, et ex vi solius cogita-
tionis ? Vel illa obligatio est quasi per acci-
dens, quatenus illa detestatio necessaria vi-
detur ad vitandum novum aliquod peccatum
per contemptum pcenitentise, aut complacen-
tiam pcccati recogitati; et hoc etiam moraliter
loquendo ac regulariter non ita est , tum quia
semper suppetit aliud remedium, vel diver-
tendi cogitationem ad alia objecta honesta,
in quo nullus esl contemptus pcenitentise, sed
solum qusedam negatio seu simplex non usus
illius, et potius est ille quidam contemptus
talis peccati ; et interdum solet esse hoc re-
medium contra tentationes, ut et peccatum
ipsum, et qui ad illud excitat, parvi pendi
videatur ; vel etiam est sufficiens remedium
habere simplicem voluntatem nolendi com-
mittere peccatum illud , quod recogitatur ,
qui actus non est propria pcenitentia, sed esse
potest actus castitatis, vel justitise, juxta ma-
teriampeccatirecogitati. Tumpropterea, quia
etiamsi neutrum horum fiat, facile fieri po-
test, ut nullum sit periculum novi consensus
et complacentioe in tali peccato, ut si homo
se sentint constantem in proposito non pec-
candi ; periculum etiam contemptus, morali-
ter loquendo, nullum est, cum facile possit
pcenilentianon exerceri hic et nunc, uonquia
contemnatur, sed quia non proponitur ut ne-
cessaria. Imo fieri potest, ut licet peccata co-
gitentur, de pcenitentia ipsorura non occur-
rat cogitatio , neque etiam obligatio appli-
candi se ad talem cogitationem.
6. Objectio. — Cani solutio. — Dices : ergo
saltem, si cum cogitatione peccatorum occur-
rat actualis cogitatio de contritione eornm,
tunc necessarium erit contritionem exerce-
re. Ad hoc Cano, in relect. de Pcenitent. ,
p. A, coucedit in eo casu necessarium esse
habereactum contritionis, saltemadvitandum
peccatum veniale, non tamen ex obligatione
intrinseca prsecepti pcenitentice , sed ex aliis
principiis exlrinsecis. Unum principium est,
difficillimum scilicet esse ac fere impossibile
continere voluntatem ab omni actu circa ob-
jectum sibi propositum ; ergo necesse est, aut
310
DISPUTAT. XV. SECT. IV.
velle eontritionem, et consequenter exercere
illam ; nam qui vult facere aliquid, et potest,
statim facit; aut nolle actualiter conteri, et
hoc non fit sine aliquo peccato saltem veniali ;
quia licet in objecto non sit necessitas, sed in-
differentia, tamen illa nolitio est actus otio-
sus, cum non possit habere honestum finem.
7. Rejicitur , et vera solutio traditur. —
Verumtamen neque hanc necessitatem inve-
nio eliciendi contritionem pro eo tempore.
Primo, quia non est physice, nec forte mo-
raliter impossibile nullum actum voluntatis
habere circa objectum sic recogitatum ; nihil
enim est, qtiod necessitet voluntatem ad exer-
citium alicujus actus. Secundo, quia potest
voluntas tunc habere simplicem complacen-
tiam in honestate, et pulchritudine contritio-
nis, et non habere efficacem volitionem exer-
cendi illam. Tertio, quia potest tunc homo
velle applicare intellectum ad intensiorem co-
gitationem turpitudinis peccatorum, vel ali-
cujus restitutionis, vel obligationis,, quee ex
eis resultat, et ita divertere illum a cogita-
tione contritionis. Quarto, quia simili modo
potest absque peccalo veniali formaliter nolie
nunc exercere actum contritionis ; quia ne-
cesse non est ut desit finis honestus, vel quia
oportet alteri rei magis necessariee iutendere,
vel quia homo vult priora peccata omnino
oblivioni tradere, ideoque etiam vult omnem
cogitationem, omnemque motum circa illa
divertere, et ad alia applicare.
8. Igitur per se loquendo , ex cogitatione
peccatorum absolute non oritur necessitas
contritiouis; semper tamen regulariter loquen-
do erit utilis, et interdum esse posset pericu-
losum ssepius cogitare de peccatis, sine ulla
displicentia illorum, vel voluntate cavendi
illa ; tantumque posset esse hoc periculum in
aliquo particulari casu, ut oriretur obligatio
statim exercendi contritionem , vel motum
aliquem peccato contrarium, sufficientem ad
occurrendum ilii periculo ; illa vero obligatio
non erit ex proprio praecepto affirrnativo con-
tritionis, sed ex illo negativo, quod obligat
ad non committendum tale peccatum. Unde
non solum potest contingere hoc periculum
in recogitatione peccati commissi , sed etiam
cujuslibet nunquam commissi; quamvis in
peccato commisso propter preeteritum expe-
rimentum delectationis ejus major possit esse
excitatio, et consequenter majus periculum
ex recogitatione ejus. Sed heec omnia per ac-
cidens sunt ad preeceptum contritionis. de
quo nunc agimus.
9. Pr&ceptum posnitendi semel tantum oili-
gare circa eadem peccata, vera opinio. — Ex
his ergo concludo, preeceptum pcenitentise ex
se semel tantum obligare circa eadem pecca-
ta. Probatur, quia vel hoc prseceptum consi-
deratur, quatenus pertinere potest ad chari-
tatem Dei, vel sui, et hoc modo satis impletur
per unum actum contritionis ; nam per illum
statim homo recipitur ad divinam amicitiam,
et Jiberatur a pericuio aeternee mortis; quia
proptertalia peccata, de quibus contritus est,
jam illam non incurret ; quod si iterum pec-
cet, indigebit nova contritione illius peccati,
quod commisit, non vero prioris, per se lo-
quendo, nisi quatenus contritio unius peecati
virtualiter est contritio oinnium. Si vero prsece-
ptum hoc consideretur ut est proprium pceni-
tentiee seu justitise adDeum, sic etiam exacte
completur per unum actum, post quem statim
deest propria materia illius obligationis, quse
est satisfactio exhibenda Deo pro injuria illa-
ta. Hoc enim factum est per illum primum
actum; ex vi autem justitiee tantum tenetur
homo semel satisfacere aut restituere. Nec
refert, quod satisfactio illa ex parte hominis
non est integra seu condigna; nam talis est,
qualis a Deo offenso exigitur , et ab ipso ita
acceptatur, ut simpliciter remittat injuriam;
et ideo perinde se habet debitor, ac si integre
solvisset. Quod vero ita se gerat Deus cum
homine vere pcenitente,patet, tum quia nun-
quam a peccatore postulat, ut de eodem pec-
cato seepius conteratur, sed solum quod ex
toto corde conteratur, et convertatur ad ip-
sum; tum etiam, quia alias nunquam pecca-
tumremitteretur per unam contritionem, nisi
in voto alterius, vel aliarum, quod inauditum
est et improbabile. Tandem potest confirmari
a simili ; nam propter rationes similes pree-
ceptum confessionis semel tantum obligat,
per se loquendo, de eisdem peccatis.
10. SoUwitur ducs priores rationes dubi-
tandi. — Duoe igitur primee rationes dubitandi
ex ratione proxime facta solutee sunt. Quam-
vis enim nostra satisfactio de se condigna
non sit, Deus tamen acceptat illam , quoties
per veram contritionem exhibetur, et sim-
pliciter remittit offensam, sive una sit, sive
multiplex ; nullam enim in hoc differentiam
facit in justificatione peccatoris, sive unum,
sive plura peccata remittat; semper enim una
perfecta contritione contentus est ; et ideo
cessat obligatio iterum salisfaciendi aut se
disponendi ad justitiam.
11. Dubia duo circu tertiam ralionem dv.U-
DISPUTAT.
tandi solvuntur. — Primum.— OUigatio con-
tritioms non cessat, donecper actum formalem
ejus compleatur.—hi tertia vero ratione du-
bitandi duo dubia petuntur. Primura est, an
hoc prseceptum obJiget aliquando post justi-
ficationem, et remissionem peccati consecu-
tam. Ex ratione enim facta videtur sequi
purs negativa ; quia in dicto casu semper
cessat vera necessitas medii ad reconciliatio-
nem cum Deo, et cessat etiam necessitas sa-
tisfactionis ex obligatione justitiaa, quia, re-
misso debito, tollitur haec obligatio. Atque
ita sentiunt aliqui. Ego vero censeo, seclusa
institutione sacramenti confessionis, de quo
statim dicetur, obligationem hujus prsecepti
contritionis vere ac proprie non cessare, aut
tolli, donec per aliquem actum formalem
contritionis expleatur ; quia hoc praeceptum
non obligat (ex vi legis naturae) solum sub
hac conditione , Nisi aliunde justificatio et
remissio peccati comparetur, sed simpliciter
obligat ad habendam contritionem de pec-
cato, tanquam medium simpliciter necessa-
rium ad remissionem peccati. Et ideo non
diximus hoc praeceptum obligare tantum
quandiu remissio peccati consecula non est,
sed obligare tantum semel in vita circa ea-
dem peecata. In quo duo includuntur : unum
negativum, scilicet, non obligare seepius; aliud
affirrnativurn, scilicet, aliquando obligare ; et
ntrumque est simpliciter verum, alioqui hoc
praeceptum non esset de medio simpiiciter
necessario. Unde, quando contingit homi-
nem justificari per solum amorem, non remit-
titur ei culpa, nisi sub onere habendi conlri-
tionem, nec Deus acceptat illam satisfactic-
nem, ut omnino et absolute sufficientem
juxta ordinationem suam ; sed solum acce-
ptat illam, ut continentem in voto contritio-
nem, per quam veluti formaliter complenda
est ; quandocunque autem remissio injuriee,
et acceptatio satisfactionis hoc modo fit, op-
time potest manere obligatio ad aliquid aliud
faciendum ; ita vero in prsesenti fieri, ex
necessitate simpliciter formaiis pcenitentiee
sufficienter colligimus. Et ita senserunt Me-
dina, Vega, et Corduba, locis citatis in supe-
rioribus.
12. Secundum dubium. — Hinc vero oritur
secunda difficuJtas, quee in praedicta ratione
postulatur, scilicet, an etiam in lege gratiee
post obtentam justificationem per sacramen-
tum pcenitentiee cum sola attritione, maneat
heec obligatio habendi contritionem. Videtur
enim ex dictis sequi pars affirmans ; quia, li-
XY. SECT. IV. 311
cet Deus pro tunc acceptaverit illam disposi-
tionem, ut sufficientem ad dandam gratiam,
obChrisli merita applicata per sacramentum,
tamen de facto et in re ipsa non fuit exhibita
sufficiens satisfactio, quam homo potest et
debet exhibere ; ergo semper manet obligatio
complendi illam satisfactionem per veram
contritionem. Et confirmatur quia hoc per
se spectat ad obsequium Deo debitum ratione
injurise factae; pertinet etiam ad majorem
sanctitatem et internam justitiara ipsius ho-
minis; ergo, quaravis Christus instituerit fa-
ciliorem quamdam viam consequendi gratiam
el veniam peccati per sacramentum, non est
cur abstulerit aliam obligationem naturalem
intrinsecam, quae non repugnat cum illo pri-
vilegio sacramenti; imo illud potius juvare
poiest, ut horno, jam justificatus pergratiam,
melius impleat obligationem contritionis.
13. Vera resolutio. — Nihilominus dicen-
dum est, per se loquendo, non manere in lege
nova obligationem hanc post preedictam jus-
tificationem. Ita sentiunt omnes, qui putant
sacramentum pcenitentiae justiiicare cum sola
attritioue cognita ; quam opinionem nunc ut
veram supponimus, et ex illa inferimus as-
sertionem. Primo, quia jam contritio non est
medium necessarium ; nam,si esset, deberet,
per se ioquendo, in ipsa prima justificatione
adhiberi, atque ita non liceret cum sola at-
tritione cognita ad sacramentum accedere,
sed semper conandum esset acl contritionem
habendam ; ideoque talis obligatio pugnat
cum illo privilegio sacramenti. Secundo, quia
sacramentum non remittit peccatum attrito,
iu voto futurae contritionis; alienum enim es-
set hoc a sensu Ecclesiee, et Conciliorum, quae
potius dicunt contritionem aliquando remit-
tere peccatum in voto sacramenti, non vero e
contrario; quia in sacramento fertur veluti
ultima et definitiva sententia illius causae; et
ideo simpliciter remittitur culpa absque alio
onere amplius satisfaciendi pro illa (aliud est
enim de pcena temporali), et ideo non estun-
de maneat illa obligatio.
14. Diferentia inier remissionem peccati
per amorem, et per attritionem cum sacramen-
to. — Et in hoc est magna differentia inter
remissionem peccati comparatam per solum
amorem sine ulla pcenitentia formali , et
comparatam per sacramentum cum attri-
tione; nam illa prior non est dispositio per
se sufficiens, nec formaliter continet satisfac-
tionem a Deo requisitam ; et ideo per iliam
non fit remissio nisi sub onere et voto pceni-
3l2 DISPUTAT. XV. SECr. IV.
tentiee; hfec vero est dispositio et quasi satis- tam , omneinque aliam
faclio per se sufficiens ex institutione Christi,
a quo facta est veluti commutatio queedam
necessitatis contritionis in necessitatem con-
fessionis cum omnibus ad illam requisitis ; et
ideo illam absolute acceptat, ut satisfactionem
sufficientem, suppleturque ex meritis Christi
per sacramentum applicatis, quod ex parte
hominis deest, ac proinde non manet obligatio
ulterioris conlritionis; hic enim habet locum
ratio supra tacta, quod remissa simpliciter
injuria , cessat obligatio justitise. Accedit
etiam, quod institutio heec, et privilegium sa-
cramenti non debuit fieri cum tanto grava-
mine, nimirum , ut relicta absolute obligatione
contritionis, adjungeretur onus confessionis;
ergo facta potius estpermodum commutatio-
nis; nam attritio conjuncta sacramento sesti-
matur et acceptatur per modum contritio-
nis.
15.7» justificatione per attritioiiem cum sa-
cramento non dispensatur in prcecepto, sed mu-
tatur materia ejus. — Tunc autem non cessat
prceceptum diligendiDeum, — Nec vero propter
hoc in lege nova dispensatum est pr^ceptum
contritionis, aut omnino sublatum. Primum
patet, quia, quod preeceptum contritionis non
obliget obtenta remissione peccati per sacra-
mentum poenitentiee, non est propter dispen-
sationem in illo prsecepto, sed quia novum
medium institutum est per se sufficiens ad
dictam remissionem et reconciliationem ho-
minis cum Deo ; et ideo, objecto seu materia
mutata, per se cessat obligatio prsecepti affir-
mativi, absque dispensatione alia, ut in aliis
prseceptis naturalibus ssepe contingit. Secun-
dum vero patet, quia, quando medium con-
fessionis applicarinon potest,tunc preeceptum
contritionis obligat ; ergo absolute sublatum
non est in hac lege, sed solum diminutoe
sunt, ut sic dicam, occasiones, et tempora
pro quibus obligare potest. Addo prseterea,
quamvis hoc preeceptum contritionis, ut obli-
gat ad formalem detestationem peccati ex
motivo charitatis, aut poenitentise, non obli-
get hominem jamjustificatum per sacramen-
tuin, nihilominus prseceptum diligendi Deum
super omnia, semper obligare pro aliquo op-
portuno tempore, etiam post preedictam jus-
tificationem; nam hic actus amandi Deum
non praecipitur primo ac per se propter sa-
tisfactionem pro peccato, aut propter justifi-
cationem obtinendam ; sed homini etiam jus-
tificato per se necessarius est propter debi-
tara unionem cum suo fine ultimo , et ad vi-
actionem moralem
convenienterinstituendam, et ordinandam,ac
propterea hsec obligatio non cessat in lege
nova , etiamsi homo per sacramentum cum
attritione sola justificatus sit. Sicut infans
justificatus per baptismum , quando ad seta-
tem adultam pervenit, tenetur convenienti
tempore Deum super omnia diligere ; et
quamvis homo adultus baptizaretur, et justi-
ficaretur sine tali dilectione, nihilominus pos-
tea teneretur convenienti tempore illum ac-
tum exercere ; sicut enim actus fidei et spei
per se necessarii sunt adultis, non obstante
justificatione per sacramentum, ita etiam, et
multo magis actus charitatis ; quod secus in
actu doloris, quia non est per se necessarius,
sed tantum ratione peccati.
Dubium de contrilione habenda in articulo
mortis.
16. Tandem vero inquiri hic potest , an
saltem peraccidens ratione dubii seu periculi
teneantur fideles in lege gratioe ad habendam
contritionem saltem in articulo morlis , si
mortaliter peccaverunt, etiamsi cum attritio-
ne cognita confessi sint, vel confiteri pos-
sint ; est enirn valde verisimile hanc obliga-
tionem durare saltemexlege charitatis. Nam,
licet sit probabilis opinio, attritionem cogni-
tam cum sacramento sufficere ad justificatio-
nem,tamen non estcerta. etpotestesse falsa.
Quod si fortasse in re ita est , probabilis illa
existimatio non sufficit, ut homo salvetur ;
ergo qu.i sciens et videns, ita se mori permit-
tit voluntarie, exponit se periculo morali ee-
ternee damnationis ; nam ubi est morale du-
bium, est morale periculum, preesertim in re
tam gravi; hic autem est morale dubium,
cum illa opinio nec valde antiqua, nec mul-
tum communis sit. Neque habet locum hic
distinctio de dubio practico, vel speculativo ;
uam quando dubium est de re ipsa, seu ef-
fectu, an tiat, necne, tam dubium speculati-
vum, quam practicum sufficit ad rem ipsam
iu periculo constituendam. Videtur autem
profecto charitas obligare hominem , ne sit
adeo negligens suee salutis eeternoe, ut eam
tanto periculo exponat ; ergo obiigat illum ad
faciendum quod in se est, et conandum ad
habendam contritionem.
17. Opinio negans. — Quse sententia mihi
semper valde probabilis visa est ; nunc etiam
videtur, quanquam videam multis viris doc-
tis, atque etiam piis difficile ac rigorosum hoc
videri; quia putant sententiam illam de jus-
DISPUTAT.
tificatione per sacramentum poenitentiaj, cum
attritione cognita, jam esse adeo receptam,
et auctoritatc Concilii Tridentini munitam, ut
videatur sufficiens ad tollendum morale pe-
riculum. Item, quia alias etiam non liceret
liomini unquam confiteri cum attritione co-
gnita; quia exponit se morali pericnlo non
recipiendi sacramentum , vel saltem non re-
cipiendi gratiam. Tandem, quia nimis coarc-
tamus viam salutis, et injicimus hominibus
scrupulos, ut quolies insurgunt dubia circa
statum peccati, vel remissionem ejus, tenean-
tur contritiones iterare.
18. Homo attritus cum sacramento non te-
netur ex mjustitice ad Deum conteri in mortis
artlculo. — Tenetur tamen ex charitate Dei et
propria. — Dico tamen, fidelem hunc consti-
tutum in articulo mortis, qui bene novit so-
lam attritionem de peccatis suis habuisse, et
cum ea tantum confessum et absolutum esse,
ex vi justitise ad Deum, seu pcenitentise non
teneri ad perfectiorem pcenitentiam agen-
dam; quia juxta probabilem opinionem et
practice certam satisfecit quantum debuit ,
neque ex hac prsecisa ratione exponit se ali-
cui morali periculo, si omnem aliam obliga-
tionem impleat, ut jam dicam. Nihilominus
vero existimo, tam ex charitate Dei , quam
propria, teneri hujusmodi hominem, majorem
dispositionem procurare ad seternam salutem
consequendam , graviterque peccare, si vo-
luntarie ita se mori sinat. Nam imprimis te-
netur hic homo diligere Deum super omnia
priusquam moriatur ; quia, ut dixi, hic actus
per se necessarius est, et non tantum ratione
peccati. Nec satis est, quod talis homo prius
aliquando in vita Deum super omnia dilexe-
rit, tum quia hoc prasceptum non tantum se-
mei obligat, sed etiam soepius, et tempus
maxime necessarium est articulus mortis ;
tum etiam quia postquam homo priorem di-
lectionem per subsequens peccatum mortale
virtualiter retractavit, tenetur denuo illum di-
ligere, et se et omnia iu eum referre , non
secus ac si denuo procreatus esset. Haec ergo
obiigatio cum sit per se et intrinseca chari-
tatis, etiam nunc manet ; si ergo ille homo in
tali statu et articulo constitutus, Deum sic di-
ligere conetur, non credo obligari ad aliam
contritionem, seu formalem pcenitentiam ;
quia obligationi pcenitentiae jam satisfactum
fuit, ut dixi; et, si quid erat dubii aut peri-
culi de effectu pcenitentiee secuto , per illum
actum amoris sufficienter tollitur; satis enim
certum est neminem damnari, qui Deum su-
XV. SECT. V. 313
per omnia diligit, et maxime post receptum
sacramentum pcenitentias cum attritione. At
vero, si quis voluntarie talem actum omitte-
ret, ex hac parte contra charitatem Dei age-
ret; et omittendo etiam contritionem, contra
propriam charitatem, seu misericordiam ,
quam circa seipsum exercere tenetur, etiam
specialiter peccaret, propter rationem fac-
tam, quoe apud me efficacissima est.
19. Solvuntur rationes in contrarium. —
Nec propterea coarctamus viam salutis, sed
debitam et necessariam diligentiam ad iliam
ab hominibus requirimus. Neque alii casus
similes sunt, vel quia non est sequale dubium,
seu pericuium , vel quia non est de nocu-
mento adeo gravi et irreparabili. Quod si tan-
dem contingeret hominem in eo casu mori
sine actu amoris, vel contritionis, et sine no-
vo peccato, vel quia raptus est priusquam hoc
advertere posset, vel quia illos omisit ex pro-
babili ignorantia obligationis seu juris, aut
etiam facti , quia videlicet conatus est ad ta-
lem actum habendum, et putavit se habere,
re tamen vera non habuit ; in his, inquam,
casibus ille homo salvabitur; quia tunc ne-
cessitas talis actus non est necessitas medii
in re ipsa omnino requisiti , sed prsecepti, a
cujustransgressione tunc excusabitur propter
aliquam ex dictis circumstantiis ; et ideo non
amittit justitiam , quam per sacramentum
consecutus fuerat; ergo ex vi illius salvabitur.
Non possumus autem majori cum certitudine
tali homini salutem promittere, quam sit cer-
ta opinio illa, quae asserit sacramentum cum
sola attritione cognita justificare, et quam sit
etiam certum, in illo sacramento conficiendo
nullum substantiale impedimentum interve-
nisse.
SECTIO V.
Utram prceceptum contritionis obliget statim post
commissam peccatum.
1 . Quorumdam opinio. — Quoniam prseceptum
contritionis affirmativum est, cujus natura
est, ut non obliget pro semper, sed pro deter-
minato aliquo tempore, ideo videndum su-
perest, quod sit tempus, pro quo urget obli-
gatio hujuspraecepti. Fuit enim gravium Doc-
torum opinio, hanc obligationem statim oriri
ac homo peccavit. Quod autem dicimus statim,
non est metaphysice, seu speculative sumen-
dum, sed practice ac moraliter, id est quam
primumpost fiuitum peccatum occurrit et co-
gitatio ipsius peccati, aut aliquid quod suffi-
cienter excitet ad illam practice habendam, et
31
DISPUTAT. XV. SECT. V.
aliunde sit etiam opportunitas ad exercendam
contritionem , quia videlicet nullum neces-
sarium impedimentum intervenit. Ita tenuit
Guillel. Parisiens., in lib. de Sacram. , et
Thom. de Argent., in 4, dist. 17, art. 4, ad
4, ubi idem sentit Palud., q. 1, art. 3, con-
clus. 2. Item alii auctores prseced. sect. ci-
tati, qui dicunt teneri hominem ad contritio-
nem de peccatis, quoties memoriaa occurrunt,
etiam postquam remissa sunt, a forliori di-
centteneri antequam remittantur, vel potius
ut remittantur, ad detestanda illa statim ac
opportunitas occurrit. Quod speciaiiter sentit
AJens., 4 p., q. 77, memb. 4, art. 1; et Major,
d. 17, q. 5 et 9 ; et D. Anton., 3 p., tit. 14,
c. 18, § 2, ubi in hanc sententiam citat D.
Thom., Bonav. et Durand., non tamen. desi-
gnat loca ; quid vero illi senserint, statim di-
cemus; idem sentit Sylv., verb. Contritio, n. 4 ;
et Marsil., in 4, q. 12., art. 1, p. 5, qui addit,
maxime hoc procedere, quando, et peccata
practice memoria> occurrunt, et homo sentit
aliquem Dei infpulsum ad contritionem ba-
bendam, quia tunc videtur se habere Deus
tanquam creditor exigens solutionem a debi-
tore, quo tempore videtur maxime obligare
praeceptum solvendi, seu satisfaciendi. D.
etiam Bonavent., in 4, d. 17, in 2 p. illius,
art. 4, q. 3, in eamdem sententiam inclinare
videtur, quamvis subobscure. Constituit ta-
men nescio quam differentiam inter religio-
sos et saiculares, ut magis religiosi obligen-
tur ad agendam statim pcenitentiam de pec-
cato commisso , propter statum religionis ,
quem profitentur, quam sseculares. Sed hoc
non habet fundamentum, cum tale prsece-
ptum speciale ex vi professionis et votorum
non sequatur, neque in regula contineatur.
Sed quia Bonav. magis ibi loquitur de prae-
cepto confessionis, ideo infra in propria ma-
teria hoc latius examinabimus. Hanc preeter-
ea senteutiam docuit Gajet., 2. 2, q. 6, art.
3, circa 2, et 1 tom. Opuscul., tract. 17, qui-
buslocis comparat hoc praeceptum cum proe-
cepto restituendi, quod, licet affirmativum
videatur, includit negativum non detinendi
apud se rem alienam, et ratione hujus nega-
tivi obligat ad statim restituendum ; ita enim
prajceptum contritionis, quod speciem habet
affirmativi, includit negativum non perma-
nendi in divina offensione, et hac ratione
obligat ad statim satisfaciendum Deo pro pec-
cato. Atque hoc modo favet huic sententise
D. Thom. , 2. 2, q. 62, art. 8, ubi, in solut. ad
1, de proecepto restitutionis ail, licet secun-
dum formam sit affirmativum, implicare ne-
gativum. In corpore vero inde probat illud
praecepturn statim obligare, quia nec per
modicum tempus licet in peccato immorari,
sed quilibet tenetur peccatum statim.dese-
rere. Eamdem sententiam tenet Pet. Soto, lect.
13 de Poenit. ; et Abul., lib. 1 Paralip., c. 16,
q. 35. Et ex Canonistis, Archidiac, in cap.
Ille Rex, de Pcenit., d. 3, et Innoc, in c Oik-
nis utriusque sexus, de Pcenit. et remiss.,
qui de confessione loquuntur. Videtur autem
eadem, vel major ratio de contritione. Fun-
damenta hujus sententise satis insinuata sunt
inter eam referendam, et inter responden-
dum, et probandam oppositam sententiam
clarius proponentur.
JPrceceptnm poenitentice non obligare statim
post peccatum commissum.
2. Dicendum nihilominus est hoc preece-
ptum non obligare adagendam pcenitentiam
statim post peccatum commissum, etiamsi
opportunitas occurrat, seu licet facile fieri
possit. Hanc opinionem magis insinuat D.
Thom. in 4, d. 17, q. 3, art. 1, queestiunc 4,
ubi licet dicat teneri hominem ad contritio-
nem , quando peccata memoriae occurrunt,
subjungit: Cum prcecipue in periculo mortis
existit, aut in aliquo articulo, in quo, sine pec-
cati remissione, peccatum oporteat eum incur-
rere. Et in solut. ad 2, ait : Non est de necessi-
tate salutis corporalis, quod statim medicum
qucerat, nisi quando necessitas curationis in-
cumbit, et similiter de morbo spirituali. Hoc
etiam magis insinuat Alensis, dict. q. 77 ,
alias q. 17, memb. 2, art. 2, § 2, et Bonav.,
d. q. 3, ubi ait, teneri hominem ad contritio-
nem, quando reeogitat culpam commissam ,
et Dei offensam, vel quando recogitare de-
bet, sicut in hora mortis, vel in aliquo alio
simili periculo. Ubi duplicem insinuat obliga
tionem ejus actus : unam quasi accidenta-
riam ex oblata cogitatione peccati, quoe po-
test dici ex suppositione; quia absolute non
tenebatur homo conteri, tamen supposito
quod de peccato cogitet, jam tenetur ; et haec
obligatio non pertinet ad prsesentem sectio-
nem, sed ad praecedentem, ubi eam refutavi-
mus. Alia est obligatio simpliciter ac per se
(quae ad praesens spectat), et de illa ait Bo-
navent. non statim oriri, sed in aliquo arti-
culo necessitatis, ut in solutionibusargumen-
torum clarius dicit. Exceptio autem, quam de
religiosis insinuat, non spectat ad rem pr83-
sentem ; nam, licet vera esset, non esset ex
DISPUTAT.
vi hujus prsecepti, sed ex alia extriuseca obli-
gatioue. Expressius hoc tenet Durand. in 4 ,
d. 17, q. 10, n. 5; Angel., verb. Contritio,\\.
5; Medin., Cod. de Poeuit., tract. 1, q. C, et
tract. 2de Confessione statimagenda; Adrian.
in 4, q. 3 de Confessione ; Soto, d. 17, q. 2,
art. 6 ; Cano, relect. de Pcenit., 4 part. ; Vi-
guerius, in Sum., c. 27 et 29, et latius de Pce-
nit., d. 5, in princ, circa 3 partem Glossae, n.
4 et seq.
3. Assertio probatw ab incommodis . — Eva-
sio. — Prcecluditur . — Potest autem heec as-
sertio primo probari a posteriori, ab incom-
niodis, quia alias homo, qui semel peccavit,
differendo pcenitentiam continuo ac semper
peccaret novo et speciali peccato; quod est
aperte falsum. Sequela patet, nam, qui non
implet praeceptum eo tempore quo obligat,
peccat; ergo, si praeceptum illud sit virtute
negativum , et perpetuo obligans, semper
etiam peccatur toto tempore, quo actus omit-
titur, ut patet in prsecepto restituendi, quod
continet obligationem non contrectandi, sen
detinendi rem alienam. Dicetur fortasse ,
etiam illum qui non restituit pro aliquo tem-
pore, non peccare actualiter toto illo tempo-
re, quia dum dormit, vel de aliis rebus cogi-
tat, non aetualiter peccat, quia sine actuali
voluntario non est actuale peccatum. Sed con-
ira : nam saltem sequitur, quoties homo ad-
vertit se esse in statu peccati, et posse per
contritionem ab illo exire, de novo peccare
non statim contritionem habendo, sive direc-
te velit non conteri, et permanere in eo sta-
tu , sive tantum indirecte , sese ad alia ap-
plicando, et nihil de contritione curando. Si-
cut in simili casu toties aliquis peccat contra
justitiam detinendo rem alienam, quoties ha-
bet similem voluntatem directam, vel inter-
pretativam nonrestituendi statim cumpossit.
Consequens autem videtur durissimum , et
contra communem usum Ecclesioe ; solent
enim fideles semel tantum in anno confiteri,
nulla in discursu anni habita contritione pec-
catorum, qui de hac dilatione, vel omissione
nunquam confitentur ; neque examinant, an
illa omissio fuerit voluntaria, necne ; neque
confessores, etiam docti , hoc interrogant ;
ergo communiter omnes sentiunt non esse
hoc speciale peccatum , neque prseceptuin
contritionis ita stricte ac statim obligare. Item
sequitur, peccare fidelem quoties peccala sua
nondum remissa recogitans, sciens et videns,
solam attritionem de illis habet, quia tacite
vult pro tuncomittere perfectiorem dolorem.
XV. SECT. V. 315
Consequens autem est plane falsum et contra
scnsum totius Ecclesiee, imo et contra doctri-
nom Conc. Trid., sess. 14, cap. 4, etsess. 6,
c. 6 et 7.
4. A priori prodatur assertio. — Secundo
probatur a priori, quia hoc praeceptum con-
tritionis affirmativum est ; prseceptum autem
affirmativum per se nec pro semper obligat ,
nec statim; ergo neque boc ita obligat : nulla
enim specialis ratio efficax hic afferri potest.
Nam quod Cajelanus dicit, prseceptum hoc
affirmativum involvere negativum, non per-
manendi aliquo tempore in statu peccati, vo-
luntarie dictum est, quia ha3c absoluta nega-
tio revera non est in preecepto, loquendo de
peccato pure habituali, jam relicto ex praece-
denti actuali. Antequam enim hoc committa-
tur, tenetur homo ad vitandum hujusmodi
statum peccati, quia tenetur non peccare ac-
tualiter; tamen postquam jam peccavit, et in
eo statu invenitur, nullum est speciaie prae-
ceptum negativum, quo obligetur homo, ut
nullo tempore in tali statu se esse permittat.
Et quoniam punctus controversiae in hoc vi-
detur consistere, possumus id ostendere dis-
currendo per illa tria capita, quae supra teti-
gimus, ex quibus oriri potest obligatio ha-
bendi contritionem; nam ex eisdem tanlum
nasci poterit obligatio non permanencli vo-
luntarie (vel minimo tempore) in statu pec-
cati ; si ergo ostenderimus ex nullo talium
capitum oriri illam obligationem, recte con-
cludemusnullam esse. Simulque fundamenta
contrariae sententiae dissolvemus.
Prceceptum pcenitentice non olligare statim ex
lege justitice , ostenditur.
5. Primum caput est lexjustitiee, quse prius
obligavit ad non inferendam Deo injuriam,
post illam vero factam, obligat ad satisfacien-
dum pro illa. Hsec ergo lex, ut affirmativa est,
ex se non obligat statim; ut vero est negativa,
solum obligat, post factam primam injuriam,
ut non addatur altera, neque illa prior au-
geatur. Ex eo autem quod homo non statim
satisfaciat pro injuria prius Deo facta per
peccatum, non augetur illa prior injuria ;
quia revera non crescit illud peccatum, quod
commissum fuit. Neque etiam nova injuria
committitur, quia vel haec esset sola ipsa di-
latio contritionis, et inhocpetitur principium,
quia de hac inquirimus an sit, et contendi-
mus esse non posse propter solam dilatio-
nem, nisi ahunde injuriam novam supponat;
vel esset aliqua alia offensio divina, quee ibi
DISPUTAT. XV. SECT. V.
hsec fingi non potest , quia ergo hoc ipso quod expresse et positive non
316
admiscetur, et ^^ m.&
supponimus hominem non habere aliquam
vohmtatem peccandi.
6. Sohitur argumentum contrarice senten-
tice de restitutione a Medina. — Et declara-
tur amplius ex differentia inter satisfactionem
hanc respectu Dei, et restitutionem respectu
hominis, et ex responsione ad unam ex prae-
cipuis difficultatibus prioris sententiae. Ita
enim argumentatur. Lexjustitioe inter homi-
nes obligat ad restituendum statim rem furto
sublatam, aut damnum illatum; quia simpli-
citer obligat ad non contrectandam rem alie-
nam ; ergo, et lex justitise ad Deum obligat
ad slatim satisfaciendum Deo, et non perma-
nendum in injuria ejus. Respondet Medina,
hanc obligationem ad Deum non oriri ex nu-
do delicto, sed simul conjungi determinatio-
nem vohmtatis divinse, definientis modum in
satisfactione sibi exhibenda ; quia ergo ipse
non preescripsit, ut hsec satisfactio statim fie-
ret, ideo non statim oritur talis obligatio.
Unde inquit, hanc obligationem magis esse
comparandam cum illa quse inter homines
nascitur ex conventione mutua , quse non
obligatstatim, sed juxta partium conventio-
nera, quam cum obligatione quse nascitur ex
damno illato, vel re aliena, quse statim nas-
citur, quia ex re ipsa est et non ex voluntate.
7. Rcjicitur solutio. — Haec vero responsio
mihi non placet, quia licet verum sit necessi-
tatem contritionis ad satisfaciendum Deo or-
tam esse ex proescripto voluntatis divinoe, ta-
men obligatio satisfaciendi Dco absolute et
simpliciter nascilur ex delicto; ergo illa obli-
gatio ad satisfaciendum, prsecise conside-
rata ut nascitur ex delicto, erit ad satis-
faciendum statim; ergo hoc ipso quod Deus
determinavit, ut modus satisfactionis esset
per contritionem, ex vi ejusdem legis justitiaa
et injuriae illatse determinatur illa obligatio
ad contritionem statim habendam, ut statim
fiat satisfactio. Quamvis enim Deus non de-
claraverit se velle aut prsecipere ut contritio
statim habeatur, tamen etiam non declaravit
se velle in hoc negotio cedere in re aliqua
juri suo, et quasi expectare aliquo tempore
debitam satisfactionem ; quomodo etiam in-
ter homines potest sine peccato differri satis-
factio ex consensu personse offensse ; nullo
tamen modo ostendi potest Deum hunc con-
sensum prsebuisse, aut talem voluntatem si-
gnificasse. Solum ergopetiit contritionem pro
satisfactione; reliqua vero naturali legi jus-
titise de satisfactione exhibenda commisit ;
concessit dilationem, crit obligatio ad statim,
ratione delicti seu injnriee. Sicut etiam inter
homines, si non esset determinatus modus
satisfactionis pro aliqua injuria, et arbitrio
prudenti convenirent partes in tali modo sa-
tisfactionis, eo ipso quod nullum speciale
tempus designarent, naturalis lex obligaret
ad exhibendam statim talem satisfactionem.
8. Soti solutio. — Aliter respondet Soto,
dicto articulo sexto, post secundam conclusio-
nem, esse quidem in nobis obligationem non
permanendi in peccato commisso, hanc vero
obligationem non oriri ex aliquo singulari
prsecepto, sed ex omnibus illis, quibus sin-
gula peccata prohibentur. Et ideo, inquit,
qui occidit, verbi gratia, differendo pceniten-
tiam, auget culpam homicidii , non tamen
committit specialem culpam omissionis pce-
nitentise, donec specialis necessitas occurrat.
Et similiter de restitutione ait, ex dilatione
ejus augeri peccatum furti, non tamen no-
vum committi peccatum, donec nova ratio
necessitatis creditoris, vel alia occurrat.
9. Reprolatur. — Hsec etiam responsio mul-
ta involvit, quee non videntur vera, nec satis-
facere. Nam imprimis quod ait teneri nos ex
prsecepto aliquo non esse extra gratiam vel
amicitiam Dei aliquo tempore, falsum est .
quia nullum exlat de hac re prseceptum, ut
in hoc discursu paulatim ostendimus, et Soto
ipse admittit non pertinere hoc ad speciale
aliquod preeceptum. Quod vero non pertineat
ad omnia, ut ipse dicit, probatur, quia post-
quam aliquis commisit homicidium, aut per-
jurium,quantumcunquedifferatpcenitentiam,
et extra gratiam Dei permaneat.non amplius
peccat contra praeceptum non occidendi, aut
non perjurandi ; neque exhoc capite augetur
culpa homicidii ut sic, quandoquidem neque
illa estcircumstantiahomicidii,neque ad vir-
tutem justitiae commutativae inter homines,
cujus est illud praeceptum non occidendi, per-
tinet, quod homo sit_, vel non sit diu extra
gratiam Dei. Unde, si aliquod esset de hac re
praeceptum, necessario pertinere deberet ad
aliquam virtutem respicientem alique modo
Deum, vel amorem, aut salisfactionem illi de-
bitam ; re tamen vera nullum est tale prae-
ceptum absolute negativum, quod pro omni
tempore obliget, sed ad summum est prse-
ceptum obligans, ut non semper, vel non ni-
mio tempore extra gratiam Dei persistamus.
Hocautem praeceptum necesse est, utsit spe-
ciale, tum quia, ut ostensum estj non perti-
DISPUTAT
net ad omnia mandata, vel omnes virtutes ;
tum eliam quia continet specialem rectitu-
dinem et lionestatem respeclu Dei ; tum de-
nique, quia alias omissio pcenitentice nun-
quam esset speciale peccatuur, sed semper
reduceretur ad illud, in quo homo habituali-
ter perdurat. Sicut ergo impcenitentia ali-
quando speciale peccatum est, ita etiam est
speciale preeceptum non permanendi in pec-
cato;hocautemnon estper senegativum,etex
consequenti obligaus ad aliquod positivum,
ut Cajetanus putavit ; sed potius e converso
perse est affirmativum., obligans hominem,
ut Deo satisfaciat, vel se ad illum convertat.
10. G-ermana solutio , et discrimenititer jus-
titiam ad Deum, et ad hominem, traditur,- —
Dicendum est ergo proprium discrimen inter
Deum ethominem in hoc consistere, quod ali-
terlseditur homo per furtum, vel aliam simi-
lem injuriam, quam offendatur Deus per pec-
catum ; homo enim ita Iaeditur, ut detrimen-
tum aut damnum patiatur in propriis bonis
sibi utilibus, quibus carere cogltur, quandiu
res oblata ei non restituitur ; et ideo justitia
non tantum obligat ad non accipiendam rem
alienam, sed etiam ad non detinendam illam
apud se, quia illa carentia rei proprise conti-
nuata est quasi continuum nocumentum pro-
ximi; quod moraliter gravius est, quanto pri-
vatio est diuturnior ; quia semper impedit
dominum ab usu rei sua? ipso invito, et sic
semper facit ei iujuriam, ut recte dixit D.
Thom., 2. 2, q. 62,art. 8. Atque hinc est, ut
obligatio restituendi per se primo oriatur ex
prsecepto negativo, non detinendi apud se
rem alienam, ac proinde, ut moraliter statim
ac pro quolibet tempore opportuno obliget.
Quomodo autem, quandiu restitutio non fit,
peccatum commif.atur, augeatur, vel mulli-
plicetur, ad hunc locum explicare non spec-
tat, sed ad 2. 2, q. 62, art. 8; et inferius
agentes de numero peccatorum in ordine ad
confessionem aliquid fortasse attingemus.
Nunc solum dicimus ad explicandum quod-
dam D, Thom. testimonium supraadduclum,
omissionem iilam continuam restitutionis de-
bitse, quantum est ex se, sufficere ad conti-
nuum peccatum ; quia vero illa est exterior
transgressio preecepti, quee non est actuale
peccatum, nisi sit voluntaria, ex hac parte
fieri potest, ut illa transgressio non continue-
tur in ratione actualispeccati, quianon sem-
per voluntaria est. Quia vero hoc est per ac-
cidens ex distractione vel occupalione huma-
nee mentis, per se autem est ut illa sit vera
XV. SECT. V. 317
transgressio praecepti , ideo recte dixit D.
Thomas in illo art. 8, statim teneri hominem
ad restituendum, quia statim tenetur pecca-
tum deserere, et nunquam licet, vel per mo-
dicum tempus, in peccato morari ; est enirn
hoc verissirnum de peccato actuali, de quo
D. Thom. loquitur, non de solo habituali ;
quia non restituere per se ac de se actuale
peccatum est. At vero Deus, licet nostris pec-
catis offendatur, non tamen ita leeditur, ut
privetur aliqua re sibi utili, aut detrimentum
aliquod in hoc genere patiatur , sed solum
quia privatur honore jure sibi debito, ut fi-
nis ultimus est, et supremus gubernator ; et
ideo post transactam actualem injuriam nul-
lum ei nocumentum accrescitex eo quod sa-
tisfactio pro injuria non statim fiat ; nec pro-
prie homo apud se detinet aliquod bonum
Deo utile^ neque impedit illum ab usu alicu-
jus rei suee. Ac propterea, quamvis hseeobli-
gatio ad Deum alioqui graviorsit, non tamen
ita confestim urget, neque ejus dilatio habet
tam intrinsecam rationem injuriee, sicut dila-
tio restitutronis.
11. Ohjectio. — Dices : interdum etiam
inter homines ex dilatione restitutionis non
crescit detrimentum alterius, ut patet in in-
famia , quee non crescit propterea quod ejus
restitutio differatur, si aliunde non multipli-
cetur aut diffundatur ; idemque videtur esse
in honore et satisfactione pro injuria illata
contra honorem,, nam heec etiam non crescit
ex sola temporis dilatione. Interdum etiam
potest accidere in solutione pecuniarum, ut
detentio earum nullurn alteri sit nocumentum,
quia pro eo tempore non erat illis usurus ;
ergo in his etiam casibus prseceptum resti-
tuendi non obligabit statirn. E contrario vero,
licet Deus non patiatur detrimentum iubonis
intrinsecis, in extrinsecis vero, quse sunt fa-
ma et honor, interdum illud patitur propter
peccatum hominis ; uude ex hac parte pote-
rit esse obligatio ad satisfaciendum statim
DeOj ne ejus infamia vel injuria crescat. Ut
si quis, verbi gratia, Deum suo modo infa-
met , falsa inter homines de illo seminando,
lenetur, quamprimum possit, damnum illud
reparare.
42. Responsio. — Respondetur, in his con-
sideranda esse, quse sunt per se et intrinseca,
non quee per accidens et extrinsecus contin-
gere possunt; inter homines enim, per selo-
quendo, dilatio salisfactionis vel restitutionis
est nociva alteri, acproinde rationabiliter in-
voluntaria; uam infamia, quo magis durat,
318 DISPUTAT.
eo magis radicari solet, aut diffundi ; dilatio
etiara satisfactionis post ablatum honorem
crescit in contemptum, et illamet carentia
honoris semper fit onerosior, et secum affert
alia incomrnoda, quia humana vita multum
ex hujusmodi bonis pendet, et honor acfama
inter homines ad bona etiam utilia spectant.
Ipsa denique carentia pecunise, vel cujuscun-
que rei proprisecle se est nocumentum quod-
dam; et ideo, per se loquendo, restitutio in-
ter homines statim facienda est. Probabile
tamen est, ut si in particulari casu manifeste
cesset omne detrimentum, vel augmentum
ejus, et alioqui intercedal aliqua rationabilis
causa, possit pro aliquo tempore restitutio aut
satisfactio differri ; et ideo non est tam intrin-
sece malum (etiam inter homines) differre
restitutionem sicut accipere rem alienam ; et
aliqua causa potest esse sufficiens ad hones-
tandam dilationem , et non acceptionem.
Respectu vero Dei, per se loquendo, non cres-
citinjuria, vel nocumentum aliquod, etiam in
bonis extrinsecis Dei, propter solam dilatio-
nem satisfactionis pro injuria, qua; cumpec-
cato mortali ut sic conjuncta est; in particu-
lari vero ex aliquo speciali genere peccati,
vel ex aliqua pecuiiari occasione, authominis
dispositione fieri potest, ut oriatur nova in-
juria Dei vel morale periculum ejus ; et tunc
poterit esse obligatio ad exhibendam satis-
factionem, statim ac necessarium fuerit ad
illud damnum evitandum. Exemplum hnjus
posterioris casus afferemus in secundo pun-
cto. Prioris vero casus optimura exemplum
est illud positum de infamatione Dei per fal-
sam doctrinam : nam sine dubio tenetur quis
ad illud damnum statim reparandum : quse
obligatio proprie non spectat ad praeceptum
poenitentise, de quo nunc agimus ; nam siue
vera pcenitentia posset illa satisfactio fieri,
quatenus est restitutio famse , seu destructio
erroris; sed pertinet ad aliam ratinnem jus-
titise, vel respectu hominum propter damnum
illis illatum, ut aliqui existimant, vel etiam
respectu Dei, ul ego opinor, propter specia-
lem injuriam illi factam per illud peccatum,
non tam per malitiam aversionis, comraunera
omni peccato, quam per malitiam conversio-
nis, specialem et propriam illius peccati.
13. Excuatio Dei ad pcenitentiam non i?idu-
cit illius obligationem. — Ex hac ergo diffe-
rentia optime concluditur, prseceptum con-
tritionis, quatenus est prseceptum justitiae ad
Deum , non obligare statim ad illam haben-
dam ; quia non obligat ex vi prsecepti nega-
XV. SECT. V.
tivi, quo homo ex justitia teneatur nunquam
esse in peccato habituali, sed ex solo affirma-
tivo satisfaciendi Deo , cujus natura non est
obligare statim, sed pro aliquo articulo ne-
cessitatis. Neque ad hoc etiam satis est (quod
Marsilius aiebat) quod homo in se sentiat ex-
citationem, aut raotionem Dei ad pcenitentiam
agendarn, quia ha?c sola circumstantia per se
non inducit proecepti obligationem, et preeser-
tim justitise, nisi aliunde supponatur specialis
aliqua ratio , ob quam hic ct nunc obligatio
justitise urgeat. Nam etiam inter homines,
quod creditor petat debitum, non inducit
obligationem justitioe pro illo tempore, sed
supponit illam , nisi forte in eo casu , in
quo inter creditorem et debitorem conven-
tum esset, ut teneatur unus solvere debitum
statim ac alius petat; nunquam autem nobis
declaravit Deus velle nos obligare ex prsece-
pto ad pcenitentiam agendam, statim ac uos
ad illam vucat; ssepe enim nos vocat ad ea
quse meliora et utiliora sunt.
Probatur prceceptum pcenite?idi non olligare
statim ex charitate Dei.
14. Secundum caput obligationis poeni-
tentise est charitas Dei. In quo similis potest
fieri discursus , quia etiam hoc titulo prsece-
ptum hoc est per se affirmativum, et non sup-
ponit illud negativum non permanendi ali-
quo tempore extra Dei amicitiam, seu in sta-
tu habitualis inimicitise Dei. Nam prseceptum
negativum charitatis Dei obligat quidem ad
non concipiendum Dei odium, et non facien-
dum aliquid contrarium amori Dei; tamen
quod uitra hoc detur prseceptum, ut homo
nullo tempore in se permittat illum statum
habitualis inimicitise, nimis rigorosum est,
nullaque sufficienti ratione probari potest ;
quamvis non desint apparentia argumenta,
ex quorum solutionibus hoc magis confirma-
bitur.
15. Impug?iatur resolutio primo. — Impu-
gnalur secundo. — Impugnatur tertio. — Pri-
mum ergo argumentum sit, quia status habi-
tualis inimicitise Dei est objectum ita intrin-
sece malum , ut nullus possit honeste illud
velle ; ergo ille status ut voluntarius, semper,
et pro semper est prohibitus ; datur ergo hoc
prseceptum negativum non permanendi vo-
luntarie in illo statu, vel rainimo terapore ;
quod prseceptum charitatis Dei est , quia tur-
pitudo illius status charitati specialiter con-
traria est ; et ideo ad illam spectat obligatio
nolendi, seu non volendi talem statum. Ergo
DISPUTAT.
ex vi ejusdem prsecepti voluntaria impceniten-
tia peccati omni tempore prohibita est , quia
virtualiter est voluntaria permanentia in eo
statu ; ergo e contrario preeceptum pceniten-
tiee ex eadem charitate obligat ad agendam
de peccato pcenitentiam statim oblata oppor-
tunitate. Patet consequentia, quia non potest
voluntaria impcenitentia semper esse mala,
nisi pcenitentia semper sit preecepta, nam vo-
luntaria omissio rei non preeceptee non est
mala. Secundo , ille status semper constituit
hominem in periculo morali novee inimicitiae,
seu offensionis Dei ; charilas autem Dei obli-
gat ad vitandum semper tale periculum; ergo.
Major patet, quia sine gratia Dei habituali
non potest homo omnia peccata mortalia vi-
tare, ut docent ornnes Theologi cum Gregorio
dicente : Peccatum, quodper pcenitentiam non
cito deletur, Deo permittente, suo pondere in
aliud trakit, utsumitur ex hom. 11 in Ezech.
Tertio, si unus homo gerat inimicitias cum
alio homine, tenetur statim et sine ulla mora
illas deponere , et ad amicitiam ejus redire ,
juxta illud Ghristi verbum, Matt. 5 : Si ofers
munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris
quia frater tuus habet aliquid adversum te, re-
linque ibi munus tuum , et vade prius reconci-
liari fratri tuo , et tunc veniens offeres munus
tuum. Ubi significat, reconciliationem cum
fratre non esse differendam, etiam propter
sacrificium offerendum , nec posse sacrifi-
cium Deo placere, nisi ablata prius inimicitia
cura proximo ; ergo multo magis necessarium
est inimicitiam cum Deo statim auferre ex
intrinseca lege ipsius amicilise, quee nihil ma-
gis expetit , quam destructionem sui contra-
rii, scilicet inimicitiee.
16. Declaratur quomodo homo excitatus acl
pcenitentiam possit se gerere cessando ab actu,
ut non peccet. — In primo argumento postu-
latur, ut explicemus, si homo, qui est in pec-
cato, etiam oblata occasione contritionis, non
tenetur statim conteri, aut deserere statum
peccati, quomodo possit tunc se gerere in vo-
luntate sua, ita ut non peccet de novo. Et
imprimis dicitur , si neutrum illorum directe
velit, scilicet, nec permanentiam in peccato,
nec carentiam contritionis, nihil peccaturum,
si voluntatem suam apphcet ad alia objecta
honesta. Atque hoc sufficit, ut intelligamus,
charitatem tunc non necessario obligare ad
actum contritionis, qua potest homonec inimi-
citiam Dei velle, nec tamen actu conteri.
Unde concedo ulterius, directe ac positive
velle carentiam gratiee , aut illum statum ini-
XV. SGCT. V. 319
micitise Dei, esse intrinsece malum, ut con-
vincit argumentum factum, quia objectum il-
lius actus intrinsece malum est, imo adeo
pravum, ut velle illud plane sit peccatum
mortale, quia habet gravem deformitatcm
contrariam charitati Dei. Nec vero ex hoc
infertur necessitas actus contritionis , cum
possit voluntas utroque actu carere volunta-
rie, saltem indirecte.
17. Addo vero ulterius , etiam in eo casu
posse hominem directe velle non elicere con-
tritionis actum. Hoc supra dixi de homine
jam justificato recogitante peccata preeterita ;
eadem autem ratio est de nondum justificato,
cum in eo etiam omissio illa, pro tali tem-
pore, non sit contra preeceptum. Solum est
discrimen, quia in homine jam justificato per
contritionem, velle nunquam amplius conteri
de illis peccatis, non est per se peccatum,
nec contra charitatem, nec contra pceniten-
tiam , quia contra nullum est preeceptum ,
cum obligatio habendi contritionem jam fue-
rit impleta. At vero in homine nondum justi-
ficato peccatum esset, velle nunquam conteri
de peccato commisso ; quia talis voluntas
comprehendit etiam illud tempus , pro quo
obligare potest tale preeceptum, quod non-
dum impletum est. Cum limitatione autem,
velle non conteri pro hoc tempore, pro quo
nondum obligat preeceptum, nullum peccatum
est, per se et ex vi talis objecti, quia illud ob-
jectum non est iutrinsece malum. Nam, licet
contritio sit intrinsece bona , tamen carentia
ejus non est intrinseee mala, nisi quando de-
bita est ; quod commune est cuilibet actui
virtutis ; sed pro illo tempore ille actus non
est debitus, quia, ut supponimus, non obligat
preeceptum contritionis ; ergo pro tunc ca-
rentia illius actus non est mala, quamvis nec
per se bona sit ; ergo indifferens.
18. Palacios rejicitur. — Soto impugnatur.
— Sine fundamento ergo quidam dicunt il-
lam voluntatem esse intrinsece malam et pec-
catum mortale. Quod sensit Palacios in h,
d. 17, q. 2. Non potest tamen explicari, in
quo sita sit talis malitia, neque assignari
preeceptum , quod per illum actum tam gra-
viter violetur. Nam ostensum est preeceptum
contrilionis non violari ; nullum autem aliud
excogitari potest. Soto vero, ibid., q. 2, art. 6,
dicit esse peccatum veniale, quia esl nolitio
boni objecti, et addit non esse contra praece-
ptum contritionis, sed contra alia preecepta
de non perseverando in furto, vel homicidio,
etc. Sed neutrum est recte dictum. Non qui-
320 DISPUTAT.
dera primum , tum quia ille actus explicatus
per modum voluntatis posilivae habet objec-
tum indifferens, ut ostensum est ; tum etiam,
quia nolitio boni objecti per se et intrinsece
non est peccatum veniale, nisi quando tale
bonum necessarium est ; alias nolle dare
eleemosynam, aut nolle religiosum esse, vel
perpetuam virginitatem servare, semper es-
set veniale peccatum ; quod falsum est. Non
etiam secundum ; nam secluso speciali prae-
cepto pcenitentiae vel charitatis, alia praece-
pta non furandi, occidendi,etc, licet obligent
ad non perseverandum in peccato actuali uni-
cuique contrarium, non tamen ad non per-
manendum in peccato babituali , quia status
in peccato habituali formaliter non est con-
trarius preecepto non pejerandi, verbi gratia,
nisi ratione actus prseteriti ; ergo tale praece-
ptum per se non obligat ut bomo non maneat
in illo statu. Et multo certius est, tale praece-
ptum non obligare ad statim deserendum sta-
tum illum ; quia, si charitas, vel poenitentia
ad hoc non obligat, cur aliae virtutes particu-
lares obligabunt ?
19. Melius ergo Medina et Cano docent ac-
tum illum esse indifferentem ex objecto. Sed
Cano ait, ex accidenti fore semper actum il-
lum veniale peccatum, quia non potest ha-
bere honestum finem, et ideo ad minimum
esse actum otiosum. Medina vero ait, inter-
dum posse habere honestum finem, quod
mihi videtur verum, nam, licet sit rarum, non
tamen impossibile. Quia potest quis hic et
nunc esse obligatus ad alias actiones hones-
tas, et ut eas attentius ac diligentius exequi
possit, velle nunc non cogitare de poeniten-
tia agenda. Item posset aliquis se sentire nunc
valde indispositum ad contritionem elicien-
dam ; ergo, licet directe nolit tunc conari ad
talem actum, sed librura aliquem legere, vel
virum pium alloqui , ut paulatim excitetur,
nihil peccabit.
20. Objeclio. — Sohitur. — Solvilur pri-
mum argumentum. — Sed dicet aliquis : qui
vult non conteri de peccato remisso, virtute
vult permanere in statu peccati et inimicitiae
Dei; ergo, si hoc est intrinsece malum, etiam
illud ; nam in moralibus perinde est velle ali-
quid virtualiter ac formaliter. Antecedens
probatur, quia illud consequens sequitur ex
illo antecedenti : qui autem vult antecedens,
virtute vult consequens. Respondetur negan-
do antecedens , quia illud consequens, scili-
cet esse in statu peccati, non sequitur per se
ex illo antecedenti, sed tantum per accidens,
XV. SECT. V.
scilicet quia non applicatur causa quae posset
destruere malumillud; in hujusmodi autem
causa seu antecedente, non censetur quis
velle virtualiter effectum, nisi quando tene-
tur talem causam applicare, etnon vult, alio-
qui solum censetur permittere effectum.
Quamvis autem velle statum peccati, intrin-
sece malum sit, velle autem permittere ali-
quam permanentiam in illo statu non est in-
trinsece malum. Unde, cum in primo argu-
mento sumitur, statum peccati voluntarium
esse intrinsece malum, distinguendum est :
nam, si voluntariura significet, id est volitum,
verum est assumptum ; mala vero est conse-
quentia, quia ex voluntaria dilatione pceni-
tentiae non sequitur statum peccati esse hoc
modo voluntarium ; si autem in illo autece-
dente voluntarium significet permissum, sic
falsum est.
21. Secundi argumenti solutio. — Rejicilur.
— Ad secunduro argumentum primo respon-
deri potest, ad vitandum novum peccatura
mortale non esse per se necessariam gratiam
habitualem, nec remissionem peccati com-
missi, sed sufficere actualem gratiam exci-
tantem et adjuvantem : nam hae per se et im-
mediate prsebent vires ad operationes et ad
vincendas tentationes; gratia autem habitua-
lis, preesertim quae est in essentia animae,
parum ad hoc confert. Neque etiam peccatum
habituale, ut est pura culpa, inclinat, velest
pondus ad novum peccatum ; sed hoc faciunt
habitus vitiorum, qui sunt per accidens ad
statum peccati, de quo agimus ; et praeterea
ad illos vincendos sufficiunt auxilia gratiae,
sine habitibus. Haec vero responsio, licet in
rigore physico et speculativo sustineri posset,
tamen juxta theologicam doctrinara non est
probanda, nam graviores Theologi docent,
hominera in statu peccati mortalis permanen-
temdiu,non possemulto tempore persistere,
quin iterum mortaliter peccet. Estque id con-
sentaneum definitioni, ac doctrinae Concilii
Milevitani, can. 3, dicentis gratiam Dei, qua
justificamur per Jesum Christum Dominura
nostrura, non solum ad remissionem pecea-
torum, quae jam commissa sunt, sed etiam
ad adjutorium ne committantur valere. Et
inferius exponit ita valere, ut etiam necessa-
ria sit, detque non tantum facilius, sed etiam
simpliciter posse. Et licet Concilium possit de
auxiliante, seu actuali gratia exponi , tamen
gratia justificationis, ut ibi, et can. 5 appella-
tur, plus includit, scilicet gratiam etiam re-
missionis peccatorum, in qua gratia habitua-
IHSPUTAT.
lis continetur. Imo Concilium Tridentinum,
sess. 0, can. 3, gratiam justificationis distin-
guit a gratia prceveniente et adjuvante, di-
cens has csse necessarias ut homo pceniten-
tiam agat, siciit oportet, ut ei jusV ficationis
gratia conferatur. Et can. 9 et II, et s;epe
distinguit gratiam, qua justificamur, ab acti-
bus illis, quibus ad remissionem pcccatorum
disponimur ; cum tamen hi actus includant,
vel supponant gratiam excitantem et aclju-
vantem.
22. Non nego quidem haec auxilia gra-
tise pertinere ad gratiam justificationis, et
sub ea includi , quatenus dantur , ut nos
adeam praeparent ; sed dico gratiam justifi-
cationis in rigore plus includere, et quasi
compleri per habitualem gratiam ; ideo-
que rectius intelligi illam doctrinam de tota
hac gratia. Quia, licet auxilia gratise, si da-
rentur copiosa, sine dubio sufficerent ad vi-
tandum novum peccatum, etiam longo tem-
pore, quamvis prius peceatum non esset re-
missum , tamen, cum illa auxilia soli gra-
tise habituali sint connaturalia, et peccatori
non tantum non sint debita, verum etiarn ille
sit eis indignus, itasunt conjuncta cum gratia
habituali, ut secundum legem ordinariarn ab
ea non separenlur. Acceclit etiam, quod ha-
bitus gratise aliquid adjuvant : boni etiam
motus, quibus homo se praeparat ad remis-
sionem prioris peccati, nonnullam facilita-
tcm relinquunt; et ideo pensatis omnibus ac
ceeteris paribus, minora auxilia requirit ho-
mo justificatus, ut vitet novum peccatum,
quam qui in pcccato persistit ; illi autem non
dat Deus secundum communem legem ma-
jora auxilia, sed proxime dat illi auxilium ad
resurgendum ; quod si illo bene non utitur,
relinquit illum cum communi concursu gra-
tioe. Et hoc est quod significavit Gregorius
ciLito loco l.
23. Vera solutio ad 2. — Concedo igitur,
eum qui in peccato mortali perseverat non
diu permansurum sine novo peccalo. Nihilo-
minus potest aliquo brevi tempore non pec
care ; et ideo non sequitur teneri ad statim
habendam contritionem, quia non statim est
in periculo pcccati ; sed ad summum sequitur
teneri non diu differre conversionem suam,
quod probabile est, non tam ex hoc capite,
quam per se, ut sequenti sectione dicemus.
Nam ex vi hujus periculi non vicletur conse-
1 Vide ep. 95 ad Auguslinum, et p. 105
ejusdem, et Prosp., contra Collat., c. 35.
XXII.
XV. SECT. V. 321
qui haic obligatio, tum quia non constat
quantum sit illud tempus, in quo homo po-
test perseverare sine novo peccato mortali
absque statu giatite ; multoque minus con-
stat, quando sit Deus negaturus auxilium ef-
ficax ad vincendam aliquam tentationem ;
tum quia in quolibet signato tempore potest
homo non cominittere novum peccatum,
quantum est ex hoc capite, et post quodlibet
tempus potest homo sibi persuadere hic et
nunc non esse illud morale periculum ob il-
lam solam causam. Quod sempcr addo, ut
excludam extraordinarios casus, ob quos
esse potest necessaria gratia habitualis ad
vitandum peccatum, de quibus sequenti sec-
tione dicemus. Ac propterea, moraliter lo-
quendo, non est tale hoc periculum, ut een-
seatur proximum, ac morale, ita ut propter
illud specialiter obligemur ad gratiam habi-
tualem procurandam.
24. Tertio argumento satisfil. — Ad tertium
argumentum respondetur, etiam inter homi-
nes aliud esse non odisse proximum, aliud
amare iilum: ad primum enim statim ac
semper tenemur ; ad secundum autem ncc
statim, nec semper, sed temporibus humano
modo necessariis, juxta doctrinam D. Thomrs
et communem, 2. 2, q. 25, art. 8. Si quis ergo
inimicitias prius cum proximo duxit, ad duo
tantum postea tenetur statim ac semper :
unum est acl deponendum odium formale,
vel virtuale, si quod habebat ; aliud est ad
tollendum proximo scandalum, quod daret si
se illiinimicum ostenderet. Oportet ergo om-
nia signa inimicitise tollere, et affectum odii
ablatum esse significare ; et a fortiori etiam
estnecessarium statim restituere nocumenta,
vel injurias, si quae fortasse occasione inimi-
citiarum illatse fuerant, Et haec omnia signi-
ficavit Christus in verbis in argumento cita-
tis. Inire autem novam et specialem amici-
tiam necessarium non est nec statim, nec
etiam postea, per se loquendo.
25. Unde in illatione, quse fit ad amicitiam
cum Deo, in aliquibus est similitudo, in aliis
vero minime. Nam respectu Dei est specialis
obligatio diligendi eum, ul ullimum finem,
peculiari modo, et affectu intcrno, non prop-
ter indigentiam, quse sit ex parte ipsius Dei,
nec propter contingentes eventus, sed prop-
ter dignitatemipsius Dei, seu propter subor-
dinationem et unionem, quam per se illi de-
bet humana natura. Et quoniam heec obliga-
tio ex ordine gratiee elevata est ad amorem
infusum et supernaturalem, ideo extenditur
21
322 DISPUTAT. X\
etiam hsec obligatio ad inetmdam specialem
quamdam, et excellentiorem amicitiam cum
ipso Deo, quse suo modo etiam ad proximos
extenditur. Hinc etiam tenetur homo statim
ac semper adnon habendum in se Dei odium
formale, nec virtuale ; et huc etiam spectat
non habere propositum formale, vel virtuale
iterum peccandi. Unde, si quis peccavh% et
ea ratione inimicitiam cum Deo contraxit,
statim tenetur tollere voluntatem peccandi,
et omne id quod ad actualem, vel, ut sic di-
cain, positivam inimicitiam ex parte sua per-
tinere potest, quale est omne propositum pec-
candi, aut moralis et proxima occasio ejus ;
quamvis hsec obligatio non semper spectet
ad charitatem proxime et elicitive, sed re-
mote et imperative, nam proxime pertinere
potest ad justitiam, etc. Prseter hoc autem
non tenetur homo statim positive inire no-
vam araicitiam cum Deo, sed potest in aliud
vel commodum, vel magis necessarium tem-
pus illud reservare. Neque etiam tenetur ad
tollendum statim illam privationem amicitiae,
quse tantum per modum habitus in ipso ma-
net per peccatum, et reddit illum de se di-
gnum odio divino, quia ex vi illius praecise
sumptae non habet actuale, aut virtuale
odium Dei, aut propositum peccandi. Deni-
que respectu Dei non est necessarium exhi-
bere aliquod signum depositionis odii vel
mali propositi, quia per se ipse intuetur cor.
An prceceptum pcenitentice statim ohliget ex
cliaritate propria.
26. Pars affirmativa suadelur. — Tertium ca-
put hujus obligationis esse potest ex charitate
propria. In quo non minor potest esse diffi-
cultas, quia homo ex vi charitatis ad seipsum
tenetur statim abjicere, vel remedium adhi-
bere omni gravi malo proprio, quod vel cor-
pori, vel animee potest esse nocivum ; quod
in corporalibus quidem manifestum est; vi-
detur autem esse major ratio de spiritualibus,
quia plus tenetur diligere animam quam cor-
pus; peccatum autem gravissimum malum
est animae, et in ea durans, non potest non
afferre illi maxima nocumenta; ergo. Et con-
firmatur, nam plus tenetur homo seipsum di-
ligere in spiritualibus quam proximum ; sed
proximum tenetur corripere, ut a peccato ex-
citetur, quamprimum potest, id est absque
suo incommodo, et cum spe utilitatis proxi-
mi, et nisi meliorem. occasionem et opportu-
nitatem probabiliter expectet, juxta doctrinam
August., 1 de Civit., c. 9; et D. Thom., 2. 2,
SECT. v.
q. 33, art. 2, ad 3; ergo a fortiori tenelur ho-
mo seipsum corrigere et a peccato resurgere
statim ac potest, quia sine suo ullo incom-
modo semper id facere potest., et non est
quod meliorem occasionem expectet, quia
semper illi melius est praesenti occasione bene
uti, et in sequenti proficere. Prassertim, quia
semper est in manu ejus remedium peccato
adhibere, saltem per contritionem perfec-
tam.
27. Diluuntur rationes opinionis affirmantis.
— Sed hse rationes non ostendunt specialem
obligationem charitatis ad contritionem sta-
tim habendam, sed potius ad oppositum pro-
bandum retorqueri possunt. Ad primam enim
respondetur, magis teneri hominem ad non
inferendum sibi aliquod grave damnuin,
quam ad non tolerandum illud aliquo tem-
pore, seu ad repellendum illud statim, si jam
illud illatum est; ostensum est autem su-
pra non peccari specialiter contra charita-
tem propriam, peccando rnortaliter, vel infe-
rendo sibi damnum illud^ quod peccatum se-
cum affert; ergo multo minus ex vi hujus
charitatis erit postea specialis obligatio ad
abjiciendum statim malum illud. Et in hoc
est aliqua differentia inter corporalem vitam
seu salutem, et spiritualem; nam ad non no-
cendum graviter corpori proprio tenemur ex
speciali lege justitiaSj quia non sumus domini
vitae corporalis; quee obligatio justitise non
habet locum in spiritualibus respectu nostri,
quia sumus aliquo modo domini illorum, sal-
tem ratione nostrse libertatis. Ad expellendum
autem a nobis corporalem eegritudinem, vel
aliud nocumentum corporis, non tenemur ex
lege justitiEe ^ sed solum ex misericordia, seu
charitate. Addit prasterea Cano supra, teneri
hominem non differre curationem, sed statim
remedium adhibere ; et in hoc etiam consti-
tuit differentiam inter corporalia et spiritua-
lia, ex illo principio, quod homo non est do-
minus vitae corporalis. Sed certe ex illo non
potest colligi hsec obligatio ita urgens, quia,
licet quis teneatur non inferre damnum rei
alienae , non tamen aeque tenetur illi reme-
dium adhibere , si aliunde inferatur. Sicut
magis obligatur homo, ut non se occidat,
quam ut se defendat. Propter quod censeo in
dicto casu non statim committi speciale pec-
catum contra propriam misericordiam , vel
charitatem. si remedium illud aliquantulum
differatur, quia obligatio se diligendi in his
corporalibus rebus non est adeo urgens, ut
statirn et sine ulla mora postulet executionem
DISPUTAT. XV
remediij seu inedicinas; nulla enim snfficiens
ratio ad hoc afFerri potest, quandoquidem
nullum novum detrimentnm grave ex illa
dilatione timetur, ut supponitur. Sola autem
illa duratio non est per se grave damnum, ut
propterea ex prsecepto negativo cogamur il-
lam non permittere ullo tempore. Aliunde
vero obligatio adhibendi medicinam ex prse-
cepto affirmativo est, quod non pro semper,
nec statim obligat. Et quoad hoc est aliqua
similitudo inter hoc exemplum, ex corporali-
bus sumptum, et spiritnale detrimentum pro-
prium, quod ex peccato provenit; concedimus
enim, aliquando posse charitatem propriam
specialiter nos obligare ad expellendum a no-
bis malum illud, non tamen obligare pro
semper, seu statim ac nobis inest malum il-
lud; sed quando extrema, vel gravis necessi-
tas urgeret, vel timeretur periculum gravioris
mali, prsesertim mortis reternre , propter ra-
tionem superius tactam, sect. 2. Atque ita res-
pondet ad hanc difficultatem D. Thom. in &,
d. 17, q. 3, art. I, q. A, ad 2.
28. Enodatur primo confirmatio de correc-
tione fraterna. — Ad confirmationem primo
responderi potest, exemplum non esse simile^
quia nunc agimus de remedio, quod homo te-
netur adhibere peccato commisso, ut sic ,
etiamsi amplius committendum non sit : cor-
rectio autem fraterna non obligat ad corri-
piendum proximum de peccato commisso, ut
sic, sed solum quatenus in futurum pendet,
quia nimirum proximus in ea est dispositio-
ne, ut sit in periculo iterum atque iterum
committendi tale peccaturn, vel continuandi
illud; ut sumitur ex Mattheei 18, ubi hoc pra?-
ceptum proponitur, et materia ejus dicitur
esse peccatum proximi ita continuatum, ut si
ab illo non destiterit, etiam postEcclesige ad-
nionitionem., excommunicandus sit ; constat
autem materiam excommunicationis non esse
peccatum prasteritum ut sic, sed quatenus in
futurum pendet; ergo eadem est materia cor-
reptionis fraternas. Quod etiam sensit Gloss.
in c. Si peccaverit, % q. i. Ex qua doctrina
constat, argumentum factum non solum non
urgere, verum etiam contrarium probare ali-
quo modo. Nam homo non tenetur corripere
proximum ex charitate, solum propter emen-
dationem peccati preeteriti, sed tantum ut no-
vum peccatum evitet , quando ejus imminet
morale periculum ; et tunc mirum non est,
quod preeceptum correctionis obliget statim,
quia periculum peccandi statim vitandum est ;
ergo neque homo tenetur seipsum statim cu-
SECT. V. 323
rare a peccato commisso, si propterea non
immineat periculum novi peccati.
29. Rejicltur solutio. — Hujus autem res-
ponsionis fundamentuin solidum non est ; ut
enim notavit Soto, relect. de Secreto, memb.
2, q. 2, concl. 2, duobus modis intelligi potest
praaceptum correctionis non obligare ad pra3-
teritum: primo si ita praiteritum sit, ut sit
jam curatum et emendatum ; et in hoc sensu
est verissimum, quia misericordia non obli-
gat ad subveniendum proximo^ nisi existenti
in miseria et necessitate ; tunc autem jam
cessavit necessitas et miseria proximi, quia
jam non est in peccato; ergo cessavit etiam
obligatio correctionis. Item finis hujus praa-
cepti est lucrari fratrem, ex Matth. 18;sed
jam hic finis obtentus est; ergo cessavit obli-
gatio obtinendi illuin. Denique, jam illa non
esset correptio, sed vindicta et punitio, quce
non pertinet ad charitatem fraternam, sed
vel ad paternam , vel ad justitiam legalem,
Propter quod recte dixerunt Angelus et Syl-
vester , verbo Correctio, in principio, pra^ce-
ptum correctionis solum obligare circa pecca-
tumquodhabeat permanentiana, id est, emen-
datum non sit, quia corripere peccatum prse-
teritum, solnm quia commissum fuit, tantum
ad Praslatos pertinet. Et eodem modo dixit
recte Cajetanus, in Surama, verbo Correctio
fraterna, hoc preeceptum correptionis esse
eleemosyna3, qua3 non est facienda, nisi indi-
genti. Aiio modo potest dici peccatum praeter-
itum, quia commissum est; ct ita transiit, ut
nullum timeatur periculum reincidendi, non
est tamen emendatum , sed proximus adhu 2
manet in peccato ; et in hoc sensu falsum est
non obligare hocpra3ceptum, etiam circa pec-
catum pra3teritum, ut recte notavit Adrian.
in 4, q. \ , de Correctione fraterna, concl. 2.
Et sentiunt reliqui auctores citati, et alii com-
muniter in ea materia. Et colligitur ex verbis
Christi : Si te audierit, lucratus eris fratrem
tuum ; ergo hic est finis hujus pra^cepti : lu-
crari autem fratrem non solum est impedire
novum peccatnm ejus, sed etiam illum ad sa-
lutem revocare, ut Augustinus, Hieronymus,
Chrysostomas et alii Patres notarunt ; ergo,
quandiu hic finis comparatus non est , quia
proximus in peccato manet, habetlocum cor-
rectio fraterna, et obligatio ejus. Et ratio
etiam est evidens, quia hoc pra^ceptum est
misericordia3, et eleemosynas spiritualis ; et
proximus adhuc est in miseria, et maxime
indiget; ergo est illa sufficiens materia hujus
pra^cepti. Responsio ergo data, si in hoc pos-
324 BISPUTAT.
ieriori sensu intelligatur , falso ulitur funda-
mento ; si vero in priori, non satisfacit, quia
argumentum proportionaliter proceclit de
peccato cominisso, nondum per pcenitentiam
deleto.
30. Alia ejusdem conflrmationis solutio. —
Respondeiur ergo secundo, prseeeptum cor-
rectionis, quatenus obligat ad corripiendum
fratrem, solum ad finem hunc, ut agat pceni-
tentiam de peccato commisso, non obligare
statim, sed pro loco et tenipore, pro quo in-
diget proximus tali correctione, quia hoc
preeceptum affirraativum est, et ideo genera-
lem regulam prseceptorum afiirmativorum
participat, neque est ulla specialis ratio cur
excipiatur. Ita respondet Adrianus, dict. q. 3
de Confess., citans August., 1 de Civit., c. 9,
dicentem, si propterea quisque objurgandis
et corrigendis male agentihus parcit, quia op-
portunius tempus inquirit, consilium esse clia-
ritatis. Et eamdem sententiam supponunl
auctores citati, et alii de correctione scriben-
tes. Nam Cajetanus expresse dixit, illud pree-
ceptum obligare pro loco et tempore neces-
sitatis. Idem Armilla, n. 2, et fere Sylvester,
Angelus, et Soto, 4 conclus., ad finem. Quod
autem sit hoc tempus neeessitatis, dicti auc-
tores non aliter declarant, quam dicendo de-
bere tempus esse opportunum, tum ex parte
corripientis, ut scilicet possit id facere sine
magno incommodo suo, tum ex parte alte-
rius, scilicet, ut sit ita dispositus, quod ha-
beatur spes fructus. His autem concurrenti-
bus, significant dicti auctores teneri homi-
nem, ad corripiendum statim proximum pec-
cantem. Ex qua declaratione non solvitur,
sed integrum manct argumentum factum ;
nam, si illis concurrentibus statim tenetur
homo corripere proximnm, ut emendetur,
ergo eisdem concurrentibus tenetur statim
emendare se ipsum per contritionem ; ergo
simpliciler statim tenetur conteri, opportu-
nitate, ef memoria peccatorum oblata, quia
semper potest id facere sine gravi incommo-
do, et cum fructu, quia ex sua voluntate pen-
det; nam gratia Dei praesto est.
31. Dilutio tertia conflrmationis. — Diffe-
rentice varice inter pi-ceceptum correctionis fra-
ternce, et contritionis. — Cano igilur, dicta re-
lectione, absolute concedit antecedens, scili-
cet, prseceptum correctionis obligare statim
ac se offert occasio opportuna, nam boc ipso
necessaria existimatur, quando moraliler, ac
probabililer alia opportunior non speratur;
qui videtur sensus Augustini in loco citato.
XV. SECT. V.
Nihiiominus tamen negat consequentiam ar-
gumenti, et plures differentias constituit in-
ter emendationem fratris per correctionem,
et propriam per contritionem. Prima est,
quia homo est dominus vitfe spiritualis pro-
prise, non tamen proximi, et ideo potest ce-
dere juri suo, non tamen juri proximi : sicut
in temporalibus, si quis videat propriam fa-
mam Isedi, aut vineam comburi, potest sine
peccato saltem mortali tacere, vei non suc-
currere, etiamsi commode possit; si tamen
simile quid videat circa famam, vel res
proximi, graviter peccabit, si, cum possit
commode eas tueri, non faciat. Heec vero
differentia in praesenti non satisfacit, quia
non tractamus de obligatione justitias, sed
charilatis, quse locum habet etiam in his bo-
nis, quorum homo est dominus : nec agi-
mus de temporalibus, sed de spiritualibus
bonis, in quibus tenetur homo magis seip-
sum, quam proximum diligere, ut est cer-
tum. Si ergo in his bonis ita tenetur diligere
proximum, ut, facta opportunitale, teneatur
illum sanare si potest ; ergo multo magis te-
netur hoc modo diligere seipsum ; ergo licet
in hoc cedendo juri suo excusetur a peccato
contra justitiam, non tamen a peccato conira
charitatem. Unde non est aptum exemplum
de fama, aut vinea, quia in his rebus tempo-
ralibus non semper tenemurnos ipsos magis
quam proximos diligere, et aliquando possu-
mus ea prodigere sine gravi culpa, eliam
contra charitatem propriam. Est etiam aliud
discrimen, quia exemplum procedit, quando
proximus patitur damnurn temporaie invi-
tus, et non potest se tueri, nam si possit et
nolit, non tenetur alter illi subvenire, saltem
sub gravi culpa ; spirituale autem damnum
patitur voluntarie, et potest sibi succurrere.
Unde fortius redditur argumentum, nam si
hoc non obstantc tenetur homo corripere
proximum cum primum potest, propter spi-
rituale ejus commodum, multo magis tene-
bitur statim emendarc seipsum.
32. Secunda differentia. — Addit ergo Cano
aliam differentiam, nimirum, voluntatem pro-
priam semper esse in hominis potestate, et
ideo non obligari ad bene utendum illa, quo-
ad contritionem, in prima opportunitate, ut
sic dicam, sedposse aliam et aliam expectare,
quia semper est in suo arbitrio, donec aliqua
urgeat necessitas ; voluntatem autem pro-
ximi non semper esse in manu alterius, ideo-
que fieri facile posse, ut, si nunc sit opportu-
nitas cum spe couvertendi illum, et illa pra>
DISPUTAT.
termittatur, poslea alia similis non occnrrat,
vel ut, priusqnam occurrat, proximus patia-
tur aliquod grave spirituale detrimentum ; et
ideo respectu proximi, opportunitas tempo-
ris luibet vim necessitatis., non tamen respcc-
tu sui. Quae quidem differentia est satis pro-
babilis ; adlmc vero non evacuat difiiculta-
tem. Nam imprimis^, si post illam opportuni-
tatem speretur alia eequalis, et interim non
timeatur moraliter aliquod speciale nocu-
mentum spirituale proximi preeter duratio-
nem peccati habitualis, licebit correctionem
diiferre usque ad illam. Sequela patet, quia
tunc jam cessat omnis moralis necessitas, et
tota ratio differentice signatas ; nec casus ille
est speculativus, sed potest esse moralis et
frequens. Quod si illud consequens conceda-
tur, jam simpliciter falsum est, preeceptum
correcticnis obligare statim nacta opportuni-
tate^, et tunc emendatio proximi, et propria,
omnino sequiparabuntur, sen ata proportione.
Nam, si in utroque casu ita occurrit opportu-
nitas emendse, ut illa amissa non speretur
alia similis , vel interim novum spirituale
damnum timeatur, statim obligat preeeeplum
emendationis tam respectu sui quam proxi-
mi ; si autem, non obstante proesente oppor-
tunitate, speretur alia sufficiens absque in-
terventu novi detrimenti spiritualis, preeter
durationem peccati babitualis, nec respectu
proximi, nec respectusui obligat statim pree-
ceptum.
33. Hanc ergo existimo esse veram bujus
difficultatis solutionem. Unde concedo oppor-
tunitatem temporis non statim inferre obliga-
tionem corripiendL, nisi illa opporlunitas in
aliquam transeat necessitatem, ex generali
principio, quod preeceptum affirmativum non
obligat, nisi in articulo necessitatis. H;ec au-
tem necessitas in hoc consistit, quod proxi-
mus hic et nunc indigeat correctione ; nam,
cum hoc sit praeceptum eieemosynee,, suppo-
nit in alio indigentiam, et in ea fundatur, et
consequenter, ut hic et nunc obliget, suppo-
nit talem indigentiam, quee hicet nunc requi-
rat remedium ab alio, quia obligatio com-
mensuratur indigentia?, ut in aliis actibus
eieemosynee facile ostendi potest. Estautem,
in hac, differentiainter correctionem, quae or-
dinatur ad impediendam continuationem, seu
iterationem actualis peccati, vel quas solum or-
dinaturad tollendum peccatum commissum ;
nam in priori casu indigentia proximi semper
est prsesentanea, et actualis, quia semper et
contiuue timetur noyum spirituale nocumen-
XV. SECT. V. 3=j3
tum proximi, quale esl novum pcccalummor-
tale, seu continuatio ejus quoadactualem cul-
pam ; et idco lunc quodiibet opportunum
tempus ad corripiendum proximum est etiam
tempus nccessitalis, quia supponitur proxi-
mus in morafi periculo gravissimi et novi
damni spirituaiis. Nec refert, quod nocumen-
tum illud sit voluntarium, quodque absofute
posset ipsa sua voluntate vitare cum gratia
Dei ; nam, ut obliget charitas in re tam gra-
vi, satis est, quod hoc remedium correctio-
nis censeatur hic et nunc utile, et moraliter
necessarium, ut proximus bene utatur iiber-
tate sua, vel ut efficacius excitetur divina
gratia. Quoad hoe autem etiam eequiparatur
obligalio hominis ad seipsum, quia etiam te-
netur statim ac semper interrumpere, et vi-
tare actuale peccatum, et toliere morale pe-
riculum ejus. Solum est differentia, quod re-
spectu proximi haecobfigatio est speciafischa-
ritatis fraterna?, quiaalice particulares virtu»
tes per sese non possunt ad hoc obligare ; re-
spectu vero sui non estobfigatio propria cha-
ritatiSj sed remote tantum, et imperative;
proxime vero ratione injuriee divinae vitandee
pertinet ad poenitentiam ; ratione vero mali«
tise conversionis pertinet ad singulas virlutes,
quibus singulapeecataopponuntur, quia una-
quaeque obligat hominem proxime et imme-
diate, ut vitet peccatum sibi contrarium.
34. At vero quando correptio proximi or-
dinatur solum ad remedium peccati commis-
si, ut tempus, opportunum ad corripiendum,
sit etiam necessarium, requiritur non solum
spes fructus, sed etiam necessitas illius. vel
ad vitandum impoenitentiae peccatum, vet ad
vitandam mortem eeternam ; nam, si nihil
horum interveniat, nulla est vera indigentia
ex parte proximi, quae obliget hic et nunc ad
subveniendum iili. Et quoadhoc recte proce-
dit argumentum factum ; quia, si ipsemet non
tenetur sibi ipsi subvenire cum possit, neque
ego etiam teneor.Item, ego non possum cor-
ripere pro facto praeterito, ut sic, id est, so-
fum quiafactum est, ut ostendimus ; ergo de-
beo corripere de illo, prout manet, seu eo
quod per pcenitentiam non tollitur ; sed qui
adhuc non tenetur ad tafem poenitentiam,
nondum est dignus tali correctione ; ergo
non potest urgere tunc obligatio ad illam fa-
ciendam.
35. Oljectioni occurritur. — Dices, nomine
correctionis non tantum intelfigi reprehen-
sionem de malo facto, sed etiam admonitio-
nem de malo vitando. Sed de hac potest fieri
326
DISPUTAT. XV. SECT. VI.
idern argumentum ; nam quando alter non
tenetur admonitionem acceptare, sed absque
peccato respondere potest, quod suo tempore
pcenitentiam aget , neque alter tenetur ex
prsecepto tunc illum admonere , si nullum
tunc instet prseceptum, sed ad summum erit
consilium. Exemplum quotidianumest in pce-
nitentia sacramentali, nam , quia fideles non
tenentur confiteri statim ac peccant, licet vi-
deamus aliquem peccantem, seu in peccato
permanentem, absque iteratione, vel conti-
nuatione, etc, non tenemur illum admonere,
ut confiteatur, quia ipse respondere potest se
nunc non teneri. Si tamen jam adesset tem-
pus anni completi, pro quo obligat tale pree-
ceptum, tunc posset urgere obligatio talis ad-
monilionis_, si moraliter timeretur, aliumnon
esse expleturum obligationem suam sine tali
admonitione; nam si alius est per se facturus,
non indiget tali admonitione. Imo si nullum
sit indicium ad praesumendum alium non esse
facturum tempore quo tenetur^ nulla est obli-
gatio cbaritatis ad praeveniendum et admo-
nendum illum , ut per se constat; sicut non
teneor eleemosynam dare alicui, sinullum in-
dicium babeo indigentiae ejus. Eadem ergo
proportione ratiocinandum est de pcenitentia
interiori, et admonitione ad illarn agendam;
donec enim instet aliqua obligatio, vel ne-
cessitaS; cum aliqua probabilitate, quod alter
indigeat admonitione ut expleat obligationem
suam_, revera non instat talis obligatio.
36. Addendum vero est, banc obligationem
non solum posse oriri ob novum peccatum im-
pcenitentiee , quod in proximo timetur, sed
etiam ob periculum moriendi sine gratia,
etiamsi id contingeret sine novo peccato ; ut
si quis sciat proximum esse in periculo mor-
tis subitanese, aut violentee, quod ipse igno-
ratj tenetur illum admonere ut pcenitentiam
agat, quia illa per se est magna indigentia et
necessitas; et ideo sub disjunctione cliximus
tunc tantum obligarepraeceptum correctionis
seu admonitionis sub bac consideratione ,
quando imminet periculum mortis, vel novi
peccati iinpcenitentise. Unde etiam constat,
sub bac consideratione servari proportionem
inter correctionem proximi et propriam^ et in
rigore falsum esse teneri nos statim ad cor-
ripiendum proximum, ut poenitentiam agat
peccati commissi ; quod in antecedente illius
confirmationis sumebatur.
SECTIO VI.
Pro quo tempore obliget hoc pcenitentise prsece-
ptum.
1 . Certum est pcenitentia? prceceptum olli-
gare in articulo mortis. — Haec estpotissima
difficultas, quoe resultat ex assertione definita
in sectione prsececlenti; nam si hoc prsece-
ptum non obligat statim , nulla videtur esse
ratio designandi illud in toto discursu vitee
usque ad articulum mortis. De illo enim nulla
potest esse controversia, quin, si ante illum
hsee obligatio impleta non sit, necesse sit,
tunc saltem impleri. Alioqui consummabitur
transgressio preecepti, quia lapsum erit totum
tempus intra quod impleri poterat etdebebat.
Nam praeceptum pcenitentise de mortalibus
peccatis non obligat pro futura vita, sed pro
preesente, quia post hanc vitam non est jam
tempus pcenitentiae agendse, nam , si in pree-
senti acta non sit, homo statim in aeternum
damnatur. Non est ergo dubium quin , in-
stante morte, sit articulus maximae necessita-
tis exequendi hoc prseceptum, si status pec-
cati adhuc duret.
2. An lioc prceceptum ante articulum mortis
olliget. — Prior sententia. — Difficultas vero
est, an ante illum articulum sit aliquod tem-
pus, pro quo obliget hoc prseceptum. In qua
re est multorum opinio, hoc praeceptum per
se et natura sua tantum obligarepro articulo
mortis. Ita sentit D. Thom. in 4>d. 27, q. \,
art. 4, ubi de confessione loquitur ; est autem
eadem ratio de pcenitentia interiori; et Du-
randus ibi, q. 10, n. 5 et 6, qui similiter agens
de confessione , nullum assignat tempus ne-
cessitatis preeter articulum mortis, nisi pro-
pter casus extrinsecos et accidentarios, vel
positivum preeceptum. Et eodem modo su-
mitur heec opinio ex Cajet._, in Summa, verbo
Contritio; Adriano, q. 3 de Confessione;Me-
dina, Cocl. de Pcenit., tract. \, q. 6, art. 1, ad
argum.; Soto_, d. 17, q. %, art. 6; Navarro, in
Summa, c. 1 , n. 31. Et fundamentum est in
prine.ipio positum, quia supposito quod prae-
ceptum non statim obliget ante articulum
mortis, nulla estmajorratio designandiunum
tempus quam aliud; imo neque est ratio de-
signandi aliquod, quia in nullo est vera ne-
cessitas; prteceptum autem affirmativum tan-
tum obligat pro articulo necessitatis.
3. Posterior sententia. — Probatur ex Pa-
tribus. — In contrarium vero afferri possent
DISPUTAT
plures conjecturse tam ex Scriptura et Patri-
bus quam ex morali consideratione sumplis,
qua3 suadcnt magnam esse inordinationem
differre pcenitentiam usque ad mortem, ideo-
quc dari boc prseceptum negativum non dif-
fereudi poenitcntiam usque ad mortem , aut
nimio tcmpore, ex quo necessario sequitur
affirmativum, aliquando poenitendi ante mor-
tcm. Probatur ergo primo, quia sancti Patres
valde reprehendunt longam dilationem pceni-
tentise, et praesertiin usque ad finem vitae, adeo
ut dixerit August., serm. 57 de tempore, pce-
nitentiam reservatam usque ad finem vitse
esse valde incertam et dubiam; et inter alia
inquit : Pcenitentia , quce ab infirmo petitur,
infirma est ; quce autem a moriente petitur,
timeo ne et ipsa moriatur. Ergo voluntarie
differre pceniteniiam usque ad illud teropus
est per se valde dissentaneum rationi, et est
quodammodo se exponere periculo non agen-
di veram poenitentiam. Unde idem August.,
serm. 71 ad Fratres inEremo : JSatis (inquit)
alienus est a fide, qui ad agendam pcenitentiam
tempus senectutis expectat. Hinc Cyprianus,
lib. 4, epist. 2, alias epist. 52, n. 6, circa fi-
nem, dicit, iis qui toto vita3 tempore pceniten-
tiam contempserunt, et urgente necessitate
eam petere incipiunt, negandam esse pacem,
et communionem, quia rogare, illos (inquit)
non delicti pcenitentia , sed mortis urgentis ad-
monitio compellit, nec dignus est in morte ac-
cipere solatium, qui se non cogitavit esse mo-
riturum. In qua pcena et censura excessit hic
doctor sanctus; propter quod revocarunt ii-
lam sanctf Pontifices Leo I, epist. 69, circa
finem, et Ccelestinus 1, epist. 2, cap. 2; satis
tamen indicavit Cyprianus, quam sit grave
crimen differre pcenitentiam usque ad mor-
tem. Quod etiam confirmari potest ex illo ad
Rom. 2 : Ignoras quia lenignitas Dei acl pos-
nitentiam te adducit? tu autem secundum du-
ritiem tuam et impcenitens cor thesaurizas iihi
iram in die irce. Indicavit ergo Paulus ante
mortem dari talem impcenitentiam, quae the-
saurizet iram Dei, quod non est sine gravi
peccato. Ad quem modum videtur exponere
Hieron. illud Psalm. 37 : Putruencnt et cor-
ruptce sunt cicatrices mece a facie insipientice
mece : Quia nolebam (inquit Hieronymus) agere
pcenitentiam.
4. Ratione suadetur senientia. — Prcecludi-
tur responsio. ■— Ratione vero confirmari hoc
potest, primo a simili de aliis actibus qui sunt
necessarii ad salutem , ut sunt fidei, charita-
tis, etc, quia eorum necessitas et obligatio
XV. SECT. VI. 327
non reservatur in tempus mortis; non estau-
tem minus necessaria pcenitentia ad recte
vitam instituendam in orcline ad consequen-
dum ultimum finem, ad quem ordinatur tota
necessitas istorum actuum. Unde confirmatur,
quia, si contritio consideretur ut medium, seu
dispositio necessaria ad obtinendam gratiam,
videtur sane praeceptum ejus debere obligare
ante mortem, quia contra omnem rationem
est , ut toto vitse tempore voluntarie homo
perseveret extra gratiam Dei, et ejus assecu-
tionem reservet in finem vitse. Si vero con-
sideretur, ut est satisfactio divinse injuriee,
etiam videtur esse quidam implicitus con-
temptus injurise divinse prsetermittere volun-
tarie hanc satisfactionem toto vitse tempore,
praesertim cum Deus ssepe illam inspiret, seu
vocet hominem ad illam reddendam. Unde
hujus vocationis contemptum, seu dilationem
nimiam ssepe Deus graviter reprehendit , ut
IsaiaB 65 : Omnes in cade corruetis, propterea
quod vocavi scepe, et non respondistis. Unde
Gregorius, hom. 11 in Ezech. , circa illa ver-
ba, c. 33: Si aversus justus fecerit iniquita-
tem, etc. : Peccatores (inquit) Deus diu ex-
pectat, ut redeant ; non redeuntious vero etiam
offendiculum ponit, ut gravius impingant. Ex
quo intelligitur, Deum ssepe deserere pecca-
torem propter dilationem pcenitentise , quse
pcena est gravissima, et indicat gravem cul-
pam. Et, quamvis dici possit hod non esse ob
solam dilationem pcenitentise , sed quia cum
hac dilatione ssepe conjuncta sunt alia pec-
cata , hoc imprimis non tollit, quin ipsa im-
pcenilentia etiam peccatum sit. Et deinde ip-
sum morale periculum, in quod conjicitur
peccator nimium differendo pcenitentiam, os-
tendit quam sit rationi consentaneum, uthoc
prseceptum obliget aliquando in ipsa vita ante
mortem. Prsesertim cum ipsa pcenitentia ex
ratione sua propria obliget, non tantum ad
detestanda peccata pr&terita, sed etiam ad
cavenda futura; propter quod non soia dis-
plicentia prseteritorum, sed etiam propositum
in futurum est de necessitate pcenitentise. Et
hoc etiam maxime confirmat obligatio chari-
tatis, quia, ut inquit Chrysost. , hom. 80 ad
Populum : Tam lona, quam mala, si nimium
fuerint immorata, potentiorafiunt. Quod etiam
significat Gregorius, in id Psal. 31 : Beati quo-
rum remissce sunt iniquitates, etc. Ac denique
S. Bonaventura, tom. 1 Opusc, in Collat. de
Contemptu sseculi, in fine : Hoc, inquit, te-
neo, Jioc verum puto, quod ei non lonus finis
est, cui semper fuerit mala vita. Est ergo con-
328 DISPUTAT. XV
trarium saluti et charitati propriae adeo dif-
ferre pcenitentiain.
Quibus temporibus pcenitentice prceccplum ex
accidenti obliget.
5. Prhmis casus. — Pro resolutione sup-
pono, duobus modis posse determinari tem-
pus hujus obligationis. Primo ex aliquo fine
extrinseco et accidentario virtuti pcenitentise,
ut sic ; secundo per se et intra latitudinem
et obligationem bujus virtutis. Priori modo
assignantur varii casus ab auctoribus, qui re
vera nec pertiuent ad praeceptum, de quo
agimus, nec ex principiis proesentis materiae
definiri possunt ; .sed illius, ad quam spectnt
finic, vel occasio, ex qua oritur talis neces-
sitas. Id patebit numerando breviter casus
qui ab auctoribus attinguntur.
6. Primus est, quando necesseest exercere
aliquam actionem, quae propter sanctitatem
suam requirit statum gratiae in operante, nec
potest sine novo peccato exerceri in statu
peccati niortalis, ut est ministrare ex officio
aliquod sacrameirtum, vei recipereEucbaris-
tiam (ubi non est copia confessoris), vel aliud
sacramentum vivorum ; in bis enim eventi-
bus necessario est pra>mittendacontritio (agi-
mus enim seclusa confessione). Ita docent
omnesauctores citati, etvere; tamenilia obli-
gatio non oritur ex preecepto contritionis, ut
sic, sed ex pr.-ecepto digne tractandi res sa-
cras. Unde fit, ut, qui non prsemissa contri-
tione in eo casu recipit, vel ministrat ex of-
ficio sacramentum, non committat duo pec-
cata, unumomissionis contritionis contraboc
preeceplum, alterum indigne tractando sacra-
mentum ; sed solum boc poslerius, quod est
commissionis, contra prasceptum negativum
noa irrogandi injuriam sacramento. In quo
nescio quam differentiam constituunt Soto
et Cano inter sacramentum Eucharistia3 et
reliqua ; sed revera nulla est quoad moclum,
seu speciem obligationis, sed solum quoad
gravitatem cjus, propter excelientiam illius
sacramenti ; excepta illa speciali obligatione
praeniittendi confessionem ante communio-
nem, supposita conscientia peccati mortalis.
Qua3 omnia in materia de sacramentis in ge-
nere, et de Eucharistia fusius tractata sunt.
7. Secundus. — Duo noianda circa illum. —
Seeundus casus est, si occurrat vehemens ten-
tatio et occasiopeccandibic etnunc, ad quam
vincendam censeatur moraliter necessaria
divina gratia et amicitia. Ita Soto, et alii. Duo
tamen sunt observanda. Unuoa est, hunc ca-
SECT. VI.
sum, per se loquendo, non esse moralem,
quia ad vincendam quamcunque tentationem
auxilium gratise excitantis et adjuvantis suf-
ficit, et nullum est principium sufBciens, quo
sibi homo persuadeat, non posse tale auxi-
lium suiiiciens vel efficax obtineri sine gra-
tia habituali, aut semper negari ei qui non
conteritur. Praisertim quia supposita iali oc-
casione peccandi, tunc habere contritionem
est vincere illam, quia includit propositum
non peccandi etiam in ea occasione ; ergo
contritio non est medium ad obtinendum au-
xilium necessarium ad illam victoriam ; nam
potius ipsa contritio est effectus talis auxilii,
et cum minori auxilio posset illa specialis
tentatio superari, per solam negationem con-
sensus, seu nolitionem talis actus seu objecti.
Quod si illa occasio nou consideretur tantum
lit prsesens, et quasi momentanea, sed ut fu-
tura et perseveratura, et status gratise dica-
tur esse dispositio ad constanlerresistendum,
sic fateor illarn esse aptissimam dispositio-
nem, et rnoraliter aliquando censeri posse
necessariam, si perseverantia, seu continua-
tio occasionis, et teniationis sit diuturna. Ta-
men,quia hoc nunquam in praesenti constare
potest, et in quolibet tempore signato pos-
sunt sperari sufficientia auxiliagratia*, etiam-
si habitualis gratia desit, ideo vix credo, ad
hunc finem posse judicari boc medium ita
neccssarium, ut inde oriatur obligatio. Dixi
per se loquendo, quia ex dictamine conscien-
tise, vei ignorantis, vel timidas, id non repu-
gnat.
8. Objectioni occurritur. — Tunc autem ad-
vertendum est secundo, illam necessitatem
esse extrinsecam, et oriri, verbi gratia, cx
pra?cepto castitatis, si tentatio sit III I contra-
ria, et sic de aliis; et ideo tunc omissionem
contritionis non esse speciale peccatum con-
tra prajceptum pcenitentiae, sed esse solum
circumstantiam peccati contra castitatem ,
quod commissum fuit, vel consentiendo ten-
tationi, vel exponendo se periculo morali
ejus, omittendo medium, quod ad eum fmem
existimabatur necessarium. Quod si quis in-
stet, etiam illud peccatum esse contra virtu-
tem pcenitenliaB , quatenus est justitia ad
Deurn, nam peccatum illud est injuriosum
Deo ; propter quod dicimus propositum
non peccandi de caetero, et tollendi morales
occasiones peccatorum, pertinere ad virtutem
pcenitentiai : respondetur concedendo sub hae
speciaii ratione peccatum hoc esse contra
hanc virtutem, non tameu sub specialiratio-
DISPUTA.T. XV. SECT. VI.
ne impcenitentise. Dislinguere ergo oportet in
bac virlute duo praicepta : unum non infe-
rendi injuriam Deo, cui repugnat omne pec-
calum ; aliud ailirmativum satisfaciendi pro
injuria, cui rcpugnat impoenitentia ; illud cr-
go peccatum est contrarium priori preecepto,
non tamen posteriori, quia pro tunc non obli-
gat, et de hoc in praesenti agimus.
- 9. Tertius casus. — Tertius casusest, quan-
do commune malum reipublicoe imminet, ct
membra ejus tenentur orare Deum, ut illi
malo subveniat. Jta Adrian. , Navarrus , et
Petrus Soto. Et potest fundari, quia, si tene-
murorare Deum, tenemur itaorare, ut exau-
diamur quantum iu nobis est ; frustra enim
est petere, etaliunde impedimentum ponere;
sed niliil magis potest impedire impetralio-
nem quamstatuspeccati; ergo, etc. Quee sen-
tentia est satis pia et probabilis ; tamen circa
liunc casum eadem adverti possunt, quoB cir-
ca preecedentcm. Raro enim obligabitur homo
ad apprebendendum boc medium tanquam
necessarium, cum oratio videatur sufiicere ,
quee non tam nilitur in justitia orantis ,
quam in misericordia Dei , qui peccatores
etiam exaudit, preesertim, quia particularis
persona semper potest preesumere esse in
communitateplures justos, propter quosexau-
diat Deussimul orantes peccatores. Posila vc-
ro aliquando bujusmodi obligatione , etiam
tunc illa non oritur ex boc preecepto pceniten-
tiae, sed ex cbaritate, qua tenemur patriam
diligere et bonum ejus procurare.
Quando ex positivojure determinetur lempus
contritionis .
10. Primus casus expenditur. — Pairsus ad-
vertendum est , determinationem temporis
hujus preecepti per se, et intra latitudinem
ejus, duobus modis intelligi posse : primo ex
aliquo preecepto positivo ; secundo ex natura
rei seu talis preecepti. Et de utroque modo
dicendum est, quia etiam priori assignari so-
lent nonnulli easus, quosoportet cxpendere.
Primus sumitur ex opinione eorum qui di-
cunt teneri peccatorem ad contritionem ha-
bendam saltem omnibus diebus festis. Quam
tenuit Marsilius in 4, q. 12, art. 1 , part. 5 ;
et Angelus, verb. Feria?, num. 41, qui citat
illud Levitici 23 : Sabbathum requietionis est,
affligetisque animas vestras ; anima, quai non
fuerit afflicta die hac, peribit. Idem sentit An-
ton., 2 p., tit. 9, c. 1, quatenus ait, illo prss-
cepto maxime proecipi quietem mentis in
Deum. Inclinant eliam Petrus Soto, lect. 13 de
329
Pcenit., et Viguerius in Summa, c. 1G, § 4,
verr. 11. Favet etiam Scotusin 3, d. 27, art.
3, § Quantum ad secundum, et d. 37, § Ad
primum, quem ibi Gabriel sequi vicletur, art.
1, in finc; qui senliunt obligari hominem ad
cliligendum Deum supcr omnia singulisdie-
busfestis; namputant tertium proeceptum De-
calogi esse determinationem pra?cepli dilec-
tionis Dei ; eadem autem est ratio de contri-
tione, supposito peccato, maxime cum, per se
loquendo, baberi tunc non possit dilectio sine
contritione. Fundamentum vero aliorum est,
quia ex vi bujus preecepti tenemur vacare
Deo et cultui ejus, quod non potest facere
convenienter qui estin peccato^ nisi de eo do-
leat. Item quia institutio festorum ad boc or-
dinatur, ut in illis diebusanima sanctificetur.
11. In hoc casic non obligare prcvceptum
contritionis ostenditur. — Verumtamen hasc
sententia falsa est et sine fundamento , ut
Medina, Soto et Cano locis citatis latius pro-
sequuntur. Et probalur breviter, quia talis
obligatio, neque ex verbis ipsius prascepti de
observandis cliebus festis , neque ex re ipsa
praicepta colligi polest. Primum patet, quia
hoc praeceptum, ut est nunc in usu Ecclesia?,
non habet certa et determinata verba, nisi
solum, ut bujusmodi dies sint sanctificatij seu
deputati cultui divino, cujus prsecepti sensus
ex usu et traditione Ecclesia^ sumendus est ;
booc autem traditio babet, ut negative obli-
get hoc prfficeptum ad abstinendum ab omni
opere servili; aflirmative autem, seu positi-
ve, ad sacrum audiendum; ut habetur in c.
Mtssas, de Consecr. , d. \ , ex Concilio Aga-
thensi, ubi de die Dominico est sermo ; sed
extcnditur ad omnes festos dies. At vero
utrumque borum potest observari et impleri
sine actu contritionis, et in statu peccati mor-
talis. Quod quidem de parte negativa per se
notum est. De aftirmativa vero etiam constat,
qnia is qui est in peccato mortali potest effi-
cere actum religionis externum, et etiam in-
ternum, prout proeccptus est, quamvis ille
non sit meritorius^ neque ex gratia sanctifi-
cante profectus ; qui modus proeceptus non
est; ergo sub hoc preeceptum non cadit con-
tritio; prajsertim cum hoc proeceptum, quan-
tum ad banc determinationem, sit ecclesias-
ticum, et Ecclesia non possit proecipere actum
mere internum, nisiprout conjungitur neces-
sario cum aliquo externo; ostensum est au-
tem interiorem actum contritionis non esse
necessarium ad externum actum , qui per
hanc legem prajcipitur; ergo.
330
12. Explicatw locus Lemt.
considerentur verba, quibus hoc preeceptum
traditum est in lege veteri de observatione
Sabbathi, primo non multum , vel nihil hoc
ad nos referret; quia praeceptum illud, qua-
tenus cseremoniale fuit illius legis, jam ces-
savit. Deinde etiam in lege nullum est ver-
bum, ex quo talis obligatio colligi possit, quia
sofum preecipitur cessatio, vel quies ab omni
opere servili, et cultusDei in genere. Verbum
autem illud, Affligetisque animas vestras,
non habetur in preecepto de observatione
Sabbathi, ut patet Levit. 16 et 23 , et Exod.
16 et 20, et Num. 19, sed specialiter ponitur
verbum illud in quodam festo, quod celebra-
tur die decimo septimi mensis, et dicebatur
festum expiationis, et emendationis a pecca-
to. Unde probabile est pro illo die festo fuisse
specialiter preeeeptum actum pcenitentiee, vel
externum, qui consistit in aliqua afflictione
corporis (ita enim solet usurpari illa locutio
in sacra Scriptura, ut patet Num. 30) vel certe
etiam internum. Juxta quam expositionem,
per illam legem determinatum fuit preece-
ptum contritionis pro eo tempore, ut saltem
singulis annis reconciliarentur peccatores
cum Deo per contritionem ; quee tamen lex,
utpote ceeremonialis, jam cessavit. Et ex his
etiara constat altera pars in principio sumpta,
scilicet, quod neque ex re ipsa preecepta pos-
sit colligi heec determinatio vel obligatio in
diebus festis ; quia res illa praecepta solum est
cultus Dei vel in genere, vel in specie, au-
diendi sacrum; et utrumque fieri potest sine
contritione. Et quamvis fortasse finis hujus
prsecepti sit ut homo placeat Deo et conver-
tatur in ipsum, tamen finis preecepti non cadit
sub preeceptum, nisi sit etiam materia pree-
cepti : talis autemfinis non est materia hujus
prsecepti, ut explicatum est.
13. Secundus casus prtecepti positivi de an-
nuali contritione expendilur. — Secundus mo-
dus ponendi determinationem temporis in
hoc preecepto poenitentiee exjure positivo et
ecclesiastico est Soti supra dicentis, per legem
annualis confessionis determinatum etiam es-
se preeceptum contritionis, ut saltem singulis
annis habeatur ; ita ut si aliquis debito tem-
pore confiteri non possit, intra annum tenea-
tur, vi preecepti ecclesiastici saltem habere
contritionem ; quia licet excusetur ab eo quod
non potest facere , non tamen ab illo quod
servare potest. Sed hcec sententia mihi non
videtur vera, quia, ut recte notavit Cajetan.,
verb. Contritio, circafmem, ex vi legis de
DISPUTAT. XV. SEGT. VI.
23. — Si vero confessione annuali solum tenetur homo ha-
bere illum actum interioris pcenitentiee, qui
necessarius est ad verum sacramentum pceni-
tentiee suscipiendum, quia hoc est quodilla lege
preecipitur, et lex de sacramento poenitentiee
distincta est a lege contritionis, unde non de-
terminat illam, nisi quatenus ioeluditur ipsa
contritio in sacramento ; suppono auteru, sa-
cramentum non requirere contritionem per-
fectam, sed attritionem tantum. Ex quo in-
fero, eum, qui propter impotentiam excusa-
tur a confessione debito tempore, non teneri
ex vi preecepti ecclesiastici ad habendam ve-
ram contritionem. Quia tale preeceptum illam
non requirit, sed solam attritionem; ergo
etiam si fingamus hominem teneri ad facien-
dam iilam partem preecepti, quam potest, non
tenebitur ad contritionem, sed ad attritionem
tantum.
14. Objectioni occurritur. — Dicetur fortas-
se, teneri ex illo preecepto se disponere ad
gratiam ; et quia tunc non sufficit attritio ad
hujusmodi dispositionem,obligabitur ad con-
tritionem. Sed contra, nam illud non est ma-
teria hujus preecepti, quamvis fortasse sit fi-
nis ejus, vel quid consequens ad illud. Nam,
si quis per possibile vel impossibile possit re-
cipere verum sacramentum pcenitentiee in-
forme, satisfacit huic preecepto ecclesiastico ;
et licet peccet contra generale preeceptum de
sacramentis digne recipiendis , non tamen
contra speciale preeceptum de annua con-
fessione, ut est communis sententia Theolo-
gorum, quam Soto etiam sequitur; ergo ex
vi hujus specialis preecepti, non tenetur homo
se disponere ad gratiam. Et deinde , in illo
casu neque ad attritionem tenetur homo ex vi
hujus preecepti; quia quando Ecclesia preeci-
pit aliquem actum externum principaliter, et
consequenter preecipit internum ad illum ne-
cessarium, cessante obligatione exterioris ac-
tus, cessat etiam interioris. Quod patet exem-
plis , nam Ecclesia, preecipiendo orationem
vocalem, preecipit attentionem internam ad
Deum; qui autem excusatur propter impo-
tentiam ab oratione vocali , non tenetur pro
illo tempore interius attendere ad Deum.
Deinde ratio est, quia Ecclesia per se non de-
terminat, nec preecipit internum , sed solum
externum, quia actus interior secundum se
non cadit directe sub jurisdictionemEcclesiee.
Et confirmatur, nam si quis ex voto, vel pro-
pter statum religionis, teneatur, verbi gratia,
singulis mensibus, vel hebdomadibus confi-
teri, et excusetur propter impotentiam a con-
DISPUTAT. XV. SEGT. VI.
331
fessione , non tenetur ad contritionem ; ergo
similiter, etc.
15. JSoti dictum refellitur. — Unde etiam
colligo , falsum esse quod idem Soto ait ,
quando est periculum oblivionis peccatorum,
necessarium esse de illis contritionem habere,
vel ex natura rei, seclusa confessione , vel
etiam nunc, si non possit quis statim confiteri.
Hoc (inquam) falsum est, quia ex vi contri-
tionis non tenetur homo conteri de singulis
peccatis distincte recogitatis, et in memo-
riam revocatis, ut snpra ostensum est; ergo
ex vi naturalis prsecepti contritionis non est
necessarium statim conteri propter metum
oblivionis. Neque etiam id est necessarium
propter defectum confessionis, quando quis
confiteri non potest, quia jam est ostensum
non teneri hominem ad contritionem haben-
dam, ex eo solum, quod confiteri non potest
quando tenetur, si alias nulla instet necessi-
tas. Preesertirn, quia non est certum teneri
quempiam ad confitendum statim propter pe-
riculum oblivionis; de quo infra suo loco di-
cam. Concludo igitur quoad hanc partem nul-
lam esse determinationem juris positivi, quia
neque a jure humano esse potest, ut rationes
factee ostendunt ; a divino autem nihil habe-
mus, preeter ipsum pcenitentiee sacramenturn,
a quo nulla determinatio contritionis extra
ipsum sacramentum exercendee sumi potest ,
ut rationes factse etiam ostendunt.
De tertio modo determinationis temporis Jmjus
obligationis.
16. Hocprceceptum non olligare exjtistitia ad
Deum ante periculum moriis. — Superest di-
cendum de tertio modo determinandi tempus
obligationis in hoc prsecepto, scilicet per se,
et ex vi illius tantum, solaque ratione natu-
rali, seu connaturali gratise et fidei. Et in hoc
puncto probabilem esse judico sententiam
communem in principiorelatam, nam funda-
mentum ejus valde efficax est. Ut vero illam
magis explicemus, et aliquantulum modere-
mur (quia revera videtur parum apta ad hu-
manos mores recte instituendos, nisi aliquo
modo limitetur), ideo distinguere oportet hic
tria illa capita, ex quibus diximus posse hanc
obligationem oriri. Et imprimis, quod spectat
ad titulum justitise, verum censeo prseceptum
satisfaciendi Deo non obligare donec pericu-
lum mortis instet (quid per periculum mortis
iutelligendum sit, infra in prsecepto confessio-
nis declarabimus). Probatur, nam ratio,qua su-
pra probavimus hoc prseceptum non obligare
statim, probat etiam de qnocunque determi-
nato tempore vitee prsesentis, quandiu non im-
minet periculum mortis.Neque est verum, in
hac dilatione esse contemptum divini hono-
ris, per se loquendo ; potest enim ex multis
aliis causis, et ex sola fragilitate provenire ,
vel ex eo solum quod hic et nunc non ap-
prehenditur pcenitentia ut necessaria ad cul-
tum vel honorem ex justitia debitum Deo,
et aliunde apprehenditur ut onerosa. Neque
etiam ad contemptum satis est, quod homo
non respondeat vocationibus divinis, etiam si
sint frequentes ; nam totum hoc potest esse
ex fragilitate, et sine nova irreverentia gravi
respectu Dei. Quod si aliquando in his uasibus
interveniat novus contemptus, erit quidem
illudnovum peccatum, accidentarium vero et
extraneum, non vero erit speciale impceni-
tentise peccatunr, de quo est prsesens quses-
tio.
17. Neque ex charitate propria olligari. —
Atque idem dicendum censeo de alio titulo
hujus obligationis ex charitatepropria. Quan-
quam in hoc majorem dubitationem inferant
difEcultates superius positae ; quia heec chari-
tas non videtur solum obligare ad vitandum
extremum etcertissimum malum seternee mor-
tis, sed etiam ad fugiendumgrave periculum
ejus, et divinae desertionis, quale invenitur
in diuturna dilatione pcenitentiee usque ad
mortem. Videtur etiam heec charitas obligare
ad vitandam gravissimam jacturam spiritua-
lium bonorum, omniumque suorum operum,
quam homo facit permanendo in peccato
mortali usque ad finem vitee, cum nihil illi
prosint ad vitam eeternam consequendarn,
cum tamen propter hanc preecipue causam
usum hujus vitee recipiat. Accedit, quod pro-
positum nonagendipcenitentiam usque ad fi-
nem vitee,itaformaliter et directe conceptum,
per sese valde repugnat rationi, et morum
honestati, nam includit nimiam negligentiam
propriee saiutis, qu.ee videtur valde contraria
propriee charitati ; ergo signum est objectum
illius propositi, esse contra aliquod preecep-
tum vetans dilationem poenitentiee usque ad
mortem ; alioqui nulla esset ratio malitiee in
tali proposito. Quanquam autem hee conjec-
turoe probabiles sint, non videntur sufficientes
ut dicamus hanc obligationem proxime et
immediate esse ex propria charitate ; quia
obligationes aliorum preeceptorum, et pree-
sertim charitatis Dei, de qua statim dicam,
sufficiunt; et quiailla pericula et incommoda
nec moraliter ita apprehenduntur et propo-
332 DISPUTAT.
nuntur, nec talia sunt, ut ex speciali obliga-
tione charitatis proprise teneatur homo illa
preevidere etvitare; nara et potest semper
sperare locum pcenitentise ex misericordia
Dei, et alias non tenetur procurare augmen-
tum glorioe, proprioet speciali prsecepto.
48. Dilectionis Dei prceceplum nonreservare
olligationem suam ad articulum mortis. — At
vero ex tertio capitehujusobligationis excha-
ritate ad Denm, melius probatur haec obli-
gatio. Quia verisimile non est charitatem Dei
nunquam obligare ad diligendum ipsum nisi
in extremo vitse periculo. Et ideo semper mi-
hi placuit sententia Soti et aliorum dicen-
tiura, praeceptum dilectionis Dei non reser-
vare obligationem suam ad articulummortis,
quia tanla dilalio aperte est coutraria fini
hujus praecepti, quod est dirigere et conve-
nienter conjungere hominem cum suo fme,
ut possit recte vitam instituere, cui plane re-
pugnat, clilectionem hanc reservari usque ad
finera vitae.Quod maxime perspicitur, quando
illa dilatio directo proposito et voluntate eli-
gitur; est enim illa voluntas valde contraria
rectse institutioni humanee vitae. Si ergo di-
cimus fornicationem esse contrariam legi na-
turae, quia est contra bonam educationem
prolis humanae, majori ratione dicendumest,
illam voluntatem esse contrariam legi natu-
ree, utpote contrariam rectoe institntioni vitee
hominis ; illa autem lex non potest esse nisi
charitatis ad Deum ut ultimum finem, quia
per debitum ordiuem ad illum recte institui-
tur humana vita. Item ob similem causam
preeceptum fidei (et iclem estde spe) non obli-
gat solum in articulo mortis, quia non man-
datur solum ut in fide moriamur, sed ut per
fidem ambulemus, et ut per illam Deum co-
lamus. De quo etiam cultu potest novum ar-
gumentum fieri, quia non tenemur tantum
colere Deum semel in fine vitee, sed seepius
congruis temporibus. Unde, licet tertium proe-
ceptum Decalogi, ut deterrainatur ad dies
festivos, non sit pure morale et naturale, sed
aliquid habeat positivum et creremoniale,
quatenus vero generatim preecipit, ut aliqui-
bus temporibus cultui divino vacemus, mora-
le est, et naturalo : ergo differre cultum Dei
usque ad tempus mortis, contra rationem na-
turalem est; multo ergo magis differre amo-
rem Dei, nam et magis necessarius est, et
magis Deo debitus; et aliunde fere eadem
difficultas est in assignando tempore,pro quo
obligat preeceptum cultus Dei ex nalura rei,
et preeceptum dilectionis.
XV. SECT. VI.
1 9 . Drceceptum pceniteatite ex dilectione Dei
ante articulum mortis obligat. — Corollarhcm
primum. — Corollarium secicndum. — Sup-
posito ergo, quocl dilectio Dei super omnia
aliquando potesl esse in :praeceplo ante mor-
tis articuluin , idem dicendum est de contri-
tione, saltem ex necessitate ipsius dilectionis
Dei , quia non potest is qui est in peccato
mortali, cum occurrat tempus diligendi Deum
super omnia, servare illud, per se loquenclo,
nisi etiam habeat contritionem peccalorum,
ut constat ex supra dictis ue necessitate medii
contritionis. Hinc tamen recte infertur, si ali-
quis in eo casu contritionem omittat et ddec-
tionem, non committereduo peccata,sed unum
contra charitatem , quia unum tantum violat
preeceptum; et, licet duos actus omittat, ta-
men necessitas unius solum est propter alium;
ubi autem unum est propter aliud, ibi mora-
liter est unum tantum. Deinde infertur, si ex
accidenti contingat, aliquem, immemorem
peccatorum , diligere Deum super omnia in
illo obiigationis articulo sine formali actu
contritionis, atjue ita justificari, postea rion
obligari statim , vel quamprimum potesl ,
ad habendum formalem actum contritionis,
sed solum eo tempore , quo alias proece-
ptum contritionis obligaret. Ratio est, qnia
necessitas contritionis in illo tempore so-
lum erat propter actum dilectionis ; ergo
qnacunque ratione contingat actum dilec-
ctionis liaberi sine actu contritionis, satis-
factum in re ipsa est praecepto contritio-
nis ; ergo jam ex vi illius pra^cepti non te-
netur quis ad eliciendum actum contrilionis
statim , neque etiam quia justificatus est in
voto contritionis; quia ad illud implendum
satis est contritionem habere eo tempore, quo
ratio justitioe seu pcenitentise obligat. Sicut
nunc qui justificatur per confessioncm in
voto, salisfacit postea, si tempore, quo proe-
ceptum confessionis secundum se obligat,
confiteatur.
20. Quod sit ilhul tempus pro quo lioc prce-
ceptum olligat. — Rcspondetur fundamento
prioris sententice. — Sed quaeres tandem,
quodnam sit tempus illud, pro quo divina
charitas obligat ante mortem ad habendam
Dei dilectionem, et ratione iliius contritionem
peccatorum; hoc est enim, quod oppositum
sentientes maxime movet, et nos etiam plu-
rimum torquet, quia non possumus tempus
hoc in particulari certo ac definite designare.
Non tamen propterea putamus ncgandam csse
hanc obligationem; quam icleo magis explica-
DISPUTAT. XV. SECT. VII.
333
mus per modum prsecepti negativi non diffe-
rendi conversionem ad Deum usque ad mor-
tem, vel diuturno tempore, quod perindeest;
quia Uoc est, quod clarius suadetur rationi-
luis factis.Ex hac autem obligationenegativa
necessario infertur affirmativa , aliquando
exercendi hanc contritionem ante morlem.
Illud vero tempus, si non sit positiva lege
praescriptum, prudenti arbitrio ipsiushominis,
vel alterius, qui (ejus conscientia cognita)
possit auxilium prsestare, committendum est,
ut pensatis circumstantiis omnibus judicet, an
incipiat nimia esse dilatio. Neque aliquam re-
gulam certiorem, aut magis particularem as-
signare possum, tam in hoc preecepto, quam
in aliis affirmativis , preesertim circa actus,
qui ad Deum ordinantur, sola ac nuda ra-
tione naturali perspectis. Ad rationem autem
iliam , quod praceptum afhrmativum non
obligut nisi in articulo necessitatis, dicendum
cst, hoc non debere intelligi de sola necessi-
tate articuli mortis, aut aiterius extrinseci no-
cumenti seu damni, sed de quacunque neces-
sitate morali , qiice ad recte et honeste vitam
inslituendam instare judicetur, secundum
rectam et prudentem rationem. Et hactenus
de obligatione ad internam pcenitentiam.
SECTIO VII.
Vtrum teneatur homo in hac vita ad satisfacien-
dum Deo pro pama temporali , atque adeo ad
actus externos pcenitentix obligetur.
1 . Remissa culpa, polest manere pmia tempo-
ralis, pro qua liomo potest in liac vita satisfa-
ccre. — Quoniam in superioribus diximus, vir-
tutem hanc non solum habere actusinternos,
sed etiam externos, explicare necesse est, an
hi etiam cadant sub prseceptum ex natura rei.
Qua3 dubitatio conjunctaest cum aliade prte-
cepto satisfaciendi pro poena debita peccatis,
ctideo utramque simul breviter expedire pos-
sumus. Supponitur autem hic primo id, quod
sup., disp. 5, ostensum est, remissa culpaper
contritionem, manere posse reatum pcense
temporalis. Supponitur secuudo, posse nos
in hac vita satisfacere Deo pro hac pcena,
vindicando in nobis ipsis peccata commissa.
Quamvis enim potuisset Deus hauc vindictam
reservare in ignem purgatorii, et nullam hu-
jus vitae pcenamadmittere incompensationem
illius, quia revera nulla secundum se sumpla
est illi cequalis, certum est tamen non ita fe-
cisse, sed statuisse ^oiius, ut homines justi
possint per satisfactiones, seu pcenas liujus
vitse solvere quidquidpcena?. dcbitum est pec-
catis, et consequi remissionem pcense purga-
torii ; quod late ostendendum est infra, cum
agemus de satisfactione, utest tertia pars ma-
teriee sacramenti pcenitentiee. Hoc ergo sup-
posito, qusestio est, an teneatur homo hanc
ipsam satisfactionem pro pcena temporali ex-
hibere in hac vita, cum possit.
2. Prima opinio. — Probatur ex Scriptura. —
Aliquibus Theologis ita visum est, ut Palu-
dano, 4, d. 17, q. 1, art. 1, in 5 detinitione
contritionis ; Cano, dict. relect., p. 3, concl. 2,
et in 4 p. dicit esse sententiam cerlissimam.
Etfundari potest inTridentino, sess. 6, c. 14,
dicente, pcenilentiam Ghristianihominis inter
aliaincludere satisfactionemper jejunia, elee-
mosynas, etc. Et hanc pcenitentiam dicit esse
necessariam : et de iila explicat nonnulla
Scriptura testimonia, ut illud2 adCorinth. 7 :
Tristia, quce secundum Deum est, pcenitentiam
in salute?n stabilem cperatur; et Apoc. i : Me-
mor esto unde excideris, et age pcenitentiam ; et
Matth. 3, et Luc. 3 : F acite fructus dignos pce-
nilentve , quem locum ita etiam exponit Gre-
gor. , hom. 20 in Evang. • et Chrysostomus,
hom. 10 in Matlh.,ubi postquam multa dixerat
de hac satisfactione, subditcircatinem:iW^wg
enim rulnerato sufficit ad salutem tantummo*
do spicula e corpore evcllere, sedetiam remedia
adhibere vulneribus. Ergo in his locisomnibus
videtur indicare prteceptum. Et ita Magister,
d. 16, dicit Joannem Baptistam illis verbis,
Facite fructus dignos pcenitentice, praecepisse
satisfactionem ; Joannes autem non potuit
novum praeceptum imponere ; non enim erat
legislator : explicuit ergo natnrale praeceptum.
Quod etiam indicari videtur Joel. 2 : Conver-
timini ad me in jejunio, et fletu, et planctu ;
ubi eodem modo exigitur conversio cordis et
exterior satisfactio.
3. Suadetur ex Patrilus. — Unde Patres eo-
dem fere modo loquuntur de necessitate sa-
tisfactionis et conversionis cordis ; et veram
contritionem dicunt includere propositum sa-
tisfaciendi ; et quo peccata sunt plura et ma-
jora, eo satisfactionem hanc debere esse ma-
jorem. De quo late et optime loquitur Am-
brosius, ad Virginem lapsam c. 8 : Gfrande sce-
lus grandem necessariam habet satisfactionem,
etc. Idem fere Augustinus, de Ver. et fals.
pcenit., c. 14; Cyprianus, lib. de Lapsis, a n.
7, et in 13indicat non posse esse veram con-
tritionem ex toto cordc, quce non se exten-
dat ad opera satisfactionis. Citat ctiam Cano
Chrysost., horn. 9 ad Hebr., ubi iu principio
334
DISPUTAT. XV. SECT. VII.
partis moralis describensmedicaraentura pce-
nitentise, primas partes tribuit externee pce-
nitentise. Et bomil. 5 de Pcenitentia, et alia
homil. dc Confess. peccati, tom. 5 : Pejus est
(inquit) Dei o/fensam non satisfactione placa-
re, quam Dei bonitatem peccando offendere ;
sed hoc ioco de satisfactione pro culpa loqui
videtur. Hom. tamen 3 Imperfecti in Matth. :
Multa, inquit, diligentia necessaria est homi-
ni post confessionem et baptismum, ut vulnus
pcccatorum ejus et apertura sanetur. Ambro-
sius etiam, in id 2 ad Cor. 7 : Tristitia, quce
secundum Deum est, etc, inquit : Quicunque
inde tristis est, quia hoc ei in seipso displicet,
quod Deo displicet, elaborat illud pcenitendo
delere, et Deo satisfacere, ut possit ad salutem,
quam amiserat, pervenire. Similia habet Ori-
genes , hom. 8 in Levit. , et Tertuliianus in
fme lib. de Pcenitentia. Sed difficilius quam
cseteri loquitur Cassianns, Collat. 23, c. 15;
dicit enirn, eum qui post baptismum morta-
liter peccavit, aut diuturna afflictione et poe-
nali dolore purgandum, aut seterni ignis sup-
phciis addicendum ; significat ergo peccare
denuo mortaliter, qui eam purgationem in
hac vita negligit, quia propter solam tempo-
ralem pcenam, non eeterni , sed temporalis
ignis pcenis addiceretur peccator.
4. Ratione probatur . — Ratione argumenta-
turCano,quiapeccatumcorporeetanimocom-
missum est ; ergo ratio j ustitise postulat ut pce-
na non solum animse^sed etiam corpori respon-
deat ; atvero si tota poena temporalis peccato
debitainaliamvitamreservatur, solaanima et
non corpus puniretur ; tenetur ergo homo,
dum vivit in corpore, hanc poenam subire, ut
corpus etiam illius sit particeps. Et hsec ratio
probare videtur etiam esse obligationem ad
agendam externam et corporalem pceniten-
tiam.
5. Non teneri hominem in hac mta satisfa-
cere pro pcena. — Vera sententia. — Contraria
nihilominus sententia est communis Theolo-
gorum. Sed in ea advertendum est, aliud esse
loqui de obligatione satisfaciendi ex vi solius
prsecepti naturalis pcenitenliee , aliud vero ex
vi specialis praecepti positivi, impositi in lege
nova a confessore in sacramento pcenitentiae.
Multi ergo Theologi utramque obligationem
negant, ut Scotus., Gabriel, Medina, Cajeta-
nus et Navarrus, quos infra latius referam,
cum de sacramentali satisfactione disputabo:
hoc enimloco non de posteriori obligatione,
sed tantum de priori agimus. Et quoad eam
partem tenent eam sententiam Soto, d. 20,
q. 2, art. 2, ad S_, quamvis d. 19, *q. 1, art.
3, ad l, et lib. 2 de Nat. et grat., cap. 4, ad
finem, aliter loqui videatur. Eamdem senten-
tiam tenet Vega, lib. 13 in Tridentinum, cap.
22; ubi negat esse de necessitate contritionis
propositum satisfaciendi ; et Ruardus, art. 6,
ubi in hanc sententiam refert D. Thom., Bo-
naventuram et Adrianum.Idem Cordub., lib.
5 de Indulgentiis, q. 5, circa finem, et qusest.
8 et 10; in fme.
6, Probatur asseriio. — Fundamentum est,
quia tale prseceptum naturale nulla ratione
aut auctoritate sufficientercoliigitur. Primum
constat, quia , si consideretur ratio justitiee
ad Deum, hsec non obligat reum, ut ipsemet
inse puniat delictum, sed solum ut suslineat
patienter poenam a judice inflictam ; cum er-
go Deus sit judex et vindex peccatorum, et
inpurgatorio eapuniatad&equalitatem, quan-
do in hac vita satisfactum non est, potest pec-
cator sine ulla injustitia differre castigatio-
nem, seu satisfactionem peccati sui usque ad
purgatorium. Deinde neque hoc est contra
legem charitatis propriae, vel divinee ; quia,
licet homo ita differat satisfactionem, nec
perdit beatitudinem, neque divinum amorem;
et quamvis beatitudinis executio aliquan-
tulum differatur, illud non est irreparabile
damnum, neque adeo grave,utteneaturhomo
sub mortali illud vitare ; alias etiam tenere-
tur sub mortali pro venialibus peccatis quoad
culpam et pcenam in hac vita satisfacere.
7. Fundamento contrarice sententice satis-
fit. — Praeterea ratio, qua utitur Cano, nihil
urget ; alias illo argumento probaretur, non
posse solam animam sufficienter satisfacere
pro hac pcena in purgatorio ; probaretur etiam
non posse hominem in hac vita satisfacere
pro hac pcena per soios actus interiores ani-
mae, aut per intensissimam contritionem ;
vel e contrario non posse hominem satisfa-
cere per actiones corporis pro peccatis mere
internis, et in sola anima commissis. Quod si
dicatur, in hac vita nullum esse peccatum ita
internum, cui non cooperetur corpus aliquo
modo^neque esse contritionem, vel satisfactio-
nem ita internam, cujus non sitparticeps cor-
pusipsum, quia appetitus semper cooperatur
aliquo modo voluntati. Pari ratione dicemus,
quandocunque homo dolet de peccato, ibi
esse aliquam satisfactionem propcena tempo-
rali, cujus etiam corpus particeps est, et hoc
satis esse. Preesertim quia, cum animus sit
qui principaliter delinquit, et corpus sit tan-
tum organum, aut instrumentum, potest in
DISPUTAT.
anima sufficienter puniri quidquid in corpore
peccatum est ; maxime cum ipsa mors cor-
poris et quidquid liomo in hac vita patitur,
possit esse poena peccati.
8. Probatur asseriio ex Tridentino. — Al-
tera vero pars de auctoritate , sumi imprimis
potest ex Concilio Trident., sess. 4, cap. \,
ubi primum dicit, pcenitentiam fuisse omni
tempore necessariam. Deinde vero hanc ne-
cessariam pcenitentiam explicans , solum di-
cit : Ut perversitate abjecta et emendata, tan-
tam Dei offensionem cum peccati odio et pio
awimi dolore detestentur. Et infra, cap. 8, de
hac satisfactione loquens , nunquam dicit
esse in preecepto extra satisfactionem sacra-
mentalem, sed tantum esse securiorem viam
et necessariam , non simpliciter, sed ad per-
fectam animee liberationem, seu puritatem. Et
hic posterior est"ensus fere omnium Sancto-
rum, quos supra citavi. Quapropter heec sen-
tentia mihi videtur verissima, siloquamur de
satisfactione omnino condistincta a contri-
tione, et ordinata tantum ad tollendum rea-
tum pcenee temporalis , ut convincit funda-
mentum adductum, etmagis in sequenti illa-
tione explicabitur.
9. Qua ratione actus externi pamitentice ca-
dant sub prcecepium. — Ex dictis enim infer-
tur decisio alterius partis queestionis propo-
sitee, an externi actus pcenitentise cadant sub
preeceptum. Dicendum est enim , quatenus
conducunt, vel ordinantur preecise ad tollen-
dum reatum pcenee temporalis, ex natura rei
non cadere sub praeceptum , ut ex dictis pa-
tet; aliis vero duobus modis posse interdum
esse in preecepto. Primo, ut remedia morali-
ter necessaria ad preeservandum ab aliqua
culpa ; quo modo jejunium, vel abstinentia
XV. SECT. VII. 335
potest interdum esse in prsecepto ad servan-
dam continentiam,, et sic de aliis. Semper ta-
men hujusmodi obligatio potest referri ad
aliquam specialem virtutem, cui repugnat il-
lud peccatum, propter quod vitandum neces-
saria est talis medicina ; ut in exemplo posito
virtus castitatis potest ad tale jejunium vel
abstinentiam obligare ; sed singulee virtutes
hoc faciunt sub propriis rationibus et hones-
tatibus , pcenitentia vero sub generali ratione
vitandi offensionem divinam ; sicut enim est
officiumpoenitentiee detestari commissum pec-
catum, ut offensa Dei est, ita cavere futurum.
Secundo , potest obligatio esse alicujus actns
externi , si ita conjunctus sit cum contritione,
ut moraliter judicetur necessarius ad illam
habendam ; et hoc modo potest interdum
esse necessarium peccatori induraio, audire
verbi gratia concionem , vel certe restituere
alienum ., et a se abjicere pecunias, aul tollere
aliam similem occasionem externam, quee
impedit animum, ne a peccato avertatur, aut
facere aliqua pietatis, vel afflictionis opera,
quibus, et a Deo impetret auxilium, et se-
ip§um ad veram pcenitentiam emolliat. Et
juxta hunc posteriorem modum dicunt etiam
interdum Patres, ut supra visum est, lacry-
mas, vel alia similia externa signa doloris
esse necessaria peccatoribus ad placandum
Deum, non quia per se preecepta sint, sed quia
ex natura rei sunt quodammodo connexa cum
contritione, quee per se preecepta est. Et eo-
dem modo dixitD. Thom. supra, q. 84, art. 7,
ad l, non solum internam , sed etiam exter-
nam pcenitentiam esse de lege naturali. Re-
liqua, quee ad satisfactionem pertinent^ citato
loco traclabuntur. Et idco heec dicta sufficiant
de virtute pcenitentiee.
PINIS HUJUS PMM.E PARTIS DE POENITENTIiE VlRTUTE.
7i n
q\]M EST DE PCEMTENTIA UT EST SACRAMENTUM,
In explicatione hujus partis non habemus
textum D. Thornae cui adhsereamus, nam ,
felici morte praeventus, tractatum de hoc et
de caeteris sacramentis imperfectum reliquit.
Et licet in 4 Sentent. eamdem fere doctrinam
nobis tradiderit, tamen, cum ibi munus ex-
positoris subiret, non potuit tam exactam me-
thodum tenere quam in Summa habuit ;
cumque junior illa scripserit, non habent il-
lud auctoritatis pondus quod in Summa obti-
nuit. Et ideo necessarium nobis visum est ,
relicto textu, propria methoclo hujus sacra-
menti doctrinam tradere; quod eliam, Deo
adjuvante, in sequentibus tomis observabi-
mus.
DISPUTATIO XVI.
DE POTESTATE QUAM CHRISTUS ECCLESLE C0NCES-
SIT AD REMITTENDA FIDELIUM PECCATA , QXJJE
N0.VINE CLAVIUM SIGNIFICARI S0LET.
Haec potestas fundamentum est hujus sa-
cramenti, et ideo exordium disputationum
ejus ab illa duximus sumendum, quanquara
de illa tractaverit Magister Sententiarum in
4, dist. 18, post plures alias de hoc sacra-
mento. Solet autem hsec potestas nomine
clavium significari, ut ibidem ex Magislro et
Doctoribus constat ; ne igitur necesse sit
aliam postea de clavibus disputationem texe-
re, cum inutili earumdem rerum sub verbis
diversis repetitione, ideo hanc etiam meta-
phoram hic declarabimus, solum subgenerali
ratione sua, et quatenus dicit potestatem ju-
diciariam inforo pcenitentiae ; sic enim ipsum-
met pcenitentiai sacraraentum, quoad preeci-
puam et formalem partem ejus, actus est hu-
jus potestatis, seu clavium. Alii enim acius li-
gandi et solvendi spiritualiter in foro eccle-
siasticocontentioso, licet vocari etiamsoleant
actus clavium, tamen per se non pertinent
ad hanc polestatem remittendi peccata, ne-
quead formalem constitulionem hujus sacra-
menti ; et ideo in hoc libro nihil de illis di-
cemus, preesertim cum diffusam nimium dis-
putationem requirant. Tamen, quia illi actus
valde conjuncti suntcum adjxrinistrationehu-
jus sacramenti , eorumque cognitio maxime
necessaria est ad usum ejus, ideo huic operi
adjungemus aliud, in quo de Censuris eccle-
siasticis et Irregularitate disseremus. De po-
testate igitur remittendi peccata inquiremus
imprimis , an sit, et quotuplex ; deinde quid
sit, ubi et objectum et actus ejus declarabi-
mus;unde etiam constabit quas causas vel
effeclus habeat.
SECTIO I.
Utrum Christus dederit sux Ecclesiae ministrii
potestatem specialem ad remittenda peccata
post baptismum commissa.
1. Novatianorum error. — Addo in hoc
tituio particulam illam , post baptismum com-
missa, quia hic jam non agimus de remissio-
ne peccati originalis, nec eorum actualium ,
quascumillo conjungunturaliquando, et cum
eo remitti debentperbaptismum; nam dehac
re satis a nobis dictum est insuperiori libro.
Tola igitur pryesens disputatio est de reme-
dio peccatorum quse post baptismi susceptio-
nem committuntur, et consequenter de potes-
tate Ecclesise ad illa remiltenda. In qua re
fuit antiquus error Novatianorum, qui hanc
potestatem Ecclesiae negarunt, ut late tractat
Cyprianus, lib. deLapsis, a principio, ubi au-
ctorcm hujus erroris indicat fuisse Novatia-
num. Idem in ep. 52 ; et Ambrosius, lib. 1
de Fcenit.,a principio ; Augustinus vero,hae-
resi 38 dicit fuisse Novatum. Hos vero duos
fuissc diversos, et alterum, scilicet Novatum,
fuisse presbyterum Africanum ; alterum vero
fuisse Pseudoepiscopum Roman., qui contra
Cornelium schisma excitavit, ut sumiturex
DISPUTAT.
JDamaso in vita Comelii, et ex eodem Corne-
Iio in ep. 1 Decret., etex Cypr., ep. 41, 43 et
48, alias 1. 2, ep. 8 et 9, et lib. 3, ep. 1 1 ; et
ex Fabiano Papa, ep. 1 Decret. : Supervenit
(inqirit) Novatus ex Africa, ct sepwavit ab
Ecclesia Christi Novatianum, etquosclam alios.
Et ex Paciano, epist. 3 ad Sempronianum,
quae optima est contra hseresim, in 1 tomo Bi-
bliotheese Sanctorum. Hieronymus etiam in
libro de Scriptoribus ecclesiasticis, in Nova-
tiano, docet primum auctorem hnjus erroris
fuisse Novatum, qui postea Novatianum sibi
adjunxit ; qui tamen posteaquam Episcopus
factus est, veluti caput etprinceps bujus hee-
resis est babitus ; et ssepe propter nominum
similitudinem confuse de bis duobus historiae
loquuntur, ut videre est in Eusebio, lib. 6 ,
cap. 33 et 34 ; Nicephoro, lib. 6, cap. 3 et
seqq. ; Socrate, lib. 4 Historiae, c. 28, et lib.
8 Tripartitee, cap. 9.
2. In explicando etiam hoc errore magna
est varietas. Multi enim Patres tribuunt his
hcereticis, quod negaverint non solum potes-
tatem Ecclesiee ad remittenda peccata post
baptismum commissa, sed etiam clixerint co-
ram Deo esse irremissibilia per pcenitentiam,
ut supra suo loco vidimus. Alii vero (ut
Ruardus notavit, art. 5) dicunt eos non ne-
gasse fructum interioris pcenitentiaj apud
Deum , sed solum apud Ecclesiam, negan-
do illi hanc potestatem , et consequenter
etiam negando sacramentum pcenitentige.
Et quidam asserunt , Novatum in principio
non negasse hanc potestalem circa om-
nia peccata, sed specialiter circa peccatum
negantium Christum in tormentis, et propte-
rea dixisse, hujusmodi lapsos nunquam esse
admittendos ab Ecclesia ad communionem,
sed monendos esse ut pceuitentiam agant ;
remissionem vero talis peocati Deo commit-
tendam esse. Postea vero discipulos ejus hoc
extendisse ad omnia peccata. Ita sumitur ex
1. 2 Tripartitse, c. 13 ; et Niceph., 1. 8, c. 20,
et 1. 11, c. 14, etl. 14, c. 24 ; Hieron. autem
ep. 93 dicit , Novatum quidem prius id do-
cuisse de peccato ad mortem ; postea vero ad
omnia peccata suum errorem ampliasse. Et
ibi tribuit eumdem errorem Montano. Ambro-
sius verojib. 1 de Pcenit., c. 2 et 3, potius e
contrario dicit Novatum in principio genera-
lem docuisse errorem, discipulos vero postea
leniisse.
3. In hunc errorem consenserunt postea
omnes hseretici, qui claves Ecclcsise nega-
runt, ut Waldenses; Wicleph., et Joan. Hss,
XXII.
XVI. SEtX !. 337
ulrefert Waldensis, 1. 2 Doclriiialis fidei, c. 144
et sequeniib., et t. 2 de Sacramentis, c. 135,
ubi Masilianis et Jacobilis eumdem errorem
tribuit es Damasceno, lib. de Hferesibus.
Idem Epipbauius, haeres. 80, et Guido Car-
melita , lib. etiam de Haeresibus. Luthe-
rani denique et omnes novatores , seu
recentiores hoeretici eamdern bceresim ex-
citarunt, nam prreter poteslatem concionandi
et baptizandi , non agnoscunt in Ecclesia
aliam potestatem remittendi peccata, quse
per solam fidem tolli dicunt, el per contritio-
nem vel baptismum solum quatenus excitant
fidem, ut videre est in Rofense, ab art. 3 us-
que ad 15; Ruardo etiam, arl. 3 ct seq.; et
Prateolo, verb. Lutberaui ; Bellar. et aliis.
Fundamentum eorum est, quia ha^c potestas
non colligitur ex Scriptura, quod esse falsum
statim ostendam. Et illatio etiam est fundata
in errore, quia non solum ea qua? in Scriplura
continentur, sed etiam alia quce ex traditione
habentur, etab Ecclesia definiunlur, eamdem
fidei cerlitudinem habent, ut coastat cx ma-
teria de fide.
Christum reliquisse Ecclesia? potestatem ad
remittenda peccata post baptismum com-
missa. — Asscrtio 1.
4. Dicendum ergo est primo, Cbristum Do-
minumreliquisse PastoribusEcelesirepotesta-
tem supernaturaiem ad remittenda peccata
post baptismum commissa. Estde fide defini-
ta in Concilio Constant, sess. 8 et 15, ct in
Lateranensi, in c, Firmiter, de Summ. Trinit.,
etin Florentino, inlitteris unionis, sub nomi-
ne clavium ; expressius vero in Trident. ,
sess. 14, c. 1, can. 3. In Evangelio duo sunt
praecipua testimonia , in quibus hoec veritas
fundatur. Primum est Matt. 16: T;bi daho
claves regni ccelorum, et quodcunque ligaveris,
etc. Aliud est Joann. 20: Accipite Spiritum
Sanctum; quorum remiseritis peccala , remit-
tuntur eis, et quorum retinueritis, relenta sunt.
In priori fit promissio Petro tanquam capiti;
tamen per illum derivanda erat, seu commu-
nicanda potestas aliis sacerdotibus. Et ideo
Matth. 8 fteneralius fit illa promissio toti Ec-
clesise. In alio vero loco fit collatio potestatis,
ut constat ex verbo illo, accipite; et ideo hic
posterior locus in discursu hujus materise di-
ligenler expendendus est.
5. Hcereticorum evasio. — Prcpcluditur. —
Respondent autem hairetici, potestatem ibi
concessam non esse aliam a potestate preedi-
candi Evangeliura ; nam, quia per fidem re-
99
338
DISPUTAT. XVI. SECT. I.
mittuntur peccata, et per Evangelii prsedica-
tionem fides concipitur, ideo potestas prsedi-
candi Evangelium dicitur a Christo dari ad
remittenda peccata. Sed haec interpretatio
imprimis est omnino voluntaria prseter ver-
borum proprietatem ; si autem hoc modo li-
ceretScripturam eludere, nullum fidei dogma
ex illa confirmariposset. Secundo, estcontra
perpetuam Ecclesise traditionem, cujus ini-
tium ignoratur, quod est signum Apostolicse
traditionis ; nullus autem melius potuit nobis
sensum verborum Christi aperire, quam ipsi
Apostoli. Tertio, Patres omnes ita exponunt,
partim superillum locum, partim aliis. Chry-
soslornus, hom. 10 ad Pop. ; et Hieronymus,
t. 3, ep. 150 adEdiviam, q. 9, infine, ubidi-
cit, illis verbis datum esse Spiritum Sanctum
Apostolis quantum ad specialem potestatem
remittendipeccata. Idem Anastasius, in Quses-
tionibus sacree Scripturse, q. 79, in 6 tom. Bi-
blioth.; Ambrosius, lib. 40 in Lucam, fere in
ultimis verbis ; Hugo Vietorinus, lib. 2 de Sa-
cram., p. 14, c. 1, et alii, quiin citatis auc-
toribus modernis videri possunt. Quarto,
quamvis verbum illud, remiltendi peccata, ali-
quo modo applicari possit ad prsedicationem
Evangelii, verhumi\\\\d,retinendi,noii potest;
unde illud maxime indicat potestatem specia-
lem et judiciariam,utinfra declarabo.Quinto,
potestas prcedicandi, quatenus est speciale
quoddam jus datum Ecclesise a Christo Domi-
no ad propagandum Evangelium, propriis et
disertis verbis data est ab illo, Matt. ult., et
Marci ult. : Prcedicate Evangelium omni crea-
turm ; nam in his quse pertinent ad f unda-
menta Ecclesiee , Christus Dominus hoc sem-
per servavit, ut propriis verbis uteretur ; et
similiter ad illudmunus exercendum peculia-
ria Spiritus Sancti dona in die Pentecostes re-
ceperunt; ad alium ergo finem, et cum alia
potestate per illa verba Spiritus Sanctus illis
datus est Joann. 20. Quatenus vero illa po-
testas dicit solum facultatem instruendi proxi-
mum ad fidem, sic non est ex speciali con-
cessione ; nam in quolibet potest esse heec fa-
cultas, si alioqui lpse sit in fide satis instruc-
tus; atquehocmodo potestas remittendi pec-
cata esset in omnibus, quia omnes possunt
alios ad fidem, et ad pcenitentiam, vel chari-
tatem exhortari, quod plane absurdum est.
6. Alia hcereticorum evasio. — Secundo,
respondent hseretici, Christum Dominum lo-
cutum f uisse in verbis illis de potestate bapti-
zandi; nam baptismus datur in remissionem
peccatorum. Cui expositioni interdum viden-
tur favere Sancti, ut videre licet in Cypriano,
epist. 73 et 76; et Chrysostomo, hom. 6 in 2
ad Cor., in fine litterse, ante partem mcralem;
et Isidor., lib. 2 de divinis Officiis, cap. de Ba-
ptismo. Quse quidem interpretatio, si intelli-
gatur per extensionem quamdam, scilicet sub
ea potestate comprehendi posse potestatem
remittendi peccata per baptismum, tolerabi-
lis est propter auctoritatem dictorum Patrum ;
et Augustini,lib. 2 contra Parmen.,c. 11, ubi
generaliter dicithanc potestatem exerceri per
doctrinam et sacramenta.Et 1. 50, Homil., in
23, idem significat. Unde Conc. Trid., sess.
14, c. 1, licetin fine priorem hsereticorum fu-
gamdamnet, dehac vero interpretatione nihil
dixit.
7= Improlatur. — Nihilominus tamen hsec
expositio intellecta exclusive, id est, sermo-
nemibi essede sola hac potestate, etnonprse-
cipue de pofestate ad remittenda peccata post
baptismum commissa, falsa est et hseretica,
ut constat ex clefinitione Concilii Trid. ibi-
dem, et ex traditione Ecclesise, et Sanctorum
exposilionibus, prsesertim Cyrilli, 12 in Joan.,
c. 55, ubi dicit, Christum illis verbis ordinas-
se Apostolos orbis doctores et divinorum mys-
teriorum ministros. Et subdit homines remit-
tere peccata, quia Spiritus Sanctus per eos
remittit.Quod fit, inquit, duobus modis: pri-
mo baptismo, deinde pcenitentia. De eadem
potestate exposuit illa verba Chrysostomus,
hom. 85 in Joann., ubi tamen inferius sub-
dit, nunc non esse dicendum : Super cathe-
dram Moysis, sed, super cathedram Ckristi,
sederunt sacerdotes, quia ejus acceperunt
doctrinam. Unde hseretici colligunt potesta-
tem hanc in sola doctrina consistere ; sed
prave et sine fundamento. Sensus est enim,
ab illo habere sacerdotes evangelicos cathe-
dram et potestatem, a quo fluxit et manavit
doctrina evangelica. Unde idem Chrysosto-
mus, lib. 3 de Sacerdotio, non longe a princi-
pio, prseter baptismum dicit aperte esse in
sacerdotibus evangelicis potestatem remit-
tendi peccata, quam eloquenter exaggerat.
Augustinus etiam, lib. 1 de Adult. conjug.,
cap. ult., distinguit a baptismo remissionem
peccatorum, quse post baptismum datur, et
reconciliationem vocat etarrhampacis. Et libro
2, c. 9, dicit per claves Ecclesise remitti pec-
cata. Et idem sentit serm. 11 de Verbis Do-
mini, et in Enchir. cap. 65, et lib. de Ver. et
fals. pcenit., cap, 9 et 10. Ubi etiam sacra-
mentalis confessionis meminit ; et hanc pote-
statem sisrnificatam esse a Christo dicit, cum
DISPUTAT. XVI. SECT. 1
339
Lazarum suscitatum jam tradidit solvendum
Apostolis; et de hac potestate intelligit verba
Matth. 18: Qundcunque solveritis super ter-
ram, etc. Idem tract. 22 in Joari. ; et lib. 1
conlra Advers, leg. et Prophet., cap. 11, ex-
plicat optime has claves Ecclesiee, et lib. de
Agone christiano. cap. 30 et 31, et 1 de Doc-
trina christ., c. 17 et 18. Unde cum idem Au-
gustinus_, tractat. 121 in Joan.; dicit, per cha-
ritatem Ecclesiee remitti peccata, quia illis
tantum remittuntur , qui per charitatem Ec-
clesise conjunguntur, quod repetit lib. 7 de
BaptismOj c. 51, intelligendumest, non solum
quod per merita vel orationes Ecclesige remit-
tantur aliis peccata, sed per propriam potes-
tatem ad hoe concessam a Ghristo ; quee ta-
men non est data Ecclesise, nisi propter eos
qui sunt membra ejus, et per fidem., et suo
modo per charitatem illi conjunguntur; tan-
tum enim vult docere illis locis Augustinus
schismaticos non posse extra Ecclesiam con-
sequi remissionem peccatorum.
8- Ex aliis Patribus probatur assertio. —
Prseterea Ambrosius, 1. 2 de Pcenit., c. 7, va-
riis exemplis confirmat, et credibilem facit
hanc potestatem., et lib. 3 de Spiritu Sancto,
cap. 19 , ubi tamen exponens hunc locum
Joan. habet heec verba : Homines in remissio-
ne peccaiorum ministerium stmm exliibent,
non jus alicujus potestatis exercent. Sed intel-
ligenda sunt, id est, non propria et princi-
pali virtute remittunt, sed ministeriali. Unde
subdit : Neque enim suo, sed Spiritus Sancti
nomine remittunt. Quomodo de eadem re lo-
quens, dixit Anastas. Nicen., in Qusest. S.
Script., q. 6: Etsi ergo sit homo qui audit
confessionem, Deus est tamen qui per se con-
vertit et donat ; et ibi recte explicat prsedicta
Christi verba. Item in eodem sensu dixit Pa-
cianus, dict. ep. 3 : Quod ego facio, non nieo
jure facio, sed Domini ; Dei enim adjutores
sumus. Et ibi expresse distinguit hanc potes-
tatem a potestate baptizandi ; et bene hoc
confirmat, quia hsec potestas supponit Eccle-
siam constitutam, et cadit in illam et membra
ejus. Ad quod ponclerat, Christum, Matth. 17.
prius dixisse Petro : Super hanc petram cedi-
ficabo Ecclesiam meam, et postea : Et tibi da-
lo claves. Et quodcunqueligaveris ; et Matth.
18, prius dixisse : Dic Ecclesice ; si Ecclesiam
non audierit, etc. ; et deinde : Qucecunque al-
ligaveritis, etc. At vero Ecclesia Christi pro-
prie constat hominibus baptizatis. Uncle Au-
gustinus, 20 de Civitate, capite sexto, expli-
cans claves, dicit illas essein preepositisEccle-
sise circa subdilos, citans illud 1 ad Cor. 5 :
Quicl mihi cle iis, qui foris sunt,judicare ? at
vero potestas baptizandi exercetur circa non
subditos,et existentes extra Ecclesiam, ut
Ecclesia^ aggregeutur. Ideoque dicunt Theo-
logij hanc potestalem esse super corpusmys-
ticurn Ghristi, quod est Ecclesia, ac proinde
supponere baptismum, ut Ecclesite januam.
Eamdem veritatem docuit Athanas., orat. in
illud : Ite in castellum quod contra vos est ; et
Hilarius, c. 10 in Matth., circa illa verba c.
7 : Quis est hic, qui etiam peccata dimiitil ?
Origenes etiarn, hom. 14 inMatth., ad hunc
modum exponit in sensu allegorico verba illa
Christi : Sohite et addttcite miki. Unde cum
hom. 24 in Num. dicit Christum solvisse pec-
cata potestate^ alios vero Sanctos precalione,
loquitur de remissione quseiitper modum me-
ritij, vel satisfactionis, non de illa quse fit per
ministeriaiem potestatem, utplane constat ex
contextu. Alios Patres infra referam. Ex his
ergo satis explosa est perversa hsereticorum
exposido , et veritas confirmata ; et obiter
etiam exposui nonnulla, quse ex Patribus ob-
jlciuntur ab hsereticiSj et alia in sequentbius
tractabo.
9. Batione suadetur conclusio. — Et hoc
etiam potest confirmari ex proprietate ipso-
rum verborum, nam verba Christi non limi-
tantur ad peccata infidelium^ sed generalia
sunt. Item hie habetlocum ratio prius facla,
quod potestas baptizandi jam prius data erat
Apostolis ; nam in virtute Christi jam baptiza-
bant ; speciale vero jus ad baptizandum uni-
versum orbem receperunt Matt. ult., vel hic
etiam illis verbis : Ecce ego mitto vos, etc.
Per alia ergo verba singularis qusedam potes-
tas ad remittenda peccata eis data est. Deni-
que ratio seu congruentia facile ex dictis su-
mi potest ; nam Christus Dominus reliquit
specialem quamdam potestatem ad rernitten-
dapeccata hominum infidelium, qui nonsunt
membra ejus, quse per baptismum exercetur;
ergo fuit conveniens, ut relinqueret etiam
potestatem speciaiem ad remittenda peccata
membrorum ejus fidelium, quse non potest
esse ipsamet potestas baptizandi; quia nec
baptismus iterari potest, nec prsecedens bap-
tismus habet ■efficaciam in ea peccata, quee
post ipsum susceptum committuntur. Conse-
quentia probatur, quia non minus erat possi-
bilis hsec potestas quam prior, quia necest
principalis, quse est propria Dei (quo verbo
expediuntur multa, quee contra hanc potes-
tatem heeretici objiciunt); nec est potestas ex-
340 DISPUTAT.
cellentife, quaa est propria Christi, sed minis-
terialis, et corrimunicabilis Christi ministris.
Neque etiam est minus necessaria homiuibus
baptizatis hsec potestas, quia sunt fragiles, et
facile cadunt a gratia baptismali. Pertinuit
etiam hsec potestas ad perfectionem legis
gratise, et ad ostensionem justitise et efficaci-
tatis meritorum Christi, cum non solum per
se ipsum, et per potestatem excellentiee , sed
etiam per suos ministros, et ministerialem
potestatem illis communicatam possit peccata
remittere.
Potestatem hanc esseper modum judicii.
COROLLARIUM.
40. Ex quibus facile etiam colligitur, potes-
tatem hanc esse judiciariam, seu per modum
judicii exercendam ; quod etiam est de fide,
ut constat ex Conc. Trid., sess. \A, cap. 1,
ubi propterea can. 9 definit absolutiouem esse
actum judicii et sententise prolationem. Quod
etiam maxime confirmatur ex traditione Ec-
clesiaj, quae in illis verbis semper intellexit,
consiituisse Christum Dominum in Ecclesia
sua quoddam trihunal , et reliquisse judices,
apud quos peccatorum et conscientiarum
causae tractarentur; quod verba illa Christi,
remittendi et retinendi peccata , Ugandique et
solvendi, saiis indicant, ut disput. seq., sect. 2,
latius expendam. Recteque notavit Ambro-
sius, lib. 4 de Pcen. , c. 2, ubi ait, hanc po-
testatera esse ad vindicanda peccata, quod
spectatad judicem ; ut optime etiam explicat
Greg.,hom. 26 in Evangel. Et ideo dixit Hie-
ronymus, epist. 1 : Sacerdotes haientes claves
ante diem judiciijudicani. Quam sententiam
usurpavit Anierus Papa in sua epist. Decret.
Et optime Leo Papa, ep. 89, alias 91, ubi ait ,
datam esse sacerdotibus potestatem, ut fideles
ad communionem sacramentorum per januam
reconciliationis admittant. Denique Bernard.,
serm. 1 de SS. Petro et Paulo : Quid, inquit,
Petro poientius, qui claves cceli tam singulari-
ter accepit, ut prcecedat sententia Petri sen-
tentiam cceli? Non quod hae sint proprise duae
sententiae : una enim tantum est , quae
principalius est a Deo, et in ho~ genere prior;
sed dicitur hominis sententia prascedere, vel
quia exterior absolutio ordine naturas antece-
dit interiorem , vel quia proxime inchoatur ,
et quasi definitur senlentia a sacerdote, et
infallibiliter consequitur effectum , et rata
habetur in coelo.
XVI SECT. I.
11. Ratione ostenditur. — Ratio seu con-
gruentia sumitur ex Concilio Tridentino, et
ex his quie supra tetigimus circa effectus
pcenitentioe, ngendo de remissione pcenae tem-
poralis. Nam conveniens fuit longe aliter
remitti peccata ante baptismum commissa ,
et quse post illum committuntur ; nam illa
priora remittuntur per modum regeneratio-
nis, et ideo prorsus delentur , et magna faci-
litate. Item, quia illa peccata committuntur
ante illuminationem fidei, et ideo ex parte
habent aliquam excusationem, propter quam
facilior venia de eis conceditur. At vero pec-
cata commissa post baptismum, et fidei illu-
minationem, ex eo capite graviora sunt et me-
dicinam postulant acerbiorem, ut ponderavit
Paulus ad Hebr. 6 et 10, ac propterea reme-
dium adversus hsac peccata per modum justi
judicii institui debuit. Quod etiam expedie-
batj ne hominibus Christianis ex facilitate ve-
niae peccandi occasio dari videretur. Potestas
ergo ad remittenda haec peccata judiciariaest.
Et in hoc fundantur fere omnia, qua3 acl sa-
cramentum rite exercendum necessaria sunt,
videlicet, ut minister jurisdictionem habeat,
causam cognoscat, et examinet ; quod non
potest facere nisi preevia accusatione pecca-
torum ; ac tandem ut supplicium et pcenam
imponat, et absolvat; de quibus in sequenti-
bus dicendum crit. Per quae satis responsum
est ad hsereticorum fundamentum.
42. Hccreticorum ohjectio. — Diluitur. —
Sed adhue objiciunt contra fundamentum po-
situm ex verbis Christi , confirmando suam
falsam expositionem , ex Luc. ult., ubi dicit
Christus oportere prredicari in nomine suo
pcenitentiam et remissionem peccatorum ;
ubi clare loquitur de remissione peccato-
rum, quse fit in baptismo; ergo de eadem
loquitur in diclis verbis Joann. 20 , nam
eadem die utraque verba dixit, teste Au-
gustino, lib. 3 de Consensu Evangel., c. 25.
Respondetur, quidquid sit de hoc ultimo,
quod incertum est, argumentum esse nullius
momenti, tum quia eadem die , imo eadem
apparitione potuit Christus multa et varia do-
cere; tum maxime quia falsum etiam est
verba illa Luc. ult. limitari ad poenitentiam
baptismalem , et remissionem peccatorum,
quse fit in baptismo; non enim solis infideli-
bus, sed etiam fidelibus et baptizatis prsedi-
canda est pcenitentia et remissio peccatorum
in nomine Christi; unde potius argumentum
relorqucri potest.
DISPUT.VT. X
SECTIO II.
Vlrum hsec potestas sit ad remiltrnia peccata quoad
eulpas, vel lan!um quoacl poenas ; et quos actus
liabcat.
1. Prima opinio . — Fuil gravium Docto-
rum opinio, per hanc potestatem non posse
rcmitti peccatorum culpas, sed solum decla-
rari remissas, et remitti poenas. Et in hoc ul-
timo est quaedam diversitas, nam quidam di-
xerunt hanc potestatem solum esse ad remil-
tendam pcenam temporalem, alii veroad seter-
nam. Priorem opinionem tenuit Magister Sen-
tent. in 4, dist. 16 et 18 ; Altisiodorensis.
lib. 4 Summse, tract. 6, cap. 8; Alexander
Alens., 4 part.. q. 80, alias 21, memb. 1 ; Bo-
naven.,dist. 18, art. 2, q. 1 ct2;et ibi Gabr.,
q. 2, et dist. 14, q. 2 ; Major, q. 2, d. 18, q. I ;
et ibi Thom. de Argent., art. 3 ; Okam, 4, q.
9; Abulens., 1 p. Defensorii, cap. 6; et Adria-
mis, Quodlib. 5, art. 3, probabilem censet
hanc opinionem, licet dubiam.
2. Fundamentum ejus duplex est.Primum,
quia remittere peccatum quoad culpam, est
proprium solius Dei, namprsecipua ratio cul-
pse consistit in injuria Dei, et ideo ad illum
solum spectat culpam remittere. Secundum
ac prsecipuum est, quia hsec potestas ante
actionem suam semper supponit culpam re-
missam ; ergo non est data, neque instituta
ad culpas remittendas ; quia nulla potentia
acliva ordinatur ad aliquem effectum, quem
semper supponat jam factum, alioqui super-
flua esset ; hsec autem est qusedam activa po-
tentia ; non est ergo propter effectum, qnem
semper supponit factum. Antecedens patet,
quia hsec poteslas, ut aliquid agat, supponit
in subjecto interiorem pcenitentiam, et con-
tritionem, sine qua non potest remitti pecca-
tum, etea posita, statim tollitur; utrumque
enim est in superioribus a nobis probatum.
Unde potestatem hanc, et actionem ejus in-
quiunt dicti Doctores significatam esse a Chri-
stoDomino, Joan.ll,ubi prius ipse solus sus-
citavit Lazarum, deinde traclidit discipulis sol-
vendum ; sic, aiunt, solus Deus suscitat
animam per contritionem, remittendo cul-
pam ; committit autem Ecclesiee potestatem
solvendivincula pcenarum quai manent. Et
videtur expositio D. Augustini, tract. 22 et 49
in Joan.,et serm. 8 de Verbis Domini; Cyrilli,
vel potius Clictovsei, lib. 7 in Joan., c. 21 ; et
Greg., hornil. 26 in Evang. ; Bedoe, Joan. 11;
et ibi D. Thom. etaliorum.
VI. SECT. I!. 341
3. Secimda opinio. — Secunda vcro opi-
nio convonit cum prppcedenti in negando huic
potestati cffectum lemissionis culpce, propter
eademfundamenta ; differt tamen, quia non
solum aflirmat csse ad remittendas pcenas
temporalcs, sed etiam ooternas. Ita tenet Hu-
go Victorinu?, in Summa sentent., tract. 5,
cap. 11, et lib. 2 de Sacramentis, p. 14, c. 8;
Bichardus de S. Victore, lib. de Poteslate li-
gandi et solvendi, c. 12. Et fere idem tenet
Medina, Cod. de Pcen., tract. 2, qusest. de Ef-
fectu absolutionis sacramentalis. Nam, iicet
dicat, per contritionem supponi remissam
pcenam Beternam, addit tamen adhuc esse
clausumregnum ccelorum, donec per hanc
potestatem aperiatur, et subdit, si ex negli-
gentia pecoatoris lioc omittatur, perpetuo ex~
cludi a regno, non tantum propter negligen-
tiam illam, sed etiam propter peccata prius
remissa per contritionem : unde sentit poe-
nam sensus aaternam simpliciter tolli, cum
remittitur culpa per contritionem, poenam
vero clamni nonnisi in ordine ad hoc sacra-
mentum.
4. Fundamentum hujuspartisest, quia hoec
potestas ad remittenda peccata, ut sit clavis
regniccelorum,oportet, ut ccelum ipsumape-
riat; ergo est potestas ad toliendum pecca-
tum, quatenus impedit ingressum regni cce-
lorum ; impedit autem per seternam pcenam
damni; ergo est potestas aJ toilendam illam.
Addit Medina, hoc modo sufficienter intelligi
verba Christi : Quorum remiseriiis peccata,
remittimtur eis ; nam ssepe pcena peccati pec-
catum appeilari solet, quod maxime verum
eritde pcena eeterna et damni. Sic etiam op-
time quadrat metaphora clavis regui ccelo-
rum. Sic denique salva manet necessilas et
efficacitas, tam confessionis quam contritio-
nis, et itafacile omnia conciliantur; ita ergo
sentiendum est. Quia vero Hugo et Bichard.
de utraque pcenaeeterna damni et sensus lo-
qui videntur, fortasse eos movit, quod hse
poenee cum proportione sumptse nunquam se-
parantur; et ideo, sieeterna pcena damni non
remittitur, necpcena sensus absolute reniit-
titur.
Primarium effectum hujus potestatis esse re-
mittere peccatum quoad culpam, et conse-
quenter quoadpcenam.
5. Nihilominus dicendum est, proprium,
primarium, ac per se effectum hujus potesta-
tis esse remittere peccatum quoad culpam,
et consequenter etiam quoad poenam seter-
342 MSPUTAT.
nam, et prseterea quoad temporalem jnxta
dispositionem pcenitentis. De hacultima parte
non est controversia inter auctores; et ideo
de illa nihil dicam usque ad materiam de sa-
tisfactione. Rursussecunda pars seqnitur ne-
cessario exprima, et evidenter constat ex
dictis de effectu pcenitentiee virtutis, ubi os-
tendimus, ablata culpa necessario tolli eeter-
nitatem poense; efc contra secundam senten-
tiam statim ostendetur. Prima ergo pars com-
munis est Theologorum in 4, d. 48, preeser-
timD. Thom.,q. 1, art. 3, et d. 22, art. 1,
queestiunc 3.1nquibus locis Thomistee om-
nes, Paludanus, Capreolus,Ledesma et Soto,
d. 18, q. 3, art. 1, dist. 20, q. 2, art. 4; Ca-
jet., t. 1 Opusc, tract. 18, q. 5 ; et Pa-
ludanus, 19 d., q. 1 ; ubi etiam Durand., el d.
14; et ibidem Scot., qusest. 4; Richard., d.
16, art. 1, et d. 18, art. 2, q. 1. Et in eam-
dem inclinat Adrianus, queest. 2 de Clavi-
bus.
6. Probatur assertio ex Joan. 20. — Idem
ex Ltic, c. 26, suadetur. — Fimdamentum
primum et proecipuum est verbum Christi
Domini, Joan. 20 : Accipite Spiritum Sanc-
tum, quorum remiseritis peccata, remittuntur
eis. Quod enim hsec verba intelligenda sintde
remissione peccati quoad culpam,multis mo-
dis ostendi potest.Primo,ex absoluta et propria
significatione verborum, quee retinenda est
quantum fieri possit, preesertim in his rebus
quce ad fundamenta Ecclesiee pertinent ; nam
peccatum proprie non significat solam pce-
nam, sed culpam ; et remissio peccati, sim-
pliciter et absolute dicta, sonat remissionem
culpse ; nam remissio solius poense solum est
remissio peccati secundum quid. Secundo,
quia huic sensui consonauf alia verba Chri-
sti Domini, Luc. 26 : Oportet prcedicari in no-
mine ejus pcenitentiam in remissionem peccato-
rum; nam ibi sine dubio loquitur de remis-
sione culparum, et agit de preedicanda poe-
niteniia proprialegis gratise, quse est per sub-
jectionem ad claves Eeclesise et ad hanc po-
testatem.
7. Tertio ex Matt. ostenditur. — Quarto
probatur ex Apoc. — Tertio, ex Matth. 16 et
18, retorquendo fundamentum secundse sen-
tentise. Nam ibi promisit Christus Dominus
Petro et aliis Apostolis claves regni ccelorum,
et addidit : Quodcunque ligaveris, et quodcun-
que solveris, elc. Unde constat hanc potesta-
tem sub clavibus contineri ; ergo per illam
aperitur et clauditur, vel potius clausum re-
linquitur regnum ccelorum ; proprie aulem
XVI. SECT. II.
tunc alicui aperitur regnum coelorum, quod
antea per culpam clausum erat, quando cul-
pa remitlitur, quia tunc datur ei jus ad re-
gnum, rationecujus ad illud acceptatur ; er-
go hsec clavis seupotestas per se primo est
ad hunc effectum. Adde (quod paulo ante di-
cebam) fieri non posse secundum legem or-
dinariam, ut remittatur culpa mortalis, et
maneat ullo modo reatus poense seternse, seu
exclusio a regno ccelorum ; ergo, si heec po-
testas habet vim ad admittendum et exclu-
dendum a regno, habet etiam vim circa ra-
dicem et fundamentum hujus exclusionis,
quod est sola culpa. Expendo preeterea in il-
lis verbis signum distributivum : Quodcunque
solveris, quia sub illo comprehendi potest et
culpa, et pcena ; ergo, cumChristusillud ab-
solute protulerit, ita intelligendum est.Quar-
to, consonat alius locus Apoc. 3, ubi de Chri-
sto dicitur habere clavem ad aperiendum et
claudendum regnum ccelorum ; quee clavis
sine dubitatione ulla includit potestatem ex-
cellentiae ad remittendas, non solum poenas,
sed etiam cnlpas ; at vero Christus commu-
nicavit Apostolis participationem illius clavis
seu potestatis ; ergo quoad utrumque effec-
tum communicavit. Patet consequentia, tum
ex similitudine metaphoree et verborum; tum
ex verbis illis, quee preemisit : Sicut misit me
Pater, et ego mitto vos.
8. Quinto suadetur ex traditione Bcclesice,
et doctrina Conciliorum. — Quinto , constat
hic sensus ex traditione Ecclesiee et doctrina
Conciliorum, prsesertim Florentini, in litteris
unionis, et Constantiensis, in bulla Martini V
contra errores Joan. Hus; maxime vero Tri-
dent., sess. 14, c. 1, ubi ait, ex illo tam insi-
gni facto et perspicuis verbis constare, Chri-
stum dedisse Apostolis potestatem reconciliandi
liomines cum Deo; homines autem non recon-
ciliantur Deo per remissionem solius poenee ,
sed culpse ; nam reconciliari est in amicitiam
restitui. Sic enim Paulus, 2 ad Cor. 5, ait :
Posuit in nolis ministerinm reconcili ationis ,
id est, unionis et amicitise hominum cum Deo.
Uncle idem Concilium, eadem sess., cap. 3,
docens, hanc reconciliationem fieri per effica-
ciam hujus potestatis et sacramenti, subdit,
ad illam consequi solere consdentiw pacem et
tranqnillitatem , quee proprie sequitur ex re-
missione culpse; et c 4 ait, quando contin-
git hominem per contritionem justificari, Deo-
que reconciliari, ipsam reconciliationem non
esse adscrihendam contritioni sine voto sacra-
menti, etc.Unde constat, etreconcilialio?iis no-
DJSPUTAT
mine intelligere Conciliam ipsam culpoe re-
missionem et sanctificationem, et docere ,
hanc ipsam esse propriam effectum hujas po-
testatis clavium. Idem sumitur cx eodem
Concilio, can. 2, 3 et 9 ejusdem ses., et sess.
G, c. 14, quce omnia loca conferenda sunt et
ponderanda. Quod in sequentibus iterum fa-
ciemus, agentes de forma, et de dispositione
necessaria in hoc sacramento.
9. Sexto ex decretis ct Patribus convinci-
tnr. — Sexto, sumitur optimum argnmentum
ex antiquis decretis, et Patribus praecipienti-
bus, ut hominibus existentibus in articulo
mortiSj etpetentibusa sacerdote remissionem
peccatorum, eam non deneget, ne illos expo-
nat periculo eeternae damnationis; supponunt
ergo asacerdotibusremittiipsamculpam, nam
ceterna damnatio solum est propter culpam.
Hujusmodi autem decreta ex Julio et Ccelesti-
no Pontificibus, et ex Concilio Africano, et
aliis, inveniuntur, 26 , q. 6, c. Si Presbyter,
et sequent. Et similem doctrinam habet Au-
gustinus, epist. 180., ubi dicit, tempore perse-
cutionis pastores non debere oves deserere,
quia eo tempore alii petunt baptismum, et
alii reconciliationem per poenitentiam. Et
subdit : Ubi si ministri desint, quantum exi-
tium sequetur eos. qui de Jioc seculo vel non ge-
nerati exeuni, vel ligati? Unde Chrysostomus,
lib. 2 de Sacerdotio, c. 4, differentiam consti-
tuens inter sacerdotes legis veteris et novee,
dicit illis licuisse leprosos , non purgare qui-
dem , sed purgatos probare : Ai vero nostris
sacerdotibus, inquit, non corporis lepram, sed
animce sordes , non dico purgatas probare, sed
purgare prorsus, concessum est. Et Ambrosius.,
lib. 1 de Pcenit., cap. 7 : Yult, inquit, Chri-
stus plurimum posse discipulos suos, vult a
servis suis nomine suo ea fieri, quce ipse facie-
bat in terris. Et infra : In baptismo remissio
omnium peccatorum est. Qidd interest, vel per
pcenitentiam, vel per lavacrum hocjus sibi da-
tum sacerdotes vendicent? Et eodem sensu,
lib. 2 de Cain et Abel , cap. 4, dicit remitli
peccata per officium sacerdotis sacrumque
ministerium. Hoc ipsum etiam sensit Eiero-
nymus. epist. 150. Etconfirmant multa exad-
ductis in preecedenti sectione ; ex quibus col-
ligitur communis consensus Patrum, quem
Tridentinum citavit.
10. Ratione ostendiiur assertio. — Evasio
eluditur. ■■ — Ultimo declaratur ha?c verilas ra-
tione , refellendo simul duas priores senten-
tias. Nam hsec potestas non est ad remitten-
dam solam pcenam temporalem ; ergo seter-
XVI. SEGT. II. 343
nam ; ergo etiam culpam. Antecedens (proe-
ter omnia dicta) probalur variis conjecturis.
Primo, quiaalias talis potestas esset valde im-
perfccta et limita.ta in illo ordine ; Christus
autem in illis verbis : Sicut misit me vivens
Pater , et ego mitto vos, AccipUe Spiritum
Sanctum , clare significavit se concedere
Apostolis excellentem quamdam et perfectis-
simam potestatem. Unde argumentor secun-
do, quia aiias colligi non posset, ex vi illius
potestatis conferri hominibus gratiam ali-
quam sanctificantem ; quod est contra verita-
tem hujus sacramenti. Sequela patet, quia ad
remittendas pcenas temporales non est neces-
saria infusio gratise; unde per indulgentias
remittitur pcena, et non datur gratia ultra
meritum operantis. Ex quo fit tertio, ut talis
potestas parum sit necessaria^ quia ad remis-
sionem pcenae sunt alia multa remedia, et fa-
ciliora ; et consequenter ex vi illorum verbo-
rum, Quorum remiseritis peccata, etc, vix aut
nullo modo posset colligi sacramentum poeni-
tentiae esse medium, necessarium ad salutem;
quia remissio poense temporalis non est ne-
cessaria, quatenus in hac vita fit. Quarto,
quia baptismus non est institutus ad remit-
tendum solam poenam temporalem ; ergo
neque hsec potestas , nam heec duo sacra-
menta in hoc aequiparantur a Concilio Tri-
dentino, sess. 6, c. 14, et sess. 14, c. 1. Quia
sicut baptismus est propter remissionem pec-
catorum, quseanteilliussusceptionemcommit-
tuntur, vel contrahuntur, ita hoc sacramen-
tnm, seu haec potestas est propter remissio-
nem peccatorum, quse post baptismi susce-
ptionem commissa sunt. Item, quia sicut ba-
ptismus est veluti navis seu arca liberans a
diluvio, ut Petrus, 1 Canonic, significat, ita
(ex Patrum sententia) pcenitentia est secunda
tabula post naufragium ; si autem culpas non
auferret , nec reatum poenee feternse , non
esset remedium necessarium ad vitam seter-
nam consequendam. Dices, esse secundam
tabulam ratione contritionis. Sed hoc repu-
gnat Tridentino dicenti, contritionem sine
sacramento, vel voto ejus, non habere hunc
effectum. Et ideo Concilium Florentinum, in
Decreto Eugenii., remissionem peccatorum
dixit esse rem hujus sacramenti, id est, effec-
tum. Et Tridentinum, sess. 14, c. 1, addit,
prsecipuam efficaciam sacramenti ad hunc ef-
fectum consistere in absolutione^, quee est ac-
tus hujus potestatis.
1 1 . Solvuntur fundamenta secundce senten-
Uce. — Et ex his facile probatur altera pars,
344 DISPUTAT. XVI. SEGT
seu seeunda consequentia; nam rationes ad-
ductse, prcesertim secunda et quarta, de culpa
procedunt. Et prcoterea est manifesta ratio,
quia poena ceterna nunquam remittitur per se
primo ipsa sola, sed simul cum culpa, tan-
quam necessario cum illa conjuncta, et ab illa
pendens quantum ad eeternitatem. Quod ma-
nifeste docuit Concilium Tridcntinum, sess. 6,
c. 14. Et ideo diximus, secundum fidern, si-
mul cum culpa remitti seternam pcenam. Di-
cere autem, per contritionem culpamabsolute
remitii, pcenam autem ceternam solum sub
conditione hac , nisi sacramentum neglexerit,
alienum est a modo loquendi Scripturce et
feanctorum, et novum ac sine fundamento.
Prcesertim cum Concilium Tridentinum, sess.
44, c. 4, doceat, etiam ipsam cuipam non re-
mitti nunc in lege nova per contritionem nisi
in ordine ad claves, et cum voto sacramenti ;
ergo etiam remissio culpce includit aliquo
modo conditionein, non tamen ut pendentem
ex futuro eventu, sed ex prcesenti proposito.
Quapropter sicut, si postea ex negligentia cul-
pabili non impleat quis conditionem, subji-
ciendo illa peccata buic potestati, peccat qui-
dern, et amittit gratiam , priora autem pec-
cata non redeunt, ita etiam in eodem casu
punietur pcena eeterna propter novum pec-
catum, non tamen propter prsecedentia, prius
remissa , quia non magis remissio ceternee
poenee facta est cum dependentia a fuluro ef-
fectu, quam remissio culpee; nec per contri-
tionem ante sacramentum minus remittitur
poena eeterna, quam in lege veteri remittere-
tur; derogat enim boc contritioni, et perfec-
iioni legis gratiee, estque sine fundamento
confictum.
12. Satisfit fun damentis prioris sententice.
— Atque ex his satis responsum esl ad secun-
dam sententiam. Primumvero fundamentum
primee opinionis sequc procedit contra ipsam ;
nam etiam solns Deus potest poeiiam tempo-
ralem remittere, si propria auctoritate, et
tanquam principale agens id faciat ; si autem
loquamur de remissione per ministerium, si-
cut Deus committit hominitanquam ministro
et instrumento suo judicium de pcenis, ila
etiam de culpis, et utrarumque remissionem,
ut videre licet suo modo iu Cbristo Domino,
ut homo est. De secundo fundamento illius
sententise ex professo infra disputandum est :
nunc breviter dico, et falsum assumere. quia
sine perfecta contritione possunt aliquando
peccata tolli per hanc potestatem; et male
colligerc, quia etiam illo peccata^ quce tollun-
tur per contritionem , non tolluntur sine or-
dine ad banc potestatem, quse per se ordina-
ta est ad illa etiam tollenda.
13. Patres autem, in testimoniis ibi citatis,
primo intendunt Deum esse, qui sua virtute
animam vivificat; uti autem hominibus ut
ministris. Et hoc eliam significatum est in
facto illo Joan. 41; tamen ibi per actiones
diversis temporibus factas illa reprsesentatio
facta est, quia non poterat corporaliter fieri
alio modo ; tamen in re ipsa satis est, quod
homo per banc potestatem non operalur sua
virtute, sed divina, ut explicavit D. Thomas
supra, 3p., q. 84, a.3, ad3.Pra?terea etiamin-
tendunt Sancti docere, Deum prius sua gra-
tia excitare interius hominem ad pcenitentiam
et vitam spiritualem comparandam, ut post-
ea possit a sacerdotibus absolvi; non tamen
dicunt semper necessarium esse , ut propter
illam excitationem pra?cedat semper vera
contritio, vel justificatio. Nam Augustinus,
citatis locis, et lib. 50 Hom., in 17, sentit pec-
catorem a Domino excilatum per internam
poenitentiam, licet sit aliquo modo vivificatus,
non tamen esse plene solutum aut liberum
ad ambulandum; quia Iicet babeat aliquem
vilse motum, quem solus Deus infundere po-
test per contritionem, vel attritionem, non
tamen est plene liber, quia vel nondum est
vere justificalus, vel certe non siue ordine ad
claves sacerdotum, apucl quos est potestas
per se efiicax ad remittenda peccata. Et hoc
sensu dixit etiam Augustinus, conc. 2 in
Psalm. 101, Ecclesiam quidem posse dare
absolutionem peccatorum, mortuum autem
suscitari non posse nisi clamante Domino ;
suscitationem enim vocat ipsam voluntatem
poenitendi efficacem, et cum vero dolore, sive
contritionis, sive attritionis , ut dixi. Quod
etiam expressius significavit Beda, Joann. 11.
Gregorius autem obscurius loquitur, dum ait,
sacerdotes auferre poenam. Pie tamen expli-
candus est, quod virtutem clavium explica-
verit per effectum nobis notiorem, non vero
alinm excluserit.
14. Et juxta haec etiam explicanda sunt dif-
ficiiia verba Hieronymi, Matth. 16, ubi eequi-
parare videtur legales, et evangelicos sacerdo-
tes, quod sicut illi inter iepram et lepram
discernebant, lepram autem auferre non
poterant, ita et bi se gerant circa peccata.
Sensus enim Hieronymi non est negare sim-
pliciter hanc potestatem, sed docerc non esse
positum in arbitrio sacerdotis tollere aut re-
tinere peccaia, quando, vel quomodo volue-
DISPUTAT. XVI. SECT. II
3 55
ritj quasi possit vel damnare innottium, vel ab-
sohere pravum et indispositum ; quera abu-
sum ibi graviter reprehendit. Et quoad hoc
coraparat sacerdotem evangelicum cum le-
^ah, quod sicut ille non poterat suo arbitrio
discerncre inter lepram et lepram, sed juxta
inerita causoe, ita nec sacerdos evangelicus
judicare debct aut potest de peccatis juxta
suum beneplacitum, sed juxta personarum
dispositionem. Quoad potestatem vero non
facit eos sequales ; nam de sacerdotc legali
solum dicit potuisse cliscernere quis esset
raundus vel immundus ; de evangelico vero
ait, audita peccatorum causa, posse ligare et
solvere. Comparat igitur illos secundum
quamdam proportionalitatem, nonsecundum
sequalitatem, ut recte notarunt Ruardus, art.
3, et Castro, Contra hser., verbo Absohttio,
liser. 1. Et satis confirmari potest ex citata
epistola Hieronymi 450, quoest. 9, ubi ait,
accepisse Apostolos, Joan. 20, potestatem re-
mittendi peccata etfaciendi filios Dei adopti-
vos.
Duo acius hujus poiestatis explicantur.
45. Prior. — Posterior actus. — Atque ex his
facile possunt explicari duo actus hujus po-
testatis, quos Christus Dorainus indicavit per
verba remiitendi et retinendi peccata, etper ver-
ba solvendi et ligandi; utrumque enim verbum
potestetadculpacnsimulcumseterna pcena, et
adtemporalera pcenamreferri.Priori modoac-
tus per se intentus, et propter quem primario
datur ha?c potestas, est vera remissio et abla-
tio ciilpse, quod fit per propriam et positivam
actionem. Unde fit, ad hunc actum pertinere
collationem gratise sacramentalis, expulsivoe
culpse wortalis, quia culpa non remittitur
sine gratise infusione ; imo nec remitti posset
per physicam actionem sacramenti, nisi per
effectionem gratiee, quia non intervenit ibi
alia forma, quse per talem actionem fieri pos-
sit. Nec refert, quod interdum per banc po-
testatem solavenialia peccataremittanLur, ad
quem effectum non requiritur gratise infusio;
quia hoc quasi accidentarium esl respectu hu-
jus potestatis, quae de se sufficiens est ad
remittenda mortalia peccata, et ideo semper
confert gratiam. Unde licet alias possint pec-
cata venialia sine infusione gratiae remitti,
tamen per hanc potestatem nunquam sine
illa remittuntur. Imo hinc ulterius inferri po-
test, hanc potestatem de se suificientem esse
ad primam gratiam- conferendam, quia hsec
est, quse culpam mortalem excludit. Sed de
hac re infra ex professo disputabimus, trac-
t.uido de dispositione necessaria ad effectum
sacramenli poenitentise. Alius vero actus re-
tinendi peccata non est positivus, nec fit per
directam actionem hujus potestatis, quia nec
potestas ha»c culpam influit, aut conservat,
nec impedil remissionem ejus, cum tntum
hoc sit conlra iinem hujus potestatis, sed ju-
ridicam sententiam profert, hunc esse in-
dignum remissionis peccati ; et hac ralione
dicitur retinere peccata.
16. Eosdem actus exerceri circa pcenam suo
modo. — Eosdem vero actus potest heec potes-
tas exercere circa temporalem pcenam, quan-
quam in modo sit aliqna diversitas,, prseser-
tim quoad actum ligandi. Duobus enim mo-
dis dici potest temporalis pcena tolli vel re-
tineri per hanc potestatem, scilicet, et per
ipsum actum absolutionis, seu remissionis
peccatorum, et per impositionem alicujus sa-
tisfactionis. Prior modus declaratur cx dictis
supra circa primura effectum virtutis pceniten-
tiae, ubi diximus cum mortali culpa semper
tolli ceternam poenam , non tamen semper
omnem pcenam temporalem., sed commutari
Eeternam in aliquam temporalem, majorem,
velminorem, juxta dispositionem pcenitentis.
Hoc igitur totum fit per unum actum hujus
potestatis, servata proportione, ut in sequen-
tibus latius dicemus. Quatenus ergo hsec po-
testas remittendo peccata nonremittit semper
totam temporalem pcenam, sed inillam com-
mutat seternam, dici potest ligare seu reti-
nere peccatum quoad aliquam pcenam, etiam
dum remittit culpam ; illa autem retentio so-
lum est indirecta, quia hsec potestas non ita
ligat pcenam, ut faciat hominem illadignum;
sed tantum non ita absolute remittendo seter-
nam pcenam, quin loco illius statim succedat
aliqua temporalis, et reatus ejus ex vi culpse,
quia licet remittalur, non tamen cnm per-
fecta disposilione, vel satisfactione. Quatenus
vero ex efficacitate sua semper comrautat seter-
nam pcenam in minorem temporalera,quam si-
neilliusefficacia commutaretur, cseterispari-
bus, ideo per ipsummet actum remittendi cui-
pam dici potest exercere actumremittendiali-
quid temporalis pcense ; et heec remissio
directe et per se fit ex effieacia hnjus potes-
tatis. Quae efficacia in verbis iliis continetur :
Quorum remiserilis peccata, remitiuntur eis ;
nam ex vi illorum hsec potesLas est perfecta,
etsutiiciens ad plenam remissionem confe-
rendam, si reus sit ad illam dispositus, ut
346
DISPUTAT. XVI. SECT. III.
etiam declarant illa verba, Quodcungue sol-
veritis, erit solutum. Et ideo cum proportione
majorem vel minorem commutationem pcense
facit, juxta disposilionem poenitentis. In quo
differt a baptismo, qui semper remittit om-
nem poenam cum quacnnque dispositione
sufficiente ad remissionem culpse, propter ra-
tiones tactas sectione prsecedenti, et latius in
superioribus. Alius vero modus remittendi,
vel retinendi pcenam temporalem per hanc
potestatem, est, satisfactionem aliquamimpo-
nendo (suppono enim ex infra dicendis hoc
pertinere ad hancpotestatem). Quatenus ergo
sacerdos peccatorem obligat ad hanc satis-
factionem, dicitur retinere seu ligare ; et hoc
modo positive ac directe ligat, non quidem
ad pcenam in communi, bujus enim per se
ipse est debitor ; sed ad hanc pcenam deter-
minatam, per quam vult talem reatum ex-
piari. Quia vero satisfactio sic imposita effi-
cacior est ad tohendam poenam virtute cla-
vium, quam per se esset, ideo sacerdos hoc
modo ligando, simul solvit, quia efficaciam
preebet ad ampliorem et faciliorem solutio-
nem, ut latius dicemus agentes de satisfac-
tione.
SECTIO III.
Utrum hcec potestas remittendi peccata, ordinis
sit, aut jurisdictionis ; et quomodo etiam dis-
tinguantur et conferantur.
4. Ad peccati remissionem per Jioc sacra-
mentum potestas ordinis et jurisdictionis re-
guiritur. — Duplex potestas ordinis distingui-
tur a Theologis. — In hac re unum est de fide,
videlicet, ad hunc actum remittendi peccata
in hoc sacramento necessariam esse potesta-
tem ordinis et jurisdictionis. De prima fere
nulia est difficultas ; nam infra agentes de
ministro , ostendemus solum sacerdotem
posse illud conficere ; unde constat sacerdo-
taiem Ordinem esse ad hanc potestatem ne-
cessarium ; et hic Ordo vocatur potestas or-
dinis. Ex quo etiam facile intelligitur quid
in prsesenti hsec potestas ordinis sit ; in re
enim nihil aliud est quam character sacerdo-
talis, quatenus exdivina ordinatione per illum
quispiam deputatur, ut possit esse judex ani-
marum in foro pcenitentise. Duplicem enim
distinguunt potestatem ordinis Theologi : una
est super corpus Christi verum, et illa est
quam Sacerdotes habent ad consecrandura ;
alia est super corpus Christi mysticum, et hsec
estde qua nunc agimus, queenihil aliud esse
potcst quam prsedictus character, sub dicta
ratione consideratus. Quod enim hsec potes-
tas characterem includat, qui sit vera quali-
tas animee inhaerens, ex eo supponitur, quod
sacerdotium hujusmodi characterem impri-
mit, ut docet ConciliumTrident, locis statim
citandis, et supra tactum est, de sacramentis
in genere, et disputando de sacramento Or-
dinis ex professo dicendum est.
2. Unde, sicut hic character indelebilis est,
ita etiam hoec potestas ; et sicut in solis sa-
cerdotibus invenitur, ita etiam et prsedicta
potestas. Rursus cum sacerdotalis character,
integre consideratus , duplicem habeat res-
pectum seu actum, non habet rationem hujus
potestatis sub proeciso respectu ad corpus
Christi verum , sed sub habitudine ad corpus
mysticum. Atque hocmodo explicarunt hanc
potestatemTheologi in4, d. 18, ubiD.Thom.,
q. \, art. \, qusestiunc. 2, ad 1 ; Richardus,
art. i, q. 3; Petrus Soto, lect. de Clavib. ;
Soto, d. 20, q. 2, art. \; et Turrecremata,
lib. 1 Summse., c. 93. Marsilius autem in 4,
q. 12, art. 2, intendit characterem non esse
potestatem, quia tantum est signum. Sed nec
ego intelligo characterem esse potestatem
physicam, natura sua habentem virtutem ad
talern actum, et ideo dixi characterem illum,
quatenus per eum Deus consecrat et deputat
honiinem, ut possit esse minister et instru-
mentum in tali actione, habere rationem po-
testatis ordinis, ita ut, licet character sit qua-
htas physica, sit tamen moralis potestas. An
vero sit etiam causa instrumentalis physica
ex supernaturali elevatione , superiori tomo
suo loco tractatum est.
3. Quando conferatur licec potestas ordinis.
— Extravag. Quia quorumdam, de Veri. si-
gnif, — Conc. Trident.—YX ex his facile intel-
ligitur quando collata sit, vel conferatur hsec
potestas. Narn, si loquamur de prima institu-
tione, hsec potestas ordinis data est Apostolis,
Joan. 20, per illa verba, Accipite Spiritum
Sanctum ; quorum remiseritis peccata , etc.
Nam licet Apostoli in nocte ccenee consecrati
sint sacerdotes quoad potestatem in corpus
Christi verum, per illa verba, Hoc facite in
meam commemorationem , tamen quoad po-
testatem consummata fuit eorum consecratio
seu ordinatio post Christi resurrectionem per
verba preedicta , quse semper ita intellexit
Ecclesise traditio et auctoritas, ut in sectione
1 ostensum est. At vero, si loquamur de com-
municatione hujus potestatis, quse ad alios
sacerdotes post Apostolos facta est, dicendum
est, eis conferri hanc potestatem ordinis in
DISPUTAT. XVI
ipsa ordinatione sacerdotali. Quod docuit
Joan. 22 in Extravag, Quia quorumdam, de
Verb. signif., ubi in boc sensu dicit _, claves
in collatione sacri Ordinis conferri. Clarius
Tridcntinum, sess. 14, c. 6, et can. 10, et
sess. 23, c. 1, docens sacerdotibus duplicem
in ordinatione sua conferri potestatem, scili-
cet, consecrandi, et ligandi ac absolvendi.
Item ob eam causam ordinantur per verba,
Accipite Spiritum Sanctum ; quorum remiseri-
tis peccata, etc. Item hsec potestas invenitur
in omnibus et solis sacerdotibus; ergo signum
est dari per Ordinem. Tandem ostensum est
hanc potestatem non esse distinctum quid a
charactere ; character autem sacerdotalis in-
tegre ac perfecte confertur in ordinatione sa-
cerdotis; ergo. Statim vero occurrebant hic
dubia, quse attigit Scotus in 4, d. 19, q. 2,
art. 8, scilicet, quo modo hae duae potestates
ordmis in corpus verum et mysticum diversis
temporibus conferantur, et consequenter quo-
modo distinguantur ; et an imprimant dis-
tinctos characteres, seu distinctos gradus, vel
partes reales ejusdem, vel eumdem physice,
sub duplici consideratione morali. Haectamen
omnia pertinent ad sacramentum Ordinis, et
ad prassens nihil referunt.
Potestatem jurisdictionis necessariam esse ad
peccatorum remissionem.
4. Jurisdictio spiritualis duplex. — De po-
teslate jurisdictionis certum etiam est, illam
esse simpliciter necessariam ad effectum hu-
jus potestatis, ita ut absolutio vel sententia
data per potestatem ordinis sine jurisdictione
nullasit. Ita definiunt Concilium Florentinum
in decreto Eugenii, et Tridentinum, sess. 14,
c. 7. Kt ratio est clara ex dictis, sect. 1, ubi
ostendimus hanc potestatem judiciariam esse;
omne autem judicium, ut validum sit, requi-
rit jurisdictionem ; nam de his, qum foris sunt,
nihil ad nos. Et confirmatur , nam dicta po-
testas ordinis non tantum est ad solvendum,
sed etiam ad ligandum, in quo verbo inclu-
ditur etiam potestas ad obligandum, ut infra
suo loco dicemus; nemo autem potest obli-
gare nisi subditum. Denique \id constat ex
differentia inter sacramentum poenitentiae, et
reliqua; namin aliis licet sit necessaria aliqua
jurisdictio, vel legitima concessio,ut studiose
ministrentur, tamen, ut valide conferantur
ex vi potestatis, sufficit potestas ordinis; in
hoc vero, ut validum sit, praeter Ordinem ne-
cessaria est jurisdictio, ut dicta Concilia defi-
niunt, etinfra, agentes de ministro, latiusdi-
SECT. III. 347
cemus. Est autem breviter advertendum , in
Ecclesia duplicem esse jurisdietionem spiri-
tualem : una clicitur in foro exteriori seu con-
tentioso, quee est ad gubernandam Ecclesiam,
ad ferendas leges, censuras, etc, et de hac
nunc non agimus , sed infra in materia de
censuris. Alia vero est in foro interno et pce-
nitentiali; et hanc dicimus nunc esse neces-
sariam ad hunc actum.
Quid sit licec potestas jurisdictionis .
5. Quorumclam opinio. — Difficultas vero
est, quid sit hsec potestas jurisdictionis, et
quando conferatur. Non enim defuerunt auc-
tores Catholici qui dicerent dari in ipsa ordi-
nalione sacerdotis, qui consequenter insinuant
in re non esse distinctam a potestate ordinis,
nec separabilem ab ipsa. Quam opinionem
valde probabilem existimat Durandus, d. 19,
quaest. 2; ei tamen adhaerere non audet; in
eam vero inclinat Alraainus,d. 18, art. 4. II-
lam tamen detendit Armacanus, lib. 11 de
Quaestionib. Armenorum, c. 1 . Fundari potest,
quia Christus per illa verba, Accipite Spiri-
tum Sanctum, etc, contulit Apostolispotesta-
tem ordinis et jurisdictionis in hoc foro. Nam
tunc potuit quilibet eorum absque dependen-
tia ab aliis audire confessiones, et absolvere ;
sed heec eadem verba dicuntur in persona Chri-
sti in ordinatione cujuscunque sacerdotis ;
ergo habenl eamdem efficaciam ; ergo ex
tunc constituitur judex in hoc foro ; ergo ex
vi talis ordinationis habet jurisdictionem ,
quia nemo potest esse aut intelligi judex sine
jurisdictione.
6. Rejicitur. — Durandi evasio pracludi-
tur. — Impugnatur. — Alia responsio Duran-
di. — Hsec tamen sententia, intellecta de in-
tegra ac sufficiente jurisdictione, falsa est, et
hoc tempore nullo modo sustineri potest ,
quia certum est, absolutionem datam a sim-
plici sacerdote circa peccata mortalia nullam
esse ex defectu jurisdictionis ; ergo non po-
test hsec jurisdictio ex vi ordinationis insepa-
rabiliter haberi. Respondet Durandus, illam
absolutionem esse nullam quoad effectum ,
solum quia ille, qui sic absolvitur, non est dis-
positus. Sed hsec responsio non satisfacit,
quia absolutio data a sacerdote carente ju-
risdictione, per se et ex parte ministri nulla
est tanquam sententia data a non judice; ille
autem defectus ex parte suscipientis, ad hanc
nullitatem accidentarius est. Cujus sufficiens
signum est, quia interveniente ignorantia
fieri potest, ut pcenitens non sit indispositus,
348
DISPLTAT. XVI. SECT. III.
nec peecet confitendo tali sacerdoti, et nibilo-
minus absolutio erit nulla, ita ut, si postea
coustet pcenitenti sacerdotem non babuisse
jurisdictionem, teneatur illa peccata proprio
sacerdoti confiteri. Respondet Durandus, in
eo casu sacramentum esse validum ; nihilomi-
nus tamen confessionem esse iterandam pro-
pter legem Ecclesioe prsecipientis confiteri
omnia peccata proprio sacerdoti, quoe in re
ipsa impleta non fuit, quamvis propter igno-
tantiam fuerit poenitens a transgressione ex-
cusatus. Sed primum est falsum, et contra
Concilia, ut videbimus. Secundum vero non
est consequenter dictum; quia in cap. Omnis
utriusque sexus, ad quod Durandus alludit ,
non imponitur circa hoc novum prseceptum,
sedsolum circa temporis determinationem, ut
infra latius videbimus; in reliquis autem so-
lum explicatur id, quod per se et ex vi sacra-
menti necessarium est. Imo, si ex vijuris di-
vini per talem confessionem essent remissa
peccata, non posset Ecclesia obligare ad illa
iterum confitenda, quia illa absolutio sim-
pliciter et absolute data fuit, et bona fide re-
cepta. Prseterea ex casuum reservatione su-
mitur evidensargumentum; nam, si jurisdic-
tio hasc non posset a superiori ecclesiastico
dari et auferri, non possent peccata reserva-
ri, et confessio de reservatis facta sacerdoti
non esset nulla ex defectu jurisdictionis ; et
consequenter nunquam posset obligari pceni-
tens, semel absolutus ab inferiori in casu nc-
cessitatis, adire postea superiorern,etilli con-
fiteri. Qnee omnia sunt omnino falsa et contra
doctrinam Ecclesise, ut infra videbimus. De-
nique baec sententia ex dicendis contra ulti-
mam a fortiori impugnabitur.
7. Secunda sententia, et vera. -- Secunda
sententia buic extremc contraria, quun ego
verissimam censeo, est, potestatem jurisdic-
tionis esse distiuctam a potestate ordinis tam
in essentia quam in modo, seu tempore quo
confertur ; nam potestas ordinis, ut diximus,
datur per impressionem characteris, ideoqne
et necessario comparatur per ordinationem
sacerdotis, et immutabilis ac indelebilis per-
manet. Potestas vero jurisdictionis solum
moraliter datur per extrinsecam concessio-
nem, aut alicujus ecclesiastici muneris colla-
tionem, per quam aliquis, pastor vel supe-
rior aliorum constituitur, alii vero ejus sub-
diti efliciuntur. Ideoque potestas haec cxtra
sacramentum Ordinis datur, et (infra Sum-
mum Pontificem) immediate per hominem
confertur. Quae sententia sic exposita sumi-
tur ex D. Thoma, 2. 2, q. 39, art. 3, et 4 con-
tra Gentes, cap. 72, et in 4, d. 47, q. 3, art.
3, q. 4, et d. 19 , q. 1, art. 3, quaestiunc. 4 ;
et Bonav. ibi, art. 3, q. 4, preecipue in solu-
tionibus argumentorum; Soto, in 4, d. 48, q.
4, art. 2; Ledesma, 2, p. 4, q. 22, art. 4 ; Ca-
no, relect. de Pcen., q. 4 ; Medin., Cod. de
Confessio., q. de alieno sine licentia proprii
absolvente ; Castro, de Justa haeret. punit.,
c. 24 ; Turrecremata, in Summa cle Ecclesia,
lib. 4, c. 98 ; Covarruvias, lib. 4 Variar. re-
sol., c. 40, n. 14, ubi in eamdem sententiam
refert Albertum Magnum, et Ricbardum, d.
48 ; Scotum , Durandum, et Paludanum, d.
49 ; et Alexandrum Alensem, 4 p., q. 79, 8(Vet
84. Prius vero quam banc sententiam con-
firmemus et declaremus, alise propcnehdre
sunt et examinandse, quoniam ex omnium
collatione et aliarum impugnatione hsec ma-
gis declarabitur et evidentius confirmabitur.
8. Tettia sententia. — Aliis ergo non pla-
cent hsec extrema, et mediam quamdam di-
cendi rationem invenire conati sunt, dicen-
tes, potestatem jurisdictionis aliquo modo da-
ri vel incboari in ipsamet ordinatinne, et ut
sic nec distingui a potestate ordinis , nec au-
ferri, aut immutari posse per Ecclesiam , ali-
qna vero ex parte compleri extra sacramen-
tum Ordinisper aliquod ecclesiasticummunus,
velbominum concessionem, etsecundum eam
rationem potestatem hanc mutari posse, et
augeri, aut minui, vel omnino auferri. Inhac
posteriori parte convenit haec sententia cum
preecedenti, ideoque fundamentis ejus confir-
matur, satisque ostenditur ex dictis contra pri-
mam seuteutiam. Prior vero pars in hoc fun-
datur, quod sacerdotes in ordinalione sua con-
stituuntur judices adferendam sententiam de
peccatis homihum, ut patet ex significatione
et efficacia illorum verborum, Accipite Spiri-
tum Sancium; quorum remiseriiis peccata, re~
miituntur eis ; ergo in ordinatione recipiuut
aliquam jurisdictionem, quia jurisdictio nihii
aliud est quam potestas ad ferendum judicium
seu sententiam ; nec per aliud constituiiiu'
quis judex, nisi per jurisdictionem. Secundo,
quia, si tota potestas jurisdictionis daretur ab
Ecclesia extra sacramentum , possent sacer-
dotes, curn absolvunt, dicere : Ego auctori-
tate Summi Pontificis , te absoho a peccatis
tuis, sicut quando absolvunt ab excommuni-
catione possunt id dicere, quia totam juris-
dictionem ad illum actum habent ab Ecelesia;
nam propter hoc etiam iu temporali judicio
gubernator civitatis dicit, se condemnare ali-
DISPUTAT. XV
quem, vel absolvere, auctoritate regis. Conse-
quens autem falsum est, quia sacerdos in hoc
foro immediate fungitur auctoritate a Christo
dataj et vicem Christi gerit, sicut quando
consecrat, vel baptizat; et ideo communi usu
bujus sacramenti dicere solet minister : Do-
minus nosier Jesus Christiis te absolvat, et
ego, aucloritaU ipsius, te absolvo ; ergo a
Cbristo babet jurisdictionem et potestatem
per se necessariam ad bunc actum. Tertio,
quia alias non posset intelligi , quo modo
Summus Pontifex possit per banc potestatem
judicari et absolvi ; quia nec per se ipsuni, ut
constat, neque etiam per alium, quia nullus
potest alteri dare jurisdictionem supra se ip-
sum.
9. Varii modi jurisdictionis. — In modo
vero explicandi hanc jurisdictionem , prout
datur per sacramentum, et prout postea com-
pletur, varietas est inter auctores bujus opi-
nionis. Ad quam explicandam supponoin ali-
quo proximo judice duobus modis posse in-
veniri jurisdictionem ad dicendum jus inter
aliquos. Primo, ex partium conventione, ut
contingit in judice arbitro; secundo , ex vi
proprii muneris sui, seu ex influxu alicujus
superioris, ut est in ordinario judice, vel dc-
legato. Rursus jurisdictio, quse provenit a su-
periore per delegationem vel commissionem,
dupliciter potest emanare : primo, per con-
cessionem_, vel delegationem superioris im-
mediate factam circa ipsam personam, quee
judex constituitur ; secundo, per designatio-
nem seu eleclionem ipsius rei , seu personae
judicandee, quse sibi talem eligit judicem ex
facultate sibi facta a superiore, qui jurisdic-
tionem confert statim ac persona designatur,
seu eligitur.
Primus modus exjplicandi tertiam senten-
tiam.
10. Esi crgo primus modus dicendi in bac
tertia sententia, preeter potestatem judicia-
riain, quee datur in ordinatione sacerdotis,
non esse necessariam aliam jurisdictionem ad
exercendum actum ejus, preeter eam quse pro-
venit ex volunlaria subjectione poenitentis ;
nam, cum idem ipse sit actor et reus, potest
se voluntarie subjicere, et quasi judicem ar-
bitrum eligere. Quee jurisdictio sufficiens est
in boc negotio, quia principium per se re-
missionis peccati, quee est actus bujus potes-
tatis, non est jurisdictio, sed potestas ordi-
nis; jurisdictio autem solum requiritur tan-
I. SECT. III. 349
quam applicatio materiee , quee sumcienter
applicatur per illam voluntariam subjectio-
nem. Ita sentit Cajelanus, tom. 1 Opusc,
tract. 7, qui in boc sensu dicit, jurisdictionem
in hoc judicio non requiri ex parte principii
agentis, sed ex parte materiee;nec tamen ne-
gat in aliquibus sacerdotibus inveniri juris-
dictionem ex parte principii, vel ordinariam,
vel delegntam; sed negat esse per se ac
simpliciter necessariam ad actus bujuspotes-
tatis. Nam ad absolvendum a peccatis venia-
libus necessaria non est, nec etiam ad absol-
vendum a mortalibus in extrema necessitate;
nec denique in judicio^ quodinboc foro exer-
cetur circa personam Summi Fontificis. In
bis enim tribus casibus sufficit voluntaria sub-
jectio pcenitentis; extra illos vero est neces-
saria jurisdictio ordinaria, vel delegata, quia
sine illa non potestfieri subjectio, neque ap-
piicatio materiee, propter Ecclesiee ordinatio-
nem.
11. Rejicitur. — Heec vero sententia falsa
est, primo, quia in hoc foro non potest ju-
risdictio ullo modo manarea pcenitente, quia
hoc judicium agitur inter Deum et hominem,
et Deusest principalis actor tanquam persona
offensa, idemque est unicus et principalis ju-
dex peccatorum; ergo nullus potest dare ju-
risdictionem in tali judicio, nisi vel Deus, vel
qui ad boc habeat vicem ejus ; pcenitcns au-
tem bic non gerit vices Dei ; ubi enim est hoc
illi concessum ? Voluntaria ergo subjectio ne-
cessaria est ad boc judicium, ut in illo fiat
proportionata accusatio ; quomodo dicitur
pcenitens esse actor et reus, quia illi com-
missum est, ut se accuset, nonvero, ut juris-
dictionem conferat, etiam circa venialia pec-
cata. Unde est magna diversitas inter hoc ju-
dicium et humanum , quod judici arbitro
committitur ex conventione partium ; nam
ibi partes consentientes babent jus suum pro-
prium, cui cedunt, illudque suo modo traus-
ferunt , seu ponunt in judicio arbitri. In
preesenti vero totum jus ferendi judicium de
peccatis supernaturale est^ propriumque so-
lius Dei, a quo tantum manare potest, vel
immediate , vel per ministros suos. Quod si
fortasse Cajetanus non sensit pcenitentem
dare jurisdictionem sacerdoti, sed solum ap-
plicare, seu proponere materiam, falsum est
quod ait, praeter hanc applicationem non re-
quiri aliam jurisdictionem ad ferendum boc
judicium, cum repugnantiam involvat, judi-
cium valide exerceri sine jurisdictione, quan-
tumcunque conseutiat qui judicandus est ,
350
DISPUTAT. XVI. SEGT. III.
nisi vel jurisdictionem conferat aiiquo modo,
vel supponat.
42. Unde argumentor secundo, quiafalsum
etiam est, ad efficiendum validum actum hu-
jus potestatis non esse simpliciter necessa-
riam jurisdictionem ordinariam, vel delega-
tam; id enim repugnat Concilio Florent. di-
eenti, ministrum hujus saoramenti esse sa-
cerdotem habentem aucloritatem absolvendi,
vel ordinariam, vel ex commissione superioris;
non ergo sufficit habere exsubjectione pceni-
tentis. Et Concilium Trident., sess. 44, c. 7,
ait, absolutionem illam mdlam esse, quam sa-
cerdos iii eum profert, in quem ordinariam,
aut delegatam non habet jurisdictionsm ; ergo
alterutra est omnino necessaria. Innocentius
etiam III, cum Concil. Lateran., in c. Omnis
utriusque sexus, de Pcenit. etremiss., ait, alie-
num sacerdotem non posse absolvere sine li-
centia proprii, sentiens, jurisdictionem pro-
prii, quse ordinaria est, veldelegatain ab illo,
simpliciter necessariam esse. Et ponderan-
dum est verbum non posse ; non enim dicit
non posse licite, sed simpliciter non posse,
scilicet, etiam valide. Quod si non potest, ali-
qua potestas illi deest omnino necessaria, quse
non est, nisi potestas jurisdictionis ; ergo,
sive hsec dicatur per se concurrere physice
ad actum, sive per accidens, tamen negari
non potest, quin moraliter sit per se ac sim-
pliciter necessaria, atque adeo ordinaria, vel
delegata, ut dicunt dicta Concilia, qualis non
est illa arfeitraria, quee a partibus interdum
procedere dicitur, quse etiam in judicio hu-
mano tam impropria est, ut in jure civili non
appelletur jurisdictio, sed notio, in leg. Ait
Prcetor, ff. de Re judic, et in leg. Notionem,
ff. de Verb. signif.
43. Tertio, quia alias , stando in jure di-
vino, et nulla interveniente prohibitione, vel
determinatione Ecclesise, quilibet sacerdos
posset valide absolvere quemlibet fidelem a
quibuscunque peccatis mortalibus quolibet
tempore ex sola voluntate pcenitentis, quia
tuuc esset voluntaria subjectio, et consequen-
ter jurisdictio sufficiens. Consequens autem
est falsum, quia alias non potuisset Ecclesia
hanc Christi institutionein, seu concessionem
limitare, vel anntillare, ut statim dicemus la-
tius contra sequentes opiniones. Unde etiam
verum non est in illis tribus casibus supra
positis jurisdictionem consistere in sola sub-
jectione pcenitentis, seu ab illa provenire;
nam in articulo mortis, et circa venialia om-
nes sacerdotes habent illam , vel a Christo,
vel ab Ecclesia; circa ipsum vero Summum
Pontificem, licet jurisdictio fortasse ab ipso
manet , non tamen ut a peccatore se subji-
ciente, sed ut a supremo Christi Vicario, ut
infra suis locis latius explicabimus.
44. Secundus modus dicendi est Navarri in
Summa, c. 4, n. 20, et latius, c 7, n. 259 et
260, et in c. Placuit, de Poenit., d. 6, a prin-
cipio, et prsesertim n. 48. Et eum prius in-
dicavit Palucl., in 4, d. 47, q. 3, art. 3, casu
4'; et Sylvester, verbo Confessor, 4, q. 2; et
Abulensis, in suo Defensorio, p. 2, c 62 et
sequentibus. Navarrus vero, ut eum explicet,
distinguit duplicem jurisdictionem, scilicet,
in habitu et in actu ; et priorem ait dari in
ipsa ordinatione sacerdotis, esseque omnino
immutabilem per Ecclesiam, et non distingui
a potestate ordinis; de posteriori autem ait
haberi a sacerdotibus, cum eliguntur, vel
deputantur ad munus absolvendi. Addit ta-
men, stando in jure divino, omnes sacerdo-
tes habuisse jurisdictionem expeditam et ac-
tualem ex vi sua? ordinationis, quandiu nulla
intervenit Ecclesiee prohibitio, sive quia ip-
sis directe datur per ordinationem, ut ipse
indicat; sive quia, per solam electionem, seu
voluntariam subjectionem pcenitentis, qui-
cunque sacerdos habet hanc jurisdictionem
in actu, non quia datur ab ipso poenitente,
sed quia ad ejus electionem , vel designatio-
nem datur a Christo ; sicut nunc quando Pon-
tifex dat alicui potestatem eligendi confesso-
rem, confessor electus statim habet jurisdic-
tionem, non tamen a pcenitente qui illnm
eligit, sed a Christo, vel Pontifice. Hanc sen-
tentiam quoad hanc posteriorem partem, quse
est propria ejus ( nam de priori infra dicam )
praecipue confirmat Navarrus ex usu primiti-
vae Ecclesiae; nam usque ad tempora Urba-
ni II omnes sacerdotes habebant potestatem
ad absolvendum quoslibet pcenitentes, qui
vellent ipsis voluntarie subjici, donec cres-
cente malitia, et urgentejnecessitate, id pro-
hibuit Urbanus in ilio c. Placuit, de Poenit.,
d. 6. Confirmari etiam hoc potest ex illis tri-
bus casibus tactis a Cajetano ; nunc enim om-
nes sacerdotes possunt absolvere a veniali-
bus, et a mortalibus in extrema necessitate,
quia Ecclesia quoad hos casus non limitavit
illam concessionem a Christo factam ; simili-
ter Summus Pontifex illa utitur, quando con-
fessorem eligit, quia ipse est supra omneni
ecclesiasticam prohibitionem seu limitatio-
nem. Ac tandem confirmari potest ex verbis
Christi, Joan. 20 : Quorum remiseritis peccata^
DISPUTAT. XVI SEGT. III.
remittaniur eis ; nam ex vi illorum, si Eccle- diate post auferri per
sia niliil vctuisset, possent sacerdotes efficere
illum actum circa quemlibet pcenitenteni, si-
cut ex vi illorum verborum,, Hoc facite, pos-
sunt consecrare quemlibet panem , si alias
non impediatur, ne illis applicetur; quod liic
fieri clicit per hanc prohibitionem, quia ma-
teria liujus potestatis est pcenitens legitime
subjectus,ettuncapplicatur quando, legitime
subjicitur; prohibitio autem Ecclesise impedit
hanc legitimam subjectionem. Et ideo, stante
prohibitione , jurisdictio manet impedita ; et
hac de causa dicitur manere in habitu, quia
si auferretur prohibitio, statim esset expedi-
ta; in actu vero dicitur esse, quando, secun-
dum ordinem ab Ecclesia statutum;habet ma-
teriam sufficienter subjectam.
15. Improlatur Jiic dicendi modus. — Heec
sententia falsa item est_, multumque favet
opinioni Armachani. Nani, si sacerdotes om-
nes ex vi ordinationis suse et divini juris ita
recipiunt jurisdiclionem in hoc foro poeniten-
tise, ut seclusa ecclesiastica lege, vel prohibi-
tione, illa sit jurisdictio actualis, et sufficiens
adferendum validum judicium de peccatis,
vix potest intelligi, quomodo propter solam
Ecclesiae prohibitionem illa jurisdictio dica-
tur habitualis fieri, seu ita impediri, ut vali-
dum effectum habere non possit. Quod decla-
ratur, sive heec jurisdictio dicatur directe et
a principio concedi ipsis sacerclotibus cum
ordinantur ; sive dicatur concedi ex pavte
poenitentium,, quibus dataest facullas eligendi
suo arbitrio confessorem, ut ei, statim ac
eligitur, delur jurisdictio ab ipso Christo.
Prior pars probatur primo, quia, si sacerdo-
tesillo modo habuissent jurisdictionem, non
possent ab Ecclesia illa privari ; si autem illa
non priventur, non potest Ecclesia ita illam
impedire, ut actum ejus reddat invalidum;
constat autem hoc fecisse Ecclesiam; ergo.
Major quoad priorem partem probatur, nam
ideo potestas ordinis auferri non potest ab
Ecclesia, quia datur ex vi ordinationis per
impressionem characteris ; ergo, si potestas
jurisdictioniseodem modo datur, auferri non
potest per Ecclesiam. Item, quia, si Ecclesia
per prohibitionem abstulit hanc potestatem
a sacerdotibus, qui jam nunc erant ordinati,
quando facta est prohibitio, ergo pari ratione
ex vi illius prohibitionis fecit, ut sacerdoti-
bus, qui postea ordinati sunt, non detur illa
potestas ; nam haec duo ejusdem rationis
sunt : neque est verisimile nunc dari hanc
potestatem ex virtule sacramenti,, et imme-
351
Ecclesiam ; frustra
enim daretur, gratisque diceretur, posse Ec-
clesiam auferre quod datum est, non tamen
posse impedirene detur.Quod si concedatur
utrumque Ecclesiam posse, plane sequitur
hunc non esse effectum sacramenti Ordinis,
etconsequenter, nec dari ex vi ordinationis.
Probatur illatio, cjuia Ecclesia per solam vo-
luntatem suam non potest impedire aliquem
effectumsacramenti rite et recte suscepti j et
eademrationenonpotest illum auferre, post-
quam receptus est ; ergo, vel hic non est
effectus sacramenti Ordinis, aut per Eccle-
siam auferri, vel impediri non potest.
16. Evasio. — Eluditur. — Dicetur fortas-
se, hanc jurisdictionem non dari, tanquam
proprium effectum sacramenti Ordinis, sed
dari quasi concomitanter cum illo (stando in
solo jure divino) ; et consequenter etiam dice-
tur hanc potestatem jurisdictionis non esse
formaliter ipsummet characterem sacerdota-
lem, etiam ut est potestas in corpus Christi
mysticum; sed esse quid morale infallibiliter
concomitans illum characterem, nisi per Ec-
clesiam impediatur. Sed hoc imprimis non
potest dici consequenter in hac opinione ;
quia, si hsec potestas datur ex vi ordinationis
sacerdotalis, ideo est, quia continetur in si-
gnificatione et efficacia illorum verborum,
Accipite Spkitum Sanctum ; quorum remise-
ritis peccata, remittuntur eis ; nam, si ibi non
continetur, sine fundamento dicitur dari ex
vi ordinationis, quia neque alibi hoc revela-
tum est,nec sacramentorum formae ex gene-
rali ratione sua plus efficiunt, quam signifi-
cent ; et, si aliqua forma per concomitantiam
quidquam efficit, ut in Eucharislia., illud ip-
sum revelatum est, et fundamentum habet in
necessaria rerum connexione ; neutrum au-
tem hic intervenit. Ac pr£eterea,licet hoc da-
remus, non satisfacit responsio : quia neque
id, quod fit concomitanter per sacramentum,
potest Ecclesia impedire, ut patet in exemplo
allato de forma Euchaiistise.
17. Sacerdos ex m ordinationis non haiet
jurisdictionem ordinariam vel delegatam.—Et
prseterea declaratur magis practice, quia vel
ha2C jurisdictio , quse datur in ipsa ordinatio-
ne, est ordinaria, vel delegata; haec enim duo
tantum membra distinguunt jura, et Concilia
supra citata. Non est autem ordinaria, quia
non omnes sacerdotes ex vi suse ordinationis
et clivini juris constituuntur pastores anima-
ruim, seu Episcopi, vel parochi, quorum est
hsec jurisdictio ordinaria. Item, qui hanc ju-
352 DISPUTAT. XV
risdictionem habent, non solum possunt esse
judices in hoc foro, sed etiam, per se loquen-
do, ad illos necessario spectat tale judicium,
tenenturque subditi ad illos accedere,utjudi-
centur; constatautem non omnes sacerdotes,
eo ipso quod ordinati sunt, ita comparari ad
omnes fideles; non ergo recipiunt ex vi or-
dinationis jurisdictionem ordinariam. Neque
etiam recipere possunt delegatam; alioquin
delegaretur immediate a Christo; quia neque
Episcopus ordinans, neque Summus Pontifex
babent intentionem delegandi omnibus suam
jurisdictionenx, ut per se notum est; si auiem
Christus eam immediate delegaret , nullus
inferior posset illam auferre,, quiajurisdictio a
superiori data non pendet ab inferiori. Sicut
nunc non potestEpiscopus auferre a religioso
jurisdictionem, quam illi Summus Pontifex
delegavit.
18. SolvAio impugnatur . — Dicelur fortasse,
hoc verum esse, nisi ipse superior jurisdictio-
nem delegans concedat illam dependentem a
voluntate inferioris Prselati, cui in hoc vices
suas committit, et hoc modo Christum ipsum
delegare banc jurisdictionem omnibus sacer-
dolibus ex vi ordinationis, cum subordina-
tione tamen ad Vicarium suum, qui eam pos-
set auferre, si expediret. Heec tamen respon-
sio voluntaria est; nam, hcet hoc fueritpossi-
bile , tamen gratis dicitur ita factum esse,
tura quia hsec deiegatio sic declarata non ha-
bet fundamenlum in illis verbis formee sacer-
dotalis ordinationis : Accipite Spiritum Sanc-
tum , nam quidquid ex vi illorum datur , im-
mutabiliter et infallibiliter datur; secluso au-
temhoc fundamento, nullum relinquitur, ut
patebit. Tum etiam , quia alias posset aliquis
dicere, codem modo esse delegatam sacer-
dotibus potestatem consecrandi, vel Episcopis
potestatem ordinandi , dependenter a volun-
tate Pontificis, etiam quoad valorem usus ta-
lis potestatis. Tum denique, quia ob hanc
causam , ea, quse suntin Ecclesia immediate
profecta a Christo ex divino jure , censentur
csse immutabilia ab hominibus, imo et in-
dispensabilia nisi in aliquo raro casu, qui
aliunde ex traditione , vel alio principio satis
constat. Quam rationem paulo post circa
aliud membrum propositum amplius decla-
rabimus.
4 9. Posterior pars majoris propositionis
suadetur. — Nunc probanda superest aliapars
proposita, nimirum , si hsec jurisdictio datur
per erdinationem , et Ecclesia non potest il-
lam auferre, non posse impedire , quominus
I. SECT. III
sacerdotes utentes hac potestate validum ac-
tum faciant. Quod probatur primo a simili de
potestate ordinis , quam ideo non potest Ec-
clesia impedire, quominus valide operetur,
per suam prohibitionem, quia illa sola sufficit
ad actum suura. Si enim potestas jurisdictio
nis conjuncta cum potestate ordinis circa cor»
pus Christi mysticum per se sufficit ex vi so-
lius juris divini seclusa Ecclesice prohibitione,
ergo etiam sufficit ad valorem actus^ non ob-
stante probibitione. Secundo, quia non potest
Ecclesia irritare actum sacramentalem con-
currentibus omnibus , quse ad illud efficien-
dum necessaria sunt, quantumvis prohibeat
exercitium talis actus ; sed ex illa bypothesi
hic omnia concurrunt necessaria ex parte
ministri, scilicet potestas ordinis et jurisdic-
tionis, et intentio, ut supponimus ; ergo, licet
Ecclesia prohibeat , erit actus validus.
20. Solutioni occurritur. — Alteri respon-
sioni satisfit. — Dices, necessariam esse ap-
plicationemmaierise, et hancposseEcclesiam
impedire. Sed cbntra, quia per solam prohi-
bitionem non potest Ecclesia tollere mate-
riam ; sicut in Eucharislia , licet prohibeat
hunc , vel illum panem, non potest efficere ,
quin, si assumatur ad consecrandum, sit suffi-
ciens materia ; solum ergo posset impedire
consecrationem per subtractionem materiae ,
si efficeret, ut nullus panis corporaliter appli-
caretur, aut fieret prsesens sacerdoti , quod
per vim potius quam per legem fieri deberet,
et a quocunque habente sufficientes vires
fieri posset. Sic ergo in preesenti, si peccator
de facto, aut per vim ipsi aut sacerdoti ilJa-
tam impediatur, ne tali sacerdoti sua peccata
confiteatur , tunc vere impedietur sacramen-
tum per subtractionem rnaterise ; tamen , si
de facto peccator confitelur, et subjicit se et
sua peccata tali sacerdoti bona inlentione ac
dispositione, non video quomodo per subtrac-
tionem materiaa possit irritari illud sacramen-
tum , aut quo modo sola prohibitio materiam
subtrabat, si sacerdos jurisdictionem retinet.
Dicetur fortasse, rationem esss, quia licet pce-
nitens voluntarie se subjiciat , tamcn re ipsa
non fit subditus, Ecclesia id impediente; ma-
teria autem est peccator subditus. Sed hoc
non dicitur consequenter; quia, si in uno ex-
tremo manet jurisdictio, in altero manet suf-
ficiens subjectio aptitudinalis (ut sic dicam) ;
ergo, si additur actualis applicatio et subjec-
tio, nihil deest. Antecedens patet, quia , ut
Concilium Tridentinum in d. cap. manifeste
supponit, illa duo correlativa sunt, sicut do-
DISPUTAT.
minium, et servitus ; nam omuis jurisdictio,
in aliquem est jurisdictio, et ille alius neces-
sario habet respectum subjecti, seu subjicibi-
lis in ordine ad actum talis jurisdictionis. De-
nique hoc totum efficaciter confirmatur ex
Conciliis Tridentino , Florentino , et Latera-
nensi supra citatis , quae tunc solum aiunt
sententiam a sacerdote prolatam nullam esse,
quando sacerdoti deest aliqua potestas, utex
c. Omnis utriusque sexus, supra ponderavi-
mus ; vel quaudo nullam jurisdictionem ha-
bet, scilicet nec ordinariam, nec delegatam,
ut Goncil. Trident. dixit ; ergo jurisdictione
permanente , non potest usus ejus ita impe-
diri, ut actus ejus invalidus iiat. Ubi etiam
est advertendum , Concilium aperte loqui de
jurisdictione delegata ab homine, et signifi-
care in hoc judicio tantum esse jurisdictio-
nem, vel ordinariam, vel ab homine delega-
tam , et ideo posse sacerdotes omni jurisdic-
tione in boc foro privari, et hoc tantnm mo-
do posse sententiam illorum irritari.
21. Jurisdictionem hanc non dari jure di-
vino media electione pcenitentis, ostenditur. —
Atque ex his facile demonstrari potest aliud
membrum, scilicet, hanc jurisdictionem non
dari jure divino media electione pceniten-
tium, alioqui ablata omni ordinatione Eccle-
sise, quilibet fidelis haberet a Christo potesta-
tem eligendi sibi in confessorem quemcun-
que sacerdotem ; hoc autem dici non potest,
alias non posset Ecclesia facultatem hanc
auferre , vel coarctare , cum tamen con-
stet nunc de facto fideles illarn non habere,
nisi quando specialiter a Praelato conceditur.
Sequela patet eisdem fere argumentis supra
dictis, quia non possunt Preelati Ecclesiee au-
ferre quod Christus ipse contulit, sicut, si
Pontifex dat alicui facultatem eligendi confes-
sorem, non potest inferior Episcopus illam
auferre, vel limitare, quia inferior non habet
potestatem in legem superioris. Dices , hoc
esse verum, nisi ipse superior sub tali condi-
tione id concedat, et Christum hoc consti-
tuisse sub conditione , ut Ecclesia posset au-
ferre, vel limitare illud. Sed hoc est gratis
et sine fundamento dictum ; alioqui in omni-
bus, quse sunt de jure divino, idem dici pos-
set, et ita nihil esset firmum, vel stabile.
Item , quando aliquid est de jure divino , si
aliquando admittitur interpretatio , vel dis-
pensatio, est in aliquo raro casu, et ex causa
extraordinaria ; hic autem ha;c potius est lex
ordinaria Ecclesiee , quee ad ordinariam gu-
bernationem ejus expedit ; ergo incrcdibile
xxn
XVI. SECT. Hf. 333
est jure divino fuisse aliter stalutum, ethanc
esse veluti derogationem , aut dispensatio-
nem juris divini. Unde coufirmatur ; nam
esset magnum inconveniens et pessimum Ec-
clesiae regimen , si omnibus liherum esset
eligere quemlibet sacerdotem simplicem in
confessorem, etideo, quantum ex historiis
et decrelis colligitur, nunquam ita factum est
in Ecclesia ; ergo non est verisimile Christum
reliquisse ordinariumjus, quod neque Eccle-
sise expediebat, neque servandnm unquam
erat. Nam illud servare, fuisset contra conve-
nientem providentiee modum ; si autem erat
revocandum, superfluum ftiisset illud conce-
dere. Gum ergo ordinarium jus Ecclesiee sit
ut fideles non habeant indifferenter hujusmo-
di facultatem, signum sufficiens est opposi-
tum non fuisse positive, ut sic dicam, a Chri-
sto concessum. Tandem in cap. Si Episcopus,
de Pcenit. et remiss., in 6, dicitur, nulla con-
suetudinc preescribi posse , ut aliquis valeat
sibi eligere confessorem sine licentia supe-
rioris ; ergo signum est hanc prohibitionem
non esse tantum humanam. Ratio enim illius
textus est, quia sine jurisdictione non potest
fieri hoc sacramentum; et haac non datur ab
eligente , neque ex vi electionis ejus , nisi a
superiore detur.
22. Quod a Navarro adducitur de consuetu-
dine usque ad Urbanum impugnatur. — Deni-
que nullum fundamentum est ad asserendum
hoc veluti divinum privilegium omnibus fide-
libus esse concessum. Nam quod Navarrus
ait de antiqua consuetudine usque ad Urba-
num II, falsum est , quia Calixtus Papa anti-
quior fuit Urbano ; et tamen ejus tempore
non erat talis consuetudo, ut constat ex epist.
2 decretali ipsius , et habetur in c. 1, 9, q. 2.
Idem constat ex Dionysio Papa , etiam anti-
quiore, in epist. 2 ad Severum, et habetur in
c. 1, 13, q. 1. Quae decreta ait Navarrus non
fuisse recepta ; sed gratis ac sine probatione ;
praesertim cum illi Pontifices non primo divi-
serint Episcopatus, vel parochias, sed suppo-
nant semper fuisse divisas_, juxta Ecclesiarum
frequentiam et necessitatem. Quod etiam col-
ligitur ex Felice III, epist. 1 decretali, cap. 6,
et apud Burchardum, 1. 19 sui Decreti, c. 72.
Item colligi potcst ex i!lo facto Apostolorum,
qui Jacobum Episcopum Hierosolymitanum
statim crearunt; constat autem cum Episco-
patibus et parochiis divisas fuisse jurisdictio-
nes , quia alias non potuissent pastores oves
suas commode gubernare. Unde recte etiam
addit Cajetauus si aliquando omnes presby-
23
354
DISPUTAT. XVI. SECT. III.
teri alicujus Ecclesiee habuerant hanc potesta-
tem , non fuisse ex concessione Christi ipsis,
vel pcenitentibus facta, sed ab Episcopis, qui
facile hanc jurisdictionem committebant suis
presby teris, quia pauci tunc et selecti ordina-
bantur. Nam quod illa jurisdictio ab Episcopis
manaret, sufficiens argumentum est, quod
semper erat ab eis dependens, poteratque
vel limitari, vel tolli,
23. Neque Urbanus. in illo c. Placuit , no-
vum circa hoc jus condidit, sed vel antiquum
instauravit, ut Dionysius fecerat post Galix-
tunx, et ipse novam pcenam addid.it ; quiafor-
tasse aliqui presbyteri antiquum jus non ser-
vabant; vel certe Urbanus non loquitur de
presbyteris alienis, seu non habentibus ju-
risdictionem; sed de illis, qui circa eumdem
pcenitentem jurisdictionem habent. Naminter
eos voluit Urbanus servari ordinem debitunn,
ita ut si alter eorum prius judicium tulerit,
et pcenitentiam injunxerit, alius eam non mu-
tet, neque in eo negotio seintromittat; hunc
enim sensum videntur indicare illa verba :
JSine ejus consensu , cui prius se commisit; et
illa, Nisi pro ignorantia illius , cui pceniiens
prius confessus est. De qua exceptione dice-
mus plura infra agentes de ministro, ubi il-
lum textum latius explicabimus.
24. Ad confirmationem. — Neque etiam col-
ligi potest hoc divinum jus, seu facultas a Chri-
sto data, ex illis tribus casibus, supra nume-
ratis, quia eos longe alia ratione infra suis
locis explicabimus. Et quamvis in eis admit-
teremus aliquod divinum jus, esset speciale
propter peculiarem casum necessitatis, vel
consecutionis ex alio jure divino; nec pro-
pterea esset generaliter extendendum. Nec
denique ex verbis Joan. 20 talis facultas col-
ligi potest pcenitentibus concessa, quia ibi non
cumillis, sed cum sacerdotibus sermo est.
Quid autem per illa verba, Accipite Spirilum
JSanctum, sacerdotibus delur, partim explica-
tum est, partim in sequenti puncto dice-
tur.
Tertias modus explicandi tertiam senten-
tiam.
25. Tertius modus explicandi hanc tertiam
sententiam est, sacerdotes in ordinatione sua
accipere veram potestatem jurisdictionis, in-
choatam tamen et incompletam; eam vera
compleri in ratione jurisdictionis per applica-
tionem, seu subjectionem materiee. Et in his
fere convenit haec opinio cum praecedentibus.
Differt tamen, quia praedictam applicationem
materia? non dicit esse positam in sola vo-
luntate pcenitentis, neque ex jure divino esse
factam^ seu commissam omnibus sacerdoti-
bus, vel poenitentibus, etiam ante omnem Ec-
clesiae ordinationcm et prohibitionem; sed
dicit esse commissam Summo Pontifici et
Praelatis Ecclesiae , ita ut nisi ipsi appliceut
materiam,seu conferant subditos, non possiut
sacerdotes ex vi solius ordinationis validum
actum hujuspotestatis efficere. Hunc modum
dicendi insinuat Major in4, d. 19, q. 1, ad fi-
nem. Antonius, 3 p., tit. 17, c. 4; Angelus,
verb. Confessio, 3, n. 4. Et videtur facerePa-
normitanus, in Clement. 1 de Privil., n. 16 ; et
Hostiensis (quem refert) in Summ., tit. de Poe-
nit. et remiss., § Cui. Paludanus etiam videtur
ita interpretari sententiam suam , si conside-
rentur quae dicit in 4, d. 19, q. 2. Fundamen-
tum quoad priorem partem estsupra tactum,
quia potestas ad remittenda peccata , cruae in
Ordine conferturjudiciaria est, etprincipium
per se dicendijus, et ideo est vera jurisdic-
tio. Unde per illam constituuntur judices,
quos preedicti auctores, atque etiam Navarrus
et Paludanus comparant cum judicibus, qui
in jure vocantur Chartularii , qui non erant
mere arbitri, sed ab Imperatoribus designa-
bantur et accipiebant potestatem, ut judicare
possenteos; qui vellent se subjicere, quamvis
non possent eos ad judicium cogere , ut no-
tavit etiam Sylvest., verb. Judex, 1 , q. 1, et
Gloss. Bartol. , et alii in leg. 1 , ff . , de Ju-
diciis. Sicut ergo illi judices Chartularii habe-
bant potestatem ab Imperatoribus, ita nunc
sacerdotes habent illam a Christo; et sicut
illi ex sola concessione Imperatorum non ha-
bebant subditos, nec materiam applicatam,
ita neque sacerdotes habent a Christo ex vi
solius ordinationis. Differt tamen juxta hanc
sententiam ( quse in hoc discrepat a Navarro
et Paludano) quod in judicibus Chartulariis
applicatio materiae et subjectio commissa
erat ab Imperatoribus voluntati, et electioni
judicandorum, a Christo vero Domino com-
missa est Summo Pontifici et Praelatis Eccle-
siee. Et haec est altera pars hujus sententise,
quae non aliter probari potest, quam argu-'
mentis contra Navarrum et Armachanum fac-
tis.
26. Fertur judicium de Jioc dicendi modo.—
Hic modus dicendi, quantum ad rem intentam
ab auctoribus ejus, verus est; solumque dif-
fert a secunda sententiasupra recitata in usu
vocabulorum; nam in re neque aliam, neque
majorem potestatem dicit conferri sacerdo-
DISPUTAT. XVI. SECT III.
35t
tibus ex vi solius ordinationis, aut ex divino
jure, quam secunda opinio; neque aliud di-
eunt per Ecclcsiam dari , nec minus necessa-
rium esse ad valorem hujus judicii. Differen-
tia ergo est, quia quam priores auctores vo-
cant potcstatem ordinis supra corpus mysti-
cum, posteriores appellant jurisdictionem in-
clioatam vel ineompletam, etquam illivocant
potestatem jurisdictionis in foro pcenitentiee,
hi appellant applicationem materiee, seu com-
plementum actualis jurisdictionis; quare non
mullum est de vocibus contendendum, quan-
do de re constat. Ego tamen semper elegi
priorem loquendimodum, non solum propter
auctoritatem D. Thom. et graviorum Theo-
logorum, qui frequentius ita loquuntur ; sed
etiam quia est maxime consentaneus modo
loquendi Conciliorum, quse supra retuli , et
preesertim Concilii Tridentini, in quo soium
invenio jurisdictionem ordinariam , vel dele-
gatam; potestasautem ordinis persesumpta
neutra jurisdictio est. Deinde invenio in his
Conciliis absolute dictum, sacerdotem posse
carere omni jurisdictione ad absolvendum,
cum tamen potestate ordinis carere non pos-
sit. Tandem invenio in Conc. Trid., jurisdic-
tionem, et subjectionem, seusubditum, esse
correlativa, seu tanquam relationeni et ter-
minum. Rursus invenio, sacerdotes ex vi suee
ordinationis non habere subditos : unde con-
eludo, juxta modum loquendi Concilii, id,
quod sacerdos ex vi ordinationis recipit, non
esse jurisdictionem proprie loquendo : et e
converso, Ecclesiam cum dat subditos, tunc
dare jurisdictionem.Totum hoc argumentum
roboratur ex verbis Concilii Trid. , sess. l&,
c. 7, ubi sic ait : Quoniam igitur natura , et
ratio judicii illud exptoscit, ut sententia in sub-
ditos duntaxat feratur , persuasum semper in
Ecclesia Dei fuit , et verissimtim esse synodus
liwc confirmat , nullius momenti absolutionem
cam esse debere, quam sacerdos in eum profert,
in quem ordinariam, aut subdelegatam non ha-
bet jurisdiciionem. In quibus verbis ex neces-
sitate subditorum colligit Concilium necessi-
tatem jurisdictionis ; quse collectio in hoc so-
lum fundatur , quod illa duo se habent tan-
quam relatio et terminus. Supponit autem
sacerdotem posse carere omni jurisdictione,
et ideo etiam posse carere subditis, in quos
sententiam ratam proferre valeat, etiam si
omnem potestatem in ordinatione acceptam
retineat. Video responderi posse , hsec omnia
intelligi de jurlsdictione completa et actuali,
non vero de incompleta et kabituali. Sed ego
distinctionem hanc in Conciliis non reperio,
nec in prsesenti necessitatem ejus invenio,
nec ad rem dcclarandam confert ; sed potius
obscuritatem, et eequivocationem afferre po-
test, ut patet cx opinione Navarri proxiine
tractata.
27. Et praeterea solus character Ordinis, ut
extenditur ad corpus Christi mysticum, valde
improprie appellatur jurisdictio., etiam habi-
tualis, vel inchoata, quia solum est quasi
queedam potestas ad sanctificandos fideles,
qui in peccato existunt; quee tamen non po-
test exercere suum actum, nisi per modum
judicii et sententise, et ideo requirit conjunc-
tam potestatem jurisdictionis, ut efFicaciter
operetur; ipsa tamen proprie non est juris-
dictio , imo neque est simpliciter necessaria
ad habendam potestatem jurisdictionis in hoc
foro ; nam parochus non sacerdos habet in-
tegram jurisdictionenr, quamvis non habeat
potestatem remittendi peccata^ quae in ordi-
natione confertur, et ideo non possit per se
actum illius jurisdictionis exercere, sed solum
eam alteri delegare; quia ad exercitium talis
actus est simpliciter necessaria potestas orcli-
nis. Unde possumus considerare, talem esse
actum harum potestatum, ut simul sit et sen-
tentia, et executio seu effectio illius remissio-
nis, qua sacerdos judicat dignum eum, in
quem sententiam profert; et ideo et jurisdic-
tionem requirit ad moralitatem sententiaa, ut
sic dicam, et potestatem sanctificativam^, seu
remissivam peccati, ad efficacitatem senten-
tiee. Est enim necessaria ad hanc executionem
supernaturalis efficientia conferendi gratiam,
ad quam accipiunt vim supernaturalem mi-
nistri, qui ad hoc officium consecrantur, ex vi
SU33 ordinationis; ubi hanc tantum recipiunt
potestatem, quam ut exerceant, jurisdictione
indigent, quse est potestas moralis ad dicen-
dum jus. Optime ergo hae potestates his no-
minibus discernuntur, et potestas, quee ex vi
characteris datur , dicitur potestas ordinis,
non jurisclictionis.
28. Unde e converso ilia applicatio male-
riee, de qua hi auctores loquuntur, revera est,
et propriissime dicitur coilatio jurisdictionis^
ut patet ex communi usu loquendi , ei ex
Conciliis supra citatis, et ratione, quia est
collatio subditorum. Item quia, quando non
sacerdos recipit beneficium parochiale, non
recipit applicationem materiee , nec comple-
mentum jurisdictionis, quam inchoatam ha-
bebat, sed absolute recipit jurisdictionem. Et
similiter, quando aliquis in Summum Ponti-
356 DISPUTAT. X
ficera eligilur, non recipit a Christo applica-
tionem materice respectu bujus sacramenti,
sed recipit veram potestatem jurisdictionisin
omnes fideles ; applicatio autem materia?, si
proprie loquamur, postea fit per voluutariam
subjectionem posnitentis. Denique ipsimet
Doctores , cum quibus disputamus, extra
quosstionem hanc , frequenter hanc vocant
jurisdictionem, ut cum aiunt approbationem
confessoris, nunc requisitam a Conc. Trid.,
non esse collationem jurisdictionis, sed quasi
proximam idoneitatem ad illam; item appel-
Jant ordinariam et delegatam jurisdictionem,
cum de reservatione, seu restrictione, aut
ampliatione jurisdictionum loquuntur. Juris-
dictionem autem, et potestatem jurisdictionis
pro eodem usurpamus; non enim dicitur po-
testas jurisdictionis, quia sit potestas ad ju-
risdictionem exequendam ; sed quia est po-
testas in jurisdictione consistens, sicut est ju-
risdictio in quolibet alio foro. Potestas autem
ordinis, licet possit appellari jurisdictionis in
priori sensu, quia est ad exequendam juris-
dictionem, quando babeatur, tamen ad tol-
lendam a^quivoeationem, et ut more Conci-
liorum loquamur, non ita loquimur.
29. Potestatem ordinis etjurisdictionis esse
reipsa distinctas. — Potestatem jurisdictionis
non dari ex vi ordinationis. — >$ed ab Jiomine
conferri. — Exbis ergo satis constat primo,
has potestates esse in re ipsa distinctas, eo
modo, quo in bis rebus moralibus potest in-
veniri hujusmodi distinctio. Patet, quia sunt
mutuo separabiles; nam et potestas ordinis
potest sine jurisdictione inveuiri , et juris-
dictio sine potestate ordinis, ut satis declara-
tum est; boc autem est signum realis distinc-
tionis, ut ex metapbysica constat. Sccundo,
constat ex dictis, potestatem jurisdictionis
non dari ex vi ordinationis sacerdotis; in
quo etiam a potestate ordinis differt, quae
per sacramentum datur, ct ideo potestas sa-
cramentalis appeliatur aD.Thom., 2. 2, qusest.
39, art. 4, ubi altcram potestatem, quam
vocat jurisdictionalem , ex simplici injunc-
tionc hominis conferri dicit, et ideo esse mu-
tabilem, quod non babet prior potestas. Hoc
autem intelligendum est de potestate juris-
dictionis quatenus est in omnibusinferioribus
Summo Pontifici ; nam in illo non est per in-
junctionem bominis, sed immediate a Chri-
sto. Quanquam enim Summus Pontifex ab
hominibus eligatur, et antc illam electionem
jurisdictionem non habeat, nihilominus illam
non recipitab elecloribus, sed a Christo, facta
VI. SECT. III.
legiiima electione. Et ideo, quamvis illa
etiam jurisdictio Summi Pontificis non detur
per impressionem characteris, nec per ali-
quod visibilc signum, velsacramentum, pra3-
ter bominum electionem, nihilominus immu-
tabilis est per omnem humanam potestatem,
eo quod et ab ipso Christo, et super omnes
homines collata sit. De qua re in materia de
fide disputari solet, et fortasse in materia de
Ordine illam attingemus, explicando eccle-
siasiicam hierarchiam. At vero infra Summum
Pontificem, verissimum universaliter censeo,
quod D. Thom. dicit, dari hanc potestatem
per injunctionem hominum secundum ordi-
narium Ecclesioe cursum, sive detur per de-
legationem, in qua est res manifesta; sive
detur ex officio, et tanquam ordinaria potes-
tas, ut datur Episcopis, vel parochis, de qui-
busiterum dicemusinfra, agentesdeministro.
Apostoli unde jurisdictionem in foro pceniten-
tiie habuerint.
30. Prima opinio. — Dixi autem, secundum
ordmarium Ecclesice cursum, quia de Apos-
tolis, qui extraordinarie fuerunt electi ad illam
dignitatem, dubitari solet, an illi habuerint
hanc jurisdictionem immediate a Christo, an
mediante Petro.Multi enim existimant, eliam
Apostolos tantum accepisse a Cbristo po-
testatem ordiuis immediate , vel in corpus
Christi verum in nocte ccense per illa verba :
Hoc facite; vel in corpus Christi mysticum,
post resurreclionem, per illa : Accipite Spiri-
tum Sanctum ; jurisdictionem autem non re-
cepisse immediate a Christo. Non enim per
illa verba : Accipite S^piritum Sanctum, etc. ;
alias omnes sacerdotes per beec verba illam
reciperent ; nec per alia, quia soli Petro dic-
tum est, Joan. 21 : Pasce oves meas; per quse
verba solus Pelrus jurisdictionem in univer-
sam Ecclcsiam accepit.
31. Apostolos immediate accepisse a Christo
potestatem jurisdictionis , vera sententia. —
Ego vero probabiliuscenseo, omnes Apostolos
immediate habuisse a Christo potestatem ju-
risdictionis , non jure ordinario permansu-
ram in Ecclesia , quod proprium fuit Petri ;
nam hsec fuit specialis promissio illi facta,
Matt. 18, et impleta, Joan. 21, sed jure quasi
delcgationis, et Apostolatus, quod munusim-
mediate a Christo acceperunt; et ad illudin-
ter alia pertinet hsec jurisdictio. Unde etiam
probabile est hoc faclum esse in illo loco
Joan. 20 , non quidem ex vi illorum verbo -
rum : Accipite Spiritum Sanctum , etc, ut
DISPUTAT. XVI. SECT. IV
357
futura cranl forma sacramenti Ordiuis ex
parte, sed ex peculiari intenlione Christi si-
grtificata etiam illis verbis : Sicut misit mevi-
vens Pater, et ego mitto vos. Vide Bellarmi-
num, lib. 4 de Summo Pontifice, c. 22 et 23.
32. Solvuntur ohjectiones contra secundam
senteniiam. — Fundamenturn primse sententiee
ex proxime dictis solutum est. Specialia etiam
fundamenta, quee pro variis modis explicandi
tertiam sententiam retulimus, inter illos con-
futandos expeditafuere. Solum ergo superest,
ut illas objectiones dissolvamus, quas contra
secundam sententiam a nobisprobatam, pro-
posuimus. Quorum primum sumebatur ex si-
gnificatione et efficacia illorum verborum Chri-
sti, Accipite Spiritum Sanctum, etc; nos vero
dicimus per heec verba dari sacerdotibus ve-
ram potestatem per se., et in suo ordine suf-
ficientem ad remittenda peccata subditorum,
quando illos habuerint ; non vero dari juris-
dictionem seu subditos. Cum vero dicitur illa
potestas esse judiciaria, et per illa verba con-
stitui sacerdotes judices, respondemus, vo-
cari judiciariam., quia non potest suum ac-
tum exercere, nisi per modum judicii; non
vero quia per se sufficiat ad ferendum judi-
cium sine potestate jurisdictioiiis ; unde ex
utraque potestate completur integra facultas
ad perfectum actum hujus judicii, qui etpro-
lationem et executionem sententiee includit,
ut supra declaravimus. Et.eum eadem mode-
ratione intelligendum est, cum dicuntur sa-
cerdotes constitui judices ex vi ordinationis ;
solum enim aptitudine id verum est, non ac-
tu, quia ex vi solius ordinationis non habent
jusad ferendam sententiam, sed habent prce-
cipuam potestatem operativam in tali senten-
tia, ratione cujus soli sacerdotes sunt depu-
tati ad ferendam sententiara in hoc judicio,
si accedat jurisdictio. In quo fatemur, sacer-
dotes babentes solam potestatem ordinis,
quamdam similitudinem habere cum judici-
bus Chartulariis ; tamen illi etiam ex vi solius
designationis imperialis non erant simplici-
terjudices, neque in jure ita appellantur, sed
tantum secundum quid, scilicet aptitudine ;
neque habebant jurisdictionem, cum nuilum.
ejus actum exercere possent, donec partes se
illis submitterent. Unde reipsa et in rnodo
jurisdictionis conveniebant cum judieibus ar-
bitris, solumque differebant, quia ex provi-
dentia Imperatorum etiam illi designabantur,
et quasi approbabantur, qui eligi poterant ad
fereudurn arbitrarium judicium. Et in hoc est
magna dissimilitudo inter eos et sacerdotes,
ut ex dictis constat. (Vidc in Codicc, ctc, de
his Judicibus.)
33. Secunda solutio. — Secundum argu-
mentum in eo fundabatur, quod juxta nos-
tram sententiam possent sacerdotes dicere se
absolvere auctoritate Summi Ponlificis. Sed
hoc parvi momenti est, quia solum spectat ad
loquendi modum. Unde, si quis per ea verba
solum significaret se absolvere per jurisdic-
tionem acceptam a Summo Pontifice, non ex-
cludendo prsecipuam virtutem, et potestatem
acceptam a Christo, nec falsum diceret, nec
rnultum in eo peccaret, secluso scandalo.
Respondetur tamen negando sequelam , quia
dum sacerdos profert hanc sentenliam, non
solum profert illa verba ut declarativa juris,
ut sic dicam, quod commune est aliis senten-
tiis, sed ut efficacia ejus effeclus quem si-
gnificant, quod habeut ex potestate ordinis,
quatenus est virtus Christi, cujus personam
gerit sacerdos ; et propterea dicere potius de-
bet se absolvere auctoritate Christi. Et ideo
non est simile, quod affertur de sententia ex-
communicationis, et aliis hujusmodi. Accedit
etiam, quod potestas jurisdictionis, licet per
Poutificem conferatur, principaliter manat a
Cbristo, a Pontifice vero solum ut a Vicario
ejus; et ideo etiam simpliciter in Christi auc
toritate fit hoc judicium. Tertium argumen-
tum erat de absolutione Summi Pontificis,
sed de illo satis dictum est pro hujus loci oc
casione, nam infra in proprio loco iterum oc-
curret.
SEGTIO IV.
Utrum hxc potestas remittendi peccala sit clavis
regni ccelorum, una, vel plures.
1. Ratio duMtandi. — Ratio dubitandi esse
potest, quia in Evangelio nunquam videlur
heec potestas significari nomine clavis rcgni
ccelorum. Nam Matth. 16, ubi promittuntur
claves PetrOj sermo est de suprema poteslate
pontificia ad gubernandam Ecclesiam, quai
alterius ordinis et excellentior est quam po-
testas ligandi et solvendi, ut late prosequitur
Cajet., t. 1 Opusc, tract. 5 de Potest. Summi
Pontificis. Et ita illa promissio, non Joan. 20,
sed Joan. 21 impleta est illo verbo, Pasce
oves meas. Rursus Matth. 18 promittuntur
Apostolis, et in eis Ecclesi», claves regni
ccelorum ; tamen , ut ex contextu constat, ibi
non est sermo de potestate in foro sacramen-
tali, sed de potestate in foro contentioso ad
ligandum per leges, poenas et censuras, et
solvendum ab illisjuxta iUaverba : Si Ecch-
DISPUTAT. XVI. SECT. IV.
sit tibi tanquam ethnicus, circa medium, dicit, pcenitentiam prodesse,
358
siam non audierit
etc. Accedit, quod heec potestas, de qua agi-
mus, unica tantum est; at vero claves a Theo-
logis plures distinguuntur, et qusedam voca-
tur clavis scientiee, alia potentiee; quee non
videntur posse ad potestatem, de qua nunc
agimus, accommodari. Heec proposita sunt
solum,, ut explicemus hanc metaphoram,, et
moclos loquendiTheologorumin hac materia.
Et ut semel indicemus, materiam de clavibus
non indigere speciali expositione, sed partim
in hac materia, partim in materia de indul-
gentiis et censuris declarari, omissis illis, quee
specialiter pertinent ad tractatum de Summo
Pontifice, et de quo in materia de iide disse-
ritur.
Potestatem remittendi peecata recte per meta-
phoram clavis significari. Assertioprima.
2. Dicendum ergo est imprimis potestatem
hanc ad remittenda peccata in foro pceniten-
tiee, recte per metaphoram clavis regni cce-
lorum significari, seu sub illa comprehendi,
Heec assertio colligitur ex Conciliis Floren-
tino, Constantiensi et Tridentino., supra cita-
tis, et ex Extravag. Joann. XXIL, supra etiam
citata, et ex usu Theologorum, et exposito-
rum Matt. 16 et 18. Et declaratur breviter,
primo exponendo hanc metaphoram clavis ;
certum est enim vocem hanc non in significa-
tione propria, sed metaphorica in preesenti
usurpari. Est enim clavis veluli facultas quee-
dam ad aperiendum et claudendum, et in-
de translata est heec vox ad significandam
potestatem ecclesiasdcam ordinatam ad re-
gendas et disponendas animas, ut regnum
ccelorum consequantur. Et hoc modo dicitur
ipseChristus, Apocal. 3, habereclavemDavid.
Et de eodem praedictum fuerat (exponente
Hieronymo)Isaiee 22 : Balo clavem David su-
per humerum ejus ; illa enim clavis erat po-
testas excellentise, seu principatus, qui fac-
tus est super humerum ejus, Isaiee 9, cujus
parlicipatio est potestas seu clavis Ecclesiee.
Unde Chrysost., hom. 55 in Matth., dicit, cla-
ves Petro promissas^ significare magnam po-
testatem et donum ineffabile. Et hom. 83 in-
quit : Claves regni ccelorum ei concessit, to-
tamque potestaiem ei commisit. Et acl eum-
dem modumloquitur S. Maximus, homil. 5 de
SS. Pelroet Paulo. Unde Beda, Joan. 21, cir-
ca finem : Ecclesia, inquit, quce fundatur in
Christo, claves ab eo regni ccelorum accepit in
Petro, id est, potestatem ligandi solvendique
peccata. EtFulgentius,lib. deFide ad Petrum,
si fiat in Ecclesia, cui Deus in personaS. Pe-
tri potestatem ligandi et solvendi tribuit. Et
hoc idem (ut obiter notetur) voluit Augustin.,
tract. 50 in Joannem, cum dixit, Petrum, cum
illi commissae sunt claves, Ecclesiam repree-
sentasse, scilicet, quia toti Ecclesiee in ipso
datoe sunt, non quia corpori Ecclesise imme-
diate sint datoe, sedcapiti propter totum cor-
pus, ut ex eodem etiam sumitur, sermone
124 de tempore. Et de eadem potestate ex-
plicuit hanc metaphoram idem Augustinus,
libro 20 de Civit., cap. 9, juncto alio loco ex
libro 1 contra Adversarium legis et Prophe-
tarum, c. 17.
3. Sicut potestas ecclesiastica multiplew ,
ita multiplex metaphoraclavis regni ccelorum.
— ■ Potestas clavium definitur. — Oijectio sol-
vitur. — Deinde observandum est, sicut po-
testasheec ecclesiastica multiplex est, ita etiam
metaphoram clavis varie accipi posse, seu iu
ordine ad diversos actus. Quia vero heec di-
citur esse non qusecunque ciavis, sed regni
ccelorum , ideo ex varia significatione , vel
acceptione regni cceloruin, etiam metaphora
clavis diversam significationem habet, ut di-
cemus. Seclusis vero aliis significationibus ,
regnum coelorum in omni proprietate et rigore
significat Ecclesiam triumphantem, seueeter-
nam beatitudinem, queeclauditurhomini per
mortale peccatum, aperitur autem per re-
missionem ejusdem peccati ; et ideo potestas
remittendi vel retinendi heee peccata optime
per metaphoram clavis regni ccelorum signi-
ficatur, quia clavis est potestas seufacultas
qusedam, cujus actus sunt aperire et claude-
re. Unde potestas clavium sic definiri solet ex
decreto Joan. XXII supra : Estpotestas, qua
judex ecclesiasticus dignos admittere valet ad
regnum ccelorum, et repellere indignos : quse
defmitio optime in hanc potestatem con-
venit. Dices, eadem ratione posse hanc po-
testatem, clavem inferni appellari. Respon-
deo imprimis, in metaphoricis locutionibus
non esseinconveniens, utsub diversisrationi-
bus voces, quee videntur contrariee, eidem rei
accommodentur, sicut Christus et leo etagnus
dicitur. Deindc non est similis ratio, quia
quod per se intenditur per hanc potestatem,
est apertio regni ccelorum ; unde hoc tantum
fit directe per se, ac positive per illam : clau-
dere autem regnum solum fit privative, non
aperiendo, idque quasi preeter intentionem,
ad hoc cogente malitia ipsa peccatoris. Pree-
terea regnum ccelorumesttanquam terminus
DISPUTAT.
ad quem tenditur ex vi liujus potestatis ; in-
fernus autcm est terminus a qno rcceditur ;
et ideo magis ab illo quam ab hoc denomi-
natur.
Polestatem lianc, licet actoquate sit una , se-
cundum diversos conceptus nomine plurium
significari. Asserlio secunda.
4. Distinctio clavium scientice et potentiw.
Secundo dicendum est, licet heec potestas
ada?quate et complete una sit, tamen secun-
dum diversos respectus seu conceptus nomi-
ne piurium clavium significari. Prior pars
asseritur ab Anibrosio, lib. 4 de Pcenit., cap.
2, et est per se nota ex dictis de actibus hujus
potestatis. Altera vero posita est ad explican-
dos Theologos qui communiter ita loquuntur;
quod fortasse inde ortum est, quia Christus
Dominus de clavibus regni ccelorum semper
in plurali locutus est. Posset autem illa dis-
tinctio breviter declarari per ordinem ad ac-
tus aperiendi et claudendi ; sed hoc non est
adeo in usu, quia revera non est ita proprium,,
nam una et eadem clavis materialis ad utrum-
que actum deservire solet. Aliter ergo Theo-
logi distinguere solent in hac potestate cla-
vem scientue et potentiee : quee distinctio
solet maxime accommodari ad universalem
potestatem spiritualem, quee est in Ecclesia ;
et sic clavis scientiee dicitur in Summo Pon-
tifice potestas illa , quam habet ad definien-
das veritates fidei et interpretandam sacram
Scripturam. Nam illa etiam clavis dici potest
regni ccelorum, vel quia fides est fundamen-
tum vitee et tendentire ad regnum ccelorum ;
vel quia ipsa Scriptura sacra solet aliquando
regnum ccelorum appellari, ut, Matth. 21 ,
Hieronymus et Origenes testantur.
5. Alio vero modo regnum ccelorum solet
significare Ecclesiam militantem , ut passim
est in Evangelio; et hoc modo potestas spiri-
tualis data a Christo ad regendam Ecclesiam,
et recipiendi intra illam vel separandi ab illa
quos oportuerit, clavium nomine significari
potest. Et est acceptio valde usurpata a Sanc-
tis Patribus, ut videre est in Augustino, et
aliis supra citatis. Nam, quia per traditionem
clavium solet dari possessio vel domus, vel
civitatis, aut regni, ideo etiam per hanc cla-
vium traditionem potestas heec merito signi-
ficari dicitur : quee varios habet actus, nempe
ferre leges, dispensare, et alia hujusmodi. Et
ideo in communi de illa tractari solet in ma-
teria de legibus, et in particulari in variis
materiis, ut de voto, de matrimonio, et simi-
XVI SECT. IV. 359
libus; et specialiter de actu hujus potestatis
quatenus potestas cjercitiva est, et potest li-
gare et solvere per censuras, tractandum est
infra in materia de censuris. Et heec maxime
dicitur clavis potentiee, quia nihil aliud est
quam potestas preecipiendi, gubernandi, etc.
Et hoc modo videntur Ambrosius, serm. 6G,
et Augustinus, serm. 27 de Sanctis, accommo-
dasse Petro clavem potentiee, Paulo vero cla-
vem scientiee ; nam, Jicet uterque ulramque
habuerit, tamen per quamdam eminentiam
sic appropriautur. Rursus hoc modo etiam in
lege veteri fuerunt claves, licet minus perfec-
tee. Unde Luc. 11 ait Christus Dominus : Vce
vobis, Phariswis, qui accepistis clavem scien-
tice. Et de potestate gubernandi res est ma-
nifesta.
6. Eadem divisio accommodatur potestati
remittendi peccata. — Alio modo accommo-
datur illa divisio ad potestatem remittendi
peccata, in cujus actu vel usu duo distingui
possunt, quse in omni judicio sunt necessa-
ria. Unum est cognitio seu examinatio causa3,
aliud est sententiaB prolatio. Dicta ergo po-
testas ad utrumque est sufHciens, et secun-
dum priorem rationem vocatur clavis scien-
tise. Non est enim heec scientia privata, quaj
requiritur in confessore , ut putavit Magister
Sententiarum; illa enim nonest potestas; un-
de esse potest in eo, qui claves non habet,
et e converso claves esse possunt sine tali
scientia. Est ergo potestas et auctoritas ad
examinandam conscientiam pcenitentis , et
interrogandum juridice inilloforo, ita ut ille
teneatur veritatem fateri. Clavis autem po-
tentise dicitur facultas absolvendi et remitten-
di peccatum ferendo sententiam. Quam expli-
cationem optime insinuarunt Ambrosius et
Augustinus in dictis sermonibus : Clavis, in-
quiunt, dicenda est . qua peccatorum corda re-
serantur, mentis secreta panduntur, et quid-
quid intrinsecus clausum tenetur , in palam
rationdbili manifestatione producitur : clavis,
inquam, est quce et conscientiam ad confessio-
nem peccati aperit, et gratiam ad ceiernitatem
mysterii salutaris includit. Et heec eliam ex-
positio est communis Theologorum, d. 18, 19
et 20. Scotus, d. 19, q. 1, art. 3, quem se-
quitur Conradus, tract. 1 de Contractibus, q.
2, contendunt has claves scientiee et potentiae
significare in proposito non solum diversos
actus, sed etiam potestates realiter distinctas,
quarum una separabilis est ab alia, de potes-
tate absoluta. Sed hsec queestio nullius mo-
menti mihi videtur, quia, ut dixi, hsec potes-
360
DISPUTAT. XVI. SECT. IV.
tas, et consequenter claves, prseter characte-
rem, nihil reale et physicum ponunt in ho-
mine; et ideo non possunt in re habere dis-
tinctionem, nisi quatenus a Deo deputantur
ad varios actus, et ita in ordine ad illos est
distinctio secundum rationem , et secundnm
qnamdam extensionem moralem; tamen po-
testas in se una est, integra et perfecta; quod
si daretur ad unum actum et non ad alium,
esset eadem potestas, inchoata tamen et im-
perfecta.
Aninter has claves numeretur potestas juris-
dktionis.
7. Cajetani responsio. — Mariani respon-
sio. — Sed dicet aliquis : cur potestas juris-
dictionis non numeratur inter has claves ?
Responderi potest primo ex Cajet., tom. 1
Opuscul., tract. 3 deRoman. Pont., cap. 5,
quod Theologi tantum diviserunt claves, ut
pertinent ad potestatem ordinis, quia illa est
propria et per se potestas ; jurisdictio autem
magis videtur quasi conditio necessaria, et
applicatio materise. Aliter MarianusYictor, in
lib.de Confessione,c 12, concedit jurisdictio-
nem signiflcari nomine clavis ; et ita ipse
tres claves distinguit, seientise, potentise et
jurisdictionis. Et non est dubium quin meta-
phora clavis in Scripturaet Sanctis se exten-
dat ad potestatem jurisdictionis ; nam pote-
stas ligandi et solvendi per excommunica-
tionem, tantum est potestas jurisdictionis, et
passim significatur nomine clavis ; et potcstas
EeclesiEePetropromissasub nomine clavium,
maxima ex parte in jurisdictione consistit.
Unde ego dicerern, hanc divisionem clavis
scientiae etpotentias applicatamadpotestatem
remittendi peccata, de qua agimus, tam con-
venire in potestatem ordinis quam inpotes-
tatem jurisdictionis, quia utraque est, et ad
inquirendam conscientiain peccatorum et ad
absolvendum vel ligandum ; et ita potest dari
heec divisio de tota integra potestate, ut or-
dinem et jurisdictionem comprehendit.
8. Qui sint actus istarum clavium. — Ex dic-
tis ergo constat qui sint actus istarum cla-
vium ; sicut enim hae claves supradictam po-
testatem significant, ita eosdem actus habere
videntur, scilicet ligare et solvere, et hos illis
communiter tribuunt Theologi. Cajelanus
vero, dict. Opusc, etc, dicit, hos non esse ac-
tus adeequatos clavium, sed aperire et clau-
dere, qui metaphorice amplius significant et
comprehendunt. Ligare enim et solvere pro-
prie tantum signiiicant actus judiciales ; at
vero claves non tantum hos actus judiciales
habent, sed etiam alios, scilicet illuminare,
dispensare, regere,etc, qui omnes bene com-
prehenduntur sub metaphora claudendi et
aperiendi. Unde infert, claves secundum ac-
tus suos adaequatos esse tantum in Summo
Pontirice, et ita soli Petro fuisse promissas,
Matth. 16; quoadactus vero inadsequatos li-
gandi et solvendi, communicari aliis. Quse
doctrina in re quidem vera est, quia non est
dubium quin claves universales, et quee ad
omnes actus se extenclunt, specialiter data?
sint Petro et successoribus ejus. Verum etiam
est, illas claves varios habere actus, ut expli-
catum est, eosque sub dicta metaphora ape-
riendi et claudendi posse comprehendi. Addo
vero etiam posse significari per actus ligandi
et solvendi, ut Christus Dominus significavit
Matt. 16, et explicantibi Hieron., Chrysost.
et alii; et August. supra citatis locis, et 1 de
Doctr. christ., c 17 et 18; et Gregor., lib. 4
epist., c 76, et est epist. 32. Nam hsecpotes-
tas clavium est potestas aliquo modo supe-
rioris ; quidquid autem superior per suam
potestatem operatur, potest optime ad illos
actus revocari ; nam si dispensat, solvit ; si
prsecipit, ligat, Matt. 23 : Alligant onera gra-
via et importabUia. Quare absolute etiam est
verum, has claves esse communicatas aliis a
Petro, quoad polestatem quidem ordinis per-
fecte, quoad potestatem vero jurisdictionis
exparte, et dependenter a capite, ut suo loco
infra dicetur. Unde Euseb. Emissen., hom. in
natali S. Petri, circa id : Tili dabo claves :
Petro, inquit, principaliter dicitur ; cceteris
tamen Apostolis etiam dictum esse intelligi
debet, et Episcopis et sacerdotibus ; istis enim
et clavis et potestas a Deo data est, ut non so-
lum Ecclesiam, sed etiam ccelos aperiant.
9. Rationibus dubitandi satisfit. — Ad ra-
ticies ergo dubitandi facile respondetur ex
dictis. Nam in locis illis Matth. 16 et 18,
verum quidem est nomine clavium aliquid
amplius comprehendi preeter hanc potesta-
tem de qua nunc agimus, nam supra etiam
diximus potestatem ordinis et jurisdictionis
generaliter' sumptam alia comprehendere ,
preeter potestates ad hoc sacramentum poe-
nitentia?. necessarias. Et ideo non dixi, so-
lam hanc potestatem remittendi peccata esse
claves, sed ipsam sub clavibus contineri. Si
vero in illis objectionibus asseratur, in pta-.-
dictislocis Matthoei claves ita significare aliam
potestatem, ut hanc non comprehendant, sic
falsum est quod sumitur, cum illa verba ge-
DlSPuTAT. XVII. SECT. I.
361
aeralia sint de potestate ligandi et solvendi,
aperiendi et claudendi regnum ccclorum, ut
in sect. 2 salis expendimus.
10. Atque hinc tandem intelligitur, has
claves, prout nunc sunt in Ecclesia, esse pro-
prias legis gratiee; nam, licet in lege veteri
aliquo modo fuerint claves, ut diximus, pro-
prie tamen illre non erant claves regni coelo-
rura, quia tunc non erat propria potestas re-
mittendi peccata, nec dandi gratiam, ut supra
dictum est in materia de sacramentis in ge-
nere ; et quia tunc nondum erat per Chri-
stum aperta janua regni ccelorum. Caeteraquae
de subjeclo, usu et effectu clavium tractari so-
lent, partim in prsecedentibus sectionibus tac-
ta sunt, partim dicentur infra, curn agemus
de ministro hujus sacramenti et de actibus
ejus, scilicet de absolutione et salisfactione
seu pcenitentiae impositione.
DISPUTATIO XVII.
DE INSTITUTIONE ET NECESSITATE SACRAMENTI
P0EN1TENTI.E.
Explicata potestate remittendipeccata, qua3
est fundamentum sacramenti pcenitentiae ,
agendum est de ipso sacramento. Et in bac
disputalione tractamus an sit, dicturi postea
de essentia et partibus ejus. Ne autem mul-
tiplicemus quaestiones, eadem inquirendo pri-
us de sacramento, postea de cnnfessione, sup-
pono bis vocibus apud Sanctos Patres eam-
dem rem significari. Aliquando enim voca-
tur boc sacramentum absolute Pcenitentia,
sciiicet sacramentalis, seu propria Cbristia-
norum,utestapud Symmachum Papam, Apo-
log. contra Anastasium Imperatorem, ut re-
fert MarianusVictor, lib. de Confessione, cap.
2. Aliquando vocatur Confessio seu Exomo-
logesis, ut apud Cyprian., epist. 10 et 15. Vo-
catur etiam Reconciliatio seu Alsolutio, ex Au-
gustino, epist. 180; nominatur enim saepe to-
tum a partibus. Unde non est necesse agere
de institutione singularum partiurn, sed to-
tius ; nam postea explicando, quibus parti-
bus boc totum constet, sufficienter erunt de-
monstrata.
SECTIO I.
Utrum Christus Dominus inlege nooa sacramen-
tump&nitentia} ab aliis distinctum instituerit.
1. Primus error. — Hic sunt duo errores ex-
treme oppositi. Prior asserit hoc sacramen-
tum exterioris confessicnis antiquissimum
esse, et institutum esse, vel ab ipso Deo in
paradiso terrestri, statim post peccatum Ada),
quando illam interrogavit : Qaid fecisti ? vcl
in lege veteri, quando fuerunt instituta sa-
crificia pro peccatis, quae offerebanlur prae-
missa quadam confessione. Uude et de Joan-
ne Baptista legitur, quando ccepit pceniten-
tiam praedicare, Judeeos ad ipsum acceden-
tes confcssos illi fuisse peccala sua. Hanc
sententiam refert Glossa de Pcenitentia, d. 5,
in principio. Referunt etiam quemdam Pe-
trum de Osma hunc tenuisse errorem, et
damnatum fuisse in quodam Concilio Com-
plutensi, confirmato a Sixto IV. Favereque
illi videtur Waldensis, 2 tom. de Sacramentis,
c. 140, dicens, confessionem non fuisse a
Christo primo institutam, nam antea erat in
lege veteri ; Christum vero aliquid supple-
visse. Ille vero fortasse loquitur de confes-
sione non sacramentali.
2. De hac ergo confessione intellecta illa
sententia omnino falsa est, quia potestas re-
mittendi peccata non fuit data hominibus ante
Chrislum Dominum. Neque in lege veteri aut
naturali erant sacramenta conferentia gra-
tiam, aut culpas remiltentia, praeter reme-
dium originalis peccati, ut in superiori tomo
est ostensum. Item decuit, ut in lege gratioe
liberalius fieret peccatorum remissio, quam
antea, et ideo illius est proprium hoc bene-
ficium, ut etiam Concilium Tridentinum do-
cuit, sess. li, c. 1. llla ergo confessio Adami
magis fuit interior ad Deum quam exterior
adbominem; sicut illa Davidis, Psalm. 31 :
Dixi, confitelor adoersum me injustitiam meam
Domino. Confessio aulem, quae fiebat in lege
veteri, solum erat generalis et ceeremonialis,
neque ad internam remissionem peccatorum,
sed ad irreguiaritates tollendas; nec de aliis
peccatis, sed solum quantum in ipsa oblatio-
ne sacrificii pro peccato manifestabantur; li-
cet fuerit umbra et figura hujus sacramenti;
quod etiam de confessione Judaeorum ad
Joannem Baptistam dici potest. De hoc er-
rore plura legi possunt in Medina, tractatu 2
de Confessione, in principio , et Navarro, de
Pcenit., d. 5, a principio.
3. Secundus error. — Aller error est ha>
reticorum bujus temporis, qui negant sacra-
mentum pcenitentiae distinctum a baptismo,
qaia ad salutem sufficere putant credere et
baptizari, juxta illud Marci uit. : Qui credide-
rit, et oaptizatus fuerit, salvus erit. Quamvis
enim Lutherus lpse non tam aperte negaverit
hoc sacramentum, tamen discipuli ejus ex-
presse uegarunt in confessione Witember-
362
DISPUTAT. XVII. SECT. I.
gensi et Antuerpiensi, atque etiam Calvin.,
ut constat ex Ruardo, artic. 3 ; Petro Soto
contraprioreraconfessionem;etTiletan., con-
tra posteriorem, c. 18. Sed hic error damna-
tus est in Concilio Constantiensi, sess. 8etl5
contra Wicleph, et in Florentino, in Decrelo
Eugenii, et latius in Tridentino, sess. 14.
Christum reliquisse in Ecclesia speciale sacra-
mentum, quod est medium ad veniam pecca-
torumpost baptismum commissorum. Prima
veritas fidei.
4. Unde duo sunt hic certa de fide. Unum
est reliquisse Christum Dominum in Ecclesia
speciale quoddam sacramentum, quod esset
remedium ad consequendam veniam pecca-
torum, quae post baptismum susceptum com-
mittuntur. Ita definitur in dictis Conciliis; et
patet ex tota preecedenti disputatione. Nam
illa potestas non est excellentise, et ideo ha-
bet determinatum actum et modum operan-
di. Deinde est potestas exercenda inter ho-
mines in Ecclesia visibili; et ideo necesse
est, ut per aliquod signum sensibile et hu-
manum operetur. Rursus est potestas efficax
de se; et ideo necesse est ut illud signum
sensibile, quo utitur, habeat promissionem
gratise, quia sine i)la non remittuntur pecca-
ta;signum autem efficax gratise, et habens
promissionem ejus, est sacramentum novge
legis; ergo tali poteslati necessario respondet
aliquod sacramentum novse legis remissivum
peccatorum, quae post baptismum commit-
tuntur. Ratio seu congruentia addi potest,
quia non est minor necessitas in hominibus
baptizatis, nec minus periculi in peccatis,
quee post baptismum committuntur, quam in
eis, quee preecedunt; ergo ad Christi provi-
dentiam pertinuit remedium instituere, quo
regenerati possent a peccatis resurgere.
Quam rationem attigit Concilium Tridentin.,
sess. 14, c. 1. Supra etiam aliam adduximus,
quam significavit eleganter Pacianus, episl.
3 ad Sempronianum dicens : Sicut gentilem
populum non est passus mori, ita et redemptnm
non patietur extingui.
Sacramentum Jioc distinctum esse a sacramento
oaptismi. Secunda veritas fidei.
5. Secunda veritas fidei est , sacramentum
hoc, in remedium actualium peccatorum ba-
ptizatorum hominum institutum, distinctum
esse a sacramento baptismi. Ita definitum est
in Conciliis Fiorentino et Tridentino, et tra-
dilur ab antiquis Patribus, Cypriano, serm.
de Ablutione pedum, et ep. 55 , alias lib. 1,
ep. 3, idem in ep. 10, alias lib. 3, ep. 14. Su-
mitur etiam ex Symmacho Papa, et ex Cceles-
tinoPapa, in c. Omnis, et c. ult., 30, q. 1, ubi
clicunt, fieri aliquem spiritualem filium sa-
cerdotis per pcenitentiam , sicul per baptis-
mum; neque minus peccare eum, qui cum
filia spirituali confessionis delinquit, quam
qui cum filia baptismi. Basilius etiam confes-
sionis peccatorum, et necessitatis ejus memi-
nit, in regulis brevioribus 229 et 288, et in id
Psalm. 29 : Confitemini memorics sanctitatis
ejus; et expressius in id Psal. 32 : Diligit mi-
sericordiam et judicium; ubi diserte loquitur
de confessione homini facienda. Ejusdem sa-
cramenti Cyrillus meminit, distinguens illud
a baptismo, lib. 12 in Joan., c. 56. Et sumi-
tur ex Ambros., lib. 1 de Pcenit. , c. 2 et 6, et
Iib. 2, c. 2 et 9; et August., 22 cont. Faust.,
c. 29, ubi appellat medicinam confessionis et
poenitentia? ; et ep. 23 : Non regeneratione, in-
quit, sed curatione; idem, lib. 5 de Baptismo,
c. 22, et circa id Psal. 146 : Qui sanat contri-
tos corde, et alligat contritiones eorum : Quid
agis ? inquit, contere, confitere; et infra : Qua?
sunt ista alligamenta ? temporalia sacramenta,
qitilus fiabemus consolationem. Idem optime,
lib. 2 de Visitatione infirmorum, c. 4, et de
Vera et falsa pcen., c. 10 et seqq., et 1 cont.
Crescon., c. 21 , ubi etiam confessionis me-
minit. Alia referam sect, seq. et disp. seq. Et
videri potest Bellarm., toto lib. 1 de Pceni-
tentia; Pamel., in princ. lib. de Pcenit.,Ter-
tulliani; et Waldensis, de Sacramentis, t. 2,
c. 135 et seqq. ; et Pet. Soto, lect. 3 et 4 de
Confessione; Ruard., art. 3; denique Theo-
logi, d. 14 et 15, et D. Thom. sup., q. 84,
art. 1. Et videri etiam possunt tractata de
sacramentis in genere, et de baptismo, 3 to-
rao hujus 3 partis.
6. Ratione prolatxtr veritas. — Ratio vero
facile constat ex dictis. Primo, quia finis et
effectus utriusque sacramenti longe diversus
est ; nam baptismus primo et per se est acl
tollendum peccatum originale, et consequen-
ter actualia, si cum illo sint conjuncta ; hoc
vero per se est ad tollenda peccata actualia,
quee post originale remissum committuntur.
Rursus baptismus est quasi prima generatio
spiritualis, et ad dandam primam vitam ani-
mse; pcenitentia vero est veluti resurrectio
spiritualis; nam est ad reparandam vitam
jamhabitam et amissam.
7. Hcereticorum evasio. — Pratcluditur
evasio. — Respondent novi haeretici, ad hoc
DISPUTAT. XVII. 8ECT. I.
363
non esse necessarium novum sacramentum,
qma idem baptismus, qui dum fuit prsesens,
excitando fidem , abstulit priora peccata ,
etiam jam receptus, per sui memoriam, eam-
dem fidem excitando, potest auferre peccata
post ipsum commissa, ex vi ejusdem promis-
sionis generalis : Qui crediderit, et baplizatus
fuerit, salvus erit. Unde Paul., ad Ephes. 5,
solum per lavacrum dicit mundare Christum
Ecclesiam suam. Quem locum tractans Au-
gustin., 1 de Nuptiis, c. 33, dicit, per baptis-
mum non solum prseterita et prsesentia pec-
cata remitti, sed etiam illa quae posteriori
tempore committuntur. Unde eliam Fulgenl.,
de Fide ad Petrum,c.30,baptismum vocatsa-
cramentum fidei et pcenitentiee. Responde-
tur, in hoc multos contineri errores. Primus,
quod sola fides remittat peccata, et conse-
quenter, quod sacramenta ad hoc non con-
ferant, nisi excitando fidem ; quod supra la-
te improbatum est. Deinde, quod sacramen-
tum, prius susceptum, per solam sui menio-
riam conferateffectum, quod nullo fundamen-
tonititur; neque ostendi potest ulla promis-
sio cle hac re scripta, veltradita. Imoest con-
tra communem traditionem et doctrinam Ec-
clesiee. Preeterea, quod baptismus preeteritus
deleat peccata post ipsum commissa, aperte
est conlra Paul., ad Hebr. 6, ubi juxta com-
munem expositionem Sanctorum, supra etiam
in hac materia tractatam, Paulus negat, lap-
sos post baptismum posse per baptismum re-
novari; et quamvis directe intendat negare
iterationem baptismi, tamen aperte supponit,
primum, vei potius unicum baptismum non
habere talem effectum ; et ideo affirmat aliam
esse viam difficiliorem et asperiorem ad ta-
lia peccata remittenda, quod non esset ve-
rum, si sola memoria baptismi sufficeret. Ne-
que heeretici possunt consequenter in suo er-
rore hoc bene explicare ; quia baptismus
praeteritus non potest excitare fidem , sed
oportet queerere aliud excitans et fidem, et
memoriam talis baptismi. Unde illa promis-
sio : Qiti crediderit, etc, prave ab eis expo-
nitur ; semper enim in iis promissionibus
subintelligitur conditio perseverandi in justi-
tia suscepta, vel adhibendi alia necessariaad
salutem. Paulus vero ad Ephes. 5 loquitur
de modo quo regenerantur et mundantur
Ecclesiae membra, quando ad illam aggre-
gantur. Auguslinus autem, citato loco, solum
exponere voluit baptismum esse principium
remissionis omnium peccatorum, etiam se-
quentium, non quia proprie per baptismum
omnia tollantur, sed quia per baptismum fit
homo capax omnium sacramentorum et me-
diorum, quee sunt in Ecclesia contra peccata ;
et quia per fidem in baptismo susceptam im-
petrat homo remissionem aliorum peccato-
rum, proesertim venialium , vel auxilium ut
se disponat ad remissionem mortalium. Unde
idem Augustin., epist. 23 : Si parvulus, in-
quit, haptizatus, grandior factus, propria in-
ceperit habere peccata, per quw gratiam amit-
tat, non regeneratiane, sed alia curatione sa-
nari potest. Et lib. 5 de Baptismo, cap. 22,
de eodem dicit, non sanari per baptismum,
sed per veram conversionem. Fulgentius deni-
que vocat baplismum sacramentum fidei et
pcenitentiee, quia in adultis etiam pceniten-
tiam requirit, juxta illud Act. 2 : Pcenitentiam
agite, et baptizetur unusquisque vestrum.
8. Eadem veritas de distinctione baptismi et
pcenitentice ostenditur. — Secundo ostendi
potest distinctio illorum sacramentorum ex
diverso ritu ; nam unum fit per modum re-
generationis ex aqua, aliud per modum judi-
cii. Unde alia est materia et forma utriusque
sacramenti ; nam ablutio, cum verbis signifi-
cantibus illam, ejusque effectum, est maleria
et forma baptismi ; hujus vero sacramenti est
accusatio et sententise prolatio. Ex quo etiam
sumi possunt plures congruentiee, ob quas
hoc sacramentum ita distinctum institutum
est. Primo quidem ob magnam fidelium uti-
litatem ; nam per hunc modum remedii obti-
nere possunt et consilium, et curationem, et
satisfactionem, simul cum peccatorum remis-
sione. Pertinuit etiam ad perfectionem et ma-
jestatem reipublicae Christianae, ut in ea esset
tribunal in quo animarum causse judica-
rentur, et divinee injuriee vindicarentur. Est-
que magna Gdelium consolatio , et eorum
spes augetur, dum divinum judicium in hu-
manum quodammodo commutatur, gerente
homine in illo vicem Dei. Et multo facilior
redditur via ad plenam et perfectam peccato-
rum expiationem, et vitandas non solum in-
ferni, sed etiam purgatorii pcenas. Unde est
illud Gregorii Nazianz., Orat. 40 : Nec confi-
teri peccatum grave ducas ; nam per hujus sce-
culi pudorem , futuri sceculi pudorem et igno-
miniam fugies.
Sacramentum hoc secundum essentialem ritwn
fuisse a Christo institutum. AssertioZ.
9. Tertio dicendum est, sacramentum hoc
in particulari, et secundum propriam ratio-
nem , seu essentialem ritum fuisse a Christo
364
DISPUTAT. XVII. SEGT. II.
Domino institutum. Non enim defuerunt Ca-
tholici, qui cirea hoc erraverint. NamGlossa,
in dict. principio de Poenit. , d. 5, dixit esse
institutum ab Ecclesia, vel a Jacobo in sua
Canonica, cap. 5, quam nonnulli Canonistae
seculi sunt, ut ibi Navarrus refert. Tribuitur-
que etiam Erasmo in libro de modo confiten-
di, et in Colloquiis puerorum, ut videre licet
in Petro Soto, lect. 5 de Confessione. Item tri-
buiturB. Rhenano, in Scholiis adTertull.jP.
item Bonav., d. 17, 2 p., art. 1, q. 3, dicit,
absolutionem fuisse a Christo institutam, con-
fessionem ab Apostolis, significans, Christum
solum in communi reliquisse potestatem re-
mittendi peccata, commisisse autem Aposto-
lis, ut modum definirent, et ipsos instituisse
modum confessionis. Idem sentit Alexander
Alens., 4 p., q. 4 7, alias 76, memb. 3, art. 2.
Et sumpserunt ex Hug. Victor., 1. 2 de Sacra-
mentis, p. 14, c. 1. Possenttamen exponi de
institutione quoad praeceptum, non vero quo-
ad significationem et efficaciam sacramenta-
lem. Nec multum ab hac sententia discrepat
Jansen., in Concordia, cap.47, dicens, Apos-
tolos ex Spiritus Sancti inspiratione intel-
lexisse hanc fuisse Christi intentionem, eam-
que Ecclesiae tradidisse. Quod tamen pio
et sano modo exponi posset. Nihilominus,
simpliciter loquendo, conclusio posita de fide
est, defioita inConcilioTridentino, tum in ge-
nere, sess. 7, tum in specie, sess. 14. Et pro-
bata est a nobis late in tomo 3 hujus 3 p., in
omnibus sacramentis. Nam illa instituere Lan-
quam signa efficacia gratiae , pertinet ad po-
testatem excellentise, quam Christus Aposto-
lis non communicavit; neque hic sunt aiiquae
rationes speciales.
10. Quo tempore et loco Christus hoc sacra-
mentum instituerit. Opinio Armacani rejicitur.
— Qua±ri vero potest, quo tempore viLae suae
vel quo loco Evangelii Christus Dominus hoc
sacramentuminstituerit. Armacanus, 1. 11 de
Qusestionibus Armenorum, c. 14 et 15, dixit,
Christum instituisse hbc sacramentum Matth.
10 et Luc. 6,quando Apostolos misitad prae-
dicandum, quia cx tunc Apostolicam dignita-
lemillis contulit, ad quam pertinet potestas,
quam in hoc sacramento exercuerunt. Est
tamen falsa et improbabilis sententia, quia
in illis locis nullum est verbum ex quo lalis
institutio colligatur. Deinde, quia potestas in
corpus mysticum non datur ante potestatem
in corpus Christi verum ; tunc autem Apos-
toli non habebant potestatem consecrandi
corpus Christi. Item quia Christus postea cle-
dit polestatem remittendi peecata, tanqnam
novam. Denique falsum est tunc fuisse disci-
pulos crealos Apostolos ; quia non sunt missi
in universum mundum ; sed potius illis dic-
tum est : In viam gentium ne abieritis.
1 1 . Aliorum opinio. — Alii dixerunt, hoc
sacramentum fuisse institutum in nocte cce-
nae. Quod significat Cyprianus, de Ablulione
pedum. Et fortasse tunc Christus instruxit
Apostolos de statu Ecclesiae futurre, et conse-
quenter de hoc sacramento , ut postea insti-
tuendo et tradendo. Quod vero ex tunc ita il-
lud instituerit, ut significationem et effica-
ciam gratiee habere tunc cceperit, probabile
non est; quia ante datam potestatem remit-
tendi peccata , non potuit sacramentum hoc
talem efficaciam habere, et consequenter nec
practicam significationem. Unde D. Thomas
supra, q. 84, art. 6, quasi per partes sentit
factam esse hanc institutionem ; quem lo-
cum ibi declaravimus. Aliter vero in 4, d. 22,
q. 2, art. 3, qusestiunc. 3, eamdem distinguit
institutionem. Nam Matlh. 4 dicit esse fac-
tam quoad utilitatem; Lnc. 13, quoad neces-
sitatern; Joan. 20, quoad potestatem ; et pos-
sumus addere Jacob. 5, quoad promulgalio-
nem.
12. Vera sententia, — Simpliciter tamen di-
cendum est, hoc sacramenium fuisse institu-
tum Joan. §0. Quod jam nunc certum est ex
doctrina Concilii Tridentini, sess. 14, cap. 1.
Et declaratur breviter ex dictis, quia antea
non potuit institui, cum antea non tuerit data
potestas. Nam m illis locis, quae D. Thomas
affert, prsedicata est utilitas, vel necessitas ;
non data, vel instituta potestas. Praeterquam
quod in illis magis est sermo de pcenitentia
in commune, quam de hoc sacramento. Nec
post illud tempus dilata est institutio, cum
tunc fueritplene data potestas, ita ut exlunc
exerceri potuerit ; ergo lunc facta est insti-
tutio; quod magis ex sectione sequente con-
stabit.
SECTIO II.
Utrum hoc sacramentum sit medium necessarium
ad remissionem peccati mortalispost baptismum
commissi.
1. Necessiias sacramenti hujus duplex. —
Duobus modis potest considerari necessitas
in hoc sacramento. Primo antecedenter ad
ipsaminstitutionem,ita ut fuerit causa illius;
secundoconsequenteradipsaminstitutionem,
scilicet ut sit effectus ejus. Priori modo cer-
tum esl, illam non posse esse necessitalem
DISPUTAT. X\
simpliciter ; quia sine hoc sacramento potuis-
sent homines baptizati consequi remissionem
peccatorum, et salvari, sicut ante legem gra-
lioe fiebat. Si vero necessitatis nomen ad uti-
litatem extendatur, sic dici potest antecessisse
aliquam, et raagnam, propter quam boc sa-
cramentum institutum est; de illa vero suffi-
eienter dictum est in seclione preecedenti. Hic
crgo agimus de necessitate simpliciter, sup-
posita institutione.
2. Quorumdam opinio. — Mulli ergo beere-
tici banc necessitatem negarunt.ExCatbolicis
vero, quamvis omnes admittant boe sacra-
mentum esse necessarium ex Ecclesiastico
pr&cepto , nonnulli tamen negant esse me-
dium necessarium ex vi institutionis Christi
Domini. Quod sentiunt Hugo de S. Viet.,
Alens.,Bonav. et Jansen.^citati sect. praeced.
Alii vero Catholici Doctores dixerunt, saltem
boc non colligi ex Scriptura, Scol. in k, d. 17,
q. unica, § In ista quceslione ; Gabr., q. 1,
art. 1 ; Med., Cod. de Confessione, qusest. 2;
Caj., Joann. 20, negat hujusmodi necessita-
tem colligi ex ilio loco Joann. 20. Et boc est
fundamentum hujus sententice. Nam licet
Christus DominusEcelesise dederitpotestatem
ad remittenda peccata mediante hoc sacra-
mento, non tamen inde colligitur esse neces-
sarium ad talem effectum, sed utile. Sicut,
licet instituerit confirmationem et extremam
unctionem ad proprios fines et effectus, reli-
quit illa sacramenta ut utiiia ad tales fines et
effectus, non ut necessaria. Si autem inde
non colligitur, nullus est in Scriptura locus,
unde hoc sufficienler colligatur ; nam alia,
quse afferri solent,ut Luc. 13, cum similibus,
probant necessitatem pcenitentiee in genere,
nonvero necessitatem hujus sacramenti.
Saci amentum hoc ex Christi institutione esse
medium necessarium ad remissionem pecca-
torumpost baptismnm commissorum.
3. Quomodo Tridentinum colligatnecessiia-
tem hujm sacramenti. — Nihilominus dicen-
dutn est, sacramentum boc ex Christi Domini
institutione esse medium necessarium ad re-
missionempeccatorum obtinendam, qua? post
baptismumcommissa sunt. Hsec assertio di-
citur tradita a Sixto IV, in quaclam Exlravag.
contra Petrum de Osma, quam refert Castro,
in verb. Confessio. Insinuatur etiam in Con-
cilio Constantiensi, sess. 8et 15, ubi damnan-
tur errores JoannisWiclepb. Prrecipue tamen
definita fuit in Concilio Tridentino. sess. 14-,
can. 6, quodstatuit, confessionem jure divi-
H. SECT. II. 365
no esse ad salutem necessariam ; ideo enim
confessio necessaria est ad salutem, quia est
necessaria ad sacramentum pcenitentise, et
ad peccatorum absolutionem a sacerdote ob-
tinendam, ut ibidem cap. 5 et cin. 7 definit;
quam absolutionem ad salutem esse necessa-
riam,idem Concilium docet ; colligitque ex
verbis Christi, Joann. 20 : Accipite Spiritum
sanctum; quorum remiseritis peccata, remit-
tuntur eis. In qua collectione consistit pra>
cipua difficultas bujus materist!;, et ideo ac-
curatius explicanda est. Concilium Tridenti-
num ex eo colligit hanc necessitatem, quod
Christus e terris ascensurus ad ceelos, sacer-
dotes sui ipsius vicarios reliquit, tanquam
prcesides ct judices, ad quos omnia mortalia
crimina deferantur, in qu<z Christi fideles ce-
ciderint, quo pro potestate clavium,remissionis,
aut retentionis peccatorum sententiam pro-
nuncient. In quibus verbis heec illatio virtute
continetur: Christus constituit sacerdotes ju-
dices peccatorum mortalium ; ergo judicium
eorum, et consequenter sacramentum pceni-
tentiae, quod idem est, est medium necessa-
rium ad remissionem talium peccatorum ex
vi ejusdem institutionis.
4. Difficultas prima circa illationem. —
Secunda. — Tertia. -- Quarta. — Haec vero
consequentia nonnullas patitur difficultates.
Prima est, quia, licet Christus instituerit ju-
dicium sacerdotumtanquam utile etsufficiens
ad remissionem peccatorum, non mde fitin-
stituisse etiam ut necessarium ; nam illud
prius generalius est, et ex hac parte videtur
illatio esse ab amplo, ut inquiunt, ad non
amplum affirmalive, quse in virtute est ex
puris particularibus ; quia multa possunt esse
media utiiia, seu sufficientia ad eumdem fi-
nem, et plures causae ad eumdem effectum,
quamvis nulla earum necessaria simpliciter
sit. Secundo obstat, quia in simili forma vi-
detur eadem illatio non esse bona,quia etiam
constituit Cbristus sacerdotes judices pecca-
torum venialium ; nam etiam in sacramento
pcenitentiae de illis judicant, et ea remittunt;
et tamen non sequitur judicium eorum esse
medium necessarium ad remissionem pecca-
torum. Tertio est difficultas in probatione il-
lius consequentise, quam Concilium subjungit,
dicens : Constat enim sacerdotes judichim hoc
incognita causa exercere non poiuisse. Hasc
enim ratio optime probat confessionem esse
necessariam ad illud judicium ; non tamen
probat ipsurn judicium esse necessarium ad
remissionem pcccatorum; quod erat inferen-
366 DISPUTAT. XVII. SECT. II.
dum et probandum. Et praeterea est quarta verba illa ila intellexisse,
difficultas, quia hoc ipsum, nimirum, remis-
sionem peccatorum esse dandam a sacerdo-
tibus per modum judicii, licet a Concilio tra-
datur ex perpetuo sensu Ecclesise , non est
tamen in Evangelio expressum , quia illa
verba : Quorwn remiseritis peccata, remittun-
tur eis, etc, valde generalia sunt, et possent
aliis modisverificari; ergo quamvis admitta-
mus illam argumentationem Concilii, nihilo-
minus non inde satis probatur, necessitatem
hanc sufficienter colligi ex illis verbis Joan-
nis, cum antecedens ipsum et fundamentum
totius illationis non satis ex iljis colligatur.
Locus Joan. 20 expenditur.
5. Propter hsec dicere posset aliquis, verba
illa Joannis per se non sufficere ad hanc ve-
ritatem demonstrandam ; neque id voiuisse
Concilium docere ; sed ex illis, adjuncta de~
claratione Ecclesiee et traditione, hanc veri-
tatem haberi. Sed hoc duplicem sensum ha-
bere potest : unus est, ut traditio Ecclesiae
aliquid addat et doceat in hoc negotio, quod
illis verbis, vel expresse ac forinaliter, vel vir-
tute et per necessariam consequentiam non
contineatur, sed aliunde manaverit ex doc-
trina Apostolorum, et ex utroque compleatur
fundamentumhujus veritatis. Quale esset, si
quis diceret, ex illis verbis haberi potestatem
remittendi peccata, Apostolos autem docuisse
Ecclesiam, menlem Christi fuisse, ut illa re-
missio exerceretur per modum judicii; aut,
si quis diceret ex illis verbis haberi, sacerdo-
tes esse judices, Apostolos vero declarasse
esse unicos, ac necessarios judices. Alius
sensus est, verba quidem ipsa Christi in se
sufficienter continere hanc veritatem, Eccle-
siam autem sua traditione vel definitione
declarasse hunc esse sensum verborum
Christi ; quia ad ipsam , seu caput ejus
pertinet hujusmodi authentica declaratio, et
sensns illenon est tam clarus, quin fuerit ne-
cessaria. Priorem modum dicendi significa-
runt Scotus, Cnjetanus, et alii Scholastici su-
pra cilati^quorum opinio ante ConciliumTri-
dentinum tolerari poterat, quia nondum res
eratsatis declarata.
6. Nunc vero posterior dicendi modus cer-
tus est, qui est manifeste intentus a Concilio
Tridentino. Nam in c. i dicit, illo tam insigni
facto, et verbis tam perspicuis dedisse Chri-
stum Apostolis, et eorum legitimis successori-
bus potestatem ad reconciliandum fideles post
iaptismum lapsos; et universos Patres ait,
ulpote satis per-
spicua; non ergoaliquid eis addendo, quod in
ipsis non contineatur, sed id, quod in eis con-
tinetur, declarando. Loquitur autem Conci-
lium de reconciiiatione judiciaria, qualis fit
in hoc sacramento ; et ideo inde etiam colli-
git institutionem hujus sacramenti. Et ex hoc
principio infert in sequentibus capitibus dif-
ferentiam inter hoc sacramentum et baptis-
mum; colligit etiamparteshujus sacramenti;
ac denique, c. 5, concludit ejusdem sacra-
menti necessitatem, ut contentam in eisdem
Christi verbis, declarans hunc esse sensum il-
lorum verborum juxta Ecclesiae consensum.
Quomodo autem hoc verum habeat, et per-
suadeatur ratione, praeter Concilii auctorita-
tern, explicabitur melius respondendo ad dif-
ficultates tactas.
Quorumdamrespcnsio adprimam difficultatem
circa Concilium.
7. Vide Richardum, d. M, art. 3, q. {.
— Rejicitur. — Ad primam respondent ali-
qui, sacerdotes non fore veros judices, nisi
possent fideles compellere, ut de causis suo-
rum peccatorum coram ipsis agerent ; nam,
si liberum est reo accusari , vel non accusari
coram aliquo, ut ab eo judicetur, ille non po-
test dici verus judex, sed ad summum arbi-
trarius. Haec vero responsio non satisfacit ,
primo, quia, licet daremus totum, quod assu-
mitur, non satis inferretur hsec necessitas ex
vi solius divini juris, sed ad summum collige-
retur , esse in Ecclesia potestatem ad com-
pellendum fideles ad confessionem peccato-
rum per Apostolicum praeceptum ; quod alii
auctoresfacile admittunt. Secundo, illud^quod
assumitur_, verum non est ; nam, ut aliquis sit
verus judex, non est necesse , quod possit
alium compellere, ut coram se judicandus ap-
pareat; nunc enim multi sunt sacerdotes in
Ecclesia habentes jurisdictionem, et verum
judicium exercentes in hoc sacramento, qui
non possunt alios compellere, ut sibi confi-
teantur, sed voluntarie accedentes et se ac-
cusantes judieant. Nec tamen sunt judices ar-
bitrarii, neque habentes jurisdictionem a reis
se illis subjicientibus, sed sunt judices dele-
gati a supreroo judice, ita tamen, ut cum plu-
res sint delegati, vel ordinarii judices, libe-
rum sit pcenitentibus, ad quem voluerint ac-
cedere; propter quod aliquando vocantur ar-
bitrarii, seu voluntarii juclices. Ad hunc crgo
modum intelligi posset respectu totius potes-
tatis remittendi peccata communicatse homi-
DISPUTAT.
nibus ; nam comparatione Dei omnes sacer-
dotes, participantes illam potestatem , sunt
quasi judices delegati ab ipso, seu vicarii ip-
sius; potuit autem eis committere vices suas,
et veram jurisdictionem in favorem et utilita-
tem reorum, absque necessitate , sed relin-
quendo in arbitrio eorum, ut vel sacerdotibus
se submitterent, vel, si mallent, coram su-
premo judice immediate comparerent. Quod
ctiam satis confirmat exemplum de peccatis
venialibus, nam respectu eorum etiam sacer-
dot^es sunt judices; et tamen non possunt
compellere ad illorum confessionem.
8. Alia solntio. — Scotus a Soto reprehen-
diiur. — Alii respondent, Cbristum Dominum
ex vi illorum verborum erexisse in Ecclesia
publicum tribunal, in quo causse peccatorum
baptizatorum bominum tractarentur, et ter-
minarentur, et in eo constituisse sacerdotes
ut ordinarios judices; quando autem in ali-
qua republica bene instituta rex constituit
aliquod tribunal simile, illud est quasi uni-
cum refugium, et necessarium medium ad
lites terminandas ; sic ergo ex preedicta Chri-
sti institutione recte colligitur necessitas hu-
jus medii ad peccatorum causas tractandas,
et eorum remissionem obtinendam. Hanc res-
ponsionem insinuat Soto, d. 18, q. 1, art. \,
ubihanc consequentiam existimatevidentem :
Sacerdotes sunt judices ordinarii; ergo sunt
judices necessarii ; quia, si non essent neces-
sarii, non baberent vim coercivam ; ergo non
essent judices ordinarii. Et ideo acriter inve-
bitur in Scotum , eo quod vocaverit sacerdo-
tes judices arbitrarios ex vi verborum insti-
tutionis.
9. Soto impugnatur. — Sed ipse Soto ex
parte procedit eequivoce. non distinguens in-
ter judicem arbitrum et arbitrarium ; etrecte
probat sacerdotes non esse judices arbitra-
rios, id est, babentes jurisdictionem ex con-
ventione partium, in quo sensu non est lo-
cutus Scotus. Non tamen videtur satis pro-
basse Soto , sacerdotes esse judices necessa-
rios, vel (quod idem est) non esse arbitrarios,
ut Scotus aiebat. Primo quidem, quia non
omnes sacerdotes sunt judices ordinarii, sed
ex commissione, ut constat ex adductis disp.
prajced., sect. 3, et infra disputando de mi-
nistro latius dicetur. Reliqui vero, licet dican-
tur ordinarii judices, qu tenus sunt anima-
rum pastores ex ofticio , tamen comparati ad
Christum sunt judices delegati, juxta illud
Pauli, 2 ad Cor. 5 : Pro Christo ergo legatione
fungimur, quia solum sunt vicarii ipsius; ni-
XVII. SECT. II. 367
hil autem repugnat , ut in proximo puncto
dicebamus, aliquem esse judicem delegatum,
et non esse necessarium in preedicto sensu ;
Soto vero omnem judicem, qui non accipit a
reo potestatem, sed a principe, ordinarium
judicem vocat; nam ex eo solum probat sa-
cerdotes esse judices ordinarios, quia non a
pcenitentibus, sed a Christo potestatem acci-
piunt. Secundo, quia, licet in bono sensu de-
mus omnes sacerdotes esse judices ordina-
rios, non sequitur esse necessarios; nec illa
consecutio recte probatur ex eo quod non
haberent vim coercivam.
10. Duplex vis coerciva in judice. — Duo-
bus enim modis intelligi potest vis coerciva
in judice : primo, ut compellat reum sistere
in judicio, et causam coram se agere; et hoc
sensu non est de ratione judicis ordinarii, ut
Iiabeat vim coercivam ; nam, sicut ostensum
est hoc non esse de ratione judicis delegati,
ita ostendi potest non esse de ratione judicis
ordinarii. Quia etiam potest princeps duos
aut tres preetores tanquam ordinarios judices
in civitate constituere, et nulli eorum dare
potestatem coercendi cives ad agendas cau-
sas coram ipsis, sed hoc voluntati subditorum
relinquere. Et facilius hoc fieri posset, si
princeps sibi reservaret potestatem judicandi,
et coercendi eos , qui nollent ab inferioribus
judicibus a se institutis judicari. Ita ergo fa-
cile intelligere possumus fuisse a Christo fac-
tam hujus judicii institutionem, et fecisse sa-
cerdotes judices ordinarios pro his qui vel-
lent ab ipsis judicari, non dando potestatem
sacerdotibus , ut eos cogere possent venire
ad suum judicium, imo nec suo divino pree-
cepto eos ad hoc compellendo, sed eis libe-
rum relinquendo, ut si potius vellent a Deo
solo immediate judicari, coram eo possent
suam causam agere; vel si hoc ipsi in hac
vita negligerent, Deus ipse suo tempore ad
judicium cogeret. Atque hic modus institu-
tionis eo est facilior in hoc judicio, quod ad
favorem et commodum rei totum ordinatur;
et ideo potuit arbitrio ejus relinqui, ut eo
uteretur, si vellet.
11. Alio vero modo intelligi potest, vim
coercivam esse necessariam in judice ordina-
rio ad judicium ipsum perficieudum, post-
quam accusatio causae ad ipsum delata est.
Et hoc sensu facile admittam esse necessa-
riam aliquam vim coercivam in eo judice, ad
quem spectat justum de criminibus judicium
ferre, quia necesse est ut possit crimina pu-
nire, quod non fit sine aliqua coactione pro-
368 DI5PUTAT. XVII
portionata .pro ratione judicii. Hoc autem
modo habent sacerdotes vim coercivam, etiam
in eos pcenitentes, qui alias non tenebantur,
nec cogi poterant eis confiteri. Nam postquam
confitentur, possunt eis condignam satisfac-
tionem imponere, et ad illam implendam eos
obligare, quee est coactio huic, foro accommo-
data, quia in eo tota causa voluntarie agitur,
ideoque per voluntariam ipsiusmet rei execu-
tionem satisfactio exhibenda est. Denique
totus liic discursus confirmatur exemplo ad-
ducto de peccatis venialibus; nam sacerdotes
etiam sunt judices ordinarii talium peccato-
rum , licet non babeant vim coactivam in
pcenilentes, ut eos compellant ad confessio-
nem eorum, quia nihilominus habent potes-
tatem orclinariam (raodo supra exposito) ad
absolvendum ab ipsis, et ad puniendum illa
per impositam satisfactionem, postquam reus
illa confiteri vult.
1 2. Soti conjectura probabilis existimatur. —
His rationibus sine dubio probatur, ex illa
sola responsione Soti, seu (quod idem est) ex
preecisa potestate remittendi peccata a Chri-
sto suis ministris concessa, non colligi om-
nino evidenter, et efficaciter preedictam ne-
cessitatem ; quia rationes factoe saltem de-
monstrant, potuisse Christum instituere hoc
sacrumentum, et dare preedictam potestatem
modo deelarato, et stante illo modo insti-
tutionis potuisse dicere : Accipite Spiritum
Sanctum ; quorum remiseritis peccata, remit-
tuntur eis, sistendo in hoc membro affirma-
tivo, ut ipse Soto loquitur. Nihilominus tamen
illa seraper mihi visa est valdeprobabilis con-
jectura , et moraliter satis efficax, quando
princeps in republica constituit publicum tri-
bunal, et ordinarios judices, apud quos causee
agantur, illam esse viam ordinario jure ne-
cessariam ad lites terminandas vel punienda
delicta, nec solere ab ipso principe imme-
diate judiciura usurpari absque speciali dis-
pensatione. Sic ergo Christus instituendo hoc
tribunal, illucl constituit tanquam viam ordi-
nariam, etnecessariam ad'terminandas causas
peccatorum ; in qua quidem necessitate pos-
set ipse, si vellet, dispensare, seu ab hoc tri-
bunali et judicio aliquem eximere ; tamen,
nisi de tali dispensatione constet, illa est uni-
ca et necessaria via. Unde, sicut Christus di-
xit, Matt. ult. : Data est milii omnis potestas
in ccelo et in terra; in qua locutione (licet so-
lum affirmativa) includitur illa negativa,
quam idem Christus explicuitj Joan. 5 : Pater
nonjudicat quemquam, sed omne judicium de-
SECT. II.
dit Filio ; quia licet principalis potestas sem-
per apud Patrem maneat, statuit tamen non
per se quatenus Deus est, sed per Christum
Deum hominem hanc potestatem exercere ;
et hoc fuit Christo potestatem concedere, il-
lum scilicet facere unicum, et immedialum
ac ordinarium judicem hominum, juxta illud
Act. 17 : Statuit diem, in qno judicaturus est
orbem in cequitate in viro, in quo statuit, etc;
ita ad hunc fere modum recte intelligimus,
datam esse Apostolis potestatem, et hanc
vim et energiam habere verba illa : Accipite
Spiritum Sanctum ; quorum remiseritis pec-
cata, remittuntur eis; ac si virtute diceret :
Egojam nonjudico quemquam quoad remissio-
nem peccatorumin hac vita, sed omne judicium
vobis committo ; nam moraliter loquendo, hic
est sensus principis, quando simili modo
suas vices committit, et pra^sertim quando
lege stabili ac perpetua tale judicium insti-
tuit. Quem sensum insinuare mihi visus est
August., lib. SO Hom., in 49, dicens : Agite
poenitentiam, qualis agiturin Ecclesia; infra :
Nemo sibi dicat, occulte ago, apud Deum ago ;
infra : Ergo sine causa dictum est : Quce sot-
veritis in terra, erunt soluta et in ccelo; ergo
sine causa sunt claves datce Ecclesice Dei, frus-
tramus Evangelium Dei , frustramus verba
Christi, promitiimus quod ille negat. Quod
verbum ultimum expendendum animadverto.
Nam Augustinus nulla verba negativa Christi
retulerat, sed tantum affirmativa : Quce sol~
veritis, soluta erunt, et nihilominus ait , qui
promittit remissionem nisi per hanc potesta-
tem, promittere quod Christus negat ; ergo
intellexit, per illa verba ita Christum commi-
sisse hominihus illam potestatem, ut eo ipso
statuerit illa non uti, nisi per ipsos. Et in eo-
dem sensu dixerunt Bernardus et alii Patres,
tam esse mirabilem potentiam Petri, ut ne-
cessarium sit sententiam ejus preecedere sen-
tentiam cceli.
13. Tertia et genuina scluiio. — Ha?c vero
conjectura fiet efficax et convincens ratio, si
tertiam responsionem addamus. Dico ergo
ad difficultatem primam, procedere ex falso
fundamento, quia Concilium non colligit hoc
judicium esse mediura necessarium adremis-
sionerapeccatorum_,ex eo solum, quod sacer-
dotes instituti sint judices ; sed ex eo, quod
tales sint judices, ut ad eos pertineat remis-
sionis, aut retentionis peccatorum senten-
tiam pronunciare; haec enim fere verba Con-
cilium interposuit ; et in eis posita est vis il-
lationis, etsolutio difficultatum omnium. Quia
DBPUTAT. X\
licet sacerdotes possent remittere peccata
confitentium, etiam si usus confessionis, vel
hujus sacramenti eis non esset necessarius,
sed voluntarius, tamen retinere peccata non
possent, si coufessio non esset necessitatis,
sed voluntatis tantum. Nam sacerdos solum
potest retinere peccata non remittendo iJla ;
si autem hoc sacramentum non esset neces-
sarium medium ad remissionem peccatorum,
quantumcunque sacerdotes ea non remitte-
rent, illa non possent retinere, quia per so-
lam contritionem plene ac perfecte possenl
peccatores illorum remissionem consequi. Ut
ergo sacerdotes possint exercere illam potes-
tatem quoad utrumque actum suum, oportet,
ut fideles non solum possint, sed etiam te-
neantur uti hoc medio, tanquam necessario
ad peccatorum remissionem, Unde inhis ver-
bis secundum utramque eorum partem spec-
tatis continetur non solumheec conditionalis :
Si sacerdotes, vos a psccatis absolverint, ab-
soluti eritis ; sed etiam hasc : Si ipsi non re-
miserint peccala, remissanon eritnt, seu (quod
idem est) retenta erunt '; per quam conditiona-
lem solet in Scripturaexplicari necessitas me-
dii juxta subjectam materiam, ut patet ex illo
Luc. 14 : JSJisi pcenitentiam egeritis,peribitis.
Quod cum proportione applicatur ad modum
pcenitentiee in lege gratise institutum^ sub ver-
bisvutute «quivalentibus, ut explicatum est.
14. Propterquod, sicut pcenitentia abso-
Jute dicitur a Sanctis Patribus fuisse semper
secunda tabula post naufragium , ita et sa-
cramentalis pcenitentia in nova lege, ut Con-
cilium Tridentinum indicavit, et sumi potest
ex Hieron ., ep. 64, et ex aliis supra adductis,
disp. 1 hujus materiee, sect. 1. Denique hic
sensus horum verborum optime confirmatur
ex aliis similibus, quibus promissse sunt cla-
ves Ecclesia?, et sub ea metaphora promitti-
tur potestas claudendi et aperiendi regnum
ccelorum; quia necesse est ut regnum coelo-
rum non possitpatere peccatori sine actu hu-
jus clavis; nam illud vere dicitur sub clave
esse clausum, quod sine clave aperiri non
potest, ut iu eadem metaphora Apoc. 3 de-
claratum est. Ubi cum de Christo dictumfuis-
set : Qui habet clavem JDavid, subditur: Qui
claudit, et nemo aperit, el nemo claudit; idem
ergo est proportione servata de clave Petri.
Sic ergo in utroque actu illius clavis necessi-
tas medii continetur.
1 Vide Waldensem, 2 tom. de Sacramen-
tis, c. 138.
XXII.
11. SECT. 11.
369
Objectiones qiuedam contra resolutionem.
15. Prima. — Secunda. — Tertia. — Quar-
ta. — Sed dicet aliquis, etiam nunc non posse
sacerdotem ita retinere peccala, quin sine
ejus absolutione illa tollantur, si poenitens
contritionem habeat; ergo ex potestate reti-
nendi non colligitur necessitas medii.tftem
objicit Jansenius, inConcord., c. 147, quia
retinere, uon solum significat non remittere,
sed etiam aliquem positivum actum ligandi,
aut obligandi, ut ex vi et proprietate verbo-
rumconstat; ergo ex verbo retinendi nega-
tive explicato non potest sumi efficax argu-
mentum, quia, cum praecipue dicat actum
positivum, inde solum potest haberi, quod
sacerdos solverit, vel ligaverit, soluture? aut
ligatum manere ; cum hoc tamen stare pote-
rit, ut quamvis ipse neque solvat, neque li-
get, homo alia via solvatur, vel ligeturJRur-
sus hic etiam urget difficultas de peccafis ve-
nialibus, nam de illis potest confessor abso-
lutionem negare ea retinendo , si revera non
sit dispositus pcenitens ad eorum remissio-
nem; et nihilominus respectu illorum non
infertur necessitas medii.^ Accedit tandem,
quod sicut rernissio, ita et retentio potest in-
telligi non absoiute, sed supposita voluntaria
subjectione peccatoris. Unde solum fit, posse
sacerdotem retinere peccata, supposita con-
fessione eorum , si non judicet pcenitentem
esse dignum ; peccata vero sibi non confessa
non propterea poterit retinere; et ila non
concluditur, confessionem peccatorum esse
necessarium medium ad remissionem eo-
rum. I
16. Primce objectionis solutio. — Ad pri-
mam cbjectionem respondetur, eum, qui per
contritionem nunc consequitur remissionem
peccatorum, semper manere obnoxium huic
judicio; et ideo neque consequi talem remis-
sionem sine ordine ad illud, neque omnino
manere solutum, quia licet maneat liber a
culpa coram Deo , semper manet obligatus
sistere in hoc tribunali, ut sententiam abso-
lutionis vel retentionis peccatorum in illo au-
diat. Et in hoc sensu accipiendum est, quod
significat Adrian., q. 2 de Confess., licetpec-
Cata tunc non retineantur quoad culpain, re-
tineri quoad obligationem confitendi. Non
enim potest esse sensus, quod potestas reti-
nendi peccata, data sacerdotibus, proxime et
directe sit ad retinendam obiigationem confi-
tendi , et non potius ad retinenda ipsamet
peccata; hoc enim plane falsum est, tum quia
24
370
DISPUTAT. XVII. SECT. II.
potestas ramittendi peccata non est potestas
remittendi obligationem, sed ipsasmet culpas;
ergo idem cum proportione est de potestate
retinendi ; tum etiam quia obligatio confi-
tendi peccata non retinetur a sacerdote, sed
retinetur ab ipsomet Christo ex vi institutio-
nis ejus, et legis nondum impletse. Sensus
ergo esse debet, ex potestate retinendi pec-
cata, sacerdotibus data, optime colligi, licet
per contritionem remittantur peccata, non
tamen tolli obligationem comparendi in hoc
sacramentali judicio ; et ideo licet hoc sacra-
mentum non sit necessarium in reipsa susce-
ptum ad peccati remissionem , esse tamen
necessarium in re, vel in voto, ut statim di-
cetur.
17. Replica. — Solutio. — Dices : heecres-
ponsio supponit quod probare intendimus ,
nimirum^ per se loquendo, esse necessarium
confiteri peccata, et ideo obligationem illam
semper manere, etiam si per contritionem
remissa sint. Respondeo, nos non supponere
necessitatem, sed ex potestate remittendi et
retinendi, illam colligere, et consequenter
inferre obligationem confitendi manere, non
obstante contritione. Quia, cum illa potestas
universe et generatim data sit in omnia pec-
cata mortalia cornmissa, ut statim dicemus ,
necesse est ut circa omnia possit efficaciter
exerceri ; non posset autem exerceri ullo mo-
do circa peccata per contritionem remissa ,
nisi maneret saltem obligatio confitendi talia
peccata ; ergo ex illa potestate optime colli-
gimus illain necessitatem et obligationem, ut
ex responsione ad iilas objectiones clarius
constabit.
48. Secunda oljectio sohitur. — Ad secun-
dam ergo objectionern Jansenii dicimus pri-
mo, antiquos Patres illam retentionem per
negationem veniae explicasse, ut videre licet
in Cyrillo, Euthymio, Ruperto, et aliis , et
non posse aliter exponi, si verbum retinendi
referatur immediate ad ipsas culpas, sicut
verbum rcmittendi, ut supraevidenter proba-
tum est, quiaculpaipsa nonpotestdirecte per
actionem positivam retineri ; quanquam ju-
diciurn ipsum, quo aliquis judicatur indignus
absolutione, actus positivus sit3 quem Con-
cilium Tridentinum appellavit proferre sen-
tentiam retentionis. Hic autem actus positi-
vus non irnpedit, imo confirmat consecutio-
nem factam; nam, cum sacerdotes ex vi hu-
jus potestatis habeant jus ferendi hoc judi-
cium remittendi, vel retinendi peccata juxta
merita causse, necesse est ut pcenitentes co-
ram illis compareant. Secundo dicitur, etiam-
si demus illam retentionem fieri posse per
actum positivum , vel simul cum illo, non
propterea enervari vim illationis. Dicunt enim
aliqui, sacerdotem, dum negat absolutionem
poenitenti, posse etiam illi imponere aliquod
onus quod facere teneatur, ut absolutionem
et remissionem peccati possit obtinere, per
quod positive retinet peccatum, quia de novo
ita ligat pcenitentem, ut, nisi faciat quod si-
bi injunctum est, non possit peccati veniam
obtinere, etiam per contritionem , quia nec
contritionemhabere poterit, nisiimpleat quod
sibi est injunctum, vel saltem propositum im-
plendi habeat. Ex hoc tamen, etiam si con-
cedatur, non tollitur necessitas illationis fac-
tee, sed eodem modo infertur; quia non po-
terunt sacerdotes hoc positivo modo retinere
peccata, nisi exercendo judicialem actum in
hoc foro, ad quod necesse est, ut pnecedat
accusatio, quoe per confessionem fit. An vero
ille modus retentionis verus sit, infra in ma-
teria de satisfactione dicam ; in preesenti vero
non censeo esse necessarium, ut jam osten-
dam.
19. Tertia enodatio.— Non exliaurit diffi-
cultatem. — Vera responsio. — Ad tertiam
objectionem responderi posset, aliter posse
sacerdotem retinere peccata mortalia , quam
venialia, nam illa potest etnegative , et posi-
tive modo explicato ; heec autem tantum ne-
gative, quianon potest obligare poenitentem,
ut aliquid faciat in remedium eorum , et ideo
non potest iila positive retinere. Sed diffe-
rentiahsec necnecessariaest, necdifficultatem
solvit. Probatur, quia ex sola potestate reti- /
nendi negative peccata mortalia, optime in-
fertur necessitas illaconfitendi, ut declaratum
est ; ergo illud sufficiet in peccatis veniali-
bus, vel alia ratio quserenda est. ltem, quia,
si sensus sit, possc saeerdotem, cum negat
pcenitenli absolutionem peccati mortalis, im-
ponere iili speciale prseceptum positivum ex
sua vohmtate profectum, sine cujus observa-
tione non possit consequi remissionem talis
peccati , id profecto durum est, quia nullo
testimonio authentico probari potest, neque
etiam ex principiis revelatis efficaeiter infer-
ri, ut infra suo loco dicam. Si autem sit sen-
sus, posse sacerdotem, ut pastorem, et judi-
cem in iilo foro, aperire pcenitenti obligatio-
nem, quam ex se seu ex modo conscientise
sua3 habet ad aliquid faciendum, ut possit
a peccatis absolvi , hoc quidem verissimum
est ; tamen per hoc sacerdos non addit vin-
DISPUTAT. XVII. SECT. II
culum positivum, sed declarat solum, quod
ipse poenitens ex se habet ; quod quidem
etiam potest facere sacerdos circa veniale
peccatum, juxta materise capacitatem ; ergo
quoadhoc nulla est differentiaiSed discrimen
erit, quod, quando sacerdos retinet peccatum
niortale, efficaciter, ut sic dicam , retinet ,
non solum quia, si clavis non erret, culpa
vere manet ; sed etiam quia, licet fortasse
erret, semper manet obligatio procurandi
absolutionem in illo foro ; quando vero sa-
cerdos negat absolutionem peccati venialis,
solum retinet illud secundum quid, scilicet,
quoad hoc, ut sacramentaliter non remitta-
tur; non vero ita retinet, ut maneat necessa-
rio subjiciendum illi foro. Unde vero heec
differentia colligatur, et quo modo ad verba
Christi convenienter aptetur, paulo post dice-
tur melius, respondendo ad secundam diffi-
cultatem positam circa Concilium Tridenti-
num.
20. Quarta objectio solvitur.— Ad quartam
objectionem respondetur in primis, esse con-
tra vim verborum Ghristi, quia non dixit :
Accipite potestatem remittendi et retinendi
peccata, quce ipsi peccatores voluerint ; sed
simpliciter, remittendi et retinendi peccata ;
ergo addendo illam limitationem, derogatur
verbis Christi, et potestati ministrorum ejus,
quorum judicio et arbitrio res commissa est,
non liberee voluntati peccantium. Deinde, si
ante factam voluntariam confessionem pos-
sunt peccatores nolle judicari a sacerdotibus
de remissione vel retentione peccatorum,
licet post factam confessionem sacerdos ne-
garet absolutionem, possent non amplius illa
peccata confiteri, neque eorum absolutionem
sacramentalem procurare , sed per solam
contritionem eorum veniam consequi ; quia
confessio semel facta non addidit eis obliga-
tionem, nec sacerdos posset illam addere,
quia jam est functus officio suo negando ab-
solutionem. Sicut potuissent etiam quid si-
mile facere in peccatis venialibus. Igitur, ut
potestas illa retinendi peccata efficax sit, non
solum ad retinendum respectu prioris abso-
lutionis, sed etiamadretinendum simpliciter,
necesse est ut cadat simpliciter et absolute
in ipsa peccata, et quod ex illa oiiatur vel
colligatur obligatio confitendi et subjiciendi
peccata huic potestati,nonvero quod tantum
sit quasi sub conditione, si pcenitentes volue-
rint sua peccata confiteri.
21 . Cur hcec necessitas magis ex potestate
retinendi quam remittendi peccata colliga-
371
tur. — Atque hinc intelligitur, cur hcec ne-
cessitas magis ex actu retinendi quam re-
mittendi pcccata colligatur, cum tamen sit
una et eadem potestas, quee primario ordi-
natur ad remissionem, ex consequenti verc
et quasi per accidens retinet ea, quse remis-
sione digna non sunt. Ratio enim est, quia,
si esset potestas remittendi sine potestate re-
tinendi, posset esse tantum infavorem rei, et
ideo per se sola non satis ostenderet neces-
sitatem ; potestas vero retinendi declarat,
hunc non tantum esse favorem rei, sed etiam
ipsius causse seu justitiae divinee, ut sic di-
cam , ratione cujus datur jus sacerdolibus
absolutum, etindependensavoluntate ipsius-
met rei, ut possint et debeant cognoscere,
et justum judicium ferre in fali causa. Unde
etiam potestas remittendi prseeise sumpta
posset esse utilis pcenitentibus, etiam si usus
ejus non esset necessarius, sed voluntarius ;
potestas autem retinendi frustra esset, si pce-
nitenti non esset necessariasubjectio, sedvo-
luntaria, ut discursus supra factus ostendit.
Et ratio a priori esse videtur, quia potestas
retinendi, ut sic, est suo modo coactiva, et
ideo requirit aliquam necessitatem ex parte
rei, cumque in hoc foro non habeat locum
coactio per externam violentiam, oportet ut
saltem sit per obligationem preecepti. Quse
ratio locum habet, sive actum retinendi ne-
gative explicemus, sive etiam positive, qua-
tenus etiam heec potestas est data ad casti-
ganda et vindicanda delicta, juxta doctrinam
Concilii Tridentini, sess. 14, cap.8, et can. 15,
quia sub hac ratione etiam est [coaetiva po-
testas ; et ideo non datur tantum ad vindi-
canda ea peccata, quse reus accusare voluerit,
alias valde inefficax esset ad eum finem ; sed
absolute datur ad injurias Dei vindicandas.
Ex quo etiam recte colligitur, hoc judiciUm
constitutum esse, ut necessarium ad pecca-
torum veniamconsequendam.
Secunda principalis difficullas circa Conci-
Uum Tridentinum de venialilus peccatis
solvitur.
22. Cur peccata mortalia retineri possint,
non aulem venialia. — Quorumdam opinio reji-
citur. — Aliorum opinio. — Non placet. — Sta-
tim vero occurrit secunda principalis difficul-
tas de venialibus peccatis, quai tangil aliam
infra tractandam, cur venialia peccata non
sint materia necessariahujussacramenli. Illa
ergo veritate nunc supposita, respondemus,
potestatem relinendi peccata non ita exten-
372
DISPUTAT. XVII. SECT. 11.
di proprie efc-simpliciter ad peccata venialia,
sicut ad mortalia ; et ideo iu eis non proce-
dere rationem factam cum simiiiludine for-
mae, ut iu preedicta difficultate assumitur.
Quia, licet Christus constituerit sacerdotes
judices ad remittendum, non vero ad reti-
nendum simpliciter htec peccata*; Goncilium
autem, ut dixirnus, non colligit ex potes-
tate judicandi absolute, sed ex potestate
judicandi cum facuitate retinendi peccata.
Interrogabit vero statim aliquis, unde possit
hsec differentia coliigi, cum verba Gbristi sim-
plicia sint, et quoad utramque partem indis-
tincte et indetinite cadant in peccata ; ergo
vel sub utroque membro comprehenduntur
veniaiia peccata, vel sub neutro. Unde non
defecerunt, qui, ne concederentvenialia pec-
cata posse retineri a sacerdotibus, negarent
posse remitti. Est tamen omnino falsa et er-
ronea sententia ; alias peccata venialia non
essent materia sufficiens hujus sacramenti,
nec sacerdotes possent de illis, prassertim
solis, absolvere ; quod est contra universa-
lemsensum Ecelesiee, ut infra videbimus. Se-
quela vero patet, quia si ex vi institutionis
ibi factse non sunt materia, ex vi alterius
esse non possunt, quia nulla alia postea fac-
ta est ; et si in eo loco non est data potestas
circa ha?c peccata, in nullo aiio data est. Dici
ergo potest aliter, etiam ibi datam esse po-
testatem ad retinenda hsec peecata, non ta-
men simpliciter, sed postquam confessa sunt,
et in ordine ad tale judicium, quando sacer-
dosjudicat pcenitentem non esse satis dispo-
situm ad eorum remissionem. Sed, licet hoc
verum sit, ut in superioribus est tactum, non
tamen soivit prtesentem difficultatem ; nam
adhuc superest respondendum ad interroga-
tionem^ cur illud retinere, circapeccata mor-
talia iutelligat ur simpliciter, circa venialia
vero, tanlum secundum quid.
23. Vera difftrentia traditur.— Diceudum
est ergo, ratiouem differentise esse, quia hsec
potestas per se primo data est propter pec-
cata mortalia, extenditur vero ad venialia
veluli conseculione quadam, et utrisque ac-
commodatur modo iiiis proportionato, Pec-
catum enim mortale simpliciter est Dei inju-
ria, et claudit homini januam regni, ad quod
aperiendum claves datee sunt, quod maxime
ht tollendo peceatum mortale. Quia vero ve-
nialia peccata, quamvis non claudant, impe-
diuntintroitumregni, et ad tempus dici pos-
sunt claudere, quia nihil coinquinatum illuc
intrare potest, ideo clavis illa, quatenus est
potestas rcmittendi peccata, extenditur ad
peccata venialia ; nam poteslas sufficiens ad
toliendum impedimentum perpetuum et re-
mittendam injuriam simpliciter, a fortiori
sufficiet ad tollendum impedimentum tem-
porale ejusdem ordinis, et ad remittendam
injuriam secundum quid, cujus venia est lon-
ge facilior. Secus vero est de actu retinendij
qui, ut dixi, coactionem indicat, qua3 minor
esse debet circa minoresinjuriasquam circa
majores, ideoque actus retinendi non seque
extenditur ad venialia peccata, neque in hoc
habent tantam connexionemcum mortalibus,
sicut in remissione. Quod recte explicatur ex
illa ratione temporalis impedimenti, nam in-
stitutio hujus sacramenti non mutavit quoad
hoc naturam peccati venialis ; ideoque quan-
tumvis illud peccatum per hoc sacramentum
non remittatur, semper raanet impedimen-
tum temporale, quod in purgatorio poterit
auferri, et ideo respectu illius non potuit se-
cundum rerum naturam, aut congruentiam,
vel potius non debuit hoc sacramentum ut
necessarium medium relinqui , atque adeo
nec potestas retinendi eodem modo extendi
potuit ad ha?.c peccata.
24. Quocirca, quamvis Christi verba in ex-
teriori specie simplicia sint et uniformia, ta-
men, quia in ipso nomine, peccata, inclu-
dunt analogiam quamdam, ideo ex se postu-
lant, ut cum proportione debita ad ea, quaa
sub se continent, applicentur jnxta rnaterise
capacitatein. Sicut etiam hsec verba : Nisi
posnitentiam peccatorum egeritis, eorum ve-
niam non consequimini, uniformia suut ; et ta-
men duas propositiones includunt, unam af-
firmativam : Si pcenitentiam peccatorum ege-
ritis, eorum remissionem obtinebitis, quae non
minus venialia quam mortalia peccata com-
plectitur ; alia est negativa : Si non egeritis
pcenitentiam, non obtinebitis veniam, quee non
eeque comprehendit mortalia ac venialia. Nam
in mortalibus simpliciter vera est, in venia-
libus autem solum secundum quid, scilicet,
non obtinebitis ex vi talis disposiiionis, aut
nisi aliud medium adbibueritis. Sic ergo in
preesenti dicendum est ; nam, ut supra di-
ximus, pra^dicta Christi verba, quatenus ne-
cessitatem medii continent, ad similes con-
ditionales propositiones revocantur. Atque
hsec doctrina fundamentum habet in D.
Thoma, q. 84, art. 2, ad 3;et latius eam ex-
plicarunt Cano, dict. relect. de Pcenitentia,
p. 5, et Ruardus, art. 5, et alii. quos refere-
mus infra agentes de integritate.
DISPIJTAT.
Fnodatur tertia difficultas cirea Concilii
iltationem.
25. Dupliciter retinentur peccata per cla-
vium potestatem. — Tertia difficultas erat cir-
carationem Concilii, scilicet, qnia sacerdotes
non possunt judicare incognita causa. Nam
haec ratio immediate concluclit confessionem
esse necessariara, ut sacerdotes actum suse
potestatis exercere possint ; quod est verum.
Inquiritur autem quo modo inde inferatur
necessitas simpliciter confessionis. Respon-
detur vero ex dictis, optime id colligi, quia
judicium sacerdotis est simpliciter necessa-
rium ; quod probatum relinquitur a Concilio
ex alio principio, quod sacerdotes sunt judi
ces habentes potestatem simpliciter retinendi
peccata. Unde illa ratio non affertur a Conci-
lio acl conclndendam immediatenecessitatcm
totius sacramenti, sed solum ad concluden-
dum confessionem esse necessariam ad usum
illius potestatis, ac proinde etiam ad remis-
sionem peccali. Unde obiter adverto, quodli-
cet ad retinenda peccata juridico modo , et
proferendo sententiam, ut Concilium loqui-
tur, tam necessaria sit confessio, sicut ad
peccata remittenda, nihilominus, ut peccata
retineantur seu non remittantur, sufficit ne-
gatio confessionis voluntaria, seu in re et in
voto, quia est negatio medii necessarii acl re-
missionem peccati. Ex quo dicere possumus,
hanc potestatem clavium duobus modis retine-
re peccata, uno modo proxime et judicialiter,
alio modo remote et per solam negationem
remissionis, qualis est circa peccataetiam non
confessa ; et uterque modus est verus, et vir-
tute contentus in verbis Christi, maxime pro-
pter potestatem retinendi.
26. Quarta difficultas diluitur. — Ultima
difficultas facile expeditur. Nam quod Conci-
lium supponit, nimirum actum hujus potes-
tatis exercendum esseper modum judicii, in
eisdem verbis Christi sufficienter continetur.
Primo quidem, si sistamusin potestate remit-
tendi, quia certum est non communicasse
Christum Apostolis totam excellentise potesta-
tem, quam habebat ad remittenda peccata ;
et ideo non est verisimile arbitrio eorum reli-
quisse modum illius remissionis; hoc enim
erat proprium ipsius; nullus autem alius de-
terrainatus raodus assignari potest , vel ex
usu et praxi Ecclesiee, vel etiam ex ratione,
seu qui sit ita consentaneus juslitice erga
Deum, et humance fragilitati et curationi ;
recte ergo intellexit Ecclesia iilum actum sibi
XVH. SECT. II. 373
committi per modum judicii. Qu?e ratio opti-
raa est, sed aliqnid habet congruentice etcon-
jecturce ; aliqnid etiam postulat supplendum
et declarandum ex traditione Ecclesiee. Ver-
bum igitur retinendi, hic etiam mihi videtur
includere convincentem rationem. Esset enim
ineptissimura, et preeter omnem rationem,
committerc hominibus, ut suo arbitrio sine
causce examinatione, et absque prudenti et
justo judicio possent aliorum peccata remit-
tere ; ergo eo ipso quod talis potestas conce-
ditur, evident.er significatur, esse exercendam
per modum judicii, nec potest concipi, quo
alio rationabili modo fieri possit.
27. Objectio. — Sotvitur. — Dices : etiam
potestas baptizandi est potestas remittendi
peccata, quce consequenterest etiam potestas
retinendi, quia per negationem baptismi re-
tinetur peccatum, sicut per negationem abso-
lutionis. Et ideo multi Sanctiintelligunt in his
verbis Christi etiamesse contentam illara po-
testatem, ut supra retuli ; et tamen illa po-
testas non exercetur per modum judicii, ex vi
prcedictorum verborum. Respondetur , heec
verba ad litteram, et in omni rigore ac pro-
prietate non comprehendere baptismum ; et
supra dixi, Patres, qui interdum aliud sign:-
ficare videntur, pie exponendos esse, et locu •
tos esse per quamdam extensionem, vel ac-
commodationem, ad explicandam unam po-
testatera per aliam, vel ut alteram ex altera
credibilem facerent. Potestas ergo baptizandi
non est potestas ad retinenda peccata ; nec
Christus Dominus eoraodoillam contulit, sed
absolute dixit : Euntes docete omnes gentes,
baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et
Spiritus Sancti. Unde, sicut potestas prredi-
candi non est potestas retinendi tenebras in-
tidelitatis, sed illuminandi , ita cum propor-
tione dicendum est de potestate baptizandi ,
quia per se primo est ad tollendum originalc
peccatum. Et ideo actus illius potestatis nul-
la justa ratione potest negari infantibus, ut
propterea dicatur potestas retinendi peccata ;
adultis vero interdum posset negari per acci-
dens, propter defectum necessariae dispositio-
nis. Hoc vero commune est omnibus sacra-
mentis, unde non est ex speciali actu iilius
potestatis, sed ex natura rei sequitur, quia
sanctum non est dandum canibus. Multoque
minus possunt ministri baptismi ex vi illius
potestatis ligare aliquo positivo modo, qui ad
vindictam de peccato sumendam pertineat.
Eo tamen modo quo possunt negare baptis-
mum, necesseest, ut aliquam rationem judi-
374
DISPUTAT. XVII. SECT. II.
cii observent, quia non suo arbitrio, sed juxta
rationem et eequitateni judicii id facere pos-
sunt.
Testimoniis
Patrum roboratur
sita.
assertio po-
28. Ex his ergo satis constat proposita ve-
ritas, tam ex verbis Christi, qnam ex doctri-
na Concilii Tridentini ; constat etiam totaro
ratiouem hujus necessitatis positam fuisse
in voluntate Christi, quamvis multee illius
congruentise dari possint, quse in hac et prse-
cedenti disputatione tactse sunt, ct infra trac-
tando de prsecepto confessionis iterum oc-
current. Nunc ad doctrinae complementura
superest, ut Patrum consensionem et tradi-
tionem adjungamus. Clemens Romanus, in
epist. 1, admonet, ut siforte alicujus cor ma-
lum aliquod latenter irrepserit,nonerubescat
hoc confiteri ei, qui praeest, ut possit ceterni
ignis posnas effugere, et ad perpetuce vitce
prcemia pervenire. Ubi verbum illud, ut possit,
necessitatem satis indicat. Et notandum est
obiter quod ait, etiam cogitationes internas
esse de necessitate confessionis. Sic etiam
Fabianus Papa, ep. 2, post medium, dicit,
peccatores in barathrum delabi, nisi sacerdotali
auctoritate illis subventum fuerit. Lactant.,
lib. 4, c. ult., ubi signa heec ponit verse Ec-
clesise : In qua, inquit, est religio, confessio,
et pcenitenlia, quce peccata salubriter curat ;
et c. 17, prius dicit necessitatem confessionis
significatam fuisse in circumcisione, et infra
subdit : Si cor nudaverimus, id est, si pecca-
ta con/essi satis Deo fuerimus, veniam conse-
quemur, quce contumacibus, et peccata sua ce-
lantibus denegatur. Quod verbum ultimum
aperte indicat necessitatem. Idem habet Ori-
genes, hom. 2 in Psal. 37, a princ, et spe-
cialiter circa illa verba : Quoniam iniquitatem
meam ego pronuncio ; ito. enim ipse legit, et
addit : Pronunciationem vocat confessionem
peccati ; docet enim Scriptura, quoniam opor-
tet peccatnm non celare intrinsecus. Nam sicut
ii, qui habent intrinsecus occultam escam in-
digestam, si evomuerint, elevantur , ita qui
peccaverunt, si occultant et retineant intrinse-
cus peccatum, suffocantur Jiumore peccati ;
siautem ipse fiat accusator sui, dum confitetur,
omnem morbi digerit causam. Et ut explicet
se loqui de confessione homini facta, subdit :
Tantum circumspice cui debeas confiteri,proba
prius medicum, etc. Idem hom. 2 in Levit.,
inter alia, inquit: Cum non erubescit sacerdoti
Domini indicare peccatum suurn; et lib. 3 Pe-
riar., c. 1, circa med., inquit : Qui nonprius
suorum peccatorum cognoverit mala, ac pro-
prii oris confessione prodiderit, is absolvi non
poterit. Basilius etiam, in id Psal. 32 '.Miseri-
corclia Domini plena est terra, dicit, Deum
velle remittere peccatnm, si tamen contritio
et confessio adsit. Et regul. 288 ex breviori -
bus dicit : Necessario iis peccata aperiri de-
bent, qnibus credita est dispensatio. Idem in
epist. 15 ad Amphil.,c. 73, et lib. de Vera
virgin.
29. Multa etiam habetTertull., lib. de Pce-
nit., preesertim a c. 7 ; et c. 10, habet hsec
verba : Nunquid si aliquid humance notitice
subduxerimus, propterea et Deo celabimus, an
melius est damnatum latere, quam palam ab-
solvi? Sic etiam Cyprianus, lib. de Lapsis,
c. 11, circa fin : Etiam malas cogitationes,
inquit, apud Dei sacerdotes dolenter, et sim-
pliciter confitentes exomologesim conscientice
faciunt, animi sui pondus aperiunt, salutarem
medelam exquirunt, scientes scriptum esse,
Deus non irridetur. Quse ultima verba neces-
sitatem significant. In epistolis etiam Cy-
priani quamplura sunt de hac re testimonia ;
prsesertim videri potest epist. 52 et 54, et in
31, quee est Cleri Romani ad ipsum. Quibus
locis hoc notat Pamelius, et alia congerit ; et
similia fere habet Irenseus, lib. 1, c. 9, ubi
Feuardentius hoc ipsum, et alia notat. Idem
etiam indicavit Dionysius, epist. 8 ad De-
mophilum, non longe a principio, ubi refert
sacerdotem quemdam ad pedes alterius sa-
cerdotis procidisse, ut remedium peccatis
suis qusereret. Idem sentit Ambrosius, libris
de Pcenit., prassertim lib. \, c. 2. Eamdem
veritatem indicat Gregor. Nyssen., hom. 2 in
Ecclesiast. ; August., expresse lib. 50 Hom.,
in 49 et 50, et serm. 8 de Verbis Domini, et
serm. 66 de tempore, et tract. 49 in Joan.;
Anastasius Synaita, Orat. de sacra Synaxi,
inter alia : Christo Domino per sacerdotes tua
confitere peccata. Idem sumitur ex Leone
Papa, ep. 69; Chrysost., hom. 20 in Genes.,
et homil. 3 Imperfect. in Matth.; Gregorio,
hom. 16 in Ezechielem, in principio, ubi di-
cit, confessionem esse portamangustam, per
quam intratur ad regnum ; et hom. 26 in
Evang., in hunc sensum explicat dictura lo-
cum Joannis. Et alia ex eo sumi possunt, 26
Moraliurn, c. 23, alias 28; et hoc ipsum con-
firmari potest testimoniis Patrum, quos citavi
sect. prseced. et disputat. preeced. ; ita enim
semper exponunt institntionem hujus sacra-
menti, et judiciariam potestatem in hoc foro
DISPUTAT. XVII. SECT. II.
375
Ecclesise concessam. Et nonnulla peti possunt
ex Decreto Gratiani, de Pcenit., d. 1, prseser-
tim a cap. 87. Et hoc tandem indicant Patres
ilia metaphora, qua vocant pcenitentiam se-
cundam tahulam post naufragium , ut D.
Thom. supra explicuit, q. 84, art. 6. Nam,
licet intelligi possint, ut revera ssepe loquan-
tur de pcenitentise virtute , tamen suppositis
iis, quse aliis locis docent de poenitentia legis
gratise, recte etiam intelliguntur de pceni-
tentise sacramento ; unde expresse Hierony-
mus, tom. 2, epist. 64 ad Pamachium et
Oceanum : Secunda, inquit, post naufragium
tabula est culpam confiteri.
Factum Nectarii Constantinopolitani Patriar-
cJice objicitur.
30. Contra hanc verilatem est vulgaris ob-
jectio, quia in Ecclesia Constantinopolitana
Nectarius, ejus Patriarcha, prsedecessor Chry-
sostomi, abstulit usum sacramentalis confes-
sionis ; ergo signum est non esse medium ad
salutem necessarium ; fuisset enirn intolera-
bilis error, medium salutis auferre. Neque
satisfaciet, qui dixerit , errasse Nectarium,
quia et privatus Episcopus erat, et non ad-
modum eruditus in Ecclesiasticis rebus; nu-
per enim baptizatus ex preefecto urbis factus
est Patriarcha, ut refert Ruffinus , lib. 2, c.
21, et Niceph.,1. 12, c. 12. Hoc, inquam, non
satisfacit , tum quia eadem historia refert
fuisse virum sanctum, de quo credibile non
est, rem adeo gravem absque consilio sapien-
tium, et prudentum attentasse; tum etiam,
quia illum imitati sunt alii Prselati, et Eccle-
sise Orientales, et (quod amplius est) Chry-
sostomus Nectarii successor eamdem consue-
tudinem retinuit; hoc enim totum, cumfacto
Nectarii, referunt Socrates, lib. 5 Historise,
cap. 19; et Sozomenus, lib. 6, cap. 16; et
Nicephorus, lib. 12 Historise, cap. 28.
31 . Aliquorum responsio. — Non admitti-
tur. — De hac difficultate multa dicuntur a
modernis scriptoribus propter heereticos hu-
jus temporis, apud quos majus pondus habet
incerta hsec historia de facto Nectarii, quam
Scriptura et perpetua Ecclesise traditio. Res-
pondent ergo aliqui, non adhibendo fidem
huic narrationi; quia Sozomenus, ut ait Gre-
gor., lib. 6, epist. 195, multa mentitur, et
ideo Ecclesia Romana ejus historiam non re-
cepit. Socrates etiam fidem non facit in hac
causa, quia hsereticus Novatianus fuit, ideo-
que sacramentum pcenitentiae odiosum ha-
buit, ut Nicephorus testatur, lib. 6, c. 37, et
lib. 9, c. 13, et sumilur ex eodem Socrate,
lib. 6 suse Historise, cap. 19. Atque ita fere
respondet Csesar Baronius, 1 tom., an. 56,
qui de Nicephoro nihil dicit. Potuit autem de-
cipi ex aliorum narratione. Sed quanquam
fieri potuerit, ut dicti auctores minus fideli-
ter in re aliqua factum Nectarii narraverint ,
tamen negari non potest, quin aliquid ille
sustulerit ad hoc negotium spectans. Tum
quia non potuisset facile mendacium confingi
in re tam publica et manifesta, si non fuisset
in re aliqua fundamentum ; tum maxime,
quia non solnm in historiis pervulgatum est
illud factum, sed etiam ex Chrysostomo in va-
riis locis colligitur, ut ex sequente objectione
constabit. Fatemur igitur, Nectarium aliquid
spectans ad Ecclesiam, et exteriorem pceni-
tentiam sustulisse ; quid vero illud fuerit, in-
cerlum est.
32. Aliorum respoiisio. — Aliqui ergo con-
cedunt , illum sustulisse usum sacramenti
pcenitentise. Ex quibus nonnulli fatentur il-
lum errasse, ut Waldensis, tom. 2 de Sacra-
mentis, cap. 141. Soto vero et Cano, ut ex-
cusent Nectarium, aiunt, non abstulisse sim-
pliciter, sed ad breve tempus ad sedandum
scanclalum in Ecclesia subortum ex confes-
sione cujusdam nobilis matronse, quse cum
Diacono peccaverat. Adduntquesuspensionem
illam confessionis usque ad tempora Chrysos-
tomi durasse , ipsumque etiam illam tole-
rasse, quia propter idem scandalum ausus
non est morem pristinum suse Eeclesioe resti-
tuere.
33. Rejicitur. — Sed haec profecto nulla
excusatio est, quia res jure divino preecepta
et tam necessaria ad salutem, suspendi etiam
ad breve tempus, vel licite, vel valide, non
potuit, prsesertirn propter scandalum ortum
ex singulari facto unius personoe, et ex re
valde remote pertinente ad hoc sacramentum,
non ex confessione ipsa. Item, quia illud non
potest dici breve tempus, si Nectarius simpli-
citer abstulit prototo tempore vitaasuse, et in
eo statu suam Ecclesiam reliquit. Denique me-
dium illud necessarium non erat ad tollen-
dum scandalum, quod sufficienter tolli pote-
rat majorem diligentiam adhibendo circa se-
cretum confessionis ; aliunde vero erat illud
lnedium perniciosissimum Ecclesice, non so-
lum supposita necessitate juris divini, sed
etiam supposita sola institutione, et utilitate
talis sacramenti. Sicut nunc esset intolerabi-
lis error auferre etiam ad breve tempus ab
aliqua Ecclesia usum sacramenti confirmatio-
376
DISPUTAT. XVII. SECT. II.
nis, vel extremae unctionis, etiarasi demus
non esse sub prsecepto juris divini. Propter
quod, si exemplum Nectarii aliquid valet, non
solum probat illum sensisse usum confessio-
nis non esse necessarium ad salutem, sed
etiam igncrasse esse utilem ad sanctificatio-
nem animarum, et remissionem peccatorum,
quod verisimile non est , et ideo incredibile
mibi est illum abstulisse usum confessionis
sacramentalis etiam ad tempus, nisi conceda-
mus Nectarium fuisse a Novatianis deceptum;
a qua sententia non longe abest Baronius su-
pra. Non invenio tamen sufficiens fundamen-
tum, ut hanc notam illi vere imponamus ;
prcesertim cum falsum esse constet, vel Chry-
sostomum, vel alias Ecclesias Orientis talem
confessionis suspensionem, aut probasse, aut
tolerasse, ut "statim ostendemus. Item quia
Ecclesia Constantinopolitana nunquam apud
veteres de hoc errore male audivit, neque a
Summis Pontificibus de illo reprehensa est.
34. Hsec vero omnia maxime procedunt, si
in eo sensu credatur Nectarius confessionem
abslulisse, ut usum ejus prohibuerit ; nam si
quis diceret illum non prohibuisse, sed solum
statuisse, ut fideles non cogerentur ab Eccle-
sise ministris confiteri, vel ut nulli sacerdo-
tum esset hsec cura peculiariter commissa,
sed uniuscujusque conscientise reliquisse, ut
jus a Christo institutum servaret, vel illo ute-
returut vellet (si quis, inquam, hoc diceret)
quidpiam minus incredibile assereret ; inde
tamen nullum argumentum sumi posset con-
tra veritatem Catholicam supra fundatam,
quia necesse non est ut Ecclesia semper et in
omni tempore, hoc loco adhibuerit peculia-
rem determinationem huic prsecepto divino,
aut coactionem aliquam, per quam ad illius
observationem fideles compelleret. Unde ad-
dunt aliqui, Nectarium non abstulisse simpli-
citer confessionis usum, sed sohim quatenus
preemitti solet, ut necessaria dispositio ad Eu-
charistiarn, quia facilius ignorari potnittalem
dispositionem, seu praeparationem necessa-
riam esse jure divino. Quod etiam historise
citatae significant , dum aiunt, a Nectario
fuisse permissum unicuique, ut secundum
consilium conscientise suae ad divina partici-
panda posset accedere. Verumtamen hoc
etiam facile posset intelligi absque admis-
tione erroris, nimirum, Nectarium nec pro-
hibuisse dispositionem ad Eucharistiam, nec
docuisse non esse necessariam ex Christi
mandato; sed uniuscujusque conscientise, et
judicio hoc reliquisse.
35. Vera solutio. — Quorumdam opinio de
munere panitentiarii quod ahstulit Nectarius.
— Verius tamen videtur Nectarium nihil abs-
tulisse, quod ad substantialem usum hujus
sacramenti, ut sic dicam, vel ad illius obliga-
tionem pertinuerit, sed tantum velabstulisse,
vel moderatum fuisse ritum aliquem perti-
nentem ad poenitentiam publicam, quse tunc
in Ecclesia agebatur post sacramentalem con-
fessionem, ut ex eisdem historiis coliigere
licet, el ex Gregorio Nysseno, in epist. ad La-
toium , Mitylenes Episcopum , quem refert
Baronius supra, et ex Chrysostomo etiam
multa statim afferemus. Abstulit ergo Necta-
rius presbyterum pcenitentiarium, ejusque
munus prohibuit, ut expresse dicuut esedem
historiae. Qualeautemfuerit illud munus, non
satis constat ; et ideo etiamincertum est quid
Nectarius vetuerit. Dicunt ergo aliqui munus
illius presbyteri fuisse omnium sacramen-
tales confessiones prius audire, el postea in
publico Eeclesise conventu peccata narrare,
et corripere, sive publica essent, sive etiam
secreta, et pro eis pcenitentiam imponere.
Similem enim consuetudinem [aliquando cce-
ptam esse introduci in Campania, colligitur
exLeonePapa, inEp. 78, alias 80, cap. 2, ubi
graviter illam reprehendit, et merito. Repu-
gnat enim talis consuetudo divino juri, si id
fiat contra, vel sine voluntate pcenitenlium ;
nam repugnat sigillo confessionis, quod de
jure divino est, ut infra videbitur; nec mi-
nus eidem juri repugnaret obligare, vel quo-
vis modo cogere pcenitentes, ut suum con-
sensum adhoc praestent.
36. Si vero intelligatur illa consuetudo
fuisse quasi sub conditione, scilicet, narrandi
publice peccata. si pcenitentes consentirent,
non esset tam directe repugnans praedicto
juri de servando sigillo confessionis; tamen
etiam esse valde contraria fini ejus, quia non
posset lalis consuetudo non reddere difficilli-
mam confessionem, et ab illius usu homines
plurimum retardare ; nam ipsamet consue-
tudo esset virtualis quap.dam, ettacita coactio,
quia nemo auderet resistere , nec putaret
suam pcenitentiam esse admittendam, ut ve-
ram et sufficientem , nisi consentirel. Et
praaterea, talis consuetudo saepe cederet,
aut in aliorum injuriam, aut contra charita-
tem, vel propter aliorum scandalum, vel pro-
pter propriam infamiam gravem, sine ullo
fructu, vel necessitate. Unde Concilium Tri-
dentinum, sess. A, c. o, asserit, confitcri pu-
blice peccata secreta,nu]la humana lege pos-
DISPUTAT. X\
se consnlto prcecipi. Igitur nec prudenter
posset in Ecclesiasticam consuetudinem in-
troduci. Si ergo talis erat Gonstantinopoli
consuetudo, merito illam abstulit Nectarius,
cujns factum ita Ruardus, art. 3, interpreta-
tur. Sed ce.vte ad talem consuetudinem tol-
lendatn non oportuisset specialem illam oc-
casionem de scandalo illius matronee, vel
aliam similem expeetare, cum per se iniqua
esset, et omnino vitanda, ut Leo Papa citato
loco expresse docet. Unde non est verisimile
talem consuetudinem durasse semper in Ec-
clesiis Orientis, in quibus sanctissimi et doc-
tissimi Episcopi prsecesserant usque ad tem<
pora Nectarii; cum tamen liistorias citatte
referant, consuetudinem illam, quam Necta-
rius abstulit, antiquissimam fuisse.
37. Verior senteniia. — Verisimilius ergo
est tantum peccata pnblica solita fuisse in
publicum proferri, ut de eis publica poeniten-
tia ageretur, et fortasse non omnia, sed illa
tantum quoe majus scandalum generabant.
Sic enim legimus in Goncil. Carthagin. III,
cap. 32 , publicam pcenitentiam agendam
esse de publico et vulgatissimo crimine, quod
universa Ecclesia noverit. Et similia refert ex
Conc. Moguntino, Africano, et ex August.,
Burchardus, lib. 49 sui Decreti, cap. 36, 38
et 40. Sic etiam August.,in Enchir., cap. 65,
dicit, in Ecclesia agi pcenitentiam secundum
modum cujusque peccati, id est, de secrets
secretam, et de publicis publicam, ut ipse
declarat, de Vera et falsa pcenit., c. 11, el
lib. 50 Homil., in ult. Irao in epist. 108 signi-
ficat, eos tantum solitos fuisse publicam pce-
nitentiam agere, et quasi per antonomasiam
poenitentes appellari, qui post baptismum ita
peccaverant, ut prius excoinmunicari, et pos-
tea reconeiliari mererentur. Quem morem
videmus nunc aliqua ex parte in Ecclesia
retineri circa apostatas a fide, et alios simi-
les gravissimos peccatores, quamvis jam non
sit in usu per viam voluntaria? confessionis
in foro pcenitentioe ; sed per jurisdictionem
fori exterioris, seu contentiosi.
38. Hac ergo supposita consuetudine, mu-
nus illius presbyteri pcenitentiarii non vide-
tur fuisse omniurn fidelium confessiones sa-
cramentaliter audire ; vix enim credi potest
unum tantum ministrum ad hoc munus pro
tota aliqua Ecclesia aut civitate constitutum
fuisse, nec enim suo muneri satisfacere po-
tuisset. Aut ergo munus illius fuit hbellos
eorum omnium, qui publicam pcenitentiam
acturi erant, suscipere, ut ea in publicum
JI. SECT. II. 377
recitaret, ne ipsimet pcenitentes cogerentur,
quod ipsis onerosius esset, per se ipsos sua
peccata narrare ; aut certe (quod verisimile
est) prudentia; hujus presbyteri committeba-
tur, ut non omnia peccata, quse ipsi pceni-
tcntes vellent, publice narrari permiltercl,
sed ea tantum, quse sine scandalo, et cum
sedificatione aliorum dici possent, et ad cor-
rectionem ipsius poenitentis magis essent
necessaria, vel utilia ; csetera vero sub se-
creto retineret. Unde prsedictse historiee si-
gnanter aiunt , observatum fuisse , ut hic
presbyter esset prudens, et secretum obser-
vans ; et hoc ipsum indicavit Origenes, dict.
homil. 2 in Psal. 37, dicens, magno consilio
opus esse ad manifestandum peccatum pceni-
tentis in publico. Unde multi existimant hu-
jusmodi presbyterum non sine consilio Epis-
copi judicium hoc dare potuisse, aut de-
buisse. Hunc ergo pcenitentiarium Nectarius
abstulit , et consequenter etiam abrogavit
consuetudinem agendi hanc publicam pceni-
tentiam in Ecclesia, quoniam illius occasione
scandalum illud acciderat. Et quoad hoc for-
tasse multi alii Episcopi illum imitati sunt,
quamvis non defuerint qui graviter illud
tulerint etreprehenderint, ut Socrates etiam
et Nicephorus referunt, qui non dicunt re-
prehendisse illum, eo quod abstulerit usum
sacramentalis confessionis , sed nntiquam
consuetudinem honestam et utilem ad frse-
nandos peccatores. In hac enim re poterat
esse judiciorum diversitas absque errore, et
pro temporum diversitate fieri potuit, ut non
expediret consuetudo, quaa antea probaba-
tur. Quocirca, cum Socrates et Sozomenus
aiunt, unumquemqne relictum esse consilio
animi sui, etc, si non est ab aliquo eorum
malitiose additum, exponendum est, id fac-
tum esse, non ad excludendam confessio-
ncm, sed publicam illam satisfactionem, et
consultationem presbyteri pcenitentiarii, at-
que hoc modo libertati uniuscujusque relic-
tum fuisse, ut confiteretur cui vellet saccr-
doti jurisdictionem habenti, et juxta illius
proescriptum pcenitentiam ageret, atque ita
ad sacra mysteria accederet.
Objiciuntur varia testimonia Paimm.
39. Secundo objiciuntur varia Patrum tes-
timonia, prtesertim Chrysostomi, qui hom. 2
in Psal. 50, in fine, sic inquit : Peccata tua
dicito, ut deleas illa; si confunderis alicui ea
dicere, dicito ea quotidie in aniwa tua, non
dico ut confitearis conserto tuo, ut exprobret,
378 DISPUTAT. XVII. SEGT. II.
dicito Deo,qui curat ea. Similia habet, liomil. postea secuti
de Pharisseo et publicano, quse habetur tom.
l,et tom. 2, homil. 4 de Lazaro, satis post
medium, tractans illud Isaise 43 : Dicito tu
peccata tua, ut justificeris i Cave, inquit, ho~
mini dixeris, ne tibi exprobret ; et infra : Sed
ei qui Dominus est, qui tui curam gerit;neque
enim ignorat, etiamsi non dixeris. Quod ulti-
mum verbum est valde difficile, et notandum.
Et tom.5, homil. de Poenitentia et confessio-
ne, circa principium : Solus te Deus confiten-
tem videat; neque enim necesse est prcesentibus
iestibus confiteri. Sed hoc facile est; quod
sequitur valde difficile : Cogitatione fiat dt-
lictorum exquisitio, etc. Et hom. 21 in Epist.
ad Hebrseos, in parte morali, postquam multa
dixerat de confessione, subdit : Obedire te volo
Propheta? dicenti .• Revela Domino viam tuam;
ante Deum ergo tua confitere peccata, non
lingua, sed conscientitv tuw memoria. Quod
etiam ultimum verbum difficillimum est. De-
nique homil. 8 de Pcenitentia , circa finem ,
nullam videtur pati expositionem ; tractans
enim illud : Probet autem seipsum Jiomo, in-
quit : Non in commune theatrum accusationem
producit, non delictorum testes statuit , intus
in conscientia stante nemine prceter eum, qui
cuncta videt, Deum, judicium peccaiorum sta-
tuens, reforma quod deliquisti; atque sic pura
conscientia sacram attinge mensam. Similia
multa habet, homil. 5 de Incomprehensibili
Dei natura, circa finem, et homil. 21, 24, 40
et41 ad Populum. Nec videtur dissimile, quod
habet Ambrosius , Luc. 22, c. de Negatione
Petri, et repetit, serm. 46, et habetur de Poe-
nitentia, d. 1, cap. 1 et 2 : Lacrymce, inquit,
lavant delictum, quod ore pudor est confiteri;
lacrymas Petri lego , satisfactionem non lego.
Et simili modo Cassianus, collat. 20, c. 8,
postquam posuerat multa remedia ad pecca-
torum remissionem obtinendam, subdit circa
finem : Si verecundia retrahente revelare ea
coram hominibus erubescis, illi, quem latere
non possunt, confiteri ea jugi supplicatione non
desinas, et dicere : Quoniam iniquitatem meam
ego cognosco. Et alia referuntur in Decreto,
de Poenit., d. 1, a princ, usque ad c. 36.
40. Prima expositio ad Chrysostomum. —
Secunda expositio. — Ad Ghrysostomum com-
munis responsio est , iilum tantum docere vo-
luisse, non esse necessariam confessionem
publicam ; nam ideo ssepe ait : Non acl tliea-
trum voco, non testes requiro, etc. Hoc prius
siguificavit Gratianus, de Poenit., d. 5, § His
sunt moderni scriptores ; et
prsecipue videri possuntRuardus, dict. art. 5,
et Baronius, dict. anno 56. Qui consequenter
aiunt, quando Chrysost. dicit confitendum
esse soli Deo, non excludere sacerdotem,
qui non ut homo , sed ut gerens vices Dei,
confessionem audit. Plurimum vero obstant
huic expositioni nonnulla verba Chrysostomi,
quee in objectione advertimus, quibus videtur
excludere ministerium linguse, et dicere sola
cogitatione sufficienter fieri confessionem. Ad
quam objectionem videtur Gratianus his ver-
bis respondere : Neque enim est necesse , ut
qua? semel sacerdoti confessi fuerimus, denuo
confiteamur, sedlingua cordis, non carnis a^iud
judicem verum ea jugiter confiteri debemus.
Videtur enim Chrysost. in dictis locis alludere
ad antiquam consuetudinem, et ad mutatio-
nem a Nectario factam; solebant enimfideles,
ut diximus, etiam post sacramentalem confes-
sionem aliqua peccata publice confiteri, vel
certe ad presbyterum poenitentiarium acce-
dere, ut de eis eum consulerent. Hoc ergo
prsedicabat postea Chrysostomus non esse
necessarium , sed apud Deum poenitentiam
agere sufficere sola cogitatione, scilicet, post
confessionem sacramentalem rite factam. Se-
cunda vero expositio, et mihi valde probabi-
lis est, Chrysostomum, licet in illis locis trac-
tet de confessione sacramentali, et secreta,
non tamen negare absolutam necessitatem
confessionis pro eo tempore, quo prseceptum
ejus obligare potest ; sed solum intendere
confessionem non esse necessariam semper
in re ipsa ad justificationem et remissionem
peccati , sed per solam interiorem conversio-
nem posse statim hominem justificari. Hujus
autem rei signum esse potest, quia in multis
ex dictis locis tractat Chrysostomus de quoti-
diano examine conscientise, et hortatur fide-
les, ut statim exeant ab statu peccati, ad
quod ait non esse necessarium statim confi-
teri. Cui expositioni consonat canon. 33 Con-
cilii Cabilonens. II, qui sichabet : Quidam so-
lummodo Deo confiteri debere dicunt peccata,
quidam vero sacerdotihis confitenda esse per-
censent; quod utrumque non sine magno fructu
intra sanctam fit Ecclesiam, ita duntaxat , et
ut Deo, qui remissor est peccatorum , confiiea-
mur peccata nostra, et secundum institutionem
Apostoli confiteamur alterutrum peccata nostra.
Id est, ita confiteamur Deo, ut non excluda-
mus confessionem sacerdotis suo tempore fa-
ciendam, juxta ea quse sectione sequente de-
anctoritatibus , post cap, Quis aliquando. Et clarabimus. Denique , Chrysostomum in hac
DISPUTAT. XVII. SECT. III.
379
parte recte sensisse, ideoque altero ex his
modis exponendum esse, constat ex variis
ejus locis supra citatis, disput. prseced., cum
de potestate remittendi peccata ageremus, in
quibus claves Ecclesise optime declarat. Idem
sumiturexhom. 20et30 ejusdeminGenesim,
et ex hom. 10 et 33 in Matth.
41. Amlrosius explicatur. — Explicatur
Cassianus. — Ad Ambrosium facilis est res-
ponsio, quamvis Glossa in c. 1 et 2 de Poenit,
d. 1, male illa verba interpretelur, et alii
multa de illis dicant , ut videre licet in Na-
varro ibidem, et Cano supra. Nam in prio-
ribns verbis non ait Ambrosius , si quis
pudorem habeat confitendi delictum , la-
crymas posse sufficere ad lavandum illud ;
sed sensus potius est lacrymas lavare delic-
tum , quod cum pudore confitendum est.
In verbis autem posterioribus , cum ait
Ambrosius : Satisfactionem non lego, non lo-
quitur de propria satisfactione pro peccato ;
nam satis legitur satisfactio Petri cum legitur
flevisse amare. Satisfactionem ergo vocavit
excusationem peccati, qusede Petro non legi-
tur. Unde, quod defendi, inquit, non potest,
fleri potest ; recte flevit, et tacuit, quia quod
fleri solet , non solet excusari. Unde potius
sensit , propter pudorem neminem debere
hoc raodo excusari a confessione peccati; et
ideo subdit : Lacrymce verecundice consulunt,
etsaluti, non erubescunt in petendo , etc. Ad
Cassianum cum aliis applicandae sunl respon-
siones ad Chrysostomum datee. Nam Cassia-
nus aperte loqui videtur de confessione pu-
blica. In aliis vero locis saepe dicunt Patres
internam confessionem sufficere, scilicet ad
justificationem ; non excludunt tamen con-
fessionem suo tempore faciendam, ut statim
amplius declarabimus.
SECTIO III.
Vtrum hoc sacramentum in re susceptum sit ne-
cessarium medium ad remissionem peccati, vel
stifficiat in voto, et quomodo.
1. Ratio dulitandi. — Quorumdam opinio.
— Haec est tertia difficultas circa resolutio-
nem prsecedentis sectionis ; nam sine medio
necessario non potest finis comparari ; remis-
sio autem peccati seepius comparari potest
sine hoc sacramento , ut paulo antea cum
Chrysostomo dicebamus , ut docet expresse
Concilium Tridentinum, sess. 14, cap. 4 ;
quomodo ergo sacramentum hoc est medium
necessarium ad hunc effectum ? Propter hoc
dixerunt aliqui in peccato mortali duo esse,
scilicet maculam culpse , et reatum pcense
seternse ; et quantum ad primum, posse re-
mitti peccatum ante confessionern , quia po-
test contritio charitate formari , ut Tridenli-
num dixit ; charitas autem excludit maculam
peccati. Quantum ad secundum autem ne-
gant peccatum dimitti ante sacramentalem
confessionem peccati, propter difficultatem
tactam. Quo fit , ut ex horum sententia sa-
cramentum hoc non sit medium necessarium
ad remissionem peccati quoad culpam, sed
solum quoad seternam pcenam.
2. Hsec sententia sumitur ex Richardo , et
Hugone de S. Victor., et Medina, citatis dis-
putatione preecedenti, sect. 2. Tamen ex ibi-
dem dictis sufficienter impugnantur , tum
quia, sicut ibi ostensum est, potestatem cla-
vium non solum respicere pcenam, sed etiam
culpam,ut talis est, ita est certum, sacramen-
tum hoc non solum esse medium necessarium
ad remissionem pcenae , sed etiam ad remis-
sionem culpse, quia hsec necessitas in iila po-
testate fundatur, ut dictum est. Etideo Conci-
lium Tridentinum de peccatis quoad culpam
loquitur, cum de illa potestate, et de necessi-
tate hujus sacramenti sermonem habet. Tum
etiam, quia ostensum est remissionem pcenae
eeternse non separari a remissione culpae
mortalis, et e contrario ; ergo repugnat hoc
sacramentum esse necessarium ad remissio-
nem pcenee Qeternse, et ad remissionem cul-
pse non. Et declaratur manifeste; ponamus
enim, eum, qui sine hoc sacramento justifica-
tus est, paulo post mori sine nova culpa : an
ergo ille consequetur regnum ccelorum, nec-
ne? hoc posterius dici non potest, alias homo
in gratia constitutus, et in ea mortuus, non
salvaretur; quod dicere erroneum est. Ergo
consequetur homo seternam salutem sine reali
susceptione hujus sacramenti ; ergo remitti-
tur illi pcena aiterna ; ergo non magis est me-
dium necessarium hoc sacramentum ad re-
missionem culpse , quam poense seternse.
3. Sacramentum hoc in voto sufflcere. —
Vera resolutio. — Modus loquendi Medince im-
probatur. — Vera ergo responsio est, sacra-
mentum hoc in re ita sumptum non esse
semper medium necessarium ad justificatio-
nem vel remissionem peccati, sed sufficere
in re vel in voto. Quee est certa conclusio , et
communis Theologorum cum Magistro, d. M,
et D. Thom. ibi, et supra, q. 86, art. 2. Ubi de
hac re dictum est. Idem D. Thomas, 4 contra
Gent., c 72; Gabriel, d. 14, q. 2, art. 2, et
380
d. 16, q. 1, art. 3. Et nunc est defmita in
Tridentino, sess. 6, c. 14, et sess. 14, cap. 4 ;
ct de illa videri potest Leo Papa, ep. 91 ad
Theodorum, cap. 3. Ratio vero est, quia verae
conversioni in Deum per contritionem pro-
missa est remissio peccati, et cum sacramen-
tum non possit statim adhiberi, propositum
ejus sufficit, quia apud Deum voluntas pro
facto reputatur. Nec mihi placet modus lo-
quendiMedinse, tract. 2 de Confessione, q. 4 de
confessione necessitatis , qui dicit ita remitti
peccatum per coufessionem in voto tantum ,
ut possit homo dici aliquo modo manere in
peccatis, quandiu non absolvitur. Quod ideo
videtur dicere , quia probabilem existimat
opinionem jam improbatam. Cum ergo per
contritionem cum voto sacramenti perfecte
lollatur culpa, et reatus pcenae eeternee, et so-
lum manere possint reliquise peccati, et rea-
tus poenee temporalis, quae non habent ratio-
nem culpse, nullo modo dici potest, hominem
sic justificatum manere aliquo modo in pec-
catis, magis quam illum qui justificatus esl
per confessionem, in quo etiam possunt ma-
nere reliquiae peccati , et reatus pcenee tem-
poralis.
Quid sit peccaium remitti per sacramentum in
roto.
4. Quorumdam opinio rejicitur. — Duo vero
explicanda supersunt. Primum est, quid sit
peccata remitti per hoc sacramentum in vo-
to. Secundum est , quale debeat esse hoc vo-
tum. Circa primum dicunt aliqui, peccatum
remitti in voto sacramenti pcenitentiee, esse
remitti sub conditione suscipiendi sacramen-
tum. Sed heec locutio vitanda est, et quando
in aliquo Catholico auctore invenitur, pie ex-
plicanda. Nam quando peccatum remitlitur
per contritionem, vere et absolute remittitur,
quia slatim justificatur homo vere ac pro-
prie; in homine autcm juslificato nihil dam-
nationis manet, teste Paulo ; ergo in homine
sic contrito peccatum non mauet; ergo abso-
lute remittitur. Nam si solum esset remissio
sub conditione, non haberet effectum, donec
impleretur conditio, quia eonditionalis nihil
ponit in esse, donec conditio impleatur. Unde
scqueretur ulterius, nullius fruclus esse con-
tritionem, quia sub ilJa conditione, etiam non
habenti contritionem promissa est remissio
peccati, si digne confiteatur. Quod si forte di-
eatur, per contritionom statim dari remissio-
nem peccatu tamen snb ea conditione, ut
postea sequatur confessio, vel saitem non vo-
DISPUTAT. XVJI. SECT. III.
luntarie omittatur, advertendum est duobus
modis hoc intelligi posse. Primo ut effectus
illius remissionis, scu duratio ejus vere pen-
deat ab illa conditione, ita ut, illa non imple-
ta, revocetur facta remissio. Et hic sensus est
omnino falsus, et, quoad cuJpam, apertam re-
pugnantiam involvens ; quoad poenam vero
eeternam, vel etiam temporalem semel remis-
sam, est saltem impossibilis secundum legem
ordinariam, ut in superioribus declaratum,
et ostensum est. Secundo potest clici id fieri
sub conditione, non quia fiat cum dependen-
tia ab executione talis conditiouis, sed quia
fit sub onere , seu cum obligatione implendi
talem conditionem. Et hic sensus verus est ;
tamen quia locutio est ambigua et impropria,
dicendum non est remissionem esse condi-
tionatam, sed cum obligatione postea confi-
tendi taha peccata.
5. Alia opinio. — Improhatur. — Hinc vero
colligunt alii, contritionem tollere peccatum
quatenus includit hoc sacramentum in voto,
nihil aliud esse, nisi quod propositum confi-
tendi necessarium nunc est ad remissionem
peccati, et ad contritionem habendam, eo
quod nunc datum nobis sit divinum preece-
ptum confitendi peccata morlalia, quod sem-
per obligat, etiamsi contritionem eorum ha-
buerimus. Quod si objicias, quia hoc modo
etiam remittetur peccatum per Eucharistiam
in voto, et per omnem alium actum virtutis,
qui sit in preecepto; nam etiam propositum
implendi quodcunque prseceptum est de ne-
cessitate contritionis, atque adeo necessarium
ad remissionem peccati ; responderi potest,
hanc esse differentiam inter hoc sacramentum
et Eucharistiam, vel alios actus virtutis, quod
hoc sacramentum de se est remedium pecca-
ti, et in hunc finem per se institutum; quod
non habet Eucharistia, vel alii actus. Et ideo
propositum confitendi est propositum susci-
piendi quoddam remedium talium peccato-
rum , cui per accidens est, quod circa remis-
sionem liorum peccatorum niliil operetur,
quia jam invenit factum. Sed hoc totum non
satis declarat necessitatem medii, sed pra?-
cepti tantum, respectu peccatorum , quse per
contritionem ablata sunt; nam quod hoc sa-
cramentum sit remedium peccatorum, nimis
materiale est respectu illorum, quia non in-
tenditur sub hac ratione, cum circa illa nihil
operari possit; ergo solum intenditur ut quid
pra?ceptum.
6. Aliorum sententia. — Rejieitur. — Pro-
pter quod addunt alii esse ita hoc sacramen-
DISPUTAT. XVII. SEGT. III.
381
tum remedium peccatorum, ut etiam ipsa
contritio,vel auxiliumad illam, in*virtute hu-
jus sacramenti et per votum ejus conferatur.
Quod significavit Ferrariensis, 4 contra Gen.,
c. 72. Non.potest tamen recte intehigi, quia
auxilium ad contritionem est prius ipsa con-
tritione, et consequenter, per se loquendo, est
etiam prius quam votum suscipiendi sacra-
mentum ; non ergo potest illud auxilium dari
ratione ipsius sacramenti iu re vel iu voto
suscepli. Et eadem ratione nec contritio ipsa
dari potest propter votum sacramenti, tum
quia contritio non aliter datur quam dando
auxilium ad ipsam; tum etiam, quia volum,
vel in ipsa contritione includitur, vel esse
potest quid posterius ipsa; ergo, sicut votum
ipsum non potest dari ratione sacramenti, ita
nec contritio datur ratione sacramenti in vo-
to suscepti. Denique in superiori tomo gene-
ratim ostendimus, sacramenta nihil operari
proprie et ex opere operato, iu voto vel de-
siderio tautum suscepta, donec re ipsa appli-
centur.
7. Vera sententia. — Dico ergo, peccata re-
mitti per hoc sacramentum in voto, quia hoc
sacramentum ita est nunc insLitutum, ut ejus
susceptio pertineat ad integram dispositionem
seu satisfaciionem ex parte nostra necessa-
riam ad remissiouem peccati ; nam hinc fit,
ut quamvis remittatur peccatum existente
sola contritioue, semper id liat in ordine
ad coufessionem. Ad eum modum, quo in
emptione alicujus rei ante solutum integrum
pretium, dominium et possessio rei confertur ;
quamvis tunc absolute detur, tamen idfitcum
ordine ad futuram solutioncm ; unde quando
hsec postea fit, licet non acquiratur novum,
aut majus dominium talisrei, solvitur tamen,
et prior contractus in suo ordine completur.
Sic ergo intelligendum est id, quod tracta-
mus ; datur enim per contritionem remissio
peccati in ordine ad futuram confessionem
quasi ad futuram solutionem; unde, cum pos-
tea fit ccnfessio, completur contractus prior,
quantum ex parte nostra potest, et debitum
est. Accedit preeterea, quod etiam tunc per
sacramentum completur quodammodo justi-
ficatio prior, quai minus perfecta fuerat ob
defectum sacramenti ; postea rautem perfi-
citur, et infunditur gratia per se sufficiens ad
remissioncm talium peccatorum, quse gratia
sacramentalis, per se etiam loquendo, erat
necessaria, et cum ordine etiam ad illam da-
ta fueral prior remissio. Et ideo, licet quoad
abiaiionem peccati in re nihil ei addatur, ta-
men quoad positivam formam expulsivam
peccati aliquid ei additur. Et propterea for-
tasse Alens., 4p., q. 18, memb. 2, art. 1, hoc
sacramentum dixit esse veluti formam perfi-
cientem contritionem, et effectum ejus, quo-
ad remissionem peccati, quia complet modo
explicato hunc effeclum. Et sub ea ratione
votum ejus est necessarium, non tantum ne-
cessitate prsecepti, sed etiam medii, quam-
visheec duo separabilia non sint in hoc sacra-
mento, ut diximus.
An votum hujus sacramenti debeat esse expli-
citum, an sufficiat implicitum.
8. Cani opinio. — Circa secundum, difficul-
tas est in hac conclusione, an oporteat hoc
votum sacramenti esse explicitum, vel suffi-
ciat implicitum. Cauo enim supra, dict. re-
lect., p. 5, post medium, dixit requiri expli-
citum. Quam sententiam tribuit Magistro et
D. Thomee. Sed re vera autiqui non sunt usi
tali distinctione, licet interdum dicant requiri
propositum, seu desiderium sacramenti, ut
videre est in Bonav., d. 17, art. 1, q. 4 ; Du-
rando, q. 2 ; Palud., q. 2, art. 3. Fundamen-
tum Cani esl, quia alias contritio nunc suffi-
ceret ad justificationem per se, et vi sua sine
ordine ad claves; quod est contraTrid., sess.
6; c. 14, et sess. 14, c. 4, et contra Concilium
Complutense, et definitionem SixtiIV,quseibi
refertur. Sequelam non probat. Probari vero
potest, quiasi sufficit propositum implicitum,
id solum erit propositum servandi omnia man-
data, et quia nunc unum ex iis mandatis est
praeceptum confessiouis,etiamhocin illo uni-
versali proposiio conlinebitur, sicutalia; ergo
non magis justifieabit contritio in voto hujus
sacramenti, quam in voto Eucharistise, vel
restitutionis, aut similium. Confirmatur, quia
hsereticus, vel schistnaticus non potest conse-
qui remissionem peccati, nisi explicite propo-
nat reconciliari Ecclesise , teste Augustino ,
libro de Vera et falsa religione, c. 12 ; ergo
similiter, etc.
9. Votum implicitum sufficere, vera senten-
tia. — Contraria nihilominus sententia , et
communis est, et vera, et mihi practice certa,
sufficere scilicet votum implicitum, quale in-
cluditur ex natura rei in amore Deisuper om-
nia, et proposito servandi omnia mandata ,
supposita institutione, et necessitate hujus sa-
cramenti. Hoc sentit D. Thom., d. 17, q. 3,
art. 5, q. 1 ; Richard., art. 1, q. 1, ad 4; Bo-
nav., art. 2, q. 4, iu ultimo argumento cum
solutione; Major , d. 14, q. 2; et Gabriel
382
sup.; Adrian., q. 1 de Confessione, ad 2 ; So-
to, d. 14, q. 1, art. 5, et d. 17, q. 2, art. 1, in
fine, qui refert Alens., q. 76, memb. 2, ubi
reqnirit quidem propositum, non tamem ex-
plicat quale illud futurum sit. Idem tenet Na-
varr., inSumma, c. 1, num 15. Et hoc magis
sumitur ex Trident., sess. 14, c. 4. Ubi in-
quit, nunc non esse tribuendam remissio-
nem peccati ipsi contritioni sine voto sacra-
menti, quod in illa includitur ; vera ergo con-
tritio, si talis est, includit hoc votum ; dixe-
rat autem paulo antea idem Concilium , ad
veram contritionem satis esse cum detesta-
tione propositum servandi omnia mandata.
Ratio vero est, quia nullum est fundamentum
ad requirendum hujusmodi propositum ex-
plicitum ; nec potest ostendi preeceptum de
hac re, neque ex Scriptura, neque ex tradi-
tione aliqua. Confirmatur, et explicatur hoc
modo : nam vel hoc propositum requiritur,
quia sine illo non potest haberi vera contri-
tio ; et hoc est falsum, quia etiamsi quis non
recordetur expresse confessionis, potest ha-
bere omues actus, quos supra diximus perfi-
cere contritionem, quia nulla est repugnan-
tia, et gratis diceretur, Deum non dare gra-
tiam excitantem , vel adjuvantem necessa-
riam ad illos actus, nisi habenti actualem
memoriam, et formale desiderium confessio-
nis. Vel requiritur, quia licet haberi possit
contritio sine tali voto, non tamen sufficit ad
j ustificationem ; et hoc est omnino falsum,
tum quia illi contritioni, ut dictum est, sem-
per est conjuncta gratia et charitas tanquam
ultimee dispositioni ; tum etiam quia in illa
includitur votum sacramenti, et utrumque
dixit Concilium. Et confirmatur, quia alias
pari ratione dici posset , contritionem non
sufficere sine reali susceptione sacramenti.
Vel requiritur hoc votum, ut suppleat vicem
sacramenti,veluti dando gratiam exopere ope-
rato ; et hoc est etiam omnino falsum, quia j us-
tificatio, quee solum fit per sacramentum in
voto, tantum fit ex dispositione operantis ;
neque ibi confertur nlla gratia sacramenta-
lis, ut in superioribus seepe dictum est. Alias
pari ratione dici posset, hominem justificari
ex opere operatoper attritionem cum formali
desiderio sacramenti. Confirmatur , quia in
baptismo sufficit votum implicitum, ut docet
D. Thom. sup., q. 69, art.4 ,ad 2, ubilate de
hac re ; ergo pari ratione in hoc sacramento,
qnia eadem est ratio ; et sicut potest quis ha-
bere fidem et contritionem cum ignorantia
invincibili baptismi, ita potest baptizatus ha-
DISPUTAT. XVIII. SECT. I.
bere fidem et contritionem cum oblivionein-
vincibiliconfessionis, vel etiam cum ignoran-
tia ; ergo eadem est ratio.
10. Fundamento Cani satisfit. — Ad funda-
mentum Gani negatur sequela ; et ad proba-
tionem jam supra explicatum est, non tri-
buieffectum specialitervoto sacramenti, quia
ex parte hominis requiratur ad illud votum
actus vel desiderium expressum ; sed quia
tale sacramentum non solum est preeceptum,
sicut alia, sed est per se institutum ad re-
missionem illorum peccatorum,tanquam me-
dium necessarium ad illum effectum. Unde
quando in absentia sacramenti datur talis effec-
tus per contritionem, illa dicitur habere ordi-
nem adtale sacramentum, quia supplet vicem
ejus, et quia semper illa peccata manent subji-
cienda clavibus ex vi illius voti et propositi.
Ad confirmationem vero respondetur, si sit
sermo de heeretico, non esse simile ; ille enim
non potest justificari, nisi incipiat habere
veram, et formalem fidem ; et ideo necesse
est, ut habeat voluntatem credendi, etconse-
quenter redeundi ad Ecclesiam ; si autem es-
set schismaticus non heereticus, sed retinens
veramfidem,illejustificaripossetcum dolore,
et proposito servandi omnia mandata.
DISPUTATIO XVIII.
DE ESSENTIA ET RITU HUJUS SACRAMENTI IN
COMMUNI.
Duobus modis potest definiri essentia hujus
sacramenti : primo metaphysice per suum
genus et differentiam, etdicetur esse signum
efficax gratiee remissivee peccati post baptis-
mum commissi ; quee definitio nota est ex
dictis. Alio modo agendum est de essentia
hujus sacramenti, declarando partes quasi
physicas ejus, materiam scilicet, et formam ;
quod hic generatimpreestabimus, postea spe-
ciatim.
SECTIO I.
Quamam sit materia remota kujus sacramenti.
1 . Prima opinio. — Quoniam , ut osten-
dam sectione sequente, sacramentum hoc,
sicut alia novee legis, materia constat, et for-
ma, dicendum prius hoc loco est de materia
remota, ex qua solet materia proxima con-
fici. Quidam autem ita loquuntur, ut dicant
materiam remotam esse ipsum peccatorem,
qui absolvitur, ut b. Thom., Opusc. 22, c.
4, et Gerson, in Floribus moralibus.
DISPUTAT. XVIII
2. Peccatum actuale post baptismum com-
missum esse materiam remotam hujus sacra-
menti.—Assertio prima.— Verumtamen pec-
cator potius est subjectum, de quo nunc non
agimus ; nam hoc subjectum commune est
omnibus sacramentis, et ad hoc, sicut et ad
ceetera prseter baptismum, supponi debet bap-
tizatus. Igitur dicendum estimprimis ex com-
muni sententia, peccatum actuale, post bap-
tismum commissum, esse materiam remotam
hujus sacramenti. Ita docent omnesTheologi
statim citandi, cum D. Thom., q. 84, art. 2 ;
P. Soto, lect. 2 et 3 de Pcenit.; Soto, d. 14, q.
1, art. 2 ; Medina, Cod. de Pcenit., q. 2. Di-
cuntur autem peccata materia hujus sacra-
menti, non quia sint materia ex qua, sicut
lignum estmateriastatuee, sed quia sunt mate-
ria circa quam sacramenlum hoc versatur.
Sicut causa, de qua in aliquo judicio agitur,
dicitur materia ejus ; sic enim totum nego-
tium hujus sacramentalis judicii circa heec
peccata versatur, et ad illa tollenda institutum
est. Remota vero materia dicitur respectu
essentialium partium , ex quibus proxime
conficitur hoc sacramentum. Nam contritio
sacramentalis, de peccato debet esse ; confes-
sio etiam, accusatio est peccati ; satisfactio,
ejusdem est vindicta; absolutio denique de
his peccatis est, et proxime informat debitam
confessionem.
3. Originale peccatum ad hanc materiam
non pertinere. — Neque actuale ante baptis-
mum commissum. — Unde concluditur primo,
originale peccatum ad hanc materiam non
pertinere, quia nec propter illud tohendum sa-
cramentum hoc institutum est ; neque iilud
est materia propriee accusationis, cum non sit
propria voluntate commissum. Deinde infer-
tur, neque peccata actualia commissa ante
baptismum susceptum pertinere ad hanc ma-
teriam, tum quia per se, ac totaliter remit-
tuntur per baptismum, et ideo ad ilia etiam
tollenda non est ordinatum hoc sacramentum;
tum etiam quia persona illa pro illo statu non
est de jurisdictione Ecclesiee, et ideo ejus ac-
tus non sunt subjecti clavibus. Unde talia
peccata non tantum non sunt materia neces-
saria, verum nec sufficiens, nec debet illa
quis sacramentaliterconfiteri, cum ab eis non
possit sacramentaliter absolvi. In quo etiam
Theologi conveniunt ; quamvis sine funda-
mento sentiat oppositum Angelus, verb. Con-
fessio, 2, n. 2, de quo latius Medv tract. 2 de
Confessione, inprincipio.
SECT. I.
383
Quodlibet peccatum actuale hominis baptizaii
esse suffcientem materiam Jiujus sacramen-
ti. Assertio secunda.
4. Ostenditur in mortalibus. — Secundo di-
cendum est, quodlibet peccatum actuale ho-
minis baptizati esse sufficientem materiam
hujus sacramenti, non tamen seque necessa-
riam. Declaratur, et probatur ; nam impri-
mis peccatum mortale esse materiam suffi-
cientem, etnecessariam, constat ex omnibus
dictis disputatione prsecedenti, et ex doctrina
Conc. Trident., sess. 14, quee de hoc peccato
maxime procedit. Dicitur autem tale pecca-
tum materia necessaria, rion quia sine illo
non possit confici hoc sacramentum; nam id
falsum est, ut statim dicam ; sed e converso,
quia illud tclli non potest sine hoc sacramen-
to, et quia si illud commissum sit, et nun-
quam sit confessum, per se loquendo, neces-
sarium est, ut de illo fiat confessio, alioquin
non erit validum sacramentum, ut latius in-
fra clispuiando de integritate confessionis di-
cetur. Ubi latiusconstabit doctrinam hanc ge-
neraiiter sumendam esse de omnibus pecca-
tis mortalibus postbaptismum commissis, et
nunquam confessis.
5. Quomodo in venialibus Jiabeat locum as-
sertio. — Prseterea locum habet conclusio in
peccatis venialibus ; nam illa etiam sunt ma-
teria sufficiens, ut patet ex Trident., sess. 14,
c. 5, et can. 7, et ex Leone X, in Bulla con-
tra Lutherum, in damnatione 8 art.,et exGe-
lasio Papa, tom. de Vinculo anathematis ;
item ex usu omniumfidelium; denique ex ge-
neralibus verbis Christi : Quorum remiseritis
peccata. De quo latius Vega, lib. 13 in Tri-
dent., c. 3. Propter hoc autem peccatorum
genus addidi secundam partem conclusionis,
in qua conveniunt omnes Theologi, et sumi-
tur ex eisdem locis. Nam hoc peccatum, li-
cet sit materia sufficiens, non est necessaria,
tum quia potest aliis modis auferri sine or-
dine ad hoc sacramentum, aut voto ejus ;
tum etiam, quia licet adsit tale peccatum,
potest sine illius confessione sacramentum
confici, per se, et ex certa scientia et volun-
tate. Quo fit, ut ex verbis Christi Domini seepe
citatis, illa priora : Quorum remiseritis pec-
cata , comprehendant venialia ; posteriora
vero : Et quorum retiuueritis, retenta sunt,
non eeque comprehendant, quia non ita con-
stituunt, aut faciunt illam esse materiam ne-
cessariam, sicut mortalia.
6. Quomodo in peccatis confessis.—Benedic*
384
DISPUTAT. XVIH. SECT. I.
lusXI. — Richar. el-Guillelm. rejiciuntur. —
Corollarium. — Ultimo locum habet dicta con-
clusio in peccatis confessis semel, de quibus
certa est posterior pars assertionis, quia talia
peccata non sunt materia necessaria, ut om-
nesTheologi docent, et Benedictus XI in Ex-
travag. 1 de Privilegiis, et dicetur latius dis-
putando de integritate. De priori autem par-
te, scilicet, quod hsec peccata sint materia
sufficiens, nonnulli dubitarunt , ut patet ex
Riohardo, d. 18, art. 2, q. 4, et refert Guil-
lelmus de Rubion., d. 15, q. 2, dicens , non
esse licitum de peccatis his, prsesertim solis,
confessionem facere. Nihilominustamen com-
munis, et certa sentenlia est, hsec peccataes-
se sufficientem materiam, si quis velit ea ite-
rum confiteri. Radocet Benedictus XI indicta
Extravag., dicens, esse salubrem talem con-
fessionem. Gonfirmathoc etiamCatholicorum,
et piorum omnium consuetudo. Batio vero a
priori pelenda estex institutione ; nam Chri-
stns concedens hanc potestatem, non limita-
vitillamad uuum actumremissionis; alioquin
vero est consentaneum etcongruumfmi hujus
sacramenti, ut ita fuerit institutum, tum pro-
pter utilitatem et majorem securitatem ani-
marum; tum etiam quia virtus pcenitentiae
iterum atque iterum potest exercere suos ac-
tus circa eadem peccata ; ergo et hoc sacra-
mentum ; nam juvat quodammodo illam vir-
tutem, etideo esse debuit eodem modo itera-
bile. Et hinc infertur hujusmodi peccata jam
confessa non solum conjuncta cum aliis non
confessis, sed etiam per se sola sufficere pos-
se ad eonficiendum hoc sacramentum, pro-
pter easdem rationes. Qnod bene clocuit Ca-
jet., 1. 1 Opusc, tract.5 de Confessione, q.4,
et Medina, tract. 2, q. deFructuiterandi con-
fessionem.
7. Objectio solvitur. — Sed contra primo,
quia in nullo sacramento potest forma see-
pius cadere supra eamdem materiam. Res-
pondetur : supra materiam remotam, nego ;
supra proximam, concedo. Nam ex eadem nu-
mero aqua possunt multa baptismata confici,
quia, licet aqua, qua3 est materia remota, sit
eadem, tamen ablutio, quse est materia pro-
xima, potest esse diversa. Sic ergo in propo-
sito licet peccatum sit idem, tamen confessio
et accusatio est diversa. Hinc tamen bene
concluditur, ut Medina supra notavit, supra
eamdem confessionem non posse iterari ab-
solutionem ; quod proprie fieret , quando
successive idem peccatum, eademconfessione
accusatum, bis remitterelur per absolutio-
nem; hoc enim fieri non potest, sicutnon po-
test hostia consecrata, iterum consecrari ; at
vero simul per modum unius bene potest ea-
dem confessio pluribus formis informari, si-
cut in simili constat de Eucharistia et de ba-
ptismo.
8. Instantia. — Sed urgetur, quia etiamsi
idem peccatum iterum in confessione dicatur,
non possunt verba formse vere proferri circa
tale peccatum , nec suum habere effectum ;
quia quod semel remissum est, non potest
iterum remitti ; sicut in naturalibus , quod
semel destructum est, non potest iterum des-
truij et in moralibus sententia semel prola-
ta, et executioni mandata, non potest super
eamdemcausam justeiterari. Et confirmatur;
nam alias per secundam absolutionem tolle-
retur reatus poenae temporalis ex priori con-
fessione relictus, et ita nulla esset necessitas
satisfactionis, sed iterataj confessionis ejus-
dem peccati.
9. Quorumdam solutio. — Vera solutio. —
Propter hoc dixerunt aliqui, ex hujusmodi
materia verum confici sacramentum, illud
tamen non habere effectum , quia invenit
factum quidquid facere posset. Quod saltem
de effectu remissionis pcense affirmat Scot.,
dist. \§, ad primum, et sequitur Gabr., q. i,
art. 3, dub. 2. Oppositam sententiam omnino
veram censeo, quam tenet D. Thom., d. 18 ,
q. 1, art. 3, q. 2, ad 4 ; Durand., q. 2 ; Soto,
q, 4, art. 3, in fine ; Palud., d. 19, q. 1 ; et
bene Henricus Gandav., Quodlib. 7, q. 22 et
24; Cajetan. et Medina supra. Ratio est, quia
sacramenta dant effectum infallibiliter non
poncntibus obicem (supponimus enim confi-
teri cum vera attritione, et proposito); nec
aliunde est incapax talis effectus, quia potest
in gratia crescere ; ergo, etc. Item magis tunc
urgebit argumentum, quia signiticatio for-
mse falsa esset, ac propterea non solum su-
perfluum, sed etiam illicitum esset tale su-
scipere sacramentum, quod non posset ha-
bere effectum. Denique fere idem dici pos-
set de homine contrito, cum primum confi-
tetur peccatum, quia jam est peccatum de-
structum, et gratia comparata, seu obtenta.
10. Satisfit confirmationi. — Respondetur
ergoad argumentum negando majorem, quia
hsec remissio peccati fit per gratise infusionem
etsanctificationeaianimse, quemeffectum ha-
bet semper absolutio rite data,et remoto obice
suscipientis; et ideotalis forma habethunc ve-
rum sensum : Ego tibi confero gratiam remissi-
vam peccati, quantam est ex $e, ut latius dice-
OISPUTaT. XV
raus, disput. sequeute. Ad confirmationem,
verura est per secundam absolutionem re-
raitti aliquidpoenee temporalis, sicutper prio-
rem, juxta dispositionem recipientis. Neque
est inconveniens, quod aliquando non sit ne-
cessaria satisfactio ex opere operantis, si per
alia media remittatur pcena ex opere opera-
to, vei per indulgentias suo modo, et per sa-
crificium Missee ; eo vel maxime, quod se-
cunda confessio peccati, ut est bonus actus
operantis, actus pcenalis est , et satisfacto-
rius. Nullum ergo inconveniens est, quod per
iteratam confessionem ejusdem peccati tota
poenailli debita tandem remittatur; imo hic
fortasse est unus finis talis institutionis ; ideo
enim concessum est, ut eadem peccata pos-
sent ssepius esse materia confessionis, ut per-
fectior eorum remissio comparari posset, et ut
ila inducerentur homines ad eorum pceniten-
tiam seepius agendam. Neque etiam refert .
quod prior absolutio semper maneat rata,
quia, licet posterior habeat suum effectum,
nihil derogat priori, sed unaquseque habere
potest suum effectum juxta dispositionera
suscipientis. Neque oportet servari in omui-
bus similitudinem inter hoc judicium, et ju-
dicium humanum in externo foro, in qua
proportione, seu similitudine fundatur Sco-
tus ; quia in humano judicio tantum intendi-
tur liberatio ab exteriori pcena, et expeditio
litis, juxta probationem externam ; at vero
iu hoc judicio intenditnr interior fructus ani-
mae, et sanitas ejus, queepotest crescerejuxta
dispositionem pcenitentis.
11 . Peccatum quoad culpam est materia sine
qua hoc sacramentum non fit. — Ultimo ad-
dendum est in hac dubitatione, peccatum
quoad culpam esse materiam, sine qua noii
potest confici hoc sacramentum. Hoc a for-
tiori patet ex omnibus dictis. Itaque, licet
quis dicat se habere reatum pcenee temporalis
ex confessione priori relictum, non potest sa-
cramentaliter absolvi, nisi culpam confilea-
tur; nam ad hanc remittendam est directe
data potestas, ad pcenain vero solum ut ad
quid accessorium, ut patet ex illis verbis :
Quorum remiseritis peccata, etc. , et ex sensu
et usu Ecclesiee. Item, quia illa non est accu-
satio proportionata huic judicio, quod per se
debet fieri de culpa, et juxta illius qualitatem
pcena imponi. Quia vero is, qui reatum pcenai
confitetur, implicite fatetur se peccasse, ideo
ex hac parte videri posset illa sufficiens
materia; tamen etiam hoc sensu est valde
implicita, et tantum generalis confessio, ac
xxn.
III. SJiCT. II 385
propterca per se loquendo, est insufficiens.
12. Dubitatio de culpa dubia. — Dubitari ta-
men hic solet de culpa dubia, an sit suffi-
ciens materia. Breviter tamen dico materiam
esse peccatum, quod in re sit; in re autem
non dicitur esse peccatum dubium, sed in or-
dine ad cognitionem nostram, ex qua non
variatur sacraroenti materia. Tamen , qnia
in ordine ad nos potest similis casus accide-
re, ideo dicendum esl semper adhibendara
esse maleriam certam, si fieri possit, et ad-
jungendam iu gradu suo,quia oportet, ut
sit sacramentum validum cum humana cer-
titudine, si fieri possit; et alioqui confessio
debet esse integra, ut iatius infra. Si tamen
contingat nullam haberi posse materiam cer-
tam, prudenti arbitrio confessoris relinqui-
tur, ut juxta rnateriae necessitatem, et peri-
culum, et dubiiprobabilitatem, sacramentum
conficiat, absolvendo sub eondilione saltem
concepta, ut constat ex generali doctrina de
sacramentis in communi.
SECTIO II.
An sacranientum poznitentioi essentialiter sit com-
positum aliquod, ex materia, et forma sacra-
mentali constans.
1 . Prima sententia. — Quamvis negari non
possit in hoc sacramento aliquid esse per
modum inaterice , et aliquid per modum for-
mse, ex generali doctrina sacramentorum tra-
dita in Conciho Florentino in Decreto Euge-
nii , et in Concilio Tridentino , sessione sep-
tima , et explicata superiori tomo in pro-
prio loco , nihilominus in essentia hujus
sacramenti explicanda est diversitas inter
Theologos. Prima ergo sententia est totam
essentiam hujus sacramenti positara esse in
verbis formee , quamvis preerequirat legiti-
mam confessionem, quia non potest senten-
tia ferri, causa non audita. Ita sentit Scotus,
in A, d. 14, q. 4. Unde in d. 16, q. 1, diserte
negat confessionem, et contritionem esse par-
tes hujus sacramenti. Ex quo aperle sequi-
tur, sacramentum hoc non constare materia
et forma, et ita in terminis concedit Major
ibi, queest. 2,sequens opinionem Scoti; quem
etiam sequitur Gabr. ibi, q. 2, in principio,
ubi cum Scolo definit, hoc sacramentum esse
ahsoluiionem hominis pcenitentis, etc. In qua
definitione ait significari, confessionem pec-
catorum esse ita necessariam, ut sine illa non
possit fieri hoc sacraraentum; et in hoc, in-
quit, tangitur materia hujus sacramenti, eo
23
386 DISPUTAT. XVIII. SEGT. II.
modo, quo Jiic invenitur. Et inferius videtur Thom. , hac 3 par
admitlere, confessionem saltem esse partem
hujus sacramenti. Hanc etiam opinionem se-
quitur Dionysius Cisterciens., d. 23, q. 2,
art. 1. Fundamentum esse potest primo, quia
forma est tota rei essentia. Sed hoc princi-
pium in materialibus rebus verum non est,
neque applicari potest ad sacramentum, alias
in omnibus sacramentis forma tantum esset
essentia; quod nec Scotus ipse concedit. Igi-
tur motivum Scoti fuisse videtur, quia tota
signifieatio hujus sacramentiposita est in illo
verbo absolvo ; item etiam tota efficacia, quia
solum sacerdos remittit peccata; sacramen-
tum autem essentialiter est solum id, quod
significat et efficit. Et confirmatur, quia mi-
nister hujus sacramenti est solus sacerdos, et
non pcenitens ; ergo solus ille efficit totam
essentiam hujus sacramenti ; efficit autem
sola verba, quibus absolvit; ergo in illis solis
continetur tota essentia hujus sacramenti.
2. Secunda sententia. — Secunda opinio
referri potest in contrario extremo, nimirum,
totam essentiam hujus sacramenti consistere
in materia, vel in aliqua parte ejus ; absolu-
tionem vero esse quidem necessariam ad per-
fectionem , seu complementum hujus sacra-
menti. Ita videtur sentire Soto in 4, dist. ib,
q. J, art. \ ; nam aperte negat absolutionem
esse partem hujus sacramenti ; ergo a fortiori
negat esse partem essentialem ; ex quo plane
sequitur, non esse de essentia, quia neque
est tota essentia , necparsejus. Assumptum
probat ex D. Thoma, q. 84, art. 1, ad 2, di-
cente , sacerdotem absolvendo dare comple-
mentum huic sacramento ; ergo absolutio, in-
quit, non est pars, sed complementum. Ra-
tionem adjungit, quia sacramentum hoc est
poenitentia; poenitentia autem essentialiter
non est absolutio sacerdotis^ sed actus pce-
nitentis ; ergo. Atque hinc infert, sacramen-
tum poenitentiee non esse compositum aliquod
ex confessione et absolutione, vel, ut ipse
loquitur , non supponere pro tali cornposito,
sed solum pro confessione legilima et sacra-
mentali, quia in illa sola est substantia, et
essentia hujus sacrarnenti, sicut in artificia-
libus substantia censetur posita esse in mate-
ria, non in figura, vel forma.
Sacramentum pcenitentia? constare essentialiter
ex materia et forma.
3. Nihilominus dicendum est , sacramen-
tum hoc essentialiter constare ex materia et
forma. Ita sentiunt antiqui Theoiogi , D.
q. 84, art. 2 et 3, et su-
mitur ex eodem, q. 90, fere tota, et 4 contra
Gent. , c. 62 , quibus locis Cajetan. et Ferra-
riensis. Idem sumitur ex Alens., 4 par., tota
qufest. 60; Marsilio, in 4, q. 10; Durando,
dist. 14, q. 3. Et prfecipue probatur ex Con-
cilio Florentino in Decreto Eugenii, ubi cum
prius in genere dixisset, sacramenta tribus
perfici, materia, forma, ac ministro, postea
in hoc sacramento propriam formam, et ma-
teriam designat ; et ex Concil. Trident., sess.
d4, c. 3, ubi prius declarat formam, et mate-
riam, ac materiales partes hujus sacramenti,
postea concludit : Ha?c de partibus Imjus sa-
cramenti sancta Synodus tradens, etc.
4. Cur actus pcenitentis quasi materia sa-
cramenti pcenitentia? dicantur a Conciliis. —
Nec refert, quod hsec Conciiia non vocent ac-
tus poenitentis simpliciter materiam , sed
quasi materiam ; id faciunt , nou quia , eo
modo, quo in sacramentis est materia, hsec
non sit propria materia sacramentalis , sed
quia vel tota materia sacramentalis non est
propria , sed per analogiam sic appella-
tur , vel quia hsec materia non est ex ali-
quo elemento, seu corpore sensibili, sicut
est in aliis sacramentis. Et hsec posterior ratio
est magis propria ; nam prior communis est
aliis sacramentis, cum tamen in illis non ita
loquantur Concilia, sed absolute vocent ma-
teriam. Item illa prior ratio ad formam etiam
posset applicari, et tamen Concilia non dicunt
verba sacerdotis esse quasi formam, sed sim-
pliciter esse formam. Igitur , quia materia
simpliciter dicta, etiam in rebus artificiali-
bus, solet esse aliquod sensibile corpus, ideo
aliis sacramentis, in quibus materia proxima
consistit in usu alicujus corporis sensibilis,
materia simpliciter tribuitur ; quia vero hic,
nec materia proxima, nec remota est corpus
sensibile, ideo (ad hoc solum denotandum)
addita est illa particula diminuens, quasi. In
cseteris vero omnibus hic servatur tota ratio ,
et munus materiae, aeque ac in aliis sacramen-
tis. Nam sicut ibi applicatio sensibilis ele-
menti habel imperfectam significationem, et
virtutem, donec accedat forma, cui talis ma-
teria suo modo supponitur, ita etiam in prse-
senti sacramento actus pcenitentis comparan-
tur eodem modo ad verba sacerdotis.
5. Confessio non est materia circa quam
hvjus sacramenti, sed ex qua. — Quapropter
non possunt etiam dicta Conciiia explicari
convenienter de materia circa quam versatur
absolutio sacerdotis , sed de materia ex qua
DISPUTAT. XVIII. SECT. II.
387
constat sacramentura. Primo quidem, qnia
Concilium Tridenlinum aperte declarat esse
partes , quae ad integritatem sacramenti re-
quirnntnr ; materia antem circa quam, non
est pars, sed quasi objectum ; unde illo modo
potins peccata dici possent materia circa quam
versalur absolutio ; nam sunt qua3 remittun-
tur. Deinde, praedicta Concilia ita tribuunt
huic sacramento banc quasi materiam , sicut
aliis materiam ; in aliis vero id quod est ma-
teria, non est circa quam, sed ex qua perfi-
citur sacramentum ; idem ergo est in prae-
senti. Quod etiam satis declarat ipsa distinc-
tio et assignatio materiae et formae. Nam ma-
teriaecircaquamnon correspondet forma, sed
actus, vel potentia, aut quid simile; cum ergo
bic assignetur materia, cui forma respondet,
signum est serraonem esse de rnateria, quae
suo modo informatur per formam , et ex qua
simul cum forma aliquod totum consurgit.
Sacramentum hoc ex materia el forma tanquam
ex partibus constarz. Corollarium 1 .
6. Ex bis ergo recte concluditur primo, sa-
cramentum hoc ex materia et forma tanquam
ex partibus constare. Patet primo ex dictis,
quia materia ex qua, est pars simul cum for-
ma. Sed ait Soto , in rebus artificialibus for-
mam non esse partem. Sed, ut notavi in su-
periori tomo, agens de sacramentis in genere,
non satis distinxit rationem formse et partis.
Nam, si in rebus artificialibus consideremus
compositionem pbysicam, figura revera est
pars compositi artificialis, quia statua, verbi
gratia, ita vere componitur ex ligno et figura,
sicut album ex corpore et aibedine (loquimur
enim formaliter de his compositis , et non
tantum materialiter de subjectis). Si vero in
rebus artificialibus consideremus compositio-
nem, ut sic dicam, integralem, sic figura non
est pars. Inter partes autem physicas, quse
integrant subjectum ipsius figurae, una cora-
paratur ad alteram , ut raateria ad formam ;
sic enim caput potest dici forma statuae, et
tectum, domus ; et haec forma vere dicitur
pars totius artificiati, ad ejus integritatem
concurrens. In doctrina ergo sacramento-
rum, cum de forma agimus, non priori, sed
posteriori modo loquimur. Nam priori modo
non sunt verba forma sacramenti, sed signi-
ficatio, aut virtus, per quam sacramentum
constituitur in genere signi, vel causae gra-
tiae ; hujus autem formae subjecturn est tota
illa res sensibilis, quee ad significandum im-
ponitur, vel ad agendum assurnitur; in illa
vero re sensibili, quoniam ex pluribus coa-
lescit, qucedam distinguitur ut raateria, quae-
dam vero, ut forma ; bsec ergo forma vere
est pars , ex qua totum illucl componitur. Ita
ergo se habent in hoc sacramento materia et
forma ; nam ex illis consurgit illud, quod est
integrum signum sacramentale , et integrum
gratiae instrumentum ; quod quidem de ma-
teria infraprobabimus. De forma vero certis-
simum est, quia expressiorem habet significa-
tionem, et in illa residet praecipua virtus hu-
jus sacramenti , ut Concilium Tridentinura
docuit.
7. Objectio. — Solvitnr. — Unde non so-
lum concluditur, formam esse partem , sed
esse prsecipuam partem ; quod ipsunimet ar-
gumentum Soti convincit, quia forma est quae
dat complementum huic sacramento,quantum
ad rem illam, quae ad significandum imposita
est ; non est autem complementum tanquara
aliquid extrinsecum, sed tanquam intrinsece
complens, et addens id, quod est praecipuum
in tali sensibili signo seu instrumento ; est
ergo pars ejus preecipua. Non est tamen ex-
cludenda materia a ratione partis totius sa-
cramenti, cum Concilia ita loquantur, et cum
etiam participet significationem et efficaciam
sacramenti, ut postea dicemus. Itera , quia
in arte factis, a quibus haec analogia sumpta
est, si aliqua pars integrans vocetur forma,
reliquae recipientes denominationem mate-
riae, non excluduntur a ratione partis, ut per
se notum est; ita ergo in praesenti philoso-
phandum est. Dices : ergo habet hoc sacra-
mentura quatuor partes , scilicet, tres mate-
riales, et formam, cum tamen Concilia tres
tantum partes distinguant, quas sectione se-
quenti declarabimus. Respondetur, adaequate
duas tantum esse partes , scilicet materiam,
seu quasi materiam, et formam, quas prius
clistinguunt dicta Concilia ; postea vero in
ipsa materia distinguuutur tres partes , quas
non dicunt esse omnes, vel solas partes sa-
cramenti , sed partes materiae , seu pceniten-
tiae, aut actuum pcenitentiae ; sic enim abso-
lutio non est pars pcenitentiae proprie dictae ,
licet sit pars sacramenti pcenitentiae. Kt ita
obiter responsum est ad fundamentum Soti,
quod magis consistebat in verborum aequivo-
catione, quam in re ; et testimonium D. Tho-
mae potius probat contrarium, ut declaravi.
8. Sacramentum hoc essentialiter ex mate-
ria et forma constare. — Corollarium secun -
dum. — Formam esse partem maxime essen^
388 DJSPUTAT. XV
tialem hujus sacramenti. — Secundo seqmtur
ex dictis, sacramentum hoc essentialiter con-
stare ex hac materia et forma. Non assero
essentialiter constare ex tota materia ( hoc
enim postea tractabitur), scd simpliciter ex
materia et forma ; quod non nrinus certum
est, quam superior. Primo ex generali doc-
trina sacramentorum novae legis, quse ad hoc
etiam applicatur a^lictis Conciliis. Secuudo,
ex analogia, seu mfetaphora ad res physicas,
ex quibus sumpta est; nam composita, quse
constant ex materia et forma, essentialiter ex
illis constant; ergo similiter, etc. Tertio, quia
ex dictis manifestum imprimis est, si forma
est pars, esse maxime essentialem, quia est
maxime necessaria, et quse complet ac con-
stituit rem ipsam, et quia in ea est prsecipua
siguificatio et efficacitas. Item, quia ex opi-
nione Soti sequi videlur, fmita confessione
pcenilcntis cum omnibus requisitis ex parte
ejus, ante prolationem formse sacramentum
esse cssentialiter consummatum ; quod nullo
modo clici potest, alias statim haberet suum
effectum ex opere operato. Quod si respon-
deat, informationem requiri ad essentialem
consummationem hujus sacramenti, fateatur
necesse est ipsam formam esse essentialem
partem. Denique argumentaScoti hoc saltem
convincunt. Quod vero idem sit dicendum de
materia, eadem argumenta probant (quidquid
Vega in defensionem Scoti conetur, lib. 13 in
Trident., c. 15), quia forma cssentialiter re-
spicit materiam, et e converso, et utraque re-
spicitcompositum;hocvero utramqueomnino
requirit, tanquam omnino necessariam et in-
trinsecam ad suum esse. Denique certum est
de fide, confessionem , verbi gratia, esse ita
necessariam ad hoc sacramentum, ut sine illa
confici non possit; et hoc nec Scotus, neque
aliquis Calhoiicus ncgat; imo expresse tra-
ditur a Concil. Trid., sess, 14, cap. 5. Rursus
ostensum est, hujusinodi actum pcenitentis
esse partem materialem hujus sacramenti;
quid ergo illi deest, ut vocetur pars essentia-
lis? Pneterea hoc declarari potest ex com-
muni ratione judicii, cujus essentia noncon-
sistit in sola prolatione sententiai, sed sub-
stantialiter, et essentialiter requirit accusa-
tionem; sic ergo in prsesenti. Deuique hoc
declarat D. Thomas supra ex anaiogia ad cor-
poris curationem per artem medicinae; nam
hoc sacramenlum compositum est tanquam
artificiale medicamcutum ajgritudinum spiri-
tualium; curatio autem corporis partim de-
bet esse ab intrinscco et a natura, partim ab
III. SEOT. II.
extrinseco et ab arte. Sic ergo medicamen-
tum hoc partim debuit inchoari ab intrinseco
per actus pcenitentis, partim extrinsecus con-
summari per absolutionem sacerdotis ; ex
utriusque ergo tanquam ex partibus essentia-
libus constat.
9. Sacramentum hoc supponere pro artifi-
ciali composito ex absolutione et confessione.
— Corollarium tertium. — Sacramenti pani-
tentke definitio. — Deftnitio altera. — Uitimo
concluditur ex dictis, sacramentum pceniten-
tise (dialectico more loquendo) non suppo-
nere pro absolutione sola, velpro confessione
sola, sedpro artificiali composito ex utraque.
Hoc probavi generalitcr contra Sotum agens
de sacramentis in genere, et solvi fundamen-
tum ejus, ex doctrina paulo antea data de
materia et forma rerum artificialium, quse in
hoc sacramento aique procedit , ut declara-
tum est. Quocirca, si ada^quate velimus hoc
sacramentum defmire, non per genus signi,
sed per rem ipsam sensibilem, quce substat
formalitati signi , dicendum est esse , com-
positum morale, seu artificiale constans ex ac-
tibus pcenitentis, et nerbis sacerdotis, institu-
tum ad significandam et conferendam gratiam
remissivam peccati post baptismum commissi.
Si vero rem ipsam sensibilem in partes distin-
guere velimus, et ad modum artificialium re-
rum defmitionem tradere, non dicemus tan-
tum esse absolulionem sacerdotis, ut volebat
Scotus, quia non est illa tota essentia, utosten-
sum est. Imo neque absolutionem loco gene-
ris ponemus; quia, cum genus habeat ratio-
nem materiaa, potius materialis pars loco ge-
neris ponenda erat; et ita servari solet in de-
fmitione rerum artificialium. Dicemus ergo
hoc sacramentum esse, confessionem legitime
in foro pcenitentia? factam, et absolutione ju-
dicis firmatam. Quse tota definitio satis con-
stat ex diclis.
10. Duhium Durandi expeditur. — Ex quo
etiam obiter expeditur dubium, quod tractat
Durand., d. 14, q. 3, an hoc sit sacramentum
absolutionis, vel confessionis. Ipse enim con-
tendit priori modo esse appellandum, quia
absolutio est praecipua pars, in qua est maxi-
ma vis hujus sacramenti. Mihi autem videtur
qugestio de modo loquendi, et fateor modum
illum esse satis congruum, et interdum inve-
niri in Patribus ajquivalenter ; nam vocant
hoc sacramentum, reconciliationis. Verumta-
men alius modus loquendi magis usitatus
est; nam quia materia sacramenti, vel no-
tior, vel nobis familiarior est, ideo fere usus
DISPUTAT. XVIII. SfiCT. II
obtinuit, ut multa sacramenta a materia no- d 16, q. 2, art. 3, ad I
minentur, ut baptismus, chrisma, etc. ; sic
ergo sacramentum hoc, confessionis, vel poe-
nitentiae srepius appellari solet, et, ut supra
dixi, ita etiam appellatnr a Patribus. Et eam-
dem vim habet vox exomologesis, qua? apud
Patres sajpe usitata est; de qua videri pos-
sunt mulla apud Pamel., ad iib. de Pcenit.
Tertullian., num. 53 , et apud Baronium,
tom. 1, an. 36, circa medium.
Fundamentis Scoti fit satis.
11. Superest, ut ad fundamenta Scoti res-
pondeamus, et qusedam quae in illis petuntur,
amplius explicemus. Respondetur ergo, ideo
sacerdotem dici absolute ministrare hoc sa-
cramentum, quia, licet poenitens prsebeatma-
teriam , tamen ipse est, qui introducit for-
mam, et perficit compositum. Ut in natu-
ralibus agens qui introducit formam, et unit
illam materice , dicitur simpliciter efficere
totum ipsum. Prsesertim , quia tola vis cla-
vium et potestas remittendi peccata est in
sacerdote , et actus ipsius pcenitentis non
habent significationem sacramentalem, nisi
prout subjiciuntur clavibus, et quodammodo
uniuntur, seu elevantur per actum clavis ; et
ideo, licet materialiter illi actus eliciantur a
poenitente, tamen in ratione partis sacramen-
talis censentur quodammodo constitui per
efficientiam ipsarum clavium. Et hac ratione
poenitens nullo modo dicitur minister hujus
sacramenti, sed solus sacerdos.
12. Non tota significatio sacramenti pceni-
tentice est in forma. — Prima opinio de effi-
cacia formce. — Ad confirmationem, duo in
illa petuntur, alterum de significatione, alte-
rum de efficacia. Quoad significationem, ne-
gatur totam esse in forma, quia, licet verba
formce distinctius significent totum effectum,
tamen etiam actus poenitentis suam habent
significationem ; nam signa coutritionis suut
etiam signa interioris remissionis, et per con-
fessionem significatur, quod sicut peccata
extcrius manifestantur, ita etiam ab anima
ipsa excluduntur. Satisfactio etiam aperte
significat remissionem pcense. Quoad cffica-
ciam vero est diversitas opinionum. Nam
quidam volunt solam formam efficere, cum
Scoto supra. Quod tenuit Vega, lib. 13 in
Trident. , cap. 45, et Ferrariensis, 4 contra
Gentes, cap. 72. Et fuit sententia D. Thom.
in 4, dist. 22, qusest. 2, art. 1, queestiunc.
4, ad 2 et 3, et indicat etiam qusest. 28 de
Verit., art. 8, ad 2. Tenet etiam Capreol.,
389
Indicat Bonavent.,
d. 47, 2 part., art. 4, q. 3. Fundamentum
esse poterit, quia totu hoec efficacia procedit a
potestate clavium, quge solum est in sacerdo-
te, et iclco tota videtur posita in actu ejus.
Neque indefit, maleriam non esse de essentia,
quia non estnecesse, ut totum aliquod efficiat
secundum omnes partes essentiales; sicut in
naturalibus materia est de essentia ignis ,
quamvis tota activitas sit in forma. Et est hsec
probabilis opinio et responsio.
13. Secuncla opinio. — Nihilominus aliis vi-
detur, partes ctiam materiales hujus sacra-
menti habere vimactivam. Quod tenuit aperte
D. Thom.. q. 84, art. 4 et 2, ad 3, et q. 86,
art. 6; et Alensis, q. 61, memb. 6; Richard.,
d. 46, art. I, q. 2; Antonin., 3 part., tit. 44,
eap.17, in princip. ; Cajet., dict. q. 84 , art.
2, ubi dicit D. Thomam mutasse sententiam,
quam tenuerat in 4. Idem Soto, d. 44, art. 2
et 3; Cano, et alii Thomistse. Et nonnihil fa-
vet Concilium Tridentinum supra , dicens,
pra3cipuam vim hujus sacramenti posilam
esse in forma ; indicat ergo aliquam vim esse
in materia. Et argumentum sumi potest ex
aliis sacramentis a paritate rationis. Argu-
mentum etiam illud juvat, quia sacramenta
nova efficiunt quod significant ; sicut ergo
per omues partes significant, ita efficiunt. Efc.
itafacile solvitur argumentum Scoti negando
assumptum.
44. Primum notandam pro contritione. —
Duo tamen oportet observare in hac diversi-
tate opinionum. Primum est, quaestionem,
quee ad rem pertineat, ad summum esse pos-
se de contritione, quando actu illa durat
tempore, quo fit absolutio; quia ante abso-
lutionem perfeclam hoc sacramentum nul-
lum habet effectum ex opere operato, quia
nondum est sacramentum, licet fiat ; quod
etiam idem est in aliis sacramentis. Unde fit,
confessionem, cum prius sit omnino abso-
luta, quam perficiatur, imo quam inchoetur
absolutio, per seipsam proxime et immediate
non efficere, quia cum fit effectus, jam ipsa
non est ; et ita solum denominabitur effice-
re, ipsumtotum, quod constat ex confessione
et absolutione, quamvis revera efficacia pro-
cedat ab absolutione immediate ; sicut etiam
tota forma absolute dicitur efficere, quamvis
tantum efficiat secundum ultimam sui par-
tem. Satisfactio etiam, quse tempore est pos-
terior quam absolutio, non potest per se im-
mediate concurrere ad gratiam, quse data
est tempore absolutionis ; efficit tamen re=
390 DISPUTAT. Xv"
missionem pcense temporalis, quam ex opere
operato confert; secl illa tantum esse potest
moralis efficientia, non physica, quia haec
pcense remissio nihil physicum ponit in ho-
mine ; sed moraliter tantum fit ; si autem
ratione satisfactionis datur aliqua gratia ex
opere operato, illam posset heec pars proprie
et per se efficere ; quid autem irt hoc sentien-
dum sit, dicam infra in materia de satisfac-
tione.
15. Solum ergo potest superesse qusestio
de contritione, de qua, si tempore antecedat
absolutionem, eadem ratio est, quaB de con-
fessione ; si vero simul concurrat cum ipsa
absolutione, probabile est habere sacramen-
talem efficientiam ex opere operato; et de
hac potissime loquitur D. Thomas. An vero
possit dari aliud tertium membrum, scilicet,
quod sit posterior tempore ipsa absolutione,
pendet ex alia qusestione, scilicet an possit
dari hoc sacramentum informe ex defectu
contritionis, vel attritionis, de qua dicam in-
fra, disp. 20.
46. Secundum notandum. — Alterum no-
tandum erat, licet admittamus actus poeni-
tentis concurrere ex opere operato ad effec-
tum sacramenti , proprie tamen non posse
dici, quodpcenitens sibimet conferat gratiam,
vel remittat peccatum ex opere operato, quia
simpliciternon est minister sacramenti, neque
absolute confert sacramentum, sed solus sa-
cerdos, cui data est potestas remittendi pec-
calum ; at vero homo, seu minister non dici-
tur dare gratiam, vel tollere peccatum, nisi
quatenus confert sacramentum. Unde, si ac-
tus poenitentis concurrunt ad gratiam, est
quatenus conjunguntur cum forma (quse est
actus minislri) et ab illa quasi elevantur ad
talem effectum ; et ideo talis effectus pro-
prie tribuitur soli sacerdoti tanquam minis-
tro. Exemplum esse potest in sacramento
Ordinis, ubi actus suscipientis Ordinem, seu
contactus est materia sacramenti, quee ali-
quo modo concurrit ad effectum sacramenti,
qui tamen iioji est ab ipso suscipiente, sed a
solo ordinante tanquam a ministro.
SECTIO III.
Ex qua forma et materia hoc sacramentum
constet.
1. Quoniam nunc soJum generatim essen-
tiam hujus sacramenti consideramus, ideo
queestionem hanc tantum proponimus, ut
singulas partes quasi speciticas distingua-
III. SEGT. III.
mus, et de illis proprias disputationes insti-
tuamus. Atque ob eamdem causam hic de
forma nihil aliud dicemus, quam illam esse
verba sacerdotis, ut Concilium Florentinum
et Tridentinum docent, et est communis sen-
tentia Theologorum, et satis clara, tum ex
generali ratione sacramentorunx, tum ex spe-
ciali hujus, quod est per modum judicii, quod
per sententiam perficitur et quasi formatur.
Csetera vero de hac forma dicemus disput.
seq.
2. Prima opinio. — De materia hujus sa-
cramenti. — De materia ergo dicendum su-
perest, quaenam sit, vel quas partes habeat.
Nam Durand. in 4, d. 16, q. 1, solam con-
fessionem dicit esse materiam, quia contri-
tio, cum non sit sensibilis, non potest esse
materia sacramenti, neque etiam salisfactio,
cum sine illa, et substantia et effectus sa-
cramenti consistant. Idem fere sentit Gabr.,
d. 1-4, q. 2. Et de satisfactione Marsilius, q.
10, art. 1.
3. Tres esse partes materice sacramenti pce-
nitentice vera sententia. — Vera tamen senten-
tia, ac certa doctrina est, tres esse partes
hujus materiae, confessionem , contritionem,
et satisfactionem. Ita docet D. Thom. sup.,
q. 84-, art. 2, et q. 90, et in 4, d. 16, q. 1,
art. 1 ; Richard. , art. i, q. 1 ; Alens., 4 p.,
q. 66, memb. 1, art. 2; Guillelm. Parisiens.,
tract. de Poenitentia, c. -45; Antonin., 3par.,
tit. 14, c. il, § 6, et cseteri scribentes. Ac
tandem Concil. Fiorentin. et Tridentin. doc-
trinam hanc probarunt, quse per singulas
partes discurrendo breviter declaratur.
■4- Probatur de confessione. — Et quoniam de
confessione nulla est controversia, solum ex-
pendo amplius quamdam rationem superius
tactam. Dictum est enim supra hoc sacra-
mentum esse institutum per modum cujus-
dam judicii, de cujus ratione est, ut ante ju-
dicis sententiam prsecedat accusatio rei, et
sufficiens inquisitio, seu manifestatio delicti.
Quocl totum quia supponitur sententias judi-
cis, et est veluti quid informe, donec per
sententiam causa consummetur, ideo merito
habere dicitur rationem materise ; quia vero
hoc totum est cle intrinseca ratione judicii,
ideo merito essentialis pars dicitur ; nullus
enim judicare potest nisi de iis, quee juridice
novit. E contrario vero, qui judicat quod no-
vit, judex justitice dicitur, Proverb. 12. Et
prseterea quia hoc judicium voluntarium est,
et ad salutem animse ordinatum, ideo requi-
rit voluntariam rei accusationcm^ in qua et
DISPUTAT.
ipsemet poenitens sit sni accusator, et testis,
et reus, et propterca accusatio per volunta-
riam confessionem est de essentia, et de in-
triuseca ratione hujus judicii. Unde Iuno-
cent. I, Epist. 1, c. 7 : De pondere, inquit,
cestimando delictorum, sacerdotis est judicare,
attendendo ad confessionem pcenitentis , ad
fletns, adlachrymas. Et optime Chrysostom.,
Jib. 2 de Sacerd. : Qjuomodo, inquit, manus
quis adhibere possit ei morbo, cujus genus ne-
quaquam intelligat. Unde infra concludit :
Quamobrem opus est, ut qui laborant Chri-
stiani, sibi persuadeani sacerdotum curatio-
nibus sua sponte sese submittere. Et propterea
Ambros., Ep. 3, dicit, providum debere esse
judicium sacerdotale, nec debere sacerdo-
tem populi peccata comedere, id est, remittere,
cibus enim, inquit, sacerdoiis est peccatorum
remissio, sine pra^via confessione sincera ;
et ad idem propositum Hieronymus, circa illa
verba Eccles. 10 : iSi momorderit serpens in
silentio, inquit : Si quem diabolus occulte mo-
morderit, et nullo conscio eum peccati veneno
infecerit, et noluerit confiteri, magister, qui
linguam habet ad curandum, ei prodesse non
poterit ; si enim erubescat cegrotus vulnus me-
dico confiteri, quod ignorat meclicus, non cu-
rat. Unde Gregorius Nazianz., in Sententiis,
disticbis versibus compositis, inquit : Cum
medicum postulent tua vulnera, si tegis illa,
pestiferam saniem nil ptrohibere queat. Et pro-
pterea Orat. 15, in fine, dixit, magnam pecca-
torum medicinam esse confessionem. Ex qui-
bus etiam sumipossunt congruentiae, propter
quas ex hac materia institutum est hoc sa-
cramentum, quEe eaedem sunt cum supra ad-
ductis de necessitate hujus sacramenti, scili-
cet, quia est accommodatissimum medium ad
humiliationem poenitentis, ad ruborem, ad
confusionem, ad instructionem, acdenique ad
correctionem et emendationem.
5. De contritione probaiur. — De contritione
peque certum hoc est ex eisdem Conciiiis, et
exLeone X, in Bulla contraLutherum, art. 15,
ex Conc. Coloniensi, Moguntino, et Seno-
nens., et Catechisino Pii V in doctrina de hoc
sacramento, et ex auctoribus citatis. Et ra-
tione, seu congruentia breviter declaratur,
quia confessio, quee est pars hujus sacramen-
ti, debet esse accusatio sui, ordinata ad re-
missionem culpse consequendam ; ergo pos-
tulat, ut sit dolorosa confessio, et cum pce-
nitudine; nam, si quis simpliciter dicat de-
licta sua sine ullo dolore, erit vel qusedam in
delictis gloriatio, vel ad summum simplex
XVIII. SECT. III. 391
historiae narratio, potius quam sui accusatio;
ergo postulat talis confessio ut sit dolorosa ;
ergo hoc modo dolor est pars hujus materise,
et hoc intelhgimus nunc nomine contri-
tionis.
6. Solvitur Durandi fundamentum. — Et ita
facile solvitur fundamentum Durandi. Nam,
licet contritio in se et per se non sit sensibi-
lis, tamen per confessionem et signa externa
est aliquo modo sensibilis ; et hoc satis est,
ut sit pars materiaB sacramentalis; sicut in-
terior attentio est pars orationis vocalis, et
consensus interior est de ratione matrimonii.
Et hoc modo dixit D. Thom. supra, q. 90,
art. 2, ad l, et in4, d. 14, q. 1, art. 1, ad 1,
materiam hujus sacramenti esse actus pceni-
tentis ut exterius apparentes. An vero hsec
pars dicenda sit essentialis, et omnino neces-
saria ad substantiam sacramenti, dicam in-
fra. Nunc solum dico, Durandum ipsum non
posse negare esse de substantia,cum alias do-
ceat sacramentum hoc sine ullo dolore fac-
tum esse nullum, ul patet in 4, dist. 17,
q. 13.
7. Satisfactionem esse partem materice poz-
nitentice ostenditur. — Durancli objtctio. — Jam
vero de satisfactione, quod sit pars, explica-
tur breviter, quia ad integritatem et consum-
mationem judicii pertinet pcenainflicta reo in
vindictam delicti. Deinde, quia hsec satisfac-
tio habet aliquem effectum ex opere operato,
ut iufra dicetur , et pleniorem remissionem
significat; est ergo aliquo modo pars sacra-
menti. Argumentum vero Durandi ad sum-
mum concludit non esse partem essentialem,
sed tantum integralem ; quod facile concedi-
mus, quanquam de hoc dicturi sumus infra,
agentes de satisfactione. Sedurget Durandus,
nam partes materiales, etiam integrales, sup-
ponuutur formse ; at vero sat?sfactio non sup-
ponitur , scd omnino sequitur post formam.
Confirmatur, nam in aliis sacramentis, vel
non distinguuntur partes materiales, ut in
baptismo, vel si distinguuntur, unicuique parti
materice respondet pars formaj, ut patet in
Eucharistia et extrema unctione. Cujus ratio
est, quia forma debet cadere super materiam;
at vero in hoc sacramento est una simplex
forma, quee nullo modo cadit super satisfac-
tionem.
8. Petri de Osma error. — Propter hoc ar-
gumentum dixit olim Petrus de Osma abso-
lutionem non esse dandam nisi post satisfac-
tionem impletam, et olim itafuisseservatum,
preecipue in Ecclesia Grreca, referunt histo-
392 DISPUTAT. XVIII. SECT. IV.
riee, nt infra videbimus in materia de satis-
factione. Sed dicere hoc esse necessarium,
est error contra consuetudinem Ecclesiae La-
tina?. Unde etiam falsum est dicere esse com-
modius, vel utilius ; nam rectus ordo postulat,
ut priusremittatur culpa, deinde fiat satisfac-
tio pro temporali poena, tum quia hoec pcena
non est proprie debita, donec sit remissa cul-
pa ; tum etiam quia satisfactio facta in statu
peccati mortalis non valet ad remissionem
pcena?.
9. Sohitur Duran&i oljectio. — Ad argu-
mentum ergo negatur, semper omnes partes
materiae pertinentes ad integritatem, supponi
formse, utpatetetiamin naturalibus, preeser-
tim in compositis heterogeneis, et in moralibus
in judicio humano. Unde ad confirmationem
respondetur, non oportere servari in omnibus
sacramentissimilitudinemin rebus onmibus;
sunt enim res quaedam morales, vel quasi ar-
tificiales, quse diversum modum habent com-
positionis. Dicitur tamen praeterea , etiam
formam absolutionis quodammodo informare
satisfactionem ipsam, vel quatenus voto et
proposito includitur in dolore et contritione ;
vel certe quatenus ipsa satisfactio per ordi-
nem ad claves, atque adeo per quamdam mo-
ralem conjunctionem cum sacramentali for-
ma, habet sacramentalem significationem, et
aliquam efficaciam ex opere operato.
10. JSitne olia pars in Jioc sacramento. —
Sed quseret aliquis, an prseter has partes sit
aliqua alia in hoc sacramento. Quod interro-
go, quia Vega, lib. 13 in Trident., c. 16,
aliam partem addit, quam vocat cessationem
a peccatis, quia hinc inchoanda est pceniten-
tia, ut Tridentinum dicit, sess. 6, cap. 14.
Sed non est cur talis pars addatur ; quia , si
illa cessatio meram negationem, vel priva-
tionem dicat, non est pars, quia non est ac-
tus pcenitentis, nec est aliquid reale, quod
componat sacramentum ; si autem sumatur
quatenus est voluntaria, sic non distinguitur
a proposito iterum non peccandi, et ita con-
tinetur sub contritione. Heeretici etiamhujus
temporis alias partes addiderunt; imo, his
omissis, alias confinxerunt, scilicet, fidem et
terrores conscientiee. Sed eos damnat Conci-
lium Tridcntinum, sess. 14, c. 13; procedunt
enim ex aliis ha?reticis principiis circa mate-
riam de justificatione, de quibus suo loco di-
cendumest,
SEGTIO IV.
JJtrum hoc sacramentum sit unum tantum, illud-
que iterabiie.
1. Hoc sacramentum est unum specie. —
Quae.stio esse potest de unitate specifica, vel
numerica. In priori sensu certa res est, hoc
sacramentum esse unum tantum; quia, sicut
Ecclesia non agnoscit nisi unum baptisma ad
regenerandos fideles , ita etiam non agnoscit
nisi unum tribunal confessionis sacramentalis
ad reparandos lapsos post baptismum. Unde
sicut potestas remittendi peccata sacerdotibus
data, unica tantum est; tantum enim semel
dixit Christus : Quorum remiseritis peccata,
remittuntur eis; ita unum habet actum ad-
oequatum, et unum modum remittendi pec-
cata, scilicet, per absolutionem sacramen-
talem. Atque ita haec veritas continetur sub
iila, quam definiunt Concilia, scilicet , tan-
tum esse septem sacramenta novae legis ,
quam de speciebus sacramentorum intelli-
gendam esse, superiori tomo ostendimus, in
commentario art. 1, q. 65 D. Thoraae. Quod
tamen in hoc sacramento evidentius est, quia
neque in signo sensibili, neque in effeclu po-
test excogitari multiplicatio specifica in hoc
sacramento integro et perfecto. Ratio vero a
pviori est, quia Christus Dominus unicumtan-
tum instituit. Congruentia vero, quia illud
sufficit ad finem hujus sacramenti. Neque in
hoc occurrit ulla difficultas.
2. An sit unum unitate numerica. — De uni-
tate numerica agere possumus, vel in ordine
ad constitutionem unius sacramenti ex variis
partibus ejus, vel in ordine ad unitatem, vel
multitudinem ejus circa idem subjectum ; qui-
bus modis dicitur baptisma esse unum tan-
tum, ut suo loco dictum est. De priori ergo
modo hic dubitari posset, vel propter plurali-
tatem, et diversitatem signorum sensibilium,
et rerum, quse ad hoc sacramentum confi-
ciendum concurrunt, ut sunt confessio, etab-
solutio, etinterior contritio, et jejunium, vel
eleemosyna, aut aliucl simile opus in pceni-
tentiam impositum;vel etiam dubitari potest
propter distantiam temporis, quse inter has
partes potest intercedere; aliquando enim prae-
cedit confessio, et post plures dies sequitur
absolutio ; satisfactio autem multo magis dif-
ferri consuevit; haec autem dilatio videtur
impedire unionem necessariam inter hujus-
modi partes ad componendum unum totum ;
quomodo enim actio, quae nunc fit, uniri po-
DISPUTAT. XVIII
test ei, qu86 ante multum tempus praecessit,
et nullo modo jam extat ?
3. Hoc sacramentum esse unum numero
guoad constitutionem ex pluribus partibus. —
Non obstat distantia temporis ad constituen-
dum unum numero. — Nihilominus dicen-
dum est, in hoc sensu sacramentum hoc esse
unum numero. Moc aperte eolligitur ex Gon-
ciliis FJorentino et Tridentino, quse de illo lan-
quam de uno sacramento loquuntur ex variis
partibus composito. Sequiturque necessario
ex priori puncto ; quia si hoc sacramentum
unum est in specie, necesse est ut illa species
in aliqno individuo existere possit. Nam, si
partialia signa quae ad hoc sacramentumcon-
ficiendum concurrunt,non componerentunum
numero, nonessent signa partialia, sed quod-
libet per se esset integrum, seu totale quod-
dam signum. Unde, cum alias sint illa si-
gna heterogenea , essent signa seu sacra-
menta specie diversa. Est ergo hoc saera-
mentum unum compositione ex pluribus
partibus,quamnonimpedit distinctio earum,
quia iu omui compositione ex materia et for-
ma, intercedit similis, vel major diversitas
inter partes componentes ; et ex parte mate-
rise solent etiam variae partes heterogeneee,
seu diversarum rationum intervenire. Quod
facilius reperiri potest in bis rebus artificiali-
bus et moralibus, in quibus non est tam exacla
et perfecta unitas postulanda. Et eadem ra-
tione non obstat distantia temporis, quse in-
ter partes hujus sacramenti aliquando existit,
quia sufficit moralis conjunctio seu propin-
quitas, qualis esse solet in uno judicio inter
accusationem, sententiam etexecutionem ; ex
illis enim componitur unum judicium, quod
in suo ordine est una actio moralis. Ita ergo
est in praesenti. Quocirca, quamvis partes hae
tempore distare videantur, semper intercedit
virtualis quaedam propinquitas; nam, licet
confessio praecesserit, quando datur absolu-
tio, adest poenitens tanquam reus expectans
sententiam, et hoc ipso suam confessionem
implicite repraesentat. Itemquaiido implet sa-
tisfactionem, idfacit ex obligatione in hoc foro
imposita , etper respectum ad claves, etideo
moraliter conjungitur absolutioni ; et ila ex
omnibus his partibus consurgit unum signum
remissionispeccali, quod est unum sacramen-
tum.
De mulliplicatione hujus sacramenti circa
eamd&m personam.
4. Possunt plures absohttiones validw circa
SECT. IV. 393
eamdem confessionem cadere, non tamen licitci"
— Non tamen etiam multiplex sacramentum.
— Superest dicendumde multiplicationc hu-
jus sacramenti circaeamdempersonam; nam
in diversis per se nolum est multiplicari; in
eadem vero dubitari potest, an simul, seu eo-
dem tempore, vel successive possit multipli-
cari. Sed de priori sensu nihil occurrit ad-
dendum ; nam quoad hoc eadem est ratio de
hocsacramento,,quae de baptismo,Eucharistia,
etc. Possunt enim supra eamdem confessio-
nem simul cadere plures absolutiones a plu-
ribus ministris prolatffi ; possunt, inquam ,
quantum spectat ad valorem sacramenti ,
quamvis non possit recte fieri, quia est con-
tra morem universalis Ecclesiae , et contra
convenientem usum hujus sacrarnenti ; si ta-
men fiat, etaliud non obstet, validum erit sa-
cramentum, nt suppono ex his quae infra de
secreta confessione dicam. Non tamen erit
multiplex, sed unum sacramentum, quiama-
teria proxima est una, et absolulionesillae, li-
cet materialitersintplures,ccncurruntpermo-
dum unius, sicut in simili dixi de baptismo,
et clarius est in Eucharistia. Unde a fortio-
ri, etiamsi fingamus unam absolutionem ca-
dere in plures confessiones eorumdem pec-
catorum successive factas (simul enim fieri
non possunt), erit unum sacramentum, quia
illae confessioues valde materialiter sunt plu-
reSj moraliter vero est una accusatio.
5. Tripliciter potest iterari hoc sacramen-
tum. — In alio vero sensu quaestio hsec ea-
dem est cum illa , quam tractat D. Thom.,
q. 84, art. 10, an hoc sacramentum possit
iterari. Quaj potest intelligi, vel in ordine ad
peccata commissa post semel receptum hoc
sacramentum; vel in ordine ad aliquod pec-
catum prius quidem commissum, non tamen
prius confessum, propter oblivionem , vel
aliam legitimam causam; vel denique in or-
dine ad eadem peccala jam sacramentaliter
remissa. Et omnibus his modis est omnino
verum, sacramentum hoc posse iterari, quam-
vis non sit de omui aeque certum.
6. IIoc sacramentum potest iterari de pecca-
tis commissis post receptum simile sacramen-
tum de aliis. — Non tantum semel sed scepius
et in omni tempore. — Differcntia inter hoc
sacramentum et iapiismum. — Primus ilaque
modus iterationis de fide certus est contra
Novatum , et alios similes haereticos, contra
quos sufficienter disputalura est supra trac-
tando de effectibus virtutis pcenitentiee, et
tractando de potestate clavium, quae sine Ji-
394
DISPUTAT. XVIII. SECT. IV.
mitatione data est, non ad unnm vel aliud
peccatum, sed simpliciter ad remittenda pec-
cata. Et ita hoc convincunt verba Christi :
Quorum remiseritis peccata, Joan. 20, et in-
nuunt illa Matth. 18 : Non dico tibi usque
septies, sed usque septuagies septies. Nam , li-
cet ad litteram in alio sensu dicta sint, tamen
ex similitudine rationis non commode hic ap-
plicantur. Denique, propter institutionem hu-
jus sacramenti non sunt facti homines ba-
ptizati deterioris conditionis ad remissionem
peccatorum obtinendam ; sed quoties homo
peccaret ante institutum hoc sacramentum,
posset veniam obtinere per virtutem pceni-
tentiae ; ergo etiam nunc potest per pceniten-
tiam ; sed nunc pcenitentia virtus non sufficit
ad remissionem alicujuspeccati mortalis sine
hoc sacramento, vel ordine ad illud; ergo ad
hunc effeetum necessarium est, ut hoc sacra-
mentum possit iterari , nam prior absolutio
non cadit in peccaia postea commissa. Quse
ratio concludit, non semel , sed ssepius , ne-
que in uno vel alio tempore, sed quandiu vi-
ta duraverit, posse hoc sacramentum iterari,
quantum est exse; quiasemperhomo peccare
potest, et semper consequi remissionem pec-
cati , quandiu vivit; non potest autem sine
hoc sacramento; semper ergo datur locus re-
petitioni ejus, etiam in extremo termino vitee,
dummodo ex parte hominis possit sufficiens
materia et forma applicari. Quse omnia con-
stant ex usu et traditione Ecclesiae, et ex dic-
tis supra in simili de effectu virtulis pceniten-
tise ; et infra disputantes de integritate , non-
nulla afferemus, quse hanc Catholicam veri-
tatem confirmant. Ex quo etiam facile intel-
ligitur ratio differentioe inter hoc sacramen-
tum el baptismum : baptismus enim institutus
est propter originale peccatum, quod non
iteratur ; hoc vero propter actualia, quse ste-
pius committuntur. Ille est regeneratio, quae
semel tantumfit; hoc est medicina et sanatio,
quse ssepe est necessaria ; iile denique cha-
racterem imprimit indelebilem, qui reddit
subjectum incapax similis sacramenti; hoc
vero nec characterem imprimit, ut est certa
fides, neque aliquid simile , ut sequenti sec-
tione dicam.
7. Hoc sacramentum iterari potest et deoet
de peccatis in confessione omissis. — Differen-
tia alia inter iaptismum et hoc sacramentum.
— Secundus modus multiplicationis, seu ite-
rationis hujus sacramenti, etiam est certus ;
quia non solum fieri potest sacramentum ex
confessione preecedentium peccatorum, quae
in confessione omissa sunt, sed omnino fieri
debet, quia, per se loquendo, necessarium
est, et sub prseceptum, quia tenemur ouinia
peccata subjicere clavibus per confessionem ;
hsec autem obligatio non fuit impleta integre
quoad talia peccata ; ergo manet obligatio
illa confitendi. Item illa non fuerunt directe
remissa per claves, nec de illis fuit latum ju-
dicium sacramentale ; ostensum est autem
hoc judicium esse medium necessarium ad
remissionem cujuscunque peccati mortalis.
Potest ergo et debet nova confessio fieri ta-
lium peccatorum , ad quam absolutio conse-
quatur ; ex illis vero necesse est fieri novum
sacramentum numero distinctumaprseceden-
te, quia constat distincta materia et forma, et
distinctum habet effectum, quem significat.
Et quoad hoc etiam facile potest, assignari
differentia inter baptismum et hoc sacramen-
tum; nam in baptismo non est per se neces-
saria confessio, nec judicium de singulis pec-
catis. Unde non potest per baptismum remitti
originale peccatum , quin omnia peccata ao»-
tualia, prsesertim mortalia, omnia extinguan-
tur absolute et sine ordine ad aliud sacra-
mentum, simile vel dissimile; hic vero est
per se necessaria confessio, et judicium de
singulis mortalibus ; ideoque licet non tolla-
tur unum, quin tollantur alia, propter gratise
efficaciam et dignitatem , nihilominus ea
quae in confessione omittuntur , non per se,
sed cum ordine et voto alterius sacramenti
similis remittuntur, et ob eam rem hoc sa-
cramentum est hoc modo iterabiie et iteran-
dum.
8. IIoc sacramentum potest iterari circa
peccata rite confessa in alio simili sacramento.
— Tertius modus iterationis ab aliquibus in
dubium revocatus est, ut disputatione prae-
cedente, sect. 1, vidimus. Nihilominus tamen
etiam hic modus debet esse certus , ex com-
muni usu et approbatione Ecclesise. Et satis
concluditur ex principio ibi posito. Nam ha?c
peccata sunt sufficiens materia remota hujus
sacramenti ; ergo confessio eorum est suffi-
ciens materia proxima. in quam potest nova
absolutio cadere ; ergo ex illis conficitur no-
vum sacramentum numero distinctum a praj-
cedenti, quia constat ex distincta materia
proxima et forma, et distinctum habet effec-
tum, ut ibidem declaratum est.
9. An possint eadem peccata scepius confi-
teri, et quomodo. — Soto opinio. — Vera res-
ponsio. — Hic vero (prseter difficultates ibi
tactas ) occurrit morale duhium; nam hinc
DISPUTAT. XVJll. SECT. V.
395
sequitur posse aliquem ssepius, ac passim de
eisdem peccatis confiteri , absque ulla neces-
silate, solum propter majus gratiae augmen-
tum ; quod videtur inconveniens. Propter quod
vitandum, Soto, d. 18, q. 4, art. 3, dicit, ite-
ratam confessionem de eisclem peccatis non
deberc fieri sine gravi causa, quia esset ab-
usussacramenti, ettantus, inquit, esse posset,
ut mdlum fieret sacramentum, nec daretur
gratia, sed esset religionis ludibrium. Sed in
hoc vitanda sunt extrema. Et imprimis ca-
vendus est error, ne quis putet, per se lo-
quendo, necessarium esse peccata semel rite
confessa iterum confiteri; nam, licet hoc li-
ceat, non est necessarium, quando de valore
prioris confessionis rationabiliter non dubi-
tatur, ut latius infra, in materia de integri-
tate confessionis. Deinde cavendus est con-
temptus, quia ex hac parte quselibet actio de se
bona potest fieri mala. Unde oportet, ut talis
confessio fiat cum debita dispositione et reve-
rentia, et aliis circumstantiis et conditionibus
necessariis.
10. Si autem hsec serventur, nunquam sa-
cramentum erit nullum, necfrustrabitur suo
effectu, etiamsi ssepius circa idem peccatum
iteretur; quia ubi concurrunt omnia necessa-
ria, non est unde sacramentum fial nullum;
el cum alias in hac iteratione nullum com-
mittatur peccatum mortale, servatis iis, qua3
diximus, quia contra nullum praeceptum fit,
neque aliqua gravis injuria irrogatur sacra-
mento , non est , cur illud possit privari suo
effectu. Nihilominus tamen inhac repetitione
servanda est decentia, ut non passim, et sine
aliqua occasione rationabili fiat, quod non
solum in iterata confessione ejusdem peccati
servandum est, sed etiam in confessione ite-
rata distinctorum peccatorum venialium, quae
frequenter committuntur; heec autem causa,
vel occasio juxta uniuscunque devotionem
prudenter judicanda est. Unde Richardus,
d. 18, art. 2, q. 4-, adult., dicit, hanc repeti-
tionem decere posse, quotiescunque homo
movetur novo motn devotionis, erubescentise
et doloris. Denique in hoc servanda est mo-
deratio, prudenter pensatis omnibus circum-
stantiis.
SECTIO V.
Utrum in hoc sacramento sit aliquid, quod sit res
et sacramentum simul.
1. Tria quce a Theologis distinguunlur in
sacramentis. — Distinguunt Theologi in sa-
cramentis tria, scilicet> rem tantum, id est,
effectum ultimum sacramenti, qui per illud
fit et significatur, nihil autem facit aut signi-
ficat ; ct sacramenlum tantum, quod significat
et facit gratise effectum , non autem fit nec
significatur; et rem ac sacramentum simul,
quod et aliquid significat et causat, et ab ex-
teriori sacramento significatur et causatur;
et ideo utriusque, scilicet, rei et sacramenti,
rationem et denominationem participat. Et
quidem illa duo prima facillime tam in hoc,
quam in aliis sacramentis inveniuntur et de-
clarantur. Sacramentum enim tantum, in prae-
senti est illud externum et sensibile signum,
quodhactenusdeclaratum est, compositum ex
confessione et absolutione. Remissio autem
peccatorum, et gratia, quse ad hunc effectum
preestatur, est res tantum, quia est proprius
effectus hujus sacramenti. Quid autem sit res
et sacramentum simul, difficile explicatur,
quia prseter hsec duo quae diximus , nihil in
hoc sacramento invenitur; neque in omni-
bus, quse hactenus declaravimus, aliquid est,
quod simul sit et effectus , et signum in hoc
sacramento.
2. Opinio negans. — Posset ergo aliquis
difficultate superatus negare inveniri in
omnibus sacramentis aliquid, quod sit res
et sacramentum simul ; quia non est ulla
generalis ratio, quse cogat ad hoc consti-
tuendum in omnibus sacramentis. Commu-
nis enim ratio sacramenti hoc non postulat,
sed sufficienter salvatur inter signum et si-
gnatum, sicut ea quse sunt ad aliquid, inter
relationem, et terminum ; et signum dicitur
sacramentum, signatum autem dicitur res ;
ergo nihil est propter quod oporteat illud
medium universaliter constituere. Unde ne-
que ex Conciliis, aut Patribus illam genera-
lem doctrinam habemus. Nam, licet inter-
dum Augustinus nominet sacramentum et
rem sacramenti, ut videre licet in cap. Hoc
est, de Consecr., dist. 2, si tamen attente le-
gatur, non tribuit eidem rei utrumque no-
men, sed signum ipsum sensibile sacramen-
tum appellat ; rem autem, id, quod sub signo
continetur, vel significatur. lnde vero etiam
infert, corpus Christi, in Eucharistia conten-
tum, esse sacramentum et rem sacramenti ,
ut recte notavit Hugo de S. Vict., lib. 2 de
Sacramentis, p. 8, c. 7, quia in illo sacra-
mento est peculiaris ratio, ut suo loco dixi.
Inde autem non sequitur, hoc esse simplici-
ter necessarium in hoc et in omnibus sacra-
mentis. Ita ergo facilepossemus lfac difficul-
tate liberari, negando inveniri hoc tertium
396
DISPUTAT. XVIII. SECT. V.
in hoc sacramento.quianecessarium non est.
3. In omnilus sacrarnentis esse aliqwd quod
sit res et sacramentum, communis sententia. —
Nihilominus lamen Theologi communiter in
omnibussacramentis admittunt aliquid, quod
sit res et sacramentum simul ; quod in sacra-
menlo Euckaristire facile declarant, ut dictum
est ; in tribus, quoe characterem imprimunt,
character dicitur esse res et sacramentum ;
in matrimonio vero, vinculum ipsum; in ex-
trema unctione , corporis sanitas. Ne igitur
sacramentum hoc extra regulam constituant,
in illo etiam aliquid hujusmodi invenire co-
nahtur, ut videre licet in Magistro, in 4,d. 22,
etaliis statim citandis. Non est ergo nobis ab
eorum sententia recedendum, ne difficulta-
tem effugere videamur.
Sitne res et sacramentum in pomitentia
omatus aliquis.
4. Quorumdam opinio. — Dixerunt ergo qui-
dam hoc sacramentum efficere ornatum quem-
dam, qui est prior gratia, et iilam significat,
et hunc dicunt esse rem et sacramentum si-
mul.Ila Paludan,, d. 14, q. 4, etCapreol., d.
22, q. 1, art. 3. Sed est omnino improbabilis
sententia, ul supra de sacramentis in genere
dictum est ; et in proposilo bene notat
Cajetanus sup., q. 84, art. 1, et Ferrar. la-
te,§ 4 contra Gentes, cap. 72. Nam primo
nullo fundamento nititur auctoritatis , vel
rationis ; necpotestexplicareheecopinio, quid
sit hic ornatus, neque ad quid sit. Deinde,
ilie non significatur per confessionem , nec
per verba absolutionis ; neque ergo effici-
tur, quia sacramenta efficiunt quod signifi-
cant ; non est ergo res sacramenti. Rursus
ille ornatus, si esset, esset omnino insensibi-
lis, quia nec est sensibilis per se, ut constat,
quia ponilur spiritualis, necperaiiud seu per
accidens, quia, ut ostensum est, nullo sensi-
bilisigno significatur ; rreque igitur etiam est
sacramentum. Prseterea talis ornatus iu hoc
sacramento vel durat perpetuo, et sic est ad
modum characteris, unde fiet sacramentum
hoc esse initerabile ratione illius, sicut iterari
non possunt sacramenla , quee imprimunt
characterem, vel certe tot multiplicarentur in
homine ornalus, quot suscepit sacramenta
pcenitentice, praisertim si gratiam non ami-
sit. Vel talis ornatus non durat perpetuo, sed
datur ad tempus ; et hoc gratis dictum esset,
et sine probabilitate, quia donum gratiae (qua-
le illud esset) semel datum non tollitur sine
hominis culpa, pra^sertim quando datur per
modum habitus, nt ponitur ille ornatus, quia
non est actus vitalis.
5. Contritionem esse rem et sacramcntum
hujus sacramenti, communis sententia. — Pri-
mus modus cxplicandi hanc sententiam. — Com-
munis ergo sentenlia est, contritionem seu
interiorem pcenitentiam esse in hoc sacra-
mento rem et sacramentum simul. Ita D.
Thom. supra, q. 84, art. 1, ad 3, et fere alii
doctores cum Magistro, d. 22. Est tamendif-
ficilis sententia , tum quia id, quod est res
et sacramentum simul, distinguitur a toto illo
quod est sacramentum tantum ; interior ve-
ro contritio est pars sacramenti tantum ; tum
etiam, quia contritio interior nullo modo fit
per sacramentum tantum, quia non frt per
confessionem , nam potius vera confessio
debet procedere a contritione ; nec per abso-
lutionem, quia heec potius supponrt conlri-
tionem ut materiam. Propter quas difficulla-
tes sunt varii modi explicandi hanc senten-
tiam.Unus, etfacilis, esl, ut aliqnid sit res et
sacramentrrm sirnul, non esse necessarium,
quodfiat a sacramento tantum, sed satis esse
ut significetur ; sicut etiam non est necessa-
rium ut aliquid efficiat, sed satis est ut signi-
ficet ; nam salus corporis non efficit salutem
animae, sed significat illam ; nec vinculum
matrimonii efficit gratiam, sed significat ; et
nihilominus quia heec significant, et signi-
frcantur, vel fiunt per sacramentum ipsum,
dicuntur res et sacramenta simul. Sic eigo
in prasenti, quia contritio, ut conjuncta con-
fessioni, significat interiorem gratiam, et
quia per ipsam confessionem signifrcatur, di-
ceturres etsacramentum simul ; sicut corpus
Christi ut conjunctum speciebus sacramen-
talibus signilicat Christum in propria specie
existentem, signifrcatur vero per ipsas spe-
cies ; et hoc satis est ut dicatur res et sacra -
mentrrm simul, etiamsi ab efficientia pree-
scindamus. Atque hac expositione videntur
fuisse contenti Magister Sentent., d. 22 ; ct
ibi Bonav., art. 2, q.2, ad argum. ; et Alen-
sis, 4 p., q. 60, memb. 1 , art. 1 , alias, q. -14,
mernb. 2, art. 1, § 1.
G. Secundus modus explicandi eamdem sen-
tentiam. — Prima explicatio hujus secnndi
modi. — Nihilominus tamen D. Thom., dict.
q.84, art. 1, ad 3, ait, sacrametitum tantum
pcenitentioe esse causam interioris pceniten-
tiee, quatenus est res et sacramerrtum simul ;
nam, quia sacramenta novae legis efficiunt
quod significant, ideo fortasse visum est D.
Thomce necessarium, ut quidquid est res hu-
DISPUTAT. X
jus sacramenti, id est, significata pcr illud, sit
etiam effectus. Quomodo autem contritio sit
cffcctus sacramenti tantum, D. Tiiomas non
dcckirat. Ejus autem discipuli varie expo-
nunt. Prima expositio est Soti, «J. 14.q. 1, art.
i, distinguentis contrilionem ut informem,
et ut formatam, et dicentis, priori modo esse
partem sacramenti, el non rem sacramenti;
et hoc modo esse causam gratiae, et priorem
natura quam illa ; posteriori autcm modo es-
se non tantum sacramentum, sed etiam rem
sacramenti, quia est causa remissionis pec-
cati, quai est res tantum et effectus sacra-
menti, quia ab illo habet quod gratia forme-
tur. Verumtamen falsum est contritionem
ut formatam esse causam remissionis pecca-
ti, quia non est causa dispositiva,ut ipse So-
to fatetur; nam dispositio ordine naturae an-
tecedit gratiam, contritio autem ut formata
est natura posterior. Neque est causa fonna-
iis, quia supponit pcccatum remissum per
gratiam tanquam per formam. Neque etiam
hoc sufficeret ad rationem sacramenti ; nam
sacramentum est causa activa seu instru-
mentalis; alioqui gratia ipsa esset res, et sa-
cramentum simul, quia est causa formalis
remissionis peccatorum. Nec denique esse
potest causa efficiens ipsius gratiee, perquara
forraaliter remittuntur peccata ; nam ipsa
formatur per gratiam, et ut sic est effectus
ejus, et supponit illam.
7. Secunda secundi modi expositio. — Im-
prolatur. — Secunda expositio est Ferra-
riensis, 4 contra Gentv c. 72, ubi dicit hoc
sacramentum non tantum prout est in re,
sed etiam prout esl iu voto, effective produ-
cere suum effectum, nempe gratiam et con-
sequenter etiam ultimara dispositionem ad
gratiam, quee est contritio. Unde fit, sub hac
ratione diciposse rem sacramenti; sacramen-
Lura autem, quatenus significat ipsam gra-
tiam. Sed hsec sententia intelligi non potest,
quia imprimis falsum est, sacramentum in
voto effective producere suum effectum, de
quo supra dictum est. Sed adhuc illo conces-
so, multo magis falsum est sacramentum in
voto posse efficere contritionem ipsam, quia
in re tunc sacramentum in voto nihil est nisi
contritio ipsa. Imo si sacramentum in voto
posset efficere graliam, deberet hoc facere
per ipsara contritionem, quia non est aliud
perquod efficiat ; ipsa ergo contiitio nullo
modo potest esse effectus sacramenti in voto.
Nisi forte distinguat duos actus, alium con-
tritionis, alium desiderii ipsius sacramentf,
VIII. SECT. V. 397
et hunc secundum vocet votum sacramenti,
et illi tribuat illam efficientiam. Quod tamen
dici non potest ; nam iilud desiderium per se
sumptum nullius efficacise est, neque ad jus-
tificationem valet, nisi qnatenus contritio-
nem supponit, et in illa continetur implicite
vel explicite.
8. Tertia secundi modi expositio. Ter tia ex-
positio.est Cajetani, dict. q. 84, art. 1, qui
distinguittriplicera attritionem. Una est, quoe
cum voto sacramenti ante illum in re suscep-
tum sufficit ad justificationem, et tanta est,
inquit, ut ex voto sacramenti fiat contritio ;
alia est tam minima, quai non sufficitadjus-
tificationem, etiam conjuncta cum sacra-
mento in re ipsa suscepto; tertia est media,
quse cum solo sacramento in voto non suffi-
cit ad justificationem ; addito vero sacra-
mento in re, ex efhcacia illius fit contritio. De
primis duobus membris nihil dicit, quia ad
rera praesentem nihil referunt ; nam prima
attritio nec est sacramentum, nec res sacra-
menti, quia in re ipsa non conjungitur cum
sacramento, nec fit pars ejus. Esttamen ca-
venda improprietas et sequivocatio verborum;
quam enim Cajetanus vocat attritionem, non
est nisi vera contritio ; nam liEec sola potest
juslificare hominem ante realera susceptio-
nem sacramenti, ut constat ex Concilio Tri-
dent., sess. i&, c. 4, et ex dictis supra de ef-
fectu virtutis pceuitentiee. Cajetanus vero eum-
dem actum, quatenus est dispositio ad justi-
tiam, et prior natura quara illa, vocat attri-
tionem, et liunc dicit fieri contritionem ex
voto sacramenti, non quia votum ipsum for-
raalem aliquam perfectionem illi adjungat,
cum in ipsamet contritione seu attritione
includatur, sed quia informatur per gratiam,
quae daturin voto sacramenti. Nos autem su-
pra diximus motum illum essentialiter esse
contritionem, et ita esse appellandum, etiam
utintelligitur natura prior, quam gratia for-
metur.
9. De secunda etiam imperfectissima attri-
tione, videtur Cajetanus ut clarum supponere,
non esse rera et sacramenturn simul; quod
est manifestum, si illa attritio adeo sit imper-
fecta, ut non solum ad effcctum, verum etiam
ad valorem sacramenti non sufficiat ; illa
vero nec nomen attritionis meretur, ut con-
stat ex dictis supra de aclibus virtutis pceni-
tentise, et post sequentem disputationem ite-
rum attingetur. Si autem est vera attritio
sutiiciens advalorera sacramenti, exse etiam
suificiet ad effectum, nisi peraccidens impe-
398 DLSPUTAT. XVIII. SECT. V.
dimentum aliud interveniat ; tamen ex sen- actus, sic etiam actus quoad quosdam gradus
tentia Cajetani, licet illa sit sacramentum, id est sacramentum, quoad alios vero res sacra-
est pars sacramenti, seu partiale signum, mentr, vel quoad substantiam erit sacramen-
quandoquidem ex illa cum aliis verum confi- tum, quoad aliquem vero modum erit res
citur sacramentum, nihilominus non est res sacramenti. Imo, etiamsi admittamus, ex ef-
sacramenti, quia non perficitur, nec fit con- ficacia hujus sacramenti, et quantum est ex
tritio per sacramentum. Nam, sicut res tan-
tum, impediri potest per obicem suscipientis,
ita etiam non est inconveniens, ut idquod es-
set res et sacramentum simul, si sacramen-
tum haberet suum effectum, maneat in suo
partiali esse sacramenti, et non fiatres sa-
cramenti propter obicem suscipientis ; quod
magis ex sequenti membro constabit.
40. 'De tertia igitur attritione ait Cajet.
esse rem et sacramentum simul : sacramen-
tum quidem, quatenus est materia ex qua
perficitur sacramentum ; rem vero, quatenus
ipsum sacramentum, jam consummatum, ut
instrumentum Dei amplius perficit ipsum
attritionis motum , excitando pcenitentem,
et faciendo illum de attrito contritum ; jam
enim tunc contritio sic perfecta est res sacra-
menti.
11. Tripliciter improoatur. — ln hac vero
sententia Cajetani tria sunt, quee difficul-
tatem faciunt. Primum est , quia non as-
signat generalem modum explicandi rem et
sacramentum, sed tunc solum quando cum
imperfecta dispositione sacramentum perfi-
citur, quod est accidentarium ; res autem et
sacramentum per se debet inveniri in sacra-
mento, et tunc maxime quando cum majori
perfectione recipitur. Secundum est, quia
supponere videtur, per susceptionem sacra-
menti perfici intrinsece ipsum motum attri-
tionis, et fieri contritionem ; quodfalsum est,
tum quia supra est ostensum, attritionem
non posse hoc modo fieri contritionem ; tum
etiam quia saepe fit homo ex attrito contritus
per sacramentum, etiamsi tunc actu ratione
non utatur, imo nec uti possit. Et in his
etiam, qui cum actuali usu rationis hoc sa-
cramentum recipiunt, conslat experientia,
ordinarie non immutari in eis internum do-
lorem ; non est ergo hic effectus sacramenti;
ergo ob hanc causam non potest dici pceni-
tentia interior res sacramenti. Tertium est,
quia etiam si hoc concedamus, adhuc non
erit idem res et sacramentum simul ; nam,
si illa perfectio fit per mutationem actus, seu
per transitum ab actu imperfecto ad alium
perfectum, sic unusactus erit sacramentum,
et alius res sacramenti ; si vero illa perfectio
solum est intensio, vel aliquid simile ejusdem
parteejus, darihomini excitationemaliquam,
ut perfectius doleat de peccatis, si ipse per
distractionem, vel alio modo talem gratiee
motum non impediat, quod est probabile,
et consentaneumfinihujussacramenti,quara-
vis hoc, inquam, admittamus, non erit pro-
prie ipsa contritio res sacramenti, sed ille
motus gratiee, qui ad contritionem datur ;
nam alius actus libere ab homine fit, atque
adeo ex opere operantis.
12. Quarta secundi modi expositio. — Non
omnino satisfacit. — Propter hsec esse potest
quarta expositio, contritionem posse duplici
ter considerari : primo secundum se, et ut
sic pertinere ad sacramentum tantum ; se-
cundo quatenus per conjunctionem ad alios
actus, preesertim ad absolutionem, elevatur,
et accipit virtutem sanctificandi hominem ex
opere operato, et ut sic esse rem sacramenti,
et causari ab ipso sacramento, et preesertim
a forma ejus, quia ab illa accipit preedictam
virtutem. Ita videtur seipsum exponere D.
Thom., in -4, dist. 22, q. 2, art. I, quaestiunc.
2, ad 1 et2, et videri potest Capreolus ibi, q.
1, art. 3, ad 1 Durandi. Quod si objiciatur,
quia hsec non est causalitas sacramenti in con-
tritionem ipsam, sed est conjunctio qu^dam
ad alias partes et ad formam, ratione cujus
elevatur ad gratiam sacramentalem, respon-
debitur, illam esse quamdam moralem causa-
litatem, eamque sufficere, ut contritio dica-
tur res sacramenti secundum quamdam ac-
commodationem, qua; ad hujusmodi locutio-
nem sufficit, quamvis non sit cum tanta pro-
prietate, sicut in aliis sacramentis. Sed ne-
que hoc videtur omnino satisfacere, quia alias
etiam satisfactio dici posset res et sacramen-
tum simul, quia et est signum, cum sit pars
sacramenti ; et fit dicto modo, quia per con-
junctionem seu ordinem ad absolutionem ele-
vatur, ut habeat effectum remissionis pcenae,
et fortasse etiam gratise ex opere operato. Et
proportionali modo confessio ipsa posset dici
res sacramenti, et ablutioin baptismo, et in
universum materia quatenus per conjunctio-
nem ad formam elevatur. ltem, quia per il-
lam conjunctionem potius constituitur con-
tritio in ratione sacramenti, seu partis sacra-
menti, quia per conjunctionem ad confessio-
DISPUTAT. XVIII. SECT. VI.
nem coustituitur in genere signi, et per con- niam accidentalem
junctionem ad absolutionem habet virtutem
causandi ; quse duo spectant ad rationem sa-
cramenti ; ergo inde non babet quod sit res
sacramenti. Ad heec vero responderi potest,
interiorem pcenitentiam non appellari rem
sacramenti quatenus elevaturin ratione signi
seu materise, sed in ratione dispositionis ;
quia, si sit attritio, conjuncta toti sacrainento,
iil sufficiens dispositio ad gratiam ; si vero
sit contritio, fit dispositio ad perfectiorem
gratiam, quam per se sufficeret, quee elevatio
non spectat ad rationem sacramenti, sed ad
quemdam effectum ejus.
i'3. Cajetani expositio ad verum sensum re-
duciiur. — Clarius vero existimo dici posse,
explicando seu moderando opinionem Caje-
tani, interiorem pcenitentiam, sive attritio sit,
sive contritio, ut informem et secundum se
esse sacramentum seu partem sacranienti,
ut formatam vero per gratiam sacramentalem
esse rem sacramenti. Nam, si eratattritio, fit
contritio, non intrinsece, sed extrinsece tan-
tum, ut supra explicatum est ; si vero erat
contritio, fit moraliter dignior et meritoria
gloriee, quod satis est, ut subea ratione dica-
tur effectus sacramenti ; et ita cessant objec-
tiones contra Cajetanum. Solum applicari po-
test ultima. Facile tamen respondemus non
esse necessarium, ut eadem res sub eadem
consideralioneetformalitatedicatursacramen-
tum et res ; sed satis esse, ut idem actus se-
cundum diversas rationes, sive perfectiones
pbysicas, vel morales, illas duas denomina-
tiones recipiat.
SEGTIO VI.
Utrum aliquis ritus sit vecessarius in hoc
sacramento.
i. Nulla cceremonia est de substantia sa-
cramenti pcenitenlue. — Intelligi potest quees-
tio de necessitate seu substantia sacramenti,
velde necessitate praecepti. Et quod ad pri-
mum attinet, dicendum est nullam aliam cee-
remoniam esse de substantia vel necessitate
bujus sacramenti.Hocest certum, quia Con-
cilium Florentinum et Tridentinum tradide-
runt nobis integram substantiam et essen-
tiam, et non meminerunt alterius ritus ; quod
etiam a fortiori patebit ex altero membro.
2. Neque ex necessitate prcecepti sub mor-
tali. — Dicendum ulterius est, neque ex ne-
cessitate praecepti, quod sub mortali obliget,
reperiri in hoc sacramento aliquam caeremo-
399
necessariam. Quod de-
claratur imprimis, quia inter omnia sacra-
menta hoc paucissimis ceeremoniis perficitur,
et vix aliquas invenimus, quae totius Ecclesiae
institutione vel consuetudine adbibeantur. Et
ratio fortasse fuit, quia ceeremonice sacra-
mentorum sunt ad publicam utilitatem et
instructionemaliorum; hocautem sacramen-
tum secrete fit. Est etiam valde frequens, et
ideo non debuit cseremoniis onerari. Quamo-
brem neque in tempore, neque in loco, ne-
que in aliis similibus circumstantiis habet ali-
quid preefixurn ex humana institutione, quod
necessarium sit, ut sacramentum hoc licite
ministretur ; sed id solum, quod ratio dictat,
ut ea serventur, quee ad decentiam pertinere
possunt. Atque hac ratione etiam ex parte
poenitentis non est ritus determinatus in mo-
do faciendi confessionem; sed solum in ge-
nere dicere possumus, eas conditiones ob-
servari debere, quee ad veram accusationem,
et humilis pcenitentise ostensionem necessa-
rise sunt. Unde olim pcenitens confitebatur
prostratus in terram, ut refertMarianus Vic-
tor in lib. de Confess. ; nunc autem regula-
riter fit flexis genibus, et preemitti solet gene-
ralis confessio; neutrum vero est simpliciter
necessarium. De aliis vero circumstantiis con-
fessionis dicemus inferius suo loco.
3. Ex parte ministri tres cceremonice con-
siderantur. — Prima. — Denique ex parte
ministri solent preecipue tres ceeremoniee con-
siderari. Prima consistit in quibusdam verbis
deprecatoriis, quee partim antecedunt, par-
tim subsequuntur formam substantialem ; de
quibus multa videri possunt apud Burchar-
dum, lib. 18 suiDecreti ; et D. Thomas non-
nihil attigit q. 84, art. 3, ad argum. ; etCon-
cilium Trident., sess. 14, c. 3, dixit, lauda-
biliter hoc fieri, quo verbo satis indicat non
esse necessitatis ; quia tamen decens et utile
est, non esse sine causa omittendum. Nam
per illam orationem potest impetrari vel
major dispositio, vel perseverantia, et ali-
qui existimant etiam deservire ad majo-
rem satisfactionem ; nunquam tamen erit
peccatum mortale heec omittere , secluso
scandaJo, et contemptu, quia et non con-
stat de preecepto, et materia parva est. Se-
cunda ceeremonia est signum crucis, quod
in tine per modum benedictionis aut depre-
cationis adhiberi solet, ut meminit etiam D.
Thomas, queest. 84, art. 4, ad argumenta.
Et Stephanus Papa,in c. Nunguid,de Conse-
cratione, d. 5, dixit omnia sacramenta hoc
•400 DISPUTAT
signo perfici. Nihilominus certum est, hanc
consuetudinem esse bonam, nullum tamen
esse de ea prseceptum ; imo existimo omnino
esse in arbitrio sacerdotis, quia neque uni-
versalisconsuetudocirca hoc esse videtur.
4. Tertia ex parte minisiri cceremonia. —
Varia significat manus impositio. — Ultima
ceeremonia est manus impositio, de qua ex
professo disputavit D. Thomas, in illo art. 4,
et Waldensis, lib. 1 de Sacrara., c. 447, ubi
disputat contra Wicleph, qui eara contemne-
bat, quia potestatem clavium negabat. Ad il-
lius ergo ostensionem exerceripotest. Et non
videtur dubium, quin aliquando fuerit usus
in Ecclesia exhibendi hanc coeremoniarn in
administratione hujus sacramenti , quan-
quam in significatione hujus vocis magna sit
varietas etin Scriptura, et in antiquis Patri-
bus. Nam manus impositio aliquando signifi-
cat sacramentum confirmationis, Actor. 8
(de quo superiori tomo). Aliquando sacramen-
tum Ordinis, utin epist. ad Timoth., et saepe
alias. Interdum significat apud Patres pceni-
tentiam publicam, quse olim fiebat et comple-
batur per manus impositionem, quam recon-
ciliatoriam appellabant, et fiebat ab Episco-
po, vel presbytero, et publice ac in atrio Ec-
clesiae, nisi ob necessitatem, ut sumitur ex
Concilio Garthag. IV, c. 76, et Arausicano I,
c. 3, et ex Cypriano, ep. 9, et Augustino, lib.
3 de Baptismo, c. 46, quod est signum, hanc
caeremoniam fuisse adhibilam huic sacra-
mento, et inde nomen accepisse, ut notavit
etiam Marianus Victor supra, ex Ansegeso,
lib. 5 StatutorumCaroli Magni, c. 51, et quo-
dam Concilio celebrato tempore ejusdem Ca-
roli Magni, et Waldensis, tom. 3, c. 68.
5. Unde aliqui dixerunt hanc ceereraoniarn
esse de necessitate, ex Concilio Niceeno, c. 9,
quod refert D. Thom., Opusc. 22, c. 4. Est
tamen error , quia neque in preecepto est.
Unde D. Thomas ait, esse hoc in arbitrio sa-
cerdotis, quod etiam sequitur Soto, d. 44,
art. 4; potest ergo nunc sacerdos non uti hac
caeremonia, quia non est in usu. Paludanus
aulem, in 4, d. 22, q. 5, 3, dicit, utile esse, et
expediens eam retinere, quia deservit ad ex-
citandam devotionem pcenitentis. Nihilomi-
nus tamen Navarrus,de Pcenit., d. 6, c. \, in
principio, n. 9, bene notat, saepe, et proeser-
tim cum feminis, non expedire illa uti. Vic-
toria vero, in Sumra., num. 406, generaliter
negat expedire tangere caput pcenitentis ,
quia jam non est boc in usu ; secus vero cen-
set de sola manus extensione , absque tactu,
XIX. SECT. I.
dum forma profertur ; nam illa videtur magis
esse in usu . et habere aliquam significatio-
nem potestatis , et ideo fieri expedire; quod
mihi placet, licet Soto, d. 44, q; 4, art. 4,
etiam boc neget. Fateor tamen etiam hoc li-
berum esse, et in arbitrio sacerdotis relinqui.
DISPUTATIO XIX.
I)E FORMA SACRAMENTI TCENITENTIJ:.
Quamvis materia supponatur formse, ta-
men, quia materia hujus sacramenti prolixio-
rem postulat dispositionem , quse vero ad
formam pertinent, brevius expediri possunt,
ideo visum est dispuiationem hanc prius ex-
pedire , in qua simul cum forma primarium
effeclum hujus sacramenti declarabimus ,
tum quia res facilis est, suppositis quse in
superioribus diximus ; tum etiam quia hsec
duo inter se connexa sunt , nec potest sensus
et veritas formae declarari , nisi effectus ejus
simul intelligatur. Nam, ut Concilium Triden-
tinum dixit, preecipua vis hujus sacramenti
in forma positq est, quae accommodatur si-
gnificationi ejus, quia sacramenta efficiunt
quod significant, et ideo explicando veritatem
et significationem hujus formce , necesse est
etiam effectum ejus declarare.
SECTIO I.
Utrnm de essentia hujus formx sint hxc sola ver-
ba voce prolata : Absolvo te.
4. An vox humana sit de esseniia formce
pcenitentice. — Quatuor occurrunt in hac sec-
tione declaranda. Primum, utrum ad formam
hujus sacramenti requiratur vox humana et
verba proprie dicta. Secundum, an illa verba
sint apta et convenientia. Tertium, an sint
sufficientia. Quartum, an sint necessaria.
2. Prima opinio. — Circa primum nonnulli
Doctores sentire videntur, verba proprie dicta
non esse de essentia hujus formae , sed suffi-
cere aliud signura, quo intentio sacerdotis de
absolvendo pcenitente sufficienter exprima-
tur, ut potest esse scriptura. Ita sentiunt Pa-
lud., d. 17, qusest. 2, art. 4, num. 7 ; Medina,
Cod. de Confessione, q. de Modo confitendi;
Petr. Sot.,lect. 44 de Confessione ; Navarrus,
in Summa, c. 24, n. 36, et in cap. Quem pce-
nitet, de Pcen., d. \, n. 4, quatenus aiunt, in
aliquo casu valere formam scripto missam,
quamvis expresse non negent esse necessa-
rium forraam verbo proferre. Et rationes,
DtSPUTAT.
quas afferunt , de materia polius procedunt ,
quam de forma. Potest autem suaderi hoec
opinio, quia hoc sacramentum est institutum
per modum judicii, et ideo nihil essentialiter
postulat , quod non sit de essentia judicii ; at
vero dc essentia judicii non est ut sententia
ejus voce proferatur , sed saepe tantum fit
scripto, et iii rigore posset nutibus fieri, ut de
absohitione a censura multi opinantur, quam-
vis illa comprehendalur sub verbis Christi :
Qucecunque solveritis in terra, erunt soluta et
in coelo ; ergo. Et confirmatur primo; nam hac
ratione ex parte accusationis pcenitentis non
est de essentia ejus, ut voce fiat, sed potest
fieri scripto, aut nutibus, ut infra dicemus,
nimirum, quia ad judicialem accusationern
hoc salis est ; ergo idem erit in prolatione
sententiae, quam haec forma continet. Tan-
dem hac ratione docent omnes Theologi, non
esse de ratione matrimonii propria verba
contrahentium, sed satis esse quoelibet alia si-
gna sufficientia ad consensum ; quia illud sa-
crament.um fundatum est in contractu , et
ideo non plus requirit, quam sit de essenlia
contractus; constatautem alios contractus in-
ter homines absque propriis verbis confici ;
ergo eadem ratione idem dicendum est de
hoc judicio. Et confirmatur, quia hoc sacra-
mentum estmagnse necessitatis; saepe autem
esse potest necessarium, ut absolutio detur
aliis signis, et non verbis propriis; ut si pce-
nitens extreme indigeat, et sacerdos loqui
non possit , valeat autem alio signo suam
menlem declarare.
Sententia affirmans vera et communis.
3. Nihilominus certum existimo, de essen-
tia hujus sacramenti esse, ut forma ejus pro-
prio verbo et voce humana proferatur. Heec
est communis sententia Theologorum cum
Magistro, in 4, dist. 14, et D. Thoma, supra,
q. 84, ad 3 ; Cajetanf, verb. Confessio, con-
ditione 11, et aliorum, quos late referemus
sectione ultima. Eamque generatim ostendi-
mus in superiori torn., disp. 2, sect. 1, cum
D. Thom., q. 60, art. 3. Et prsecipue proba-
tur ex doctrina Concilii Florentini in Decreto
Eugenii, ubi generatim docet sacramenta
nova1 legis constare verbis. A qua generali
regula non est facienda exeeptio, neque im-
proprie vel secundum analogiam de aliquo
sacramento interpretanda, nisi ubi ex tradi-
tione Ecclesiae et consensu antiquorum Doc-
torum id constiterit. Qua ratione in matrimo-
nio concedimuspropria verbanon esse essea-
XXII.
XIX. SKCT. I. 401
tialia. At vero in forma hujus sacramenti ne-
que ex traditione Ecclesise, neque ex sententia
antiquorum Doctorum talis exceptio, vel inter-
pretatio habetur ; ergo admittenda non est. Eo
vel maxime, quod Conc. Flor. non tantum ge-
neratim, sed etiam in particulari de hoc sacra-
mentoait: Formahujus sacramenti suntverba
absolutionis, quce sacerdos profrt,cum dicit,
etc.Ubiexpendo numen, verba, et verbum, pro-
fert, et dicit ; nam omnes isti termini indicant
proprietatemverborum etlocutionishumanae.
Expendo etiam, quod infra agens de sacra-
mento matrimonii, quiaetiam utitur nomine,
verborum, addidit limitationem, regulariter,
per quam satis indicat uti verborum nomine
in omni proprietate ; nam si latius ea voce
uteretur, non oporteret addere partir.ulam
regulariter ; semperenim est de essentia sa-
cramenti matrimonii mutuus consensus de t
praesenti, aliquo suificienti signo expressus ;
quia vero loquebatur Concilium de verbis
proprie, et ilia non semper requiruntur, ideo
addidit limitationem illam regulariter ; cum
ergo haucnon addat in sacramento pceniten-
tiee, et in eadem proprietate, verborum voce
utalur, intelligit sane verba esse simpliciter
necessana in forma hujus sacramenti. Unde
Concilium Trident., sess. 14, c. 3, dixit for-
mam hujus sacramenti positam esse in illis
ministri verbis , elc.
4. Ratio vero hujus veritatis est, quiaChri-
stus Dominus ita instituit hoc sacramentum,
sicut alia nova?. legis , solo excepto matrimo-
nio propter specialem rationem infra redden-
dam. Hoc autem colligi potest ex verbis in-
stitutionis : Quorum remiseritis peccata, a?.qui-
parando illa cum verbis, Baptizantes cos} et
cum verbis Eucharistice, Hoc facite, Nam in
illis non dixit expresse Christus, baptismum,
aut Eucharistiam, conficienda esse, formali-
ter proferendo talia verba ; nihilominus ta-
men ex sensu et traditione Ecclesiae habemus
hanc fuisse mentem Christi, quia voluit sa-
cramentum legis novae determinatam et ex-
pressam habere significationem ; et ideo vo-
luitverbis consummari. Quae ratio, et forma
verborum Christi, ac denique traditio Eccle-
sia1., et Conciliorum doctrina eamdem vim ha-
bent in hoc sacramento. Eigo vel in aliis
eliam sacramentis hoc non est certum ; quod
dici non potest : vel in hocnegari non potest;
quod verissimum est.
Rtspondctur argumentis contrarico sententice.
5. Ad primum.—Prima etultima conjirma-
26
402 DISPUTAT.
tio solvuntur. — Secunda confirmatio enodatur.
— Atque hoc magis confirmabilur respon-
dendo conjecturis alterius sententioe , quoe
boc ipso quodtantum conjecturse sunt^ parvi
momenti sunt in re quoe pendet ex institu-
tione et traditione. Ad primam ergo nega-
mus hoc sacramentum nihil habere essentiale^
quodnonsit derationejudiciiincommunisum-
pti. Nam, licet verum judicium sit, esttamen
speciale et sacramentale, denuo a Ghristo
institutumcum propriis conditionibus omnino
diversis ab his, quae servantur in judicio hu-
mano, qualis est, verbi gratia, quod idem sit
accusator et reus, quia est judicium volunta-
rium. Item, quod ipsi reo credatur, pro se et
contra se, quia est judicium in favorem, et
medicinam ejusdem rei institutum. Sic ergo
habet etiam hanc conditionem, scilicet, quod
expresse significet salutem animae, ad quam
conferendam institutum est. Praeterea potes-
tas illa, a qua procedit heec sententia, singu-
laris est, et alterius ordinis, sicut potestas
consecrandi ; et ideo in utraque voluit Chri-
stus, ut per organum et signum a se defmi-
tum actus ejusexerceretur, Proeterea in hu-
mano judicio aliquando requiritnr specialis
solemnitas, ut quod accusatio vel sententia
scripto fiat, quod interdum etiam essentiale
est ; quid ergo mirum quod Christus dispo-
suerit hanc conditionem, ut essentialem in
hoc judicio , quod simul est sacramentum
novse legis^ ideoque postulat expressam, et,
ut sic dicam, vivam significationem, quoe au-
ribushumanis percipi possit. Nam, si in hoc
non fuit dispensatum in baptismo, qui multo
magis necessarius est , cur debuit in pceni-
tentia disp^nsari propter rarum et extraordi-
narium casum, qui vix accidere potesi, et in
eo semper habet locum contritionis reme-
dium ? Per quod obiter-soluta est ultima con-
firmatio. Etfacile etiam respondetur ad pri-
mam. Nam heec expressa significatio requiri-
tur magis ex parte forma?, quam ex parte ma-
teriee ; et ideo non estsimilequod atfertur de
actibus pcenitentis, quia illi se tenent^ex parte
materiee, de qua latius infra. Denique ad se-
cundam confirmationem negatur similitudo
ex matrimonio sumpta. Nam in matrimonio
noluit Christus instituere specialem rituni,
sed honorare ipsum naturalem contractum,
et in eo altiorem sacramenti rationem fun-
dare ; et ideo in illo nullam specialem mate-
riam vel formam requisivit, quoe ad contrac-
tum ipsum necessaria non esset ; hic vero in-
stituit talem ritum sacramentalem, ideoque
XIX. SECT. I.
determinatam formam , sacramentis novse
legis accommodatum, poslulavit.
De convenientia verlorum formce ad signifi-
candum effectum.
6. Hcereticorum error. — Circa secundnm
de convenientia illorum verborum, heeretici
valde reprehendunt hujusmodi verba, quia
per ea, inquiunt, sacerdos sibi usurpat actum
proprium solius Dei. Sed moventur, quia ne-
gant sacerdotibus potestatem clavium, et non
distinguunt intereum, qui ministerialiter vel
principaliter remitlit peccata ; et ideo non
oportet denuo contra illos disputare, nam
sufficiunt dicta disp. 16; et contra Wicleph
videri potest Waldensis, tomo 2, c. 444; et
contraLutherumRofensis,art. 10;et Ruard.,
art. 3 ; Rellar., lib. t de Poenit.
7. Quorumdam Catholicorum senteniia. —
Ex Catholicis vero quidam non probant hoec
verba, quia per modum indicativi proferun-
tur ; putant enim potius esse proferenda per
modum deprecationis. Ita refert D. Thomas,
Opusc. 22, c. 1, et potest in hujus sententia;
favorem referri Leo Papa, epist. 89, alias 91,
ubi ait, peccata remitti supplicationibus sa-
cerdotum, et habetur in c. Multiplex, de Poe-
nitv dist. 1. Sic etiamChrysostomus,lib. 3 de
Sacerdotio, et Hieronymus, in verba illa Psal-
mi 28 : Vox Domini intercidentis flammam
ignis, absolutionem sacerdotis nomine ora-
tionis significare videntur. Ratione confir-
mari potest, quia verbum deprecationis ap-
tius est ad ministerialem actionem significan-
dam, quia per verbum indicativi, si proprie
sumatur, potius significatur remissio princi-
palis, seu auctoritativa, ut vocant. Favetque
huic sententise Ronaventura, et Alensis, qua-
tenus aiunt, clavem sacerdotis non se exten-
dere ad remissionem culpae, nisi per modum
deprecationis. Tandem confirmari potest
exemplo extremse unctionis, ubi forma est
deprecatjva, quia sacerdos solum confert sa-
nitatem ut minister deprecando ; sicut Apos-
toli, quamvis accepissent virtutem sanandi
infirmos, velfaciendi miracula, nihilominus,
quia solum operabantur ut ministri, depre-
cando et orando, ea faciebant.
8. Alius Catholicorum dicendi modus. — Alii
tandem non in modo, sed in materiali verbo
dbsolvo, ofiensionem acceperunt, ut Abulen-
sis, I p. sui Defensorii, c. 6,-qui dixit impro-
prie usurpari in hac forma verbum alsolvo ;
quia peccata non sunt aliqua vincula quae
solvi possint, sed sunt injurise etoffensse quse
DISPUTAT.
possunt romitti ; et ideo non dixit Christus :
Quorum solveritis peccata, sed : Qicorum remi-
seritis. Improprie ergo, et prseter Christi
institutionem usnrpatur tale verbum. Et con-
firmatur, quia illo verbo indicatur, sacerdo-
tem non remittere peccatum quoad culpam,
sed solum quoad reatum pcense; quia culpa ut
sic non habet rationem vinculi, etiam meta-
phorice et moraliter, sed solum privationis
cujusdam;quoadreatum vero poena^ estquod-
dam morale vinculum ; ergo, etc.
9. Veroa formce poenite>itice etse convenien-
tissima, vera conclusio. — Dicendum vero est,
prsedicta verba esse optima et convenientissi-
ma ad hanc formam significandam. Ita docet
D. Thom., dict. Opusc. 22, etdict. q. 84, art.
3, et in 4, dist. 22, q. 2, art. 2 ; Scotus, Ga-
briel,§Paludanu=, Durandus,!et reliqui, in 4,
disl. 14. Et est res omnino certa, tura ex usu
et traditione totius Ecclesiae, tum ex definitio-
nibus Concilii Fiorentini et Tridentini, quibus
addi potest Concilium Moguntinum, c. 4, et
definitio Leonis X , in condemnatione art.
11 et 12 Lutheri ; tum denique ex impugna-
tione duarum opinionum. Nam prior funda-
tur fere in illo errore, quod sacerdos non ha-
bet potestatem remittendi peccata. Et ideo
D. Thomas vocat sententiam illam prcesum-
ptuosam, ne dicam, inquit, erroneam. Vere
tamen erronea est, et aliena etiam a verbis
Christi, qui non dixit : Quibics postulaveritis
remissionem peccatorum , impetrabitis , sed :
Quorum remiseritis , remittuntur ; non datur
ergo ibi potestas impetrandi, sed absolvendi,
ut supra conclusimus ; ergo actus illius potes-
tatis, qui per hanc formam significatur, non
debet exprimi per modum petendi, sed fa-
ciendi, ut est modus indicativus. Et huc etiam
tendit ratio D. Thoinse, quia in sacramento
nova? legis forma significare debet id , quod
minister facit, quia sacramenta efficiunt quod
significant , et e converso ; sed minister hic
non tantum impetrat , sed facit remissionem
peccatorum ; ergo. Tandem optima ratio su-
mitur ex eo quod supra diximus , sacramen-
tum hoc esse institutum per modum judicii,
in quo judex non rccte profert sententiam
deprecando, sed solvendo, vel ligando ; ergo
merito profert sacerdos sententiam per mo-
dum indicativi, ad instar actus judicialis, ut
Concilium Tridentinum dixit, quo ab ipso ve-
luta judice sententia pronunciatur.
10. Sacerdos non absolvit ut aicctor princi-
palis , sed ut minister. - — Neque inde fit , ut
sacerdos profiteatur se absolvere tanquam
XIX. SECT. I. 403
auctor principalis ; nam verbum de se est in-
differens , determinatur autem per intentio-
nem proferentis. Christus enim absolute dixit:
Quorum remiseritis peccata, etnon propterea
tribnit sacerdotibus divinamauctoritatem,nec
potestatem excellentise , sed ministerialem ;
ita ergo cum sacerdos dicit : Ego te absolvo ,
non sibi usurpat divinam auctoritatem , quia
non intendit hoc facere ut principale agens,
sed ut minister Christi ; utitur lamenillo mo-
do loquendi, quia vere judex est, et quia ejus
sententia ex institutione Christi ex se infalli-
bilis est, el simul cum ipso et per ipsum Deus
judicat. Uncle, licet sacerdos non sit principa-
lis, sed ministerialis judex, non tamen ita ju-
dicat, sicut in judiciis humanis solet judicare
inferior judex, cujus sententia non est omnino
firma et irrevocabilis, seu definitiva, donec
per superiorem confirmetur ; non enim est ita
in proposito, sed sententia sacerdotis est ulti-
ma et definitiva, quia vere est simul senten-
tia Dei, ut principalis judicis, ipsius vere sa-
cerdotis ut ministri.
11. Solvitur ftcndamentum principale prio-
ris sententice. — Objectio. — Solutio. — At-
que ita solvitur facile principale fundamen-
tum prioris sententiee ; negamus enim aut
modum indicativi necessario sigfoificare actio-
nem causse principalis , aut verbum impe-
trandi esse aptum ad proprium ministerium
huius sacramenti significandum , ut satis ex-
plicatum est. Nec quoad hoc oportet acceptare
exemplum de extrema unctione , quia Chri-
stus Dominus potuit diverso modo instituere
formas horum sacramentorum , et traditio
Ecclesise, aliquo modo in Scriptura fundata,
demonstrat ita fecisse. Dices : saltem hoc
exemplum enervat rationes factas ad verita-
tem confirmandam; quia etiam in sacramento
extremee unctionis minister confert effectum
sacramenti ex opere operato , et ut physicum
instrumentum , et consequenter id facit per
potestatem ministerialem ad boc receptam,
et nihilominus solum deprecando significat
id, quod facit, eo quod petitio illa sacramen-
talis infallibiliter obtinet effectum, et modo
accommodato ipsi sacramento , et indepen-
denter ab speciali merito recipientis ; tantum
enim requirit carentiam obicis. Respondetur,
rationes illas per se solas non afferri ad pro*
bandum modum indicativi in hac forma esse
simpliciter necessarium ; hoc enim principa-
Jiter pendet ex Christi institutione, et spec-
tat ad quartum punctum propositum ; sed af-
feruntur ad probandum , illum modum indi-
404 DISPUTaT.
cativi esse aptissimum , sicut est etiam in
forma baptismi. Et quidem , si Christus vo-
luisset, per illum modum etiam instituere
formam extremee unctionis , ratio proxime
insinuata declarat, potuisse id convenienter
fieri , quia tunc verba etiam significarent
quod facerent , et sufficienter exprimerent
actum alicujus potestatis ministerialis. Nihi-
Jominus tamen priores rationes declarant ,
fuisse in forma hujus sacramenti specialem
congruitatem ; imo et moralem quamdam
necessitatem, supposita institutione per mo-
dum judicii. In sacramento vero extremee
unctionis fuit specialis congruitas , ul insti-
tuerelur per modum impetrationis, quia iu
eo non se gerit sacerdos ut judex, sed ut me-
dicus. Et prseterea solet ibi assignari specia-
lis ratio, quia effectus quidam illius sacra-
menti, qui est sanitas corporis, non confertur
infallibiliter ; de quo dicemus plura infra in
proprio loco.
12. Solvitur aliud exemplum pro priori sen-
tentia allatum. — Et hinc etiam facile solvitur
aliud exemplum, de modo operandi miracu-
la, vel conferendi sanitates impetrando. Ad
quod respondet D. Thom., dict. art. 3, ad 4,
Apostolis non esse datam potestatem ut sa-
narent infirrrfos, sed ut ad eorum orationem
infirmi sanarentur; verumtamen Matt. 10 ab-
solute dicitur : Dedit eis potestatem ejiciendi
spiritus immundos, et curandi infirmos. Dein-
de ex forma sacramenti extremee nnctionis
jam ostendimus, modum deprecandi non ex-
cludere potestatem ad efficaciter operandum.
Item D. Thomas ipse concedit, aliquando Apos-
tolos operatos fuisse miracula imperative et
indicative, ut Act. 3 dixit Petrus: Quod autem
Jiabeo lioc tibi do ; in nomine Jesu Christi Na-
zareni surge , et amlula. Dici ergo potest,
Apostolos quidem aceepisse virtutem ad ope-
randa miracula efficaciter ; modum autem
operandi non fuisse illis specialiter preescri-
ptum, sicut est in ritu sacramentorum ; et
ideo interdum uno, inlerdum alio modo ope-
ratos fuisse, prout aSpiritu Sancto moveban-
tur, vel prout ad fidei eedificationem expedire
cernebant. Addo insuper (et hoc fortasse vo-
luit D. Tliomas) hanc esse differentiam inter
potestatem datam ministris sacramenlorum ,
et gratias gratis datas, ad quas spectat illa
potestas curandi infirmos, vel faciendi mira-
cula, quod illa datur permanenter, et per
modum intrinsecae potestatis, quse, quantum
est ex se, semper et infallibiliter habeteffec-
tum ; gratice vero gratis datce regulariter non
XIX. SECT. I.
dantur per modum habitus permanentis, ne-
que habent effeclum infallibiliter, sed prout
expedit, vel juxta fidem recipientis ; et hinc
est, ut regulariter operentur per modum im-
petrationis, quamvis Deus interdum moveat
ad alium modum operandi.
13. Leoni Papce fit satis. — Denique ad
Leonem Papam respondet D. Thomas, ibi-
dem,ad2, nonloquide substantiali forma hu-
jus sacramenti, sed de illis verbis deprecato-
riis, quee juxta communem usum preemitti
solent, ut supra vidimus. Sed difficilis est ex-
positio, quia Leo dicit, sine supplicationibus
saczrdotum non remitti peccata ; loquitur er-
go de verbis sacerdotis simpliciter necessa-
riis ad remissionem peccatorum ; hsec autem
sunt substantialia verba forrnse, et non ora-
tiones, quse preemittuntur. Sed, ut supra dixi,
interdum sacramentum nomen accipit ab ali-
quo accidentali rilu, sicut vidimus de manus
itnpositione. Quo sensu dici posset, peccata
non posse remitti sine manus impositione sa-
cerdotis. Sic ergo intelligo locutum fuisse
Leonem, et alios Patres ; nam, quia sacerdos
non exercet munus suum sine aliqua depre-
catione, totum hoc ministerium nomine ora-
tionis autdeprecationisinterdum appellarunt.
Ut etiam indicarent, ipsos esse mediatores et
intercessores inter Deum et bomines ; quod
est proprium munus sacerdotis, teste Paulo.
Per hoc autem non excludunt, quin sint etiam
judices, qui imperando, vel judicando, sen-
tentiam proferre possintet debeant. Ilaque si
consideremus id, unde nomen sumptum est,
supplicationes et orationes vocant verba illa
deprecatoria, quaj absolutionem preecedunt ;
si vero consideremus id, quod significare in-
tendunt, totum ministerium sacerdotis etab-
solutionem ipsam comprehendunt, quamvis
illa non per modum deprecationis, sed effec-
tionis proferantur. Prfeterquam quod ipsa
etiam potest late dici impetratio queedam,
quatenus per illam a Deo obtinet sacerdos id,
quod intendit. Unde Waldensis, tom. 2 de
Sacramentis, c. 147, exponendo locumChry-
sostomi supra adductum, absolutionem vocat
orationem sacramentalem.
14. Respondetur ad opinionem Abulensis. —
Superestut breviterdicamus de alia opinione
Abulensis, quiin re non dissentit a vero sen-
su et significatione hujus formee ; sed nonde-
buit in verbo discrepare, quod communi usu
et traditione Ecclesiee probalum est, et pree-
sertim propterfundamentum adeo leve. Nam
peccata moraliter dici possunt vincula, et
DISPUTAT
juxta Scripturse phfasim ita interdum appel-
lantur,Is. 58 : Dissolvite colligationes imyieta-
tis; Psalm. 118: Funes peccalorum circumple-
xi sunt me, et Prov. 5: Iniquitates suce capiunt
impium , et fmibus peccatorum suurum con-
stringitur ; deniqne Is. 52 expresse dicitur :
JSohe vincula colli tui, captiva filia Sion.Qn&
metaphora non solum de reatu poena?, sed
maxime de peccato ipso, ratione culpee et nia-
culee, quee manet, intelligenda est. T um quia
Scripturadeipsispeccatisloquitur ; tum etiam
quia, licet poena sit actus, ad quem homo li-
gatur, tamen funes, quibus ligatur, suntipsa
peccala, quge liominem ita constringunt, et de-
tinent ad supplicium,ut illis manentibus eva-
dere nullo modo possit, sed necessarium sit, ut
per divinam gratiam disrumpantur, juxta illud
Psal. 115 : Dirupistivinculamea, tibisacrifica-
1)0 hostiam laudis. Suntetiam peccata vincula,
quoe hominem impediunt a benefaciendo, et
pra3sertim a bene merendo coram Deo. Ergo
verbum absolvendi optime cadit in peccata,
etiam quoad eorum culpas. Nec Christus Do-
minus solum usus est verbo remittendi, sed
etiam absolvendi , quando claves promisit,
Matt. 16 : Tibi dabo claves regni ccelorum, et
quodcunque solveris super terram, erit solutum
et in ccelo ; ex quo loco videtur Ecclesia hanc
formam sumpsisse, ut apertius constaret, ab-
solutionem. hanc esse potissimum actum cla-
vium. Possumu? denique rationem aliquam in-
yenire, ob quam Ecclesia potiushocverbouti-
tur, quam verbo remitto ; quia remissio in ri-
gore non est actus judicialis, sed latiuspatet;
nam creditor etiam. seu pars offensa dicitur
remittere debitum, aut injuriam ; verbum au-
tem, absolvo, juxta communem usum, magis
significat actum judicialem. Et licet, quoad
etymologiam vel impositionem , metaphori-
cum videatur , tamen jam proprie significat
sententiam, qua reo conceditur plena liber-
tas ; ergo convenientissime hsec forma hoc
verbo, et cum tali modo significationis insti-
tuta est.
15. Quare non sit forma ad retinenda pec-
cata, sicut ad solvenda. — Sed aliquis forte
objiciet, si ex verbo, absolveritis, sumpta est
heec forma : Ego te absolvo, ex verbo, ligave-
ritis, debuisse aliam formam sumi, ad exer-
cendum aliura actura hujus potestatis , scili-
cet : Ego te ligo, vel : Peccata retineo. Res-
pondeo , hujusmodi actum non exerceri per
effectionem sacramenti ; quia talis actus non
est significativus gratiae, ideoque ratione il-
lius non constituitur aliqua forma sacra-
XIX. SECT. I. 405
mentalis. Imo, si prtecise sit sermo de culpae
detentione, nulla positiva forma necessaria
est, sed sola ncgatio absolutionis, quia, ut
diximus, peccatum non detiuetur pcr actio-
nem positivam , sed per carentiam actionis.
Si autem sit sermo de obligatione adaliquam
pcenam medicinalem, vel satisfactoriam, qute
in hoc sacramento imponitur, illa solum ha-
bet rationem cujusdam preecepti annexi huic
sacramento, et ordinati ad perfectam ejus
integritatem et complementum ; ipsa vero
impositio talis praecepti non pertinet forma-
liter ad constitutionem hujus sacramenti, et
ideo non habet preescripta verba, sed sufficit
quocunque modo intimare p(enitenti arbi-
trium, et voluntatem confessoris, explicando
speciem et modum poense, et hoc posset fieri
scripto, vel quocunque alio signo, sine sub-
stantiali defectu sacramenti. Extra hoc vero
sacramentum, preesertim in ferendis censuris,
virtute utitur judex illa forma ligandi, cum
aliquem excomraunicat, ut in sequenti libro
videbimus.
De sufficientia verborum formce.
16. Verba quce prcemitluntur ad forrnam,
non sunt de essentia sacramenti. — Circa ter-
tium punctum de sufficientia horum verbo-
rum notanda sunt verba Conciliorum Triden-
tini et Florentini, dicentium, formam hujus
sacramenti esse verba sacerdotis : Ego te ab-
solvo, etc. Ex quibus haberi potest primo,
omnia verba , quee prsemittuntur a sacerdote
priusquam ad heec perveniat , non esse de
substantia, vel essentia hujus formee, ut etiam
D. Thomas indicavit, dict. art. 3, ad 1, dicens
praemitti illam deprecationem : Misereatur tui
omnipotens Deus, etc, non ut per eam confi-
ciatur sacramentum, sed ad impetrandura a
Deo, ne ex parte poenitentis impediatur sacra-
mentum ; sicut etiam prsemittitur absolutio a
censuris, ne etiam ex hoc capite impedialur
sacramentum. Praemitti etiam solet hoc vel
simile verbum, auctoritate, vel potestate mihi
a Christo concessa , quo significat confessor,
se ut ministrum, non ut principalem causam
operari ; verumtamen non est de necessitate
sacramenti, ut hoc exterius proferatur, quia
hoc non pertinet ad effectum,vel actionem
sacramenti, quam debent significare vcrba
formae, sed ad potestatem ministri, quam non
oportet significari in actu signato, ut sic di-
cam, sed ipso exercitio talis formee.
17. Qnomodo pronomen, Ego, sit de essen-
tia formce. — Secundo videtur colligi ex dic-
406
DISPUTAT. XIX. SEGT. I.
tis Conciliis, illud pronomen, ego, esse de
substantia formae; ideoque alia duo verba
non sufficere. Dicendum vero est, illud pro-
nomen, ego, in re nihil addere prseter ver-
bum, absolvo ; nam in illo intrinsece includi-
tur, sufficienterque intelligitur, etiamsi non
formaliter exprimatur. Jn hoc ergo sensu dici
potest illud pronomen de essentia hujus for-
mse, scilicet, vel expressum in se, vel con-
tentum in verbo absolvo, ideoque ex hoc ca-
pite nihil additur preedictis verbis; sicut in
simili clixi superiori tomo tractando de forma
baptismi.
48. An post verba, Ego te absolvo, aliud sit
de essentia formce. — Non esse necessarium
illud : Passio Domini nostri , etc. — Tertio
videtur colligi ex prsedictis Conciliis, post illa
duo verba necessarium esse aliqua alia ad-
dere; quamvis enim heec ibi expresse non
declarentur, indicantur tamen in iila parti-
cula, etc.\ non enim frustra posita est. Oritur
ergo diffkultas, an aliquod aliud verbum sit
neeessariurn, et quod illud sit. Tres enim par-
ticuloe post illa verba addi solent, scilicet, Ab
omnibus peccatis tuis, et invocatio Trinitatis,
In nomine Patris, etc, et qusedam invocatio
seu deprecatio, ut, Passio Domini nostriJesu
Christi, etc. De hac tertia particula jam satis
dictum est disp. preeced., sect. ult., et apud
omnes constat non esse necessariam , nec
preeceptam, licet laudabiliter adjungatur^ ut
Concilium Tridentinum dixit ; quare , licet
omittatur, non eritpeccatum grave, vel etiam
nullum, si ex quacunque rationabili causa
fiat, sicut dictum est de orationibus depreca-
toriis, quee prsemitti solent.
19. Sitne necessaria invocatio Trinitatis.
— De secunda, scilicet invocatione Trinilatis,
nonnulla est major dubitandi ratio. Nam
Durand,, in 4, d. 22, q. 2, vult esse de ne-
cessitate hujus formee, et videntur in eamdem
sententiam inclinare Major et Petrus Soto.
Fundantur preecipue , quia per illam invoca-
tionem significat sacerdos se operari ut mi-
nistrum Trinitatis, non ut causam preecipuam.
Verumtamen jam ostendimus non esse neces-
sarium, ut hoc in forma explicetur; ergo hoc
titulo non est necessaria invocatio Trinitatis;
alioqui in omnibus formis sacramentorum es-
set necessaria ; quod falsum est. Addunt pree-
terea exemplum baptismi; sed in his, quee
pendent ex institutione , nihil valent exem-
pla; nam ritus sacramentorum diversi sunt;
Christus enim dixit in baptismo expresse :
Baptkantes eos in nomine Patris, et Filii, et
Spiritus Sancti. In illo etiam fuit specialis
ratio, quia est janua Ecclesiee, et solemnis
professio illius fidei, quee per se loquendo ac
primario est necessaria in lege gratiee, quee
est fides explicita Trinitatis. In hoc autem sa-
cramento nec heec ratio eongruentiee locum
habet, neque etiam institutio, quia neque in
verbis Christi, Joan. 20,neque in Ecclesiee
traditione, vel auctoritate fundamentum ha-
bet. Quapropter certum est, hanc particulam
non esse de necessitate hujus sacramenti.
Quod docuit D. Thom., in dict. art. 3, ad 3,
quem ceeteri Theologi sequuntur. Imo signi-
ficat D. Thom., nullum esse de hac re pree-
ceptum, quia dicit, lioc relinqui arUtrio sa-
cerdotis.
20. Sitne particula illa, Ab omnibus peccatis
tuis , de essentia formce. — De prima vero
particula est major controversia. Nam Gab.,
d. 14, q. 2, necessarium pulat addere totum
illud : Ab omyibus peccatis tuis. Paludanus
vero, d. 22, q. 3; Major, d. 14, q. 2; Petrus
Sot., iect. 4 de Confessione, dicunt imprimis^
et merito, non esse necessariam illam distri-
butionem , omnibus, quia non oportet inclu-
dere venialia peccata ; mortalia vero neces-
sario connexa sunt quoad remissionem, et
ideo eo ipso, quod de illisremissio datur, in-
telligitur esse de omnibus. Item quia in his
locutionibus indefmita aequivalet universali,
praesertim iii favorabilibuS; et ubi non est ra-
tio determinandi unum potius, quam aliud.
Item quia, cum illa verba sint practica, indi-
cant peceata, quse pcenitens confessus est, et
ea removent; et ideo omnia illa complectun-
tur. Conveniunt autem dicti auclores cum
Oabriele in hoc , necessarium esse addere il-
lam determinationem, a peccatis tuis , quia
sine illa non est satis completus sensus locu-
tionis, nec satis determinata significatio illius
verbi, absolvo, quod indifferens est ad signifi-
candam absolutionem a censura, pcena, vel
culpa; verba autem, quse necessaria sunt ad
completam significationem et sensum forma3,
absolute sunt de essentia formse ; ergo.
21 . Non esse de essentia, vera senteniia. —
Quorumdam distinctio. — Improbatur. — Ni-
hilominus, quod illa verba non sint de neces-
sitate hujus formse, sensit D. Thomas, in illo
art. 3, quia nullam eorum mentionem facit.
Et tenuit D. Antoninus., 3 p. , tit. -17 , c. 21,
§ 1 ; CajeL, in Summa, verboAbsohUio; Syl-
vester, verb. Absolutio, 6, q. 4; Navarrus, de
Pcenit., d. 6, c. 1, in prin., n. 9, et in Sumv
c. 26, n. 2; Soto, et alii. Ratio pqtissima esse
OISPUTAT.
videtur, quia illa verba : Ego U absolvo, sup-
posita confessione , super quam cadunt, ha-
bent satis determinatam significationem; so-
let enim materia determinare formam, et for-
ma materiam ; cum ergo hsec forma sil veluti
sententia prolata super banc accusationem,
satis determinate significat absolutionem in
tali causa et materia; ergo significat absolu-
tionem a peccatis, etiamsi illud verbum, a
peccatis, in forma non addatur. Sicut in judi-
cio humano non oportet in ipsa sententia
iterum exprimi culpam ; sed eo ipso quod au-
dita accusatione , et tota causa, judex pro-
nunciat hunc esse immunera, vel esse reum
talis pcense, satis declarat mentem et senten-
tiam suam; ergo similiter in prsesenti. Maxi-
me cum verbum, absolvo, absolute prolatum,
quasi per antouomasiam significet internam
absolutionem a culpa, et juxta communem
sensum hsec sit illius verbi significatio. Qua-
propter sententia hsec in rigore videtur vera.
Dicunt vero aliqui, quamvis illa verba non
sint essentialia, quia, licet omittantur, nihi-
lominus validum erit sacramentum , tamen,
quando a sacerdote adduntur ad perfectiorem
significationem formse, et sub intentione cnm
illis perficiendi sacramentum, tunc esse sub-
stantialia, et ita concurrere ad componendam
substantiam formse, ut ad effectum concur-
rant, et hic non conferatur, donec illa profe-
rantur. Sed hsec distinctio nullum habet fun-
damentum; quia sicut essentia , ita ct sub-
stantia non pendet ex libero arbitrio sacer-
dotis, nec iose potest suspendere effectum
formse, si ejus significatio semel perfecta est ;
et illa major explicatio, si ex ipsa institutione
non est necessaria , non potest fieri substan-
tialis propter voluntatem ministri. Quse oin-
nia latius tractavimussuperiori tomo agentes
preecipue'de forma Eucharistise.
22. Sola verba, Absolvo te , sufficiunt ad
formam pcenitentiw per/iciendam. — Conclu-
dendum igitur est, iJla duo verba : Absoho te,
esse sufficientiaadhancformam perficiendam;
quod sentiunt omnes auctores proxime cita-
ti; et sufficienter constat ex omnibus dictis ,
quia in his consummatur signiticatio hujus
formee, et effectus ejus. Unde ita est sen-
tiendum de illa particula peccatis tuis, sicut
diximus depronomine, ego. Nam implicitein
ipso verbo, absolvo, super hanc confessionem
prolato, continetur; et hoc modo necessaria
est, non vero formaliter et explicite prolata.
Quia vero facillime adjungi potest, existimo
nunquam rationabiliter omitti; quia nec mo-
XIX. SECT. I. 407
raliter potest accidere causa, quse adhoc co-
gat ; neque cst in eo aliqua utilitas ; et aliuu-
de adjungendo illud, vitatur qualecunque pe-
riculum, quia opposita sententiaimprobabilis
non est. Et fortasse propter hanc causam ad-
diderunt Concilia illam particulam, etc. Vel
forte, ut ab opinionibus Theologorum absti-
nerent. Nam prsedicta verba exprimendo, id
declararunt quod certum est , alia vero ta-
cuerunt; noluerunttamendefinirereliqua om-
nia non esse de essentia, et ideo illam parti-
culam addiderunt. In Conciiio autem Mogun-
tino omnes illse particulse ponuntur in hac
forma. Christus etiam Dominus expresse di-
xit : Quorum remiseritis peccata. Tamen Con-
cilium Moguntinum non declarat essentialem
formam, sed monet sacerdotes, ut consueto
modo absolvant ; et ideo non solum ponit il-
lam particulam, a peccatis tuis, sed etiam in-
vocationem Trinitatis, quia hic est optimus
modus, et maxime usitatus. Ex verbis au-
tem Christi colligi potest, remissionem pecca-
torum esse in hac forma exprimendam ; os-
tendimus autem hoc sufficienter fieri, etiam-
si non ponatur explicite illa particula, a pec-
catis tuis. Alibi etiam dixit Christus : Quod-
cunque solveris super terram, non facta speci-
fica mentione peccatorum. %
De necessitate verborum formce.
23. Prima opinio. — Bifferentia inter ne-
cessitatem formce baptismi et pcenitentim im-
pugnatur. — Circa quartum punctum de ne-
cessitate horum verborum, referri potest opi-
nio Scoti, in 4, d. 14, q. 4, ubi significat, non
tam esse necessaria baec verba in hac forma,
sicut sunt in baptismo illa : Ego te baptizo ;
quia hoc sacramentum institutum est per mo-
dum judicii, et ideo sufficiunt qusecunque
verba , quibus exprimatur actus sententise
absolventis. Ponit exempla qusedam ex fo-
rensi judicio sumpta : Jubeo hunc absolvi ,
Volo, aut, Placet absolvi. Et hanc sententiam
sequiturGabr.,ead. d., q. 2. Eamveroimpu-
gnant Cajet. supra, q. 84, a. 3, et Soto, d. 14,
q.2,a.3,et aliiThomistse. Et quidemin eome-
rito reprehenditur Scotus, quocl differentiam
constituerit inter formam hujus sacramenti et
baptismi,vel Eucharistiee, ac si non sint neces-
saria determinata verba in hac forma sicut in
illis, vel magis in illis, quam in hac; est enim
hocfalsum, ut constat exgenerali doctrinade
sacramentis in genere. Et declaratur breviter.
Nam vel Scotus sentit illa verba esse quidem
necessaria quoacl sensum et significationem,
408 DISPUTAT.
non taraen qnoad illa materialia verba, quia
synonyma, velsequivalentiapossunt sufficere.
Et hic sensus est vtrus ; tamen in illo eadem
est ratio de forma baptismi, vel Eucharistise,
ut constat ex superiori tomo ; ergo propter
boc non recte conslituit differentiam. Vel est
s<n.us, ilia verba non essenecessaria quoad
stiibum, et significationem ; et boc, ut opi-
n , nec ipse intendit, nec dici potest ullo
rtouo, quia illa forraa est essentialis, ut con-
stat ex Gonciliis Tridentino et Florenlino, et
ex omnibus dictis ; ergo verba ejus sunt ne-
cessaria saltera quoad formalera sensum.
24. Illa duo verba formaliter sumpta esse
de essentia forma?. — Vera sententia. — llla
duo teroa materialia sunt de necessitate prm-
cepti. — Dicendum ergo est, illa duo verba,
formaliter sumpta, esse essentialia, et omnino
necessaria.Probatur,tum ex dictis, tum etiam,
quia utrumque verbum est necessarium ad
significandum effectum hujus sacramenti.
Nam sine verbo, absolvo, nec significatur ac-
tusjudicialis, nec fit propositio; et sine prono-
mine, te, non significaretur illaremissio prac-
tice, et in particulari, declarando cui fiat,
quod necessarium est ad significationem sa-
cramentalem, ut latius diximus in simili, cir-
ca formam baptismi. Dixi autem, formaliter
sumpta, quia illa verba materialia non sunt
de necessitate hujus sacramenti; nam syno-
nyma, vel aequipollentia possunt sufficere, in
quo servandse sunt regulse generales de sa-
cramentis. Sunt autem illa verba etiam ma-
terialia de necessitate prsecepti, propter uni-
versalem usum Ecclesiee, et propter doctri-
nam Concilioruin, et propter reverentiam sa-
cramentis debitam. Existimoque in prcesenti
materia mutationem talium verborum nun-
quara posse moraliter fieri absque peccato,
quia nulla potest esse rationabilis causa ad
illam faciendam. Taleque peccatum ex genere
suo mortale est, cum sit sacrilegium; in indi-
viduo autem ex materise gravitate pensandura
est. Tunc autem maxime erit grave pecca-
tum, quando certa significatio in incertam et
dubiara mutatur, ut si loco verbi , absolvo,
quis dicat : Ego te mundo a peccatis ; quia
muiti putant illud verbum non sufiicere, quia
non significat illam actionem per modum ju-
dicialis sententiae. In verbo autem, remitto,
minus videtur essepericuli, quia in omni pro-
prietate significare potest actum judicialem,
et est conforrais verbis Ghristi. Itaque in par-
iculari ex usu et proprietate verbornm inlel-
ligetur qualitns mutationis, et consequenter
XIX. SECT. I.
gravitas culpa? ; in qua etiam cavendum est
scandalum, et omnis contemptus. Et idem ob-
servandum est, quando non mulatur verbum,
sed modus verbi , ut indicativus in imperati-
vura, etc.
Sitne valida hmc forma data per modum im-
petrationis.
25. Prima opinio affirmans. — Opinio ne-
gans vera censetur. — Verba prolata modo im-
perativo sufficere. — Circa hoc vero occuirit
speciale dubium supra in secundo puncto buc
remissum, scilicet, an hsec forma data per
modum impetrationis valida sit, ut si quis di-
cat, Absolvat te Christus, vel Absolvatur ser-
vus Christi, ut in simili forma baptismi. Vi-
detur enim eademratio de hocsacramento et
de baptismo ; et tamen ibi diximus hanc for-
maiu baptismi validam esse. Unde Soto, d. 3,
art. 5, de hoc sacramento loquens, expresse
dixit hanc formam esse validam, Absohat te
Christus. Et argumenta supra facta, quamvis
non probent formam deprecativam esse ne-
cessariam, videntur tamen probare esse suf-
ficientem.Quamopinionem indicat Bonavent.,
d. 18, art. 2, q. 1 et 2; et Alensis, q. 80; et
Franciscus de Mayronis, dist. 14, q. 2. At
vero D. Thomas, dict. q. 84, art. 3, ad 1, ne-
gat hanc esse sufficientem formam, Absolvat
te Deus. Quocirca dicendum est, hancformam
in sensu deprecandi non esse sufficientem ad
sacramentum constituendum. Qua? est aperta
sententiaD.Thoraoe, citatoloco, etdict. Opusc.
22, c. 1 et 2 ; Paludan., dist. 22, q. 3 ; et So-
to, dist. 14, art. 3 ; et Petri Soto, lect. 4 de
Confess. ; Navarri, c. 1 de Poen., d. 6, num. 9
et seq. ; Viguerii, in Summa, c. 16, § 4. Et
ratio est, quia forma deprecativa repugnat
cum forma judicis; de essentia autem hujus
sacramenti est, ut fiat per modum judicii. Et
confirmatur, quia, si quis dicat, Ego te mundo
apeccatis, multi censent non esse sufficientem
formam, quia non significat effectum ad mo-
dum judicii; inter quos est Soto, d. 1, q. i,
art. 8, et, ut dixi, est hoc probabile ; ergo
magis erit invalida forma per modum depre-
cationis, quia multo plus distat a ratione ju-
dicii. Et confirmatur etiam, quia nunc ante
sacraraentalem formam prsemittimus illam
deprecationem -.Dominus nosterJesus Christus
teabsolvat ; ergo signum estinillis verbis non
contineri sutficientem formam; nam Ecclesia
non proferret successive duas formas suffi-
cientessupra eamdem materiara. Denique os-
tensum *-fe1illa verba, Absolvo te, esse de es-
DISPUTAT.
sentia ; sed verba deprecativa non sunt apqui-
pollentia in sensu, ut per se constat; ergo,
etc. Addendiim vero est, eadein verba mate-
rialiter sumpta, qua3 possunt proferri in seusu
deprecandi, proferri posse modo et intentione
imperandi; in quo sensu eruntsequipollentia,
et consequenter etiam sufficientia, qnia prac-
tice significant cfficiendo talem effectum ; quo
sensu valebit illa forma, Absolvatur Petrus,
sicut valet illa, Baptizetur servus Christi. Et
hujusmodi videntur esse illa exempla, quoe
Scotus attulit; et ideo in rigore videntur illse
formulse sufficere, quamvis prsesumptuosum,
et valde iliicitum sit illis uti. Et idem censeo
de illa forma, Sacramentum absolutionis tibi
do, de qua Soto et Gajetanus idem assernnt.
Et per haec judicandum est de similibus. De
aliis vero mutationibus servandoe sunt regulae
generales tradita? superiori tom., disp. 2,
sect. 3. An vero liceat conditioncm adjunge-
re, sub qua detur absolutio, eonsuienda suut
dicta eodem tomo, disp. 13, sect. 3, ct infra
tractando de casibus reservatis, aliquid adde-
mus.
SEGTIO II.
Quis sit verus sensus verborum hujus formx, et
consequenter quem effectum habeant.
1 . Differentia inter formas sacramentorum.
— Potest boc loco considerari differenlia in-
ter formas sacramentorum ; in quibusdam
enim sacramentis materia est actus ipsius
ministri, quem proxime forma significal, ut
inbaptismo, coutirmatione , extrema unctio-
ne ; et in his facile intelligitur, et salvatur ve-
ritasformae, quamvis sacramentum privetur
suo effeetu; et idem est suo modo in matri-
monio , quia etiam materia est actus contra-
hentium , qui saltem necessario efficiunt ip-
sum vinculum , quod proxime externa signa
et verba significant. Alia vero sunt sacra-
menta , quorum materia non sunt actus mi-
nistri, in quibus forma immediate significat
supernaturalem effectum, quem facit, ut vi-
dere est in Eucharistia et in Ordine, Accipite
potestatem, seu, Accipite Spiritum Sauctum;
et in his ad veritatem formaa videtur necessa-
rio requiri, ut effectus fiat.
2. Ratio dif/icultatis proponitur. — Et hinc
oritur difficultas queestionis , quia forma hu-
jus sacramenti est hujus secundi generis , et
non semper habet effectum, vel quia subjec-
tum non est dispositum, vel certe quia non
indiget tali effectu, quiajam sunt illi remissa
peccata. Et augetur difficultas cx compara-
XIX. SECT. II. 409
tione ad alias similes formas sacrarncntorum>
nam in Eucharistia, si verum sit sacrarnen-
tum, impossibile est, quin forma efliciat suurn
effectum, quem proxime significat, quia hoc
requirit ejus veritas. Similiter in Ordine, si
sacramenlum sitratum, impossibile est quin
forma effieiat effeetum , quem proxime signifi-
cat, et quem requirit veritas ejus, scilicet, cha-
racterem seu potestatem, quee per talem for-
mam datur. Imo etiam in baplismo et confirma-
tione , in quibus forma datur per modum in-
dicativi, semper habet aliquem effectum, et
suo etiam modo in matrimonio hoc reperitur
ratione vinculi magis indissolubilis. Extrema
vero unctio, qua: interdum potest privari om-
ni supernaturali effectu propter indispositio-
nem recipientis , habet formam tantum de-
precativam, cujus veritas nullum effectum re-
quirit. Quomodo ergo in proposito, cumforma
sit indicativi modi, et immediate significet so-
lum supernaturalem etfectum, potest ejus ve-
ritas sine ullo hujusmodi effectu salvari ? Et
confirmatur, quia per hanc formam nunquatn
absolvitur homo ; aut enim accedit in peccalo,
et sic absolvi non polest, quia non est dispo-
situs ; aut accedit in gratia, et sic absolvi non
potest, quia jam est absolutus ; ergo nun-
quam potest haec forma proprium et verum
habere sensum.
Varke referuntur opiniones.
3. Prima opinio. — Circa difficultatem hanc
qui existimant potestatem clavium non ex-
tendi ad remissionem culpaj, cousequenter
docent sensum illorum verborum non esse
hunc, Ego te absolvo a culpa, et ideo ad alios
sensus improprios diverlunt. Et imprimis Ma-
gister, dist. 18, ita exponit , Ego te absoho,
id est , absolutum ostendo et declaro, quem
sequuntur Bonav., ibi art. 2, q. 1 ; G-abr.,
q. 1, art. 2; Major, q. 1, et d. 14, q. 2, et
ibi Gabr. , q. 2 , art. 1 et 2; Alens. , 4 p. , q.
21, alias 80; et Med., tract. 2, q. de Effectu
absol. Et potest a simili confirmari ex verbis
Christi, Luc. 7 : Remittuntur tibi peccata tua;
quae tamen jam erant remissa ; ergo Ghristus
solutum id declaravit , et testatus est iltis
verbis.
4. Improbatur prcecedens opinio. — Verum-
tamen hsec sententia Magistri falsa est, et
jam hoc tempore erronea, de qua recte dixit
Richardus Victor. , lib. de Potest. ligandi et
solvcndi, c. 21 : Extat quorumdam sententia
tam frivola, ut ridenda potius, quam refellenda
zideatur ; putant enim sacerdotes non Jiabere
410 DISPUTAT
potestatem sohendi, sed ostendendi solutos ;
sed nunquid Dominus dixit : Quod solutum os-
tenderitis, erit solutum ? dicunt sacerdotes non
liabere potestatem remittendi peccata, cum Do-
minus hoc dicat ; et dicunt liabere potestatem
ostendendi remissa , cum Dominus lioc non di-
cat. Similibus verbis refellit eamdem senten-
tium Hugo Victor. , 1. 2. de Saeram., p. 14,
c. 7 , et fere omnes Theologi, in 4, dist. 18,
ubi D. Thom.; q. 1, art. 3, quaestiunc. 1;
Durandus , q. 4 ; Richardus , art. 2, q. 1 ;
Scotus, q. unica. Idem D. Thomas supra,
q. 84, art. 3, et in 4, dist. 22, q. 2, art. 1, q.
3; Richardus etiam, dist. 16, art. 1, q. 2 r
Scotus etiam, dist. 4, q. 4, ubi Soto, q. 1, art.
3 ; Alexand. Alensis, 3 p., q. 60, memb. 1,
art. 2 ; et Petr. Soto, lect. 4 ; et bene Cajeta-
nus, tom. 1 Opusc, tr. 18, q. 5.
5. Denique fere expresse damnata est opi-
nio Magistri in Trident., sess. 14, c. 6, et can.
9 ; etconvinci potest ex proprietate verborum
formae et verborum Ghristi, Quorum remiseri-
tis peccata ; nam utraque verba sunt in pro-
prietate intelligenda, nisi Ecclesia aliud do-
ceat, aut circumstantia litterse aliud requi-
rat; hic vero neutrum reperitur. Et confirma-
tur ex aliis verbis ejusdemiChristi Domini :
Qucecunque solveris super terram, erunt soluia
et in ccelo; et qucecunque ligaveris, etc. Illa enim
non possunt exponi de sola ostensione vel
declaratione, alias enervatur tota Ecclesias-
tica potestas ; sic enim nihil posset Papa dis-
pensare, sed solum declarare non obligare ;
nec posset censuris ligare, sed declarare esse
ligatum ; qua? omnia et similia erronea sunt.
Ergo seque falsum est exponere : Quorum re-
miseritis, id est, declaraveritis remissa ; nam
eadem est ratio utriusque verbi, et eodem
modo illa intellexit Ecclesia, de potestate fa-
ciendi, non declarandi. Ergo eumdem sen-
sum reddit verbum, absolvo, in hac forma ;
nam sumptum est ex verbis Christi , et cum
illis proportionem habet. Prseterea, illa ex-
positio sibi non constat; quia, si sacerdos
per illam formam nullam habet efficaciam in
remittendis peccatis, quomodo potest vere,
et cum aliqua certitudine declarare hominem
esse absolutum a peccatis; nam ad illud de-
clarandum nihil conferunt claves, meliusque
id prsestabit homo doctus et prudens, qui
conscientiam poenitentis melius examinare et
intelligere possit ; ergo , si sacerdos vere os-
tendit absolutum, ex eo provenit, quod quan-
tum in ipso est, eum efficaciter absolvit.
6. Verba Christi ad Magdalenam expen-
XIX. SEGT. II.
duntur. — Exemplum autem, quod affereba-
tur de verbis Christi Domini ad Magdalenam,
non est simile, tum quia Christus Dominus
cor et dispositionem ejusintuebatur ; et ideo
affirmare poterat internum effectuin in eafac-
tum, etiamsi illis verbis non faceret ; tum
etiam quia illa verba recte exponuntur , Re-
mittuntur tibi peccata tua, id est, remissa
sunt; nam et vox Greeca in rigore prseteritum
significat , et Christus Dominus bis eodem
facto illa verba protulit ; unde necesse est in
eo sensu illa interpretari. Addoetiam, quia
totum illud opus moraliter erat proesens, et
quasi in fieri , potuisse tanquam prsesens si-
gnificari quod paulo antea factum fuerat. Ut
omittam probabile esse, per illa verba novam
gratiam fuisse collatam Magdalense ; et for-
tasse completam etiam fuisse remissionem,
saltem quoad veniam pcense. Non defuerunt
tamen qui dicerent, prius quidem fuisse infu-
sam charitatem Magdalense , quando dilexit
multum ; peccata vero non fuisse remissa
quoad culpam , vel saltem quoad poenam
seternam, donec Christus dixit : Remittuntiir
ei peccata multa. Sed hoc verum esse non po-
test, quia charitas non infunditur sine gratia,
nec gratia datur sine remissione culpee mor-
talis, si praeexistit, nec talis culpa remittitur
sine eeterna pcena, ut in superioribus osten-
sum est; haec enim exposilio supponit errores
ibi improbatos. Quamvis autem Christus Do-
minus illo loco, et illis verbis peccata non re-
miserit, tamen aliis locis id fecisse certum
est,ut patet Matth. 9, el Luc. 5, de quo alibi
iatius.
7. Secmida opinio. — Rejicitur. — Secunda
interpretatio est, sensum illius formee esse,
Ego te absolvo, non a culpis, sed ab obliga-
tione eas subjiciendi clavibus Ecclesise. Hanc
referuntBonavent. et Alensis, et ex parte se-
quitur Gabr., d. 18, q. 1, et Supplementum
ejus, d. 23, q. 2, art. 2. Et nititur fundamen-
to, quod hsec potestas non extenditur ad tol-
lendas culpas, sed solum ad cognoscendum et
judicandum de illis, a quo onere absolvitur
pcenitens postquam confessus est. Hsec vero
sententia non est minus falsa quam prsece-
dens ; nam rationes factae seque urgent contra
illam; preesertim quia est contra vim et pro-
prietatem verborum formae, et Christi Domini
dicentis, Quorum remiseritis peccata. Namab-
solvere ab obligatione alicujus preecepti, non
est peccata remittere, ut per se constat. Dein-
de, cum absoiutio cadit supra confessionem
de soiis peccatis venialibus, aut de peccatis
DISPUTAT.
jam confessis,nonhabetlocum illa expositio;
quiaetiamanteillam absolutionemhomo erat
liber ab obligatione confitendi illa peccata.
Interdum etiam e converso absolvitur quis a
peccatis, et non ab obligatione confitendi, nt
dicetur in materia de casibus reservatis. Prse-
terea, juxta illum sensum, ex vi significatio-
nis illorum verborum nulla gratia per illa
conferretur, quia adabsolvendum ab illa obli-
gatione non est gratia necessaria, et verba
tantum efficiunt quod significant. Unde etiam
fieret, utad talem absolutionem non esset ne-
cessaria interna dispositio pcenitentis , sed
sufficeret simplex narratio peccatorum, quia
.non est absoivendus ab illis in se ipsis, sed
solum ab obligatione manifestandi illa Eccle-
sise. Denique prorsus inutilis esset talis abso-
lutio; sufficeret enim confiteri, ut homointel-
ligeret se satisfecisse suse obligationi, quam-
vis alius id non proferret.
8. Tertia opinio. — Tertia opinio est, signifi-
cari per illain formam remissionem pcense,
vel seternae, vel temporalis, juxta varias opi-
niones supra citatas, vel juxta incligentiam
pcenitentis. Quam opinionem tenent Hugo, et
Richardus de S. Vict, ubi supra, qui fundan-
tur in opinione sua de effectu poteslatis cla-
vium, quod non sit remissio culpse, sed pce-
nse «ternse. Hsec vero sententia procedit ex
falso fundaraento, ut in superioribus visum
est. Et prseterea non solvit difficultatem pro-
positam, quia fieri potest, ut peccata prsesen-
tis confessionis fuerint remissa, non solum per
contritionem, sed etiam per priorem absolu-
tionem, et ita non solum quoad culpam, sed
etiam quoad pcenam eeternam. Item quando
confessio est de solis venialibus, non absolvi-
tur quis a reatu pcense seternse, neque hoc po-
test per formam significari.
9. jScotus impugnatur. — Cajetanus reji-
ciiur. — Et ob easdem fere rationes non sa-
tisfaciunt, qui dicunt, quando culpa et pcena
seterna sunt jam remissae , per formam signi-
ficari absolutionem pcense temporalis. Quod
significat Scotus, in 4, d. 14, q. 2, ad 2. Non
potest enim in universum applicari hcec ex-
positio ; quia contingere potest, ut tota etiam
temporalis pcena sit remissa. Simile est, quod
Cajetanus ait, tom. 1 Opusc, tract. 5, q. 4, ad
2, quamvis tota pcena temporalis remissa sit,
semper manere reliquias peccatorum, a qui-
bus potest homo magis et magis liberari, ideo-
que hoc saltem significari per formam. Non
est enim necesse , ut maneant reliquise pec-
catorum actualium, tum quia fieri potest, ut
XIX. SECT. II. 411
solum pauca venialia peccata prsecesserint, ex
quibus vix intelligi potest, quse reliquise ma-
neant , post remissionem talium peccatorum
quoad culpam etpcenam; tum etiam quia,
licet prsecesserint multa peccata, omnes eo-
rum reliquiee possunt esse jam abolitse ; nam
hse reliquise esse non possunt , nisi aut habi-
tus pravi, aut dispositiones animi, aut corpo-
ris, quibus homo proclivior fit acl peccandura ;
hsec autem omnia, quatenus ex peccatis ac-
tualibus specialiter orta sunt, possunt esse
jam omnino ablalse , ut per se constat. Dico
autem , ut ex peccato acluali orta sunt, quia
quatenus hsec propensio, seu fomes peccati
oritur ex originali peccato, illam tollere, aut
minuere non spectat per se, ac specialiter ad
hoc sacramentum ; neque id potest per hanc
formam significari. Imo vix intelligitur, quo-
modo proprie absolvatur homo per virtutem
clavium ab his reliquiis peccatorum, praeter
absolutionem a culpa, et pcena seterna, ac
temporali; quia nec Conciiia tribuunt hunc
effectum huic sacramento , nec absolutio sa-
cerdotis videtur ex opere operato expellere,
aut remittere babitus pravos, vel alias similes
dispositiones ex peccatisrelictas; sedadsum-
mum dici potest, dari ex virtute hujus sacra-
menti aliquod speciale auxilium, quo possit
homo operariad vincendas etexpellendas has
pravas dispositiones. Verumtamen, licet hoc
adraittamus ut probabile, tamen non potest
ille esse primarius effectus hujus forrnse, nec
potest proprie dici absolutio a peccatis. Alque
hsec ratio potest generaliter fieri contra om-
nes has sententias; nam propter solam pce-
nam temporalem, vel reliquias peccatorum,
non potest quis dici absolvi a peccatis simpli-
citer, et in ea proprietate in qua verba insti-
tutionis ab Ecclesia intellecta sunt. Accedit
denique, quod verba hsec semper habent eum-
dem sensum proprium et adsequatum; non
enim sunt sequivoca vel ambigua, sed cer-
tam ac definitam habent significationem ; ergo
non debent nunc in uno sensu, nunc in alio
verificari.
10. Responsio. — Refellitur. — Responderi
vero posset, adsequatum sensum verborum
secundum se unum et eumdem semper esse,
scilicet: Ego te absolvo apeccatis, tacite sub-
intelligendo , quantum indiges ; quod non
fuit necesse exprimere, quia veluti ex natura
rei subintelligitur. Unde fit, ut in re ipsa il-
lam tantum significet remissionem peccati,
quantum ad id, quod de facto tollitur. Atque
hoc fortasse voluerunt Scotus et Cajetanus; in-
412
DISPUTAT. XIX. SECT. II.
diget taraenmajori explicatione. Quia ex illa
interpretatione ita nude sumpta inferri potest,
quando pcenitens nonindiget remissione pec-
cati quantum ad aliquid ejus, formam hanc
nihil circa illum operari, quia nihil operatur
quod non significet ; nihil autem significat
absolute, sed cum eo addito, quantum indi-
ges ; ergo, si pcenitensnon indiget, nihil ope-
ratur.
11. Alius dicendi modus. — Atque hoc fere
argumento refellitur alius dicendi modus, qui
posset excogitari, nimirum, quamvis priora
peccata sint per contritionem remissa, non
tamen sine ordine ad absolutionem, ideoque
quando posteaeorumdem peccatorum abso-
lutio datur, eamdem illorum remissionem
quasi compleri et consummari, et hoc sensu
dici peccala illaremitti. Sicut Christus Domi-
nus dicitur redemisse antiquos Patres, quam-
vis antea essent justificati et liberati a pec-
cato , quia id factum erat in virtute pretii,
quod Christus postea solvit ; sic enim, quam-
vis peccatum fuerit remissum prius, tamen
per hoc sacramentum fit quasi solutio, et
specialis applicatio raeritorum Christi ad con-
summandum illnm effectum.
12. Prcecluditur. — Contra hanc vero sen-
tentiam idem potest objici argumentum ;
nam ex illa sequi videtur, tunc non dari no-
vum effectum per sacramentum virtute hujus
formse ; sicut antiquis Patribus jam defunctis
non est collatus novuseffectus gratiee per mor-
tem Christi, sed tantum effectus gloriae, quia
tunc fuit remissa pcena debita toti naturse,
quae antea non fuerat remissa ; quod in prse-
senti locum non habet. Consequens autem
falsura est, ut suppono. Unde etiam falsum
est per absolutionem applicari merita Christi
ad solvendam remissionem peccati prius fac-
tam per contritionem ; nam per ipsammet
contritionem actualiter applicata fuerunt.
Quamvis enim hoc non sit factum sine voto
sacramenti, tamen applicatio merilorum non
est reservata iu illud tempus, in quo fuerit
applicatum sacramentum, sed lunc applican-
tur, quando datur effectus ; nam ex parte
Christi jam est solutio sufficienter facta ; ad
applicationem ergo solum superest effica-
cia, quse tunc est, quando datur effectus.
Quod e converso factum est in antiquis Patri-
bus ; prius enim facta est applicatio, qnam
exhibitio pretii, quia dabatur remissio peccati
quasi sub pecunia credita ; nunc vero non
ila fit ; ergo per absolutionem non ita con-
summatur remissio prius facta. Quoti si
de novo applicantur merita Christi, necesse
est ut ad novum effectum significatum per
formam applicentur ; hunc autem effeclum
inquirimus. Nam, si hic effectus non explice-
tur, haec expositio coincidit cum secunda. su-
pra rejecta, quia hoc modo absolvi, nihil aliud
erit, quam liberari ab obligatione subjiciendi
clavibus talia peccata. Unde etiam insurgunt
aliae rationes in superioribus tactse, quia illa
explicatio locum non habet in peccatis venia-
libus prius remissis per contritiouem, quia illa
non fuere remissa in voto futuroe absolutio-
nis. Item non habet locum in peccatis
mortalibus prius remissis per absolutio-
nem, quia jam homo erat liberatus ab obliga-
tione subjiciendi peccata clavibus Ecclesise.
Vera resolutio.
13. Superest ultima expositio prsedictorum
verborum, quam tradidit Dr Thom., art. 3,
ad 5, dicens sensum esse, te absolvo, id est,
absolutionis sacramentum tibi impendo ; qui
sensus verus est in quocunque casu, in quo
verum fit sacramentum, sive homo ponat
obicem effectui, sive non, et quamvis jam
sint^plene remissa peccata. Solum erit falsa
forma, quando nullum perficitur sacramen-
tum, quod nullum est inconveniens ; nam po-
tius propter hanc causara esl sacramentum
nullum.
14. Difficultates circa resolutionem. — Pri-
ma. — Haec vero interpretatio, ut ad verum
sensum revocetur, majori indiget declaratio-
ne; suas enim patitur difficultates. Primo,
quia forraa sacramenti non significat quasi
rellexe collationem ipsius sacramenti, sed di-
recte significat suum effectum. In aliis enim
sacramentis, in quibus materia consistit in
usu, seu actione ministri, solet forma signiQ-
care applicationem materiae, et per illam si-
gnificare effectum , ut patet in illis : Bgo te
laptizo , Signo te, etc; nunquam tamen forma
signiticat applicationem sui ipsius, ut in eis-
dem exemplis patet. In prsesenti autem mi-
nister non irapendit sacramentum applicando
materiam, sed illam applicatam supponit, et
adhibet formam ; ergo non potest per talem
formam significare collationem ipsius sacra-
menti, quia nec ex parte materise, nec ex
parte formae, ut declaratum est. Secundo est
difficultas, quia juxta hanc interpretationem
non est necesse ad veritatem hujus forrna?,
quod conferat homini aliquem effectum, scd
solum ut conferat ipsum sacramentum ; con-
sequens autem est contra proprietatem ver-
DISPUTAT.
borum, quoe directe significant effectionem
remissionis peccatorum.
Quis sit effectus hujus formce exponitur.
15. Ut ergo verum sensum formae explice-
mus, ab effectu ejus incipiendum est ; nam
sine dubio illum directe significat, ut argu-
menta facta convincunt, et ex vi ipsorum
verborum satis patet, et ex verbis Christi :
Quorum remiserilis peccata , quoe plane signi-
ticant potestatera ad conferendum ahquern
graliae etfectum. Unde circa bunc effectum
horum verborum iidem errores, vel esedcm
opiniones fuerunt, quse circa objectum vel
effectum potestatis clavium, quia illa potestas
per hanc formam uperatur, comparanturque
tanquam potentia et aclus, qure ad eumdem
effeclum terminantur; ideoque necesse non
est illas opiniones iterum referre, aut impu-
gnare , sed supponere remissionem peccato-
rum actualium, etiam quoad culpas mortales
post baptismum commissas, esse directum ac
per se intentum effectum hujus formse; quod
est tam certum, quam idem diximus esse de
potestate remittendi peccata. Imo Concilium
Tridentinum ex ilJa potestate colligit hanc
vim hujus formre; ideoque satis expresse de-
finit hanc veritatem.
16. In primario ejfectu hujus furmce conti-
neiur gratia sanctificans. — Ex quo ulterius
colligitur, in primario effectu hujus formae
contineri etiam graliam sanctificantem. Quia
Deus non expellit culpam mortalem nisi in-
fundendo gratiam ; ergo nec dat vim sacra-
mentis, aut ministris eorum ad remittenda
peccata, nisi dando illam ad conferendam
gratiam expulsivam peccati. Imo, sicut in
naturalibus nulla est virtus per se primo ad
expellendam formam, sed ad introducendam
aliquarn, quee formaliter alteram expellat , ita
in praesenti virtus hujus formse per se primo
est ad introducendam primam gratiam, qua3
peccatum expellat. Quod etiam explicari po-
test ex gcnerali ratione sacramenlorum novae
legis. Est enim de ratione talis sacramenti,
ut per se ordinetur ad dandam gratiam sub
speciali aliqua ratione; ergo et hujus sacra-
menti. Haec autem specialis ratio non est alia,
nisi quod ordinetur ad dandam gratiam pri-
mam, per se loquendo, nonpermodum rege-
nerationis, sed per modum reparationis, seu
resurrectionis spiritualis; ergo hic est prima-
rius effectns hujus sacramenti ; ergo et formae
ejus; nam per formam prsecipue operatur; et
per hujusmodi gratiam remittitur culpa ; er-
XIX. SEGT. II. 413
go. Atque hinc ostendemus inferius, hoc sa-
cramentum posse facere hominem ex attrito
contritum, quia nimirum per se institutum
est ad dandam primam gratiam et remitten-
dam culpam mortalem.
17. IIccc forma etiam quando cadit supra
venialia confert gratiam . — Hinc etiam fit, hoc
sacramentum non soium dare gratiam, quan-
do absolutio cadit supra confessionem pecca-
torum mortalium, sed etiam quando cadit in
confessionem venialium ; quia licet ad remis-
sionem venialis peccati per se non sit neces-
saria infusio gratiae, tamen, ut fit virtute hu-
jus forma?, sine illa non fit, nec fieri potest,
quia heec verba non habent vim remittendi
peccata, nisi quatenus habent per se primo
vim ad conferendam gratiam. Imo generaliter
supra diximus, per nullum sacramentum re-
mitti veniale peccatum , nisi media infusione
gratia?. Quod si hoc verum est in omni remis-
sione sacramentali, ut sic dicam, multo magis
in ea, quae fit virtute horum verborum ; nam
primario data est ad tollenda peccata morta-
lia , et ex consequenti redundat in venialia,
ut supra circa potestatem ipsam declaravi-
mus. Et eadem ratione , virtus, quse data est
ad conferendam gratiam , quando remittun-
tur mortalia, data est etiam ad illam confe-
rendam, cum remittuntur sola venialia; quia,
licet propter ipsa non sit necessaria, propter
excellentiam ipsius virtutis et sacramenti ne-
cessaria est; et quia non erat rationi consen-
taneum , ut perfectior absolutio daretur in
accusatione de mortalibus, quam de solis ve-
nialibus. Quanta vero sit copia gratiae, quse
per hoc sacramentum dalur, non potest a
nobis definiri, quanquam D. Thom., q. 84,
art. 4, significet, non dari tam copiosam, si-
cut in sacramento Ordinis , vel confirmatio-
nis, quia finis, ad quem ordinatur, illam non
requirit. Sed de hoc videantur dicta superiori
tomo, circa q. 65 D. Thomse, et disp. 7, sect.
5 ; nihil enim hic addendum occurrit.
18. Forma pcenitentue habet omnes effectus
quos contritio. — Virtute hujus formce non re~
mittitur semper tota pcena temporalis. — Ex
hoc autem principio colligimus, huic formse
tribui posse omnes effectus pcenitentia3, quos
supra tractando de virtute declaravimus, si-
ve ilii pertineant ad boni collationem, vel
instaurationern, sive ad mali remotionem.
ln priori ordine potest poni restitutio virtu-
tum omnium et totins gratiae depeiditae, et
instauratio mcrilorum omnium ; nam abla-
to impedimento morlalis peccali, hsec omnia
414
DISPUTAT. XIX. SECT. II.
bona consequuntur. Unde quoad hoc parum
refert, quod peccatum auferatur per virtu-
tem aut sacramentum pceniteritiee ; neque
hic est novus effectus hujus formee distinctus
a preecedenti, sed hoc ipso, quod huic formee
data est virtus conferendi primam gratiam,
etfaciendi ex attrito contritum, consequen-
ter etiam habuit conferre omnia, quee vel ex
natura rei, velex aliis generalibus legibus di-
vinis ad primam gratiam consequuntur. ln
alio ordine ponitur imprimis remissio eeter-
nee pcenee, quia heec etiam consequitur ex
remissione culpee. Deinde huc etiam spectat
remissio alicujus pcenee temporalis, qure in-
lerdum fit simul cum ipsa remissione pcenee
eeternee, quando heec non erat antea remissa,
et virtute clavium commutatur in minorem
teinporalem, quam alias commutaretur ; ali-
quando vero fit per se, ut quando homo est
ingratia, et solavenialia confitetur, veletiam
quando accedit jam contiitus, cum aliquo
reatu pcenee temporalis ; nam, si a principio
contritio fuisset conjuncta sacramento, sine
dubio commutatio peenee eeternee facta fuis-
set iu minoremtemporalem; ergoquodprius
remissum non est propter carentiam sacra-
menti, postea concediturvirtuteabsolutionis.
Tota autem poena temporalis non semper re-
mittitur virlnte hujus formee, quia non fuit
expediens, ut peccata post baptismum com-
missa tanta facilitate et sine justa vindicta
remitterentur, ul Conc. Trid. dixit, sess. 14,
c. 8, de quo multa diximus supra, disp. 10,
sect. 3 ; nam quee ibi dicta sunt de pceniten-
tiae virtute,locum habent in pcenitentiee sacra-
mento, cujus institutionem ita semperJEcclesia
inteilexit, ut Concilium Tridentinum decla-
ravit et definivit, et infra in materia de sa-
tisfaclione id latius dicemus. Igitur non spec-
tat ad virtutem hujus formee, absolute et sim-
pliciter remittere totam pcenam, sed juxta
legem justitiee eam commutare, quamvis ob
virtutem sacramenti cum minori rigore talis
commutatio fiat, ut dictum est.
Propria verhorum formce
nitur.
significatio expo-
19. Ex his, quse de effectu hujus sacra-
menti dicta sunt, facile erit ejus verum sen-
sum explicare. Primo enim ac per se signi-
ficat sanctificationem, quam sua propria et
instrumentaria virtute confert ad culpam ex-
pellendam. Quamvis enim verbum absolvo,
solum videatur significare vinculi solutionem,
tamen, quia non dissolvitur, nisi per infor-
mationem gratiee, ideo juxla subjectam ma-
teriam, ex vi ejusdem verbi significatur gra-
tia? infusio, ordinata ad peccati remissionem,
quam etiam remissionem per se significat heec
forma, non quidem omnium peccatorura, sed
eorum quee pcenitens confessus est; quia, ut
dixi, sententia cadit super accusationem, et
ab illa quodammodo determinatur. Quia vero
fdrma hsec per se significat sanctificationem
ipsius personee, cum qua stare non potest ali-
qua culpa mortalis , fit, ut secundario , et
quasi per accidens significet exclusionem om-
nium peccatorum mortalium a tali persona,
etiam eorum quae in confessione dicta non
sunt, quatenus sine eorum exclusione non
potest fieri sanctificatio, per hanc formam si-
gnificata.
20. Ecec forma indudit conditionem, nisi
ponatur olex. — Exvi hujus formce semyier da-
tur gratia ex se sufficlens ad remissionem pec-
cali, non tamen semper iollitur peccatum. — Ut
autem intelligatur, quomodo hsec forma quo-
ad hanc significationem semper vera sit, et
solvatur difficultas in'principio tacta, adver-
tenda sunt duo. Unum est commune omnibus
sacramentis novee legis, quia significant
practice et efficaciter collationem gratiee,quan-
tum est ex se, et consequenter non ita ab-
solute, quin implicite involvant hanc condi-
tionem : Nisi suscipiens olicem ponat ; eam-
dem ergo includit heec forma, et ideo stante
ejus veritate fieripotest, ut non conferat ho-
mini gratiam propter obicem ejus. Sicut est
vera forma, Ego te baptizo, etiam quantum
ad sacramentalem significationem, lieet for-
tasse persona propter suum impedimentum
interius non mundetur. Atque hoc significa-
vit Hugo de S. Vict., lib. 2 de Sacrarn., p. 14,
c. 8, dicens, hanc formam magis significare
virtutem suam, quam eventum. Etineumdem
sensum exponenda est sententia D. Thomee
supra relata, scilicet, Absoho te, idem esse,
ac dicere, Sacramentum alsolutionis tM im-
pendo. Non enim sensit, significatum quasi
objectivum hujus formee esse applicationem,
seu exhibitionemhujussacramenti ; hoc enim
recte improbatum est supra, et oppositum
aperte dixeratD. Thomasin eadem solutione;
sed illis verbis significavit, sicut sacramenta
significantsuos effectus non omninoabsolute,
sed quantum cst ex parte sua, ita hanc for-
mam eodem modo significare efficaciam ab-
solutionis a peccatis, quantum est ex se, et
hoc est significare exhibitionem sacramenti
ex se remissivi peccatorum, non in actu si-
DISPUTAT. XIX. SEGT. II.
415
gnaio (ut aiunt), sccl in actu exercito. Et ita
exponunt D. Thom. omnes Thomistse. Et
quantnm ad hanc partem, conveniunt in hac
intcrpretatione reliqui Doctores , ut videre
licet insuperius citatis, et Richardo, in 4, d.
16, art. 1, q. 2 ; Navarro, de Pcenitent., d. 6,
c. 1, in princn, n. 16 ; Corduba, qui alios re-
fert, lib. 1 Qusestion. , q. 1. Aliud adverten-
dum est, inter effectionem gratiae ut sic, et
remissionera culpae, esse aliud discrimen ;
nam ex vi hujus formae semper et infallibili-
ter datur gratia per se sufficiens ad remissio-
nem peccati, ea.tantum existente conditione,
quod in recipiente non sit obex; peccatum
autem non semper cum effectu, seu actualiter
remittitur, sed subintellecta alia conditione,
si in homine sit peccatum, cujus remissio de-
sideretur ; et quoad hoc etiam non dicit sem-
per actnm, sed aptitudinem. Atque hoc modo
facile salvatur veritas formae, et significatio
specialis effectus proprii hujus formse, scili-
cet gratiae remissivae peccatorum, si adhuc in
subjecto inveniantur.
21. Remissio fcence wterna? non per se, sed
consecutive tollitur. — Atque hinc facile con-
stat, quomodo per hanc formam significetur
remissio pcenee aeternae, salva ejus veritate ;
ita enim significatur sicut fit ; fit autem, non
per se, sed quatenus consequiturad remissio-
nem culpae ; in tantum ergo significatur hic
effectus, in quantum in remissione culpae
comprehenditur. Igitur necesse est ut inclu-
dat ad minimum eamdem conditionem, quam
includit remissio culpae, scilicet, si in homi-
ne sit talis reatus, qui remittatur ; quae con-
ditio duplici ex capite deesse polest, scilicet,
vel quia peccata, quse homo confitetur, in re
ipsa jam erant ablata, vel quia talia erant,
quae non afferrent secum hujusmodi reatum,
ut quandosunt tantum venialia.
22. De remissione pcenw temporalis exvifor-
mce. — Interrogatio. — Responsio. — Atque ea-
dem interpretalio ad pcenam temporalem ac-
commodanda est. Quia vero supra diximus,
hoc sacramentum non semper remittere to-
tam pcenam temporalem,dubitarequis potest,
quomodo hsec forma significet remissionem
partis, et non totius, cum absolutio simpliciter,
et sine limitationeproferatur. Dicendum vero
est, formam proprie non significare remissio-
nem partis, vel totius, sed simpliciter remis-
sionem pcenre juxta dispositionem poeniten-
tis, servata lege justitise a Deo statuta. Et
inde fit, ut non semper remittat totam, quia
dispositio pcenitentis non est sufficiens ad to-
tum effectum. Dices : ergo saltem interdum
poterit totam remittere. Patet sequela, quia,
si absolvit simpliciler ab hac pccna juxta exi-
gentiam justitiae, crgo habentem meliorem
dispositionem magis absolvet ; ergo tam per-
fecta poterit esse dispositio, ut omniuo absol-
vat. Respondeturconcedendo sequelam, quia
tunc eequalitas seu perfectio talis effectus
provenit in suo genere ex majori perfectione
contritionis ; supra vero tractando de contri-
tione, diximus, interdum esseposseadeo per-
fectam, ut omnem temporalem pcenamre-
mittat ; ergo a forliori idem fieri potest vir-
tute hujus sacramenti; ideoquesupra non di-
ximus hoc sacramentum nunquam remittere
totam pcenam, sednon sempcr. Prsetereatrac-
tando de sacramentis in genere, ostensum est
effectum ex opere operato ejusdem sacra-
menti esse majorera in eo, qui melius dispo-
situs accedit ; ergo etiam hic effectus remis-
sionis pcena3 temporalis est major in eo, qui
est melius dispositus ; ergo tantus potest esse
dolor, ut virtute hujus formae auferatur tota
pcena ; non est ergo hic effectus extra objec-
tum, et virtulem horum verborum, sed rnaxi-
me consentaneus veritati eorum, et divinae
justitiee, si ex parte suscipientis sit congrua
dispositio.
23. Potest, ex duobus ceque dispositis, uni
remitti tota pcena, non vero alteri. — Sed in-
stabit aliquis; nam sequitur, etiam stante
aequali dispositione in duobus confitentibus
sua peccata, posse contingere, ut unus absol-
vatur a tota poena, et non alius , si nimirum
debita eorum non sint aequalia, et unus ha-
beat, verbi gratia, reatum ut quatuor, etalius
ut duo ; nam tunc ei, qui est debitor quatuor
graduum, remittentur duo ; alter vero habens
aequalem dispositionem absolvetur a tota pce-
na. Responderi potest ex D. Thoma, in 4, d.
18, q. 1, art. 3, q. 2 , ad 3, negando seque-
lam; quia tunc non reraittuntur aequales gra-
dus utrique illorum , sed cum proportione ;
quia si uni remittitur dimidia pars sui debiti,
alteri etiam remittitur dimidia. Haec vero res-
ponsio mihi non probatur, primo, quia illa
proportionalitas nulla ratione fundatur ; sa-
cramenta enim de se et caeteris paribus sim-
pliciter habent asqualem effectum in subjecto
eeque disposito, et capaci illius. Deinde, quia
ex ea proportione sequitur, homini minus
remitti, hoc solo, quod minus peccavit, cum
tamen capax sit aequalis remissionis; quod
videtur per se satis absurdum. Praeterea,
idem debitumpotest magis vel minus remitti
416 DISPUT.VT X
propter majorem vel minorem contritionem,
et tanta esse potest contritio , nt omnino re-
mittatur debitum, ut dictum est, et ibidem
docetD. Tliornas, ad4 ; ergo eadem contritio
potest esse adaequata dispositio ad tollendum
omnino aliquod debitum, et non ad tollendum
majus. Deinde per iterataro confessionem
ejusdem peccati cum sequali contritione po-
test tandem totus reatus poenae temporalis
auferri, ut in eadem solutione ad 4 D. Tho-
mas docel ; ergo eadem contritio est suffi-
ciens dispositio ad tollendum totum reatum
remissum, quae non fuit sufficiens ad inten-
sum. Ad instantiam ergo respondeo conce-
dendo sequelam; neque video in consequenti
aliquod inconveniens, sed est maxime con-
sentaneum rationi, quando pensatis omnibus
servatur vera proportio et sequalitas inter
dispositiones poenitentium, et id, quod remit-
titur, aequale est, quamvis in uno remissio
sit totalis, in altero vero partialis , solum ex
insequalitate peccatorum, seu reatuum.
SECTIO III.
Utrum absolutio sacramentalis possit dari personx
absenti.
1. Haec quaeslio hactenus disputata est in-
ter Doctores ut dubia et opinabilis ex utra-
que parte. Nunc autem Apostolica Sedes ali-
quid denuo circa illarn declaravit; et ideo
breviter ac sincere referam quse jam scripse-
ram, et typis mandaveram prius quam de-
cretum Apostolicum editum , et ad me per-
latum fuisset. Deinde ipsum decretum refe-
ram, ut juxta illud ornnibus sentiendum, et
loquendum esse pro certo constituam. Distin-
guere autem oportet duas quaestiones in ma-
teriis sacramentorum diversas. Una est, an
absolutio sic data absenti sit valida. Alia est,
an licite detur. Saepe enim contingit formam
sacramenti illicite dari , et nibilominus vali-
dam esse. Prius ergo dicemus, an talis abso-
lutio valida sit, etinde facile inferemus, quid
in hoc negotio facere liceat, de quo etiam
expressius et formalius locutus est Summus
Pontifex, ut infr;i adnotabo.
2. Prima opinio. — Prima ergo opinio fuit,
in casu aliquo necessitatis posse confessio-
nem fieri sacerdoti absenti, et ab eodem ab-
senle posse absolulionem dari. Quse opinio
a fortiori supponit , verba absolutionis suffi-
cienter verificari posse circa personam ab-
sentem. Praecipui defensores hujus opinionis
fuerunt ex Thomisiis Palud., in4, d. 47, q. 2,
X. SECT. III.
art, I ; S. Anton., 3 part., tit. 14, c. 19, § 9,
et tit. 17, c, 12, etcap. 21, § 3, qui refert in
Conc. Basiliensi tractatam esse queestionem,
quid faciat sacerdos , qui sine jurisdictione
audivit confessionem,et absolvitpoenitentem,
multosque dixisse posse postea petere juris-
dictionem , et absolvere illum ubicunque sit.
Eamdem opinionem tenet Sylvester, verbo
Confessor, q.13, Confessio, tertio, in principio,
Confessor , quarto, § 6 ; et Auctor Sumrnae
confessorum, q. 76; Margarita confessorum,
fol. 53; Armilla, verb. Confessio, n. 23; Ta-
biena, verb. Cnnfessio , 2, n. 4; Raynerius
( refercns Petrum de Tarantasia in sua Sum-
ma de Confess.); denique Petrus Soto, in
Institut. sacerdotum, lect. 11 de Confessione,
hanc sententiam dicit posse secure teneri,
quam lenent (inquit) plures nostrum. Domi-
nicus autem Soto, in Relectione de tegendo
secreto, memb. 3, q. 4, concl. 5, dnb. 4, di-
xit, fortasse hanc opinionem esse veram. In-
dicat Turrecremata, in c. Quem pasnitet, de
Pcenit., d. 1, art. 2,nam cum dixisset, non
esse necessarium confileri sacerdoti absenti,
subjungit : Si quis tamen tellet Jioc facere
(inquit Richard.), esset opus supererogationis.
Ex aliis Navarr., in Summa, c. 21, n. 36, et
in cap. Quem pcenitet, num. 4; Adrianus, in
4, materia de Confessione, q. 1; Palacios, in
4, d. 17, disput. ult., ubi idem sentit Richar-
dus, a. 2, q. 5 ; Major, q. 1 ; Alexand. Alens.,
q. 71, alias 77 ; inclinat etiam Ruard., art. 5;
et eam dicit probabiiem Rutilius, in Speculo
Episcoporum, disp. 1, q. 5.
3. Affertur imprimis in favorem hujus
sententiae Cyprian., epist. 13, alias lib. 1,
epist. 17, ubi significat se recepisse confessio-
nes aliquorum absentium per scripturam, et
quamvis non dicat expresse se absolvisse, ta-
men cum confessio ad absolutionem ordine-
tur, ne frustra fieret , recte videtur inde col-
ligi, post talem confessionem absolutionem
fuisse subsecutam. Praeterea refertur, ut di-
cebam , S. Thomam Cantuariensem in car-
cere detentum, Romam misisse pro absolu-
tione. Et in eum modum aliqui interpretantur
historiam, qua3 est apud Euseb., lib. 6, c. 34,
alias 36, de Serapione aegrotante, qui misit ad
presbyter um etiam apgrotantem , ut eum ab-
solveret, et per ahquem ministrum Eucha-
ristiam mitteret. Refert autem Eusebius mi-
sisse Eucharistiam; unde videtur supponere,
etiam absolvisse. Praeterea exemplum supra
adductum ex Concilio Basiliensi ostendit, il-
los Patres fuisse hujus sententia1.
DISPUTAT. X
4. RatioM probaiur sententia posita. — Ra-
lio piweipua est, quia Christus Dominus po-
tuit hoc rnodo instituere hoc sacramentum,
utper se notum est ; et ad finem hujus sacra-
menti erat hoc magis consentaneum ; quia
seepissime accidit, ut pcenitens non possit in
prsesentia convenire sacerdotem , vel quia
uterque graviter a^grotat, vel quia alter eo-
rum in carcere detinetur , ut nunc accidit
frequenter in Provinciis haereticorum , vel
propter magnam penuriam sacerdotum, ut
potest nunc accidere in India, etc. Unde quoad
hoc non est simile de baptismo, quamvis sit
eeque, vel magis necessarius; quia ejus mi-
nister non est solus sacerdos, sed in necessi-
tate quilibet sufficit, et ideo ubique facile re-
periri potest preesens. Atque ita non potest
fingi necessitas moralis, quae videtur interve-
nire in hoc sacramento ; et illa maxime at-
tendidebuitininstitutione. Accedit preeterea,
quod baptismus ex parte materise requirit
preesentiam, quia non potest aqua contingere
personam multum distantem; at vero sacra-
mentum hoc ex parte materiee non requirit
preesentiam, ut infra tractabimus; ergo nulla
ratio est, cur ex parte formee postuletur. Pa-
tet consequentia, tum quia neque ex generali
raiione sacramenti hoc necessarium esf, curn
videamus in matrimonio non requiri; neque
etiam ex speciali ratione , quia hoc sacramen-
tum perticitur per modum judicii, cui conna-
turale est, ut possit sententia in absentem
proferri. Neque hoc magis repugnat absolu-
tioni, quam accusationi ; imo, si res moraliter
consideretnr; magis necessariavidebatur pree-
sentia ad accusationem, ut sacerdos posset
examinare pcenitentem, et de ejus disposi-
tione integrum judicium ferre; ergo, si hoc
non obstante, potest in necessitate fieri con-
fessio inter absentes, cur non etiam absolu-
tio? Et confirmatur, quia ob hanc causam
speciale est huic sacramento, ut possit con-
fessio multo tempore antecedere, et postea
subsequi absolutio, quse nihilominus morali-
ter conjungitur cum preecedenti materia,
quia hsec est natura et conditio judicii ; ergo
pari ratione poterit absolutio ordinari ad per-
sonam distantem. Quod tandem confirmatur;
quia hoc non repugnat veritati forma^ tum
quia , dirigendo intentionem ad absentem,
eliam vere dicere possumus : Alsolvo te ; tum
etiam quia^ ut a:t Palacios, poenitens fit mo-
raliter preesens per suam confessionem ; tum
quia loco pronominisj ^,possumus proprium
nomen pcenitentis ponere , scilicet : A bsolvo
XXII.
IX. SECT. III. 417
Petrum; et tunc absolutio propriissime diri-
gitur ad nbsentem ; ergo.
5. Secunda sententia. — Nihilominus est
alia sententia negans sacramentum hoc con-
summari inter absentes, etiamsi exlrema ne-
cessitas intcrveniat, et consequenter sacer-
dotem non posse absolvere , nisi quem prse-
sentem habet. Hsec sententia communiter
tribuitur D. Thomee, apud quem expresse non
invenio. Nam potius in quodam Quodlibeto
docet confessionem posse fieri per scriptu-
ram, quamvis de absolutione id non dicat.
Favet autem huic sententiee, in 4, d. 17, q. 3,
art. 4, q. 3, ad 3, quatenus dicit, in extrema
necessitate utilius esse confiteri laico pree-
senti, quam sacerdoti absenti; quod non esset
verum, si sacerdos absens posset sacramen-
taliter absolvere. Eamdem opinionem tenet
Scotus ibi. Fundantur autem in hoc, quod
confessio debet esse secrela ; inter absentes
autem non potest secrete fieri. Quod funda-
mentum nullius momenti est, tum quia illa
conditio secreti non est essentialis : unde ex
sententia omnium potest confessio tieri per
interpretem ; ut autem fiat inter absentes,
unusetiam internuncius sufiicere potest; tum
etiam quia licet preecesserit confessio seereta
inter proe.sentes, si ex aliqua causa non fuit
subsecuta absolutio, adhuc manet qusestio, an
ipsa absolutio possit dari absenii. Citantur
etiam pro hac opinione Richard., Major, et
Alensis, adducti in priori sententia. Sed illi
nihil aperte dicunt, sed soium aiunt, non te-
neri quempiam confiteri absenti ; in quo po-
tius indicant posse. Denique in aliis antiquis
Seholasticis fere nihil de hac re expressum
invenitur.
6. Moderni autem Thomistae defendunt
hanc sententiam, Cajetan., in Summ., verb.
Confessio, conditione 11 ; Victoria, in Sum., 4,
materia de confessione, n. 171 ; Soto, in 4,
d. 18; q. 2, art. 6; Ledesm., 2, p. 4, q. 9,
art. 3, dub. 1 ; Cano, Relect. de Pcenit.,part.
5, licet dicat hoc non colligi ex verbis formae.
Rutilius etiam supra ait, hanc partem proba-
biliorem et tutiorem esse. Ideoque ex scri-
ptoribusnostris eamsecutisuntCardin. Tolet.,
lib. 3 Instr. Sacerd., c. 6; Gregor. deValent.,
3 p., disp. 7, q. 11, punct. 1, circa fin. ; Em-
manuel Saa, in Sum,, verb. Absolutio, n. 10,
et verb. Confessio, num. 14, in impressionibus
anni 600 el 601, quas solas videre potui ; in-
sinuat Emundus Augerius, in Catechismo, c.
4, lect. 1, et nostri Lectores communiter.
Quidam sumunt fundamentum ex parte ma-
27
418 DISPUTAT. XIX. SEGT. III.
terise, et ex notitia moraliter certa , quam asnoscatur.
confessor habere debet de statu pcemtentis,
ut illum absolvat. Alii fundantur in generali
ratione, quod forma sacramenti non potest
operari circa rem absentem. Yel etiam quia
non potest confessori constare, an persona
absens mutaverit voluntatem , vel iterum de
novo peccaverit, postquam confessionem ad
eum misit. Sed hee conjecturee ab aliis dissol-
vuntur, partim exemplo matrimonii, quod
inter absentes perficitur, et suum habet gra-
tiee effectum ; partim in hoc ipso sacramento,
quod fitper interpretem ; fortius ergo confir-
manda et persuadenda est heec opinio.
Hanc formam non posse in orcllne adpersonam
absentem valide proferri.
7. Hanc igitur posteriorem sententiam ve-
ram censeo, quam anno 1588, Compluti pu-
blice docui, et iterum in Primana lectione
hujus insignis Acaderniee Conimbricensis an-
no 1598, nimirum siguificationem hujus for-
mee proprie et in rigore non verificari in or-
dine ad personam absentem ; et ideo respectu
illius nec perficere sacramentum, nec suum
effectum operari. Moveor imprimis, quia vi-
deo hujusmodi sententiam secundum pree-
sentem Ecclesiee statum, et sensum, magis
probari coinmuniter sapientibus et prudeati-
bus hominibus. Deinde, ex non usu Ecclesiae
sumitur in his materiis argumentum non pa-
rum efficax ; nam quod in usu vel adminis-
tratione alicujus sacramenti Ecclesia nunc
non facit, neque aliquando fecisse legimus, si-
gnum est fieri non posse ; quia fere omnia
quee ad sacramenta speclant, licet in Scriptu-
ra fundata sint, praecipue firmantur et decla-
rantur usu et traditione Ecclesiee ; sed hujus-
modi est res de qua agimus; nullo enim
exemplo ostendi potest, sacerdotem aliquan-
do sacramentaliter absolvisse pcenitentem ab-
sentem.
8. Historice de D. Thoma Cantuariensi res-
pondetur. — Loco Cypriani satisfit. — Res-
pondetur Eusebio de facto Serapionis. — Nam
quod de Thoma Cantuariensi Scotus refert,
imprimis nescimus ex qua bistoria sumptum
sit ; neque enim ipse referf, nec ego invenio.
Deinde per absolutionem ibi oplime intelligi-
mus indulgentiam aliquam plenariam, et
pontificiam benedictionem , pro qua fortasse
Thomas Romam misit ; vel forte etiam pro
absolutione a quacunque censura, quee ad
cautelam seepe peti et dari solet, etiamsi non
Rursus locus Cypriani potius
posset in contrarium induci ; nam receptis li-
bellis confessorum, qui absentes erant, non
dicit se absolvisse illos, sed commisisse , ut
aliquis presbyter ex his qui praesentes ade-
rant, pacem eis daret ; ubi omnino videtur re-
quirere prsesentiam. Tamen, dum negotium
illud committit, dicens, ut, si presbyter non
adesset, diacnnus id faceret, argumentum
est, non loqui de absolutione sacramentali,
sed de aliqua reconciliatione ad publicam pce-
nitentiam pertinente, ut infra suo loco iterum
dicemus. Exquo afortioripotest induci argu-
mentum ; nam siillam reconciliationem com-
misit ministro preesenti, quanto magis sacra-
mentalem ? Et fere idem responderi potest ad
factum Serapionis apud Eusebium ; nam ille
etiam erat veluti in statu pcenitentium , quo-
niam coram tyranno propter metum fidem
negaverat. Quanquam in eo loco nulla fit
mentio absolutionis , sed tantum communio-
nis Eucharistiee; nullum ergo vestigium illius
usus est in tota antiquitate.
9. Respondetur ad c. Qualis, 30, q. 5. — So-
let autem afferri et objici c. Qualis, 30, q. 5,
ubi dicitur , confessionem quamdarn susci-
piendam esse per scriptum. Tamen textus
ille non est ad rem : primo , quia non agitur
de absolutione, sed de confessione; deinde,
quia illud scriptum nou postulatur propter
absentiam judicis, sed propter majorem fi-
dem et certitudinem. Unde est mihi evidens
ibi non esse sermonem de absolutione sacra-
mentali, sed de alia judiciali. Denique qnod
aliqui dicunt, hunc modum confessionis esse
in usu inter Catholicos viventes in terris hee-
reticorum, quando oppressi persecutione non
possunt aliter confiteri, hoc, inquam , mihi
non constat, et quomodo salvari possit, infe-
rius dicam ; absolute vero non confirmat ve-
ritatem alterius sententiee secundum se, seu
in re ipsa ; quia forte, si talis usus nunc inve-
nitur, ipsemet ex opinione processit.
10. Ex verbis formce probatur conclusio. —
Secundo praecipue fundatur heec sententia in
verbis formee , quee in rigore diriguntur ad
personam preesentem. Primo ex generali ra-
tione sermonis vocalis ; ostendimus enim su-
pra esse de ratione hnjus formee, ut humana
voce proferatur, et alioqui taiis est forma, ut
sit sermo ad aliam personam ; at vero locutio
humana voce prolata, natura sua ordinatur
ad personam preesentem; ergo signum est,
formam hujus sacramenli sub ea ratione et
conditione esse institutam. Deinde hoc con-
DISPUTAT.
firrnat illa partieula, te, nara voce prolata
dirigitur tantum ad personam preesentem. Si-
mili enim argumento doccntTheologi, sacer-
dotem non posse consecrare panem absen-
tem, quiaillud signum, hoc, in forma conten-
tum, ex vi suse significationis indicat rem
prsesentem. Unde etiam concludunt, si in illa
forma mutetur signum illud in aliud , quod
dirigatur ad rem absentem, ut est, ilhid, mu-
tationem esse substantialem, et ideo niliil
fieri. Ergo simili modo in preesenti, ut ma-
neat virtus hujus formee, non potest illa par-
ticula ita mutari, quin preesentia requiratur.
Nam in formis sacramentorum observanda
est preecipue significatio illius formee , quee
est in communi usu Eeclesiee, quam scilicet
ipsa Ecclesia ut essentialem amplexa est ;
nam ex illa sumendus est sensus essentialis
formee. Unde si fiat mutatio , et ille sensus
non retineatur, substantia saeramenti muta-
tur, et nihil fit. In preesenti ergo ex usu Ec-
clesiee, et expressa definitione Conciliorum ha-
bemus, hanc formam, Ego te absoho, ut es-
sentialem ; et illa requirit preesentiam ex vi
suee significationis ; ergo signum est , hanc
preesentiam esse de necessitate sacramenti,
et nullam formam, quee illam excludat, posse
esse sufficientem.
1 1 . Evasio rationis. — Prc&cluditur . — Di-
cere quis posset, verum quidem esse verba
heec debere proferri in preesentia pcenitentis,
tamen posse hoc fieri per interpositam per-
sonam, cui sacerdos committat , ut suo loco
et nomine verba absolutionis proferat in pree-
sentia pcenitentis. Tamen hic modus est om-
nino falsus, et improbabilis; quia actio sa-
cramentalis, preesertim illa quee est a minis-
tro consecrato, et specialiter deputato ad
illam preestandam, est actio mere personalis,
et non delegabilis; ideo enim ad illam con-
secratur minister, quia per se debet illam
exercere, alias pari ratione posset sacerdos
consecrare per alium, committendo illi vices
suas. Confirmatur et declaralur ; nam vel illa
interposita persona deberet esse sacerdos, vel
laicus; hoc secundum improbabile est, quia
actus characteris sacerdotalis non potest com-
mitti laico, alias pari ratione posset etiam illi
committi, ut confessionem audiret, et per se
totum sacramentum perficeret in persona al-
terius, verbi gratia, Summi Pontificis. Quod
si dicatur primum, i]le sacerdos absolvere
poterit per se audita confessione ; nam, si est
casus extremee necessitatis, habebit jurisdic-
tionem ; si vero non audiat confessionem, non
XIX. SECT. III. 419
potest absolvere; quia non potest proferre
verba absolutionis tanquam referens senten-
tiam ab alio datam (hoc enim et est imperti-
nens, et per laicura fieri posset), sed tan-
cjuam judicans; non potest autem judicare,
causa inaudita.
12. Probalur conclusio argumento desum-
pto ex parte materice proximce. — Tertio potest
addi probabiliter ratio illa, quse desumitur ex
parte materiee proximse. Quia cum hoc sacra-
mentum institutum sit per modum judicii,
ante absolutionem requirit perfectam causee
cognilionem, et cum sit judicium internum
et voluntarium, in quo sola persona pceni-
tentis habet vicem accusatoris, testis, et rei se
aliquo modo defendentis, et ostendentis dis-
positionem suam, perse, et exnaturarei pos-
tulat preesentiam judicis ; quia in absentia
non potest ullo modo hujusmodi notitiam
causse comparare. Quoe quidem ratio convin-
cit hanc prsesentiam, per se loquendo, esse
nccessariam. Tamen de casu extraordinario,
et extremse necessitatis non videtur convin-
cere, tum quia etiam integritns confessionis
propter dictam rationem est per se necessa-
ria, et tamen in extrema necessitate non est
itanecessaria ; tum etiam, quia in aliis casi-
bus re vera non potest confessor perfecte
examinare causam, ut quando pcenitens jam
non intelligit, vel quando confessio fit per
interpretem. Nihilominus tamen dici potest,
aliud esse loqui de eondilione requisita ex
parte judicis, aliud defacultate, seu possibi-
litate pcenitentis ; hoc enim judicium primo,
et per se institutum est a Christo Domino ex
parte judicis, dando illi potestatem adremit-
tenda peccata ; unde ex parte illius etiam de-
signavit modum, et signum, quo uti debetad
remittenda peccata, et pari etiam modo de-
terminavit conditionem necessariam ex parte
ipsius judicis ad talem causam definiendam,
queevquidem est preesentia ejus. At vero ex
parte pcenitentis requisita est confessio, vel-
uti consecutione qttadam ; quia non poterat
judex ferrejudicium non cognita causa ; et
ideo ex parte pcenitentis non est omnino de-
finitus modus, aut signum ad confessionem
necessarium, sed solum, ut suam conscien-
tiam aperiatintegre, proutmoraliterpotuerit.
Ac proinde, majordeterminatio requiritur ex
parte formse, et consequenter major prsesen-
tia ex parte sacerdotis absolventis, seu exa-
minantis causam, quam ex parte pcenitentis.
Ideoque non sunt similia alia exempla, quee
afferuntur ; nam omnia illa sumuntur es
420 DISPUTAT. XIX. SECT. I!I.
parle pcenitentis, et supponunt aliquam im- satisfactum sufficienter est
potentiam ejus.
13. Ab incommodis confirmatur conclusio. —
Et confirmatnr nltimo ab incommodis, quoe
simul etiam declarant congruentiam hujus
institutionis, quia alias sequitur confessio-
nem et absolutionem, factas nunc inter per-
sonas absentes, quoad substantiam et essen-
tiamvalidas esse, nuJla etiam necessitate in-
terveniente ; consequensestabsurdum ; ergo.
Sequela probatur, quia essentia sacramenti
semper esteadem;ergo, siabsolutio essentia-
liter non requirit prsesentiam, quacunque ra-
tione feratur in absentem, etiam sine neces-
sitate, valida erit, et efficax. Responderi po-
test, ex parte absolutionis verum quidem
esse, id enim convincit argumentum ; tamen
peccari mortaliter, si ita fiat, et ex bac parte
deesse in ipso pcenitente attritionem necessa-
riam in hoc sacramenlo, ex defectu materiae,
quod est peculiare in illo, ut infra dicam. Sed
contra; nam fieri potest, ut pcenitens excu-
setur a culpa per bonam fidem, putans se illo
modo rite confiteri. Unde fit , sacerdotem
posse decipere pcenitentem, ut hoc modo illi
confiteatur, etiamsi absens sit, et tunc validse
essent confessiones et absolutiones, quia ma-
litia ministri non potest impedire essentiam
vel efiectum sacramenti, dummodo habeat
intentionem conficiendi illud ; ex parte au-
tem pcenitentis excusatur malitia, seu indis-
positio, per bonam fidem ; ergo nihil potest
impedire veritatem illius formae. Ad tollen-
dum ergo hoc incommodum, et muita alia,
qua3 cx eo sequi possent, convenientius fuit
institutionem esse stabilem etfirmam, quod
absolutio daretur in prsesentia, et non ad-
mitti exceptiones propter raros eventus cum
majori mcommodo ipsius sacramenti. Prse-
sertim cum ejus necessilas tanta non sit,
quin possit per votum in contritione inclusum
suppleri. Quanta vero esse debeat heec prae-
sentia, vel propinquitas inter poenitentem et
confessorem, morali etprudenti judicio pen-
sandum est, sicut in genere de sacramentis,
et in simili qusestione de Eucharistia latius
dictum est. Illa ergo propinquitas, quee suffi-
cit ad sensibilem designationem, et loculio-
nem cum alio, ad hujusmodi formam valide
et efficaciter conferendam satis erit ; nam,
cum ratio hujus preesentia: preecipue funde-
tur in forma, ex iila etiam colligendus est
modus ejus.
\ -4. Fandamentis contrarice senteniice fit
satis. — Ad fundamenta contrariee sententise
negamus enim
talem fuisseCliristi inslitutionem. Unde enim
id ostendi potest, cum nec scripta sit, nec
tradita, sed potius Ecclesiee consuetudo con-
trarium ostendat ? Negamus deinde illum
modum institutionis fuisse magis congruen-
tem ; multis enim rationifcus et conjecturis
oppositum ostensum est. Denique ad usum,
qui referebatur, praeterquam quod est incer-
tus, licet esset certus,non faceret fidem, cum
paucorum sit, qui potuerunt decipi, Theolo-
gorum, quos citavimus, auctoritate, et ita
practice excusari ; in posterum autem jam
non poterunt, ut dicam.
15. Qua censura digna sit prior opinio. —
Tandem etenim quaeri potest,quamcensuram
contraria opinio mereatur. Respondeo : hacte-
nus ego non audebam aliam inferre, praeter
eam quae ex assertione sumitur (sciiicet esse
falsam) idque preecipue propter auctoritatem
Thomistarum antiquorum. Nunc autem ver-
bis S. D. N. Glementis VIII respondendum
est. Ille enim aucloritate sua iJli opinioni se-
quentem censuram apposuit speciali declara-
tione ad lioc facta die XIX Julii, his verbis :
S. D. N.,etc. , re mature, ac diligenter consi-
derata. hanc propositionem, scilicet licere per
litieras, seu internuncium confessario absenti
peccata sacramentaliter confiteri, et ab eodem
absente absolutionem obtinere, ad minus uti
falsam, temeiariam et scandalosam damnavit
ac proliibuit, prxcipHque, ne deinceps ista
propositio publicis , privaiisve lectionibus,con-
cionibuset congressibus doceatur, neve unquam
tanquam aliquo casu probaMlis defendatur,im-
primatur, aut adpraxim quovis modo deduca-
tur. Et adjungit excommunicationem ipso
facto incurrendam, et sibi reservatam contra
violantes hoc decretum, praeter alias pcenas
a judicibus injungendas.
16. In quo decreto directe solum videtur
Pontifex prohibere dicere, aut docere licitum.
esse absentem absolvere in aliquo casu, vel
idfacere; an vero, si fiat, factum teneat,
non declarare. Credo tamen mentem ejus
fuisse hoc etiam declarare, et contrarium
in eodem gradu damnare , tum quia in hoc
sacramento hsec duo per se non separantur;
tum etiam quia hic erat cardo controversiee ;
nam si ex se non licet, ideo est quia sacra-
mentum non potest ita perfici. Quapropter
neutrum licet jam opinari, neque illa opi-
nione in praxi uti, etiamsi fingatur quicun-
que casus extremee necessitatis , maxime
propter hanc prohibitionem Pontificis ; nam
DISPUTAT.
ita illam restringit illis verbis : Neque unquam
tanquam aliquo casu probabilis defendatur.
Quod fuit valde conveniens,neuniuscujusque
arbitrio relinqueretur fingere casum necessi-
tatis ad utendum alia opinione tauquam pro-
babili. Est igitur jam dicta sententia certa,
in gradu a Pontifice definito.
DISPUTATIO XX.
DE INTERIORI D0L0RE AD SUBSTANTIAM, ET EFFEC-
TUM HUJUS SACRAMENTI NECESSARIO.
Inter materiales partes hujus sacramenti
primum locum tenet contritio. Estque pe-
culiare in hoc sacramento, ut hsec pars mate-
rialis sit dispositio ad effectum ejus ; et ideo
sub utraque ratione est nobis eonsideranda,
suppositis, quse de actu doloris in ratione
virtutis supra tractavimus. Quamvis autem
prior sit substantia sacranienti, quam effeo-
tus, tamen ut a notioribus procedam, inci-
piam ab effectu.
SECTIO I.
Ulrum contritio sit necessaria acl effectum hujus
sacramenti.
i. Quorumdam sententia. — Quorumdam
sententia fuit, nullam formalem poenitentiam
requiri acl hunc effectum, sed sufficere vo-
luntatem confitendi, et recipiendi absolutio-
nem, dummodo pcenitens nullum actum ha-
beat, quo formaliter vel virtualiter peccato
adhaereat ; nam ipsa voluntas confitendi est
queedam virtualis pcenitentia ; quia est volun-
tas abjiciendi peccatum, etrecuperandi divi-
nam gratiam. Ita sentit Sylv., verb. Con/es.,
1, q. 21 , et tribuit Scot., qui in i, d. 14, q.
4, art. 3, id clare affirmavit de baptismo ; de
pcenitentia vero solutn ait, quod licef, homo
accedat parum attritus, justificabitur.
2. Improbatur. — Non sufficit displicentia
negativa peccati ad sacramentum recipien-
dum, sed positiva. — Hsec vero sententia im-
probabilis est, et hoc tempore etiam temera-
ria ; nam preeterquam quod repugnal omni-
bus aliis Theologis et Doctoribus, utreferam,
aperte videtur damnata in Concilio Tridenti-
no. Nam sess. 6, c. 7 et 14, requirit ad re-
missionem peccati proprium dolorem pceni-
tentis, etiamcum sacramento ; et sess. 14, c.
4, concludit , Ecclesiam nunquam docuisse,
aut sensisse sacramentumhoc dare gratiam si-
neproprio motu pcenitentis. Et fundamentum
XX. SECT. I. 421
sumendum est ex his, qua; supra dixi de ne-
cessitate interioris pcenitentire ; nam illa ne-
cessitas non est ablata in lege nova, cum in
illa etiam prcedicata sit, et ad baptismum
etiamrequisita, ut late probavi superiori to-
mo, disp. 28, sect. 1. Nec vero satis est, ut
quidam aiunt, quod pcenitens displicentiam
habeat quod de peccato non dolet. Quod si-
gnificavit Palud., d. 17, q. 1, art. 5 ; etNav.,
in Summa, c. 21, n. 1, et c. 10, n. 4 ; quia,
si illa displicentia est efficax, non erit sola,
sed secum afferet doloremde peccato ; si vero
solum sit qusedam velleitas, non sufficit ad
mutandam voluntatem, et consequenter ne-
que ad veram pcenitentiam. Quod si fortasse
homo sit atlritus, et habeat illam displicen-
tiam , quia non est contritus , dispositio ,
ut dicemus , erit sufficiens ratione attri-
tionis, velleitas autem illa parum conferet.
Qualis et quanta esse debeat formalis pceniten-
tia peccati ad sacramenti effectum.
3. Prima sententia. — Hoc ergo fundamen-
to supposito, videlicet aliquem actuin forma-
lis pcenitentiee esse necessarium ad effeclum
hujus sacramenti, gravis difficultas est qua-
lis, et quanta esse debeat ha?c pcenitentia.
In qua difiicultate plures sunt Theologorum
sententiae. Prima requirit verum, et perfec-
tum motum contritionis. Quse duobus modis
asseritur. Primus est, hunc motum ita esse
necessarium , ut si in re ipsa non habeatur,
etiamsi pcenitens bona fide accedat, putans
se esse contritum, nihilominus non justifice-
tur, quamvis in ejus susceptione non peccet.
Hanc opinionem tenentMagister Sentent.,Hu-
go et Richardus de S. Victore, Alensis, et Bo-
naveutura, quossupra, disput. 13, citavi, qui
negant potestatem clavium extendi ad remis-
sioiiem culpse mortalis. Maxime vero defen-
dit hanc sententiam Gabriel,in 4, d. 14, q. 2,
not. 2, etart. 2, et d. 48, q. 2 , art. 2; etMa-
jor,eisdem locis ;Supplementum Gabr., d. 23,
q. 2, art. 2; Medina, tract. 2 de Confess. fict.
iter., et q. de Effectuabsolut. ; Adrianus, q. 1
de Confessione, licet Quodlib. 5, art. 3, du-
bius sit; Petr. Soto, lect. 7 de Pcenit., et 4 de
Confessione. ("Vide Altisiod., 1. 4 Sum., a. 6,
c. 8 ; Abul., in 1 p. sui Defens., c. 6.)
4. Fundamentum est, quia contritio, ex
lege connaturali gratise, est medium neces-
sarium ad salutem, ut supratractandode vir-
tute pcenitentieeostensum est; lexautemgra-
tire non destruit naturam, sed perficit; non
ergo abstulit medium necessarium ; ergo
422
DISPUTAT. XX. SECT. I.
etiam post institutnm sacramentum pceniten-
tiee, non potest auferri peccatum sine vera
contritione. Et explico vim rationis hoc mo-
do, quia non obstante inslitutione hujus sa-
cramenti, pcenitentia interior est necessaria
ad remissionem peccati, quod non aliunde
colligimus, nisi quia Scriptura sacra lianc
poenitentiam postulat, ut necessariam; sed
pcenitentia interior , quam Scriptura pe-
tit, est vera contritio, tum quia attritio nun-
quam per se fuit necessaria, ut supra dixi ;
tum etiam, quia Scriptura, cum necessitatem
pcenitentise prsedicat, loquitur independenter
ab boc sacramento. Denique requirit perfec-
tam cordis conversionem ; ergo necessitas
bujus pcenitentiae perfectee manet etiam post
institutum boc sacramentum. Et confirmari
boc potest, nam qui semel peccavit mortali-
ter, dilexit creaturam plus quam Deum ; er-
go donec ejus voluntas ita mutetur, ut dili-
gat Deum plus quam creaturam, semper ma-
net moraliter in eodem affectu priori ; ergo
manet incapax gratiee ; non enim potest justi-
ficari, qui moraliter plus diligit creaturam
quam Creatorem. Et bic possent afferri tes-
timonia Patrum dicentium sine cbaritate ne-
minem justificari, quee supra suo loco addu-
xi, et habentur multa de Pcen., d. 2, apud
Gratianum.
5. Secunda sententia. — Secunda sententia
principalis est, contritionem quidemesse per
se necessariam, ut licite recipiaturboc sacra-
mentum, et consequenter etiam ad effectum
ejus ; nihilominus tamen aliquando posse
sufficere ad effectum bujus sacramenti so-
lam attriiionem preeviam ex parte pceniten-
tis ad confessionem accedentis ; non quia boc
sacramentum justificet hujusmodi bominem
manente in illo sola attritione, sed perfi-
ciendo in illo ipsum interiorem motum pce-
nitentiee, excitando, et faciendo, ut ex attri-
tione transeat in contritionem, sive perfi-
ciendo eumdem actum, sive efficiendo, ut
homo ex actu imperfecto transeat ad perfec-
tum, Et boc modo aliqui auctores tribuunt
buic sacramento efficaciam faciendi homi-
nem ex altrito contritum, per immutationem
ipsius actus attritionis. Ita sentiunt Henric,
Quodlib. 1, q. 32; Cajetanus, sup., q. 84, art.
3 ; Ferrar., 4 contra Gent., c. 72; et idem
videtur sensisse Adrian., q. 1 de Pcenit., art.
2, in fine, licet Quodlib. 5, art. 2, dubius sit ;
inclinat etiani Petrus Soto,lect. 8 de Confess.
6. Heec sententia duobus principiis niti vi-
detur. Primum est , hominem in peccato
moriali existentem nunquam justificari sine
vera contritione ; quod probari potest argu-
mentis primee sententioe, et aliis etiam, qui-
bus probari solet ab aliquibus hominem non
posse justificari, etiam de potentia absoluta,
sine interiori motu pcenitentiee, vel amoris
Dei ; nam illa vel nibil probant, vel conclu-
dunt necessarium esse motum contritionis,
vel amoris super omnia. Secundum princi-
pium est boc sacramentum posse bominem
efficere ex attrito contritum ; quod nunc sup-
ponimus ut certum, infra vero probabitur.
Ex his enim evidenter [sequitur, non posse
ahter bocefficere, quam immutando attritio-
nem in contiitionem, quia non potest id fa-
cere per solam extrinsecam informationem
gratiee, juxta prius fundamentum ; non su-
perest autem alius inodus, quo id fieri possit.
Deinde, hic modus est possibilis ; non enim
involvit contradictionem ; est etiam valde
peifectus, nam exaggerat efficaciam sacra-
menti, nam supplet inbomine defectum ejus;
supplet autem illummodo perfecto, efficitque
justificationem modo illi connaturali, et ali-
unde non fovet hominum negligenliam in
piocuranda vera contrilione, nam potius ab
eis requirit, ut quantum in ipsis est, ad boc
maxime attendant in ipsa actuali susceptione
sacramenti, ne preedictus effectus ejus impe-
diatur ; ergo *.
7. Tertia sententia. — Tertiasententia prin-
cipalis est, esse quidem necessariam contri-
tionem, per se loquendo, ideoque semper
esse necessarium, ut bomo bona fide accedat,
putans se esse contritum, ad hoc saltem, ut
excuseturab actuali peccato, quodcommitte-
ret, si sciens et videns in statu peccati morta-
lis ad recipiendum sacramenturn accederet ;
existente autem hac bona fide, accidere posse,
ut homo cum sola attritione in re ipsa exis-
tente et duraute justificetur, atque ita fiat ex
attrito contritus, non per mutationem ipsius
actus, sed per solam babituum infusionem.
Juxta banc ergo sentcntiam sola attritio inre
est sufficiens dispositio ad effectum hujus sa-
cramenti ; homo vero ipse habet preeceptum
accedendi cum contritione. Hanc opinionem
tenuit Victoria, in relect.de Potestate Eccl., q.
2; Soto, lib. 2 de Nat. et grat., c. 15, etin 4,
d. 18, q. 3, art. 2, in fine, ubi in boc consti-
tuit differentiam inter sacramentum baptismi,
1 VideRich., in 4, d. 23, art. 2, q. 1, in
corpore, et ad 2 ; Capreol., in 4, d. 17, q. ult.,
a. 3, in fin.
DISPUTAT.
et pcenitentioe, cujus nullam sufficientem ra-
tiouem assignat, vel assignare potest. Tenuit
etiam Ledesma, 2, p. 4, q. 20, art. 1 ; Vega,
lib. 13 in Trident., c. 34, ad 3 objectionem ;
Corduba, lib. 1 Q. Theolog., q. 2, opin. 3, in
2 puncto illius, et opin. 4, qui bene declarat,
quacunque rationebomo excusetur ab actuali
peccato, sive per ignorantiam facti, ut qnia
putat se esse contritum, vel per ignoranliam
juris, ut quia invincibiliter credit se licite ac-
cedere cum sola attritione, consequi effec-
tum sacramenti. Atque hoc forte sensit Na-
varr., in Sum., c. 1, n. 30, ubi quoad hoc se-
quitur opinionem Soti ; statim vero, n. 42,
ita eam explicat, ut dicat, attritionem solam
non sufficere cumsacramento ad justificatio-
nem, nisi vel putetur csse contritio, vel saltem
futura talis, munita calore absoluiionis sacra-
mentalis ; quod amplius non declarat ; et po-
test explicari juxta secundam sententiam, vel
etiam juxta interpretationem Cordubre, nimi-
rum, quod requiratur attritio cum probabili
existimatione, quod illa sufficiat ad conse-
quendam justificationem per sacramentum.
Quod quidem in re verum est, non tamen
juxta mentem horum auetorum, ut explica-
bimus.
8. Fundamentum hujus sententise est ' ,
quia imprimis convenit cum praecedenti, hoc
sacramentum facere aliquando ex attrito con-
tritum; negat autem hoc facere per intrinse-
cam mutationem actus , propter ea quse pos-
tea afferemus. Aliunde vero supponit, teneri
hominem ex prsecepto accedere contritum ad
hoc sacramentum suscipiendum, quod potest
esse, vel ex naturali praacepto contriiionis,
quod non est sublatum per institutionem hu-
jus sacramenti, saltem per se loquendo ; vel
ex naturali praecepto, quo tenemur sancta
sancte tractare, ac propterea non accedere
scienter ad sacramentum suscipiendum in
statu peccati mortalis; vel denique ex spe-
ciali preecepto pertinente ad hoc sacramen-
tum, quia in eo debet fieri accusatio exterior,
quee procedat ab interiori proportionata ;
sed exterior confessio debet esse de peccato,
quatenus offensa Dei est ; ergo per se requi-
rit interiorem dolorem de peccato, quatenus
offensa Dei est; ergo, per se loquendo, requirit
contritionem ex proprio, et speciali prrecepto.
Et ideo, qui sciens et videns sine illa coniite-
1 Vide Durandum, d. 17, q. 13, n. 5 ; Bo-
nav. , 2 p., d. 15, art. 2, q. 4 ; et Rich. , art.
1, q. 8, ad5.
XX. SECT. I. 423
tur, indigne confitetur, et eo ipso graviter
peccat , ideoque non potest effectum sacra-
menti consequi; si autem propter ignoran-
tiam a peccato excusetur, jam non ponit obi-
cem sacraraento, ideoque obtinebit effectum.
9. Quarta sententia. — Quarta sententia
est, ut hoc sacramentum conferat etfectum
suum, sufficere veram et integram attritionem
peccatorum, sive illa cognita sit, sive non.
Ita tenet D. Thom., in 4, d. 17, q. 3, art. 5,
q. 1, et d. 18, q. 1, art. 3, q. 1, ubi in hoc
requiparat hoc sacramentum baptismo , et
d. 22, q. 2, art. 1, q. 3, et d. 24. q. 1, art. 3,
q. 1, ad 3, et Opusc. 22, c. 2, ad 7, et ex-
presse in 3 p., q. 80, art. 4, ad 2, ubi consti-
tuit discrimen inter baptismum et pceniten-
tiam ex una parte, et Eucharistiam ex alia,
nam baptismus et pcenitentia sunt quasi medi-
cince purgativx , qucs dantur ad tollendam fe-
Irem peccati .• Eucharistia vero est medicina
confurtativa , quce non datur , nisi liberatis a
peccato. In quo plane sentit, pcenitentem esse
absolvendum, etiamsi constet nondum esse
liberatum a peccato , dummodo sit sufficien-
ter attritus. Idem sentit Scotus, in 4, d. 14,
q. 4, art. 3, dum ait, quod, licet pcenitens ac-
cedat parum attritus , justificatur vi sacra-
menii. Clarius tenet hanc sententiam Palud.
in 4, d. 19, q. 1, art. 2, et d. 17, q. 8, ubi
idem sentit Capreolus, art. 3, ad 4 Durandi;
Adrianus, materia de Confess., q. 5, sub. 5 ;
Antou., 3 p., tit. 14, c. 19, § 5 ; Sylvest.,
Confessio 1, q. 21, et Conzritio 1, q. 1 ; Ruar-
dus,art. 3,nonlonge a principio;et Cano, Re-
lect. de Pcenit., p. 5, ad 2. Atque hanc sen-
tentiam omnino veram esse censeo ; est ta-
men per partes explicanda et confirmanda.
Hoc sacramentum justificare Iwminem solum
altritum, et illum contritum reddere. Con-
clusio prima.
10. Dico ergo primo : sacramentum hoc
habet virtutem ad justificandum peccatorem
per solam veram, supernaturalem , et inte-
gram attritionem dispositum; et in hoc sensu
efficaciam habet ad efficiendum hominem ex
attrito contritum. Hanc conclusionem existi-
mo hoc tempore adeo certam, ut non possit
absque errore negari, loquendo, ut loquimur,
absolute de efficacia , abstrahendo a modo
quo id fit. Et probatur primo ex Concil. Trid.,
sess. 14 , c. 4, ubi de contritione imperfecta,
quee attritio dicitur, declarat, quamvis she sa-
cramento pcenitentice per se perditcere peccato-
rem ad justificationem negueat, tamn eam ad
424 DISPUTAT.
Dei gratiam in sacramento impetrandam, dis-
ponere. In quibus verbis observandum est,
Concilium loqui de dispositione ultima per se
suffieiente cum sacramento. Quod probari
potest primo ex phrasi locutionis. Simili enim
modo dixerat idem Concilium paulo superius
in eodem capite, contritionem faisse omni
tempore necessariam ad impetrandam veniam
peccatorum, cum tamen constet fuisse neces-
sariam, ut dispositionem ultimam. Secundo
probatur, quia, si esset sermo de dispositione
remota, etiam extra sacramentum disponit
attritio ad impetrandam Dei gratiam. Conci-
lium autem expresse dicit, aliter disponere
intra sacramentum, quam extra; ergo inielli-
git respectu sacramenti non esse solum re-
motam, sed proximam, seu ultimam disposi-
tionem. Imo, cum Concilium ait, atlritionem
per se ad justificationem non sufficere , et
subdit, in sacramento disponere ad impetran-
dam grafiam, plane intelligit per se in ratione
dispositionis sufficere respectu sacramenti ;
ergo e contrario docet etiam Concilium, ha-
bere hoc sacramentum efficaciam ad dandam
gratiam sanctificantem (de hac enim loqui-
tur), atque adeo ad justificandum peccatorem
per solam attritionem dispositum.
11. Probatur conclusio ex fine et institu-
tione sacramenti. — Secundo hoc probatur ex
fine et institutione hujus sacramenti ; est enim
per se institutum ad suscitandos homines ba-
ptizatos a morte peccati, et ideo dicitur sa-
cramentum mortuorum, sicut baptismus ; er-
go accepit vim ex institutione ad confereu-
dam gratiam primam, et expellendum pec-
catum mortale; alioqui nec esset medium
propoxtionatum fini, nec recepisset virtutem
illi accommodatam ; ergo ad suam efficaciam
et actionem non requirit ngcessario, quod
peccatum sit jam expulsum. Alioqui nunquam
posset facere effectum propter quem institu-
tum est ; vana autem esset medicina instituta
ad tollendum morbum, quse non posset illum
auferre, si non supponeret illum ablatum ; er-
go sacramentum hoc ad suam actionem non
postulat contritionem, ut uecessariam dispo-
sitionem prseviam , alioqui supponeret sem-
per, ac necessario peccatum ablatum; eigo
sufficit hoc sacramentum cum sola attritione
ad gratiam dandam , et peccatum expellen-
dum. Atque hoc etiam confirmant, quee supra
dicta sunt de potestate clavium ad remitten-
da peccata. Ostendimus enim , potestatem
hanc talem esse, ut se extendat ad culpam
tollendam, ut verba Ghristi pree se ferunt ;
XX. SEGT. ].
quod non esset verum , si actio hujus potes-
tatis supponeret semper peccata remissa per
contritionem.
12. Prwcluditur evasio. — Evasio alia im-
pugnatur. — Nec enim satis est dicere, con-
tritionem includere ordinem ad actum hujus
potestatis, et per hunc actum quasi consum-
mari priorem effectum remissionis peccati
collatse per contritionem , et hoc modo ope-
rari illam potestatem ad remissionem ipsius
culpee. Hoc enim sufficienter refellitur ex
dictis supra de sensu et efficacia formse hujus
sacramenti, quia illud re vera non es-set re-
mittere peccatum, neque absoivere a culpa,
si sacramentum non haberet actionem ali-
quam de se expulsivam culpee, sed esset tan-
tum vel declarare absolutum, vel absolvere
solum ab obligatione confitendi. Nec etiam
satisfacit, quod alii dicunt, contritionem ip-
sam esse partem sacramenti, et in voto ejus
remittere culpam, et hoc satis esse, ut sacra-
mentum sit institutum ad hunc effectum ,
quamvis non conferatur unquam sine ipsa
contritione. Preesertim, quia possunt aliquan-
do contritio et absolutio simul concurrere; et
tunc etiam absolutio per seipsam operabitur
ad remissionem peccati. Hoc, inquam, non
satisfacit, nam, ut Concilium Tridentinum
dixit, preecipua vis hujus sacramenti in ver-
bis formee posita est; unde , antequam illa
proferatur, non confertur effectus hujus sa-
cramenti ex opere operato; quod etiam in
ceeteris sacramentis videre licet. Unde con-
tritio , prout antecedit hoc sacramentum, et
justificare dicitur in voto sacramenti , non
confert ad remissionem peccati ex opere ope-
rato, et virtute clavium, sed ex dispositione
operanlis, sicut ante institutionem hujus sa-
cramenti justificabat; ergo ex hoc non salva-
tur, quod peccatum ipsum remittatur virtute
clavium. Deinde parum refert, quod contritio
et absolutio possint simul concurrere. tum
quia illud est rarissimum , et moraliter vix
potest contingere; tum eliam quia , si talis
conlritio suppouitur saitem orcline naturee ad
efficaciam ipsius saciarnenli tunquam dis-
positio preevia, nullum remedium datum est
per institutionem hujus sacramenti ad facilius
obtinendam remissionem peccati, sed potius
additum est onus, semperque ipsa remissio
culpee supponetur saltem ordine naturee ad
actionem sacramenti. Tum denique quia ve-
ritas formee non fundatur in hoc quod contri-
tio cum illa concurrat , sed in hoc quod ipsa
babet vim ad justificandum hominem ; ergo
DISPUTAT. XX. SECT. I.
425
habet hanc vira, etiamsi non supponat clispo-
sitionera per se sufficientem ad tollendam
culpam.
Hoc sacramentum conferre gratiam liomini
attrito sine mutatione interni doloris. Con-
clusio secunda.
13. Evasio ad locum Concilii diluitur. —
Dico secundo : hoc sacramentum confert gra-
tiam homini attiito immediate, et absqueim-
mutatione intrinseca, seu perfectione interio-
ris doloris ; unde attritio manens intrinsece
attritio est sufficiens dispositio proxima ad
eifectum hujus sacramenti ; et tunc solura
dicitur homo fieri contritus per informatio-
nem gratiee habitualis. Hsec assertio non est
tam certa, sicut preecedens ; est tamen ita cer-
ta, ut contraria non sit probabilis. Primo,
propter testiraoniuni ConciliiTridentini quod,
ut probavi, loquitur de dispositione ultima.
Responderi potest, loqui quidem cie dispo -
sitione ultima, non tamen immediata gratiee
habituali, sed actioni sacramenti , quod non
solam habitualem gratiam, sed etiam contri-
tionem dat homini attrito. Sed contra hoc est
primo, quia Concilium non dicit, attritionem
disponere in sacramento ad irapetraudam
contritionem , sed ad impetrandam Dei gra-
tiam. Deinde, Concilium loquitur de impetra-
tione infailibili, qualis est illa quee confertur
per efficaciam sacramenti ; per attritionem
vero impetrari contrilionem in sacramento,
non solum infallibile non est, verum etiam
est rarissimum ; posset enim heec mutatio ex-
perimento agnosci , vel saltem conjectari ;
rarus autem vel nullus est, qui in se expe-
riatur hanc mutationem specialiter ac pree-
cise ex vi absolutionis. Item doctrina Conciiii
generalis est in omnibus; multi autem ab-
solvi possunt vere attriti, qui non possunt ad
contritionem excitari; ergo vel m eis non
habet locum doctrina Concilii, quod diceu-
dum non est, vel asserendum est, juxta Con-
cilii mentem, attritiouem per se sufficere ad
impetrandain gratiam santtificantem iinme-
diate in sacramento et per sacramentum.
14. Preeterea supra ostensum est, actum
ipsum contritionis, vel amoris, vel alium simi-
lem, qui requirit consensum liberum nostrea
voluntatis,non posse esse infallibilem effectum
ex opere operato, quia sacramentum non de-
terminat efficaciter uosLram voluntatera ad
consensum, sed ad summum posset dari in-
fallibiliter ladone sacramenti aliqua gratia
excitans suiliciens, quantum ex parte Dei; at
Concilium non loquitur de gratia excitante,
sed sanctificante, ut ostendimus. Neque. illa
excitatio posset esse semper, et in omnibus
congrua, et efficax, ex generali lege sacra-
menti, quia heec est uniforrais et eequalis res-
pectu omnium, supposita a>quali dispositione;
vocatio autem eadem seepe est congrua et ef-
ficax respectu unius, etnonrespectu alterius;
gratis autem et siue fundamento diceretur,
dare Deum omnibus, et singulis accedentibus
ad hoc sacramentum cum sola altritione au-
xilium unicuique congruum ad contritionem,
etiamsi varium et multiplex illud sit, cum de
hoc nulla extet promissio, neque sit consen-
taneum geuerali institutioni sacramenti.
15. Ex Augustino probatur conclusio. —
Prteterea potest heec sententia probari ex
Augustino, epist. 180, et ex mnltis decre-
tis, quee referuntur 26, q. 6, et in seq. disp.
a nobis tractabuntur; in quibus asseritur,
eeternam salutem peccatoris interdum pende-'
re ex absolutione sacerdotis, re ipsa exhibita;
ideoque sacerdotem , qui eam indiscrete ne-
gat homini existenti in extrema necessitate,
vel negligens est in subveniendo illi per ab-
solutionem, seepe esse posse causam damna-
tionis ejus. Ileec enimvera esse non possunt,
nisi quia hoc sacramentum aliquando confert
graliam et remissionem peccati, sine qua ho-
mo damnaretur. Nam si anteabsolutionem et
ejus effectum semper esset supponenda con-
tritio , jam homo haberet gratiam ante abso-
lutionem ; ergo, quamvis non absolveretur,
non propterea damnaretur, et consequenter
ob eam causam sacerdos dici non posset reus
animee ejus. Neque possunt hi Patres expli-
cari de gratia contritionis, et remissione pec-
cati, quee mecliante illa datur; quia loquun-
tur snipe de pcenitentibus, qui jamsunt in eo
extremo articulo constituti, in quo amentes,
aut furiosi jam sunt, vel omni sensu carent,
qui profecto non possent nisi miraculose per
sacramentum excitari ad poenitentiam seu
contritionem ; ergo, ut verum sit, hunc ho-
minem damnari ob non datam absolutionem,
necesse est ut per absolutionem possit dari
gratia, absque inlerventu contritionis ; nam,
si talis homo erat contritus, non condemna-
bitur, eiiamsi non absolvatur; si vero erat
tantum attritus, quamvis absolvatur; non sal-
vabitur, nisi absolutio possit dicto modo gra-
tiam conferre. Imo etiam sequitur , si contin-
git (quod in praxi potest seepe evenire) sacer-
dotera in principio confessionis inteliigere
pcenitentem solum esse attiitum, ct ex inno-
426
DISPUTAT. XX. SECT. I.
re poenarum tantum dolere, et interim hu-
jusmodi poenitentem amittere sensum et
usum rationis, priusquam possit ad contri-
tionem exeitari, sequitur, inquam, tunc sa-
cerdotem non posse licite illum absolvere,
quia non potest illum justificare, cum non
possit ad contritionem excitare, nec possit li-
cite aut debeat expectare miraculosam aii-
quam excitationem; consequens autem valde
absurdum est, et in praxi periculosum.
16. Ratione prolatur asserlio. — Praeterea
argumentor in hunc modum, quia attrilio ex
doctrina Concilii est ultima et sufficiens dis-
positio ad effectum hujus sacramenti ; sed
non est ultima dispositio ad contritionem ;
ergo est ultima dispositio ad infusionem gra-
tise habitualis. Probatur minor (csetera enim
clara sunt) tum ex dictis circa explicationem
Goncilii ; tum etiam quia ultima dispositio
ad etfectum sacramenti, per se loquendo, non
destruitur per actionem ipsius sacramenti ,
sed manet iri eodem instanti, in quo perfici-
tur sacramentum , et datur effectus ejus ;
ergo attritio quando est dispositio ad effec-
tum hujus sacramenti, non destruitur per ac-
tionem ejus, sed manet , seu manere potest,
quantum est ex parte ipsius sacramenti ;
quod majori ratione in hoc sacramento verum
est, quia non solum est dispositio ad cffectum,
sed etiam materia, ex qua intrinsece compo-
nitur ipsum sacramentum ; ergo per se non
est dispositio ad ipsam contritionem. Patet
consequentia, quia contritio excludit attritio-
nem, quia neque idem actus, qui erat attri-
tio, potest fieri contritio, ut supra ostensum
est ; nec voluntas potest simul et in eodem
instanti, perseverando in motu attritionis ,
motum contritionis elicere; neque intellectus
potest simul attendere ad motiva adeo di-
versa, et cum ea efficacia, quse necessaria est
ad perfectam contritionem eliciendam ; quod
saltem de possibilitate practica et morali vi-
detur manifestum.
17. Enodatio rationis. — Eluditur. —
Responderi potest primo , attritionem non
posse fieri contritionem intrinsece et ex proxi-
mo motivo, tamen posse fieri contritionem
extrinsece, perinformalionem charitatis, non
solum habitualis, sed etiam actualis, ut in
superioribus explicatum reliquimus. Sic ergo
dici potest, quando quis vere attritus absolvi-
tur, in instanti quo perficitur forma sacra-
menti excitari adhabendum amorem Dei su-
per omnia, atque ita perfici in eo contritionem
per veram conversionem ad Deum ex toto
corde , prius saltem natura quam justificetur
per habituum infusionem. Sed hsecresponsio,
licet impossibilis forte non sit, est tamen vo-
luntaria, quia nulla potest ostendi promissio
talis effectus, neque auctoritas in qua fnnde-
tur ; et prseterea est moraliter difiicillimum,
quod dum homo habet actualem attritionem
et considerationem alicujus motivi inferioris,
in quo illa fundetur, simul erigatur ad consi-
derandum Deum secundum se, prout neces-
sarium est ad illum propter se super omnia
amandum.
18. Solutio alia. — Rejicitur. — Dici vero
etiam potest, non oportere, ut in illo ultimo
instanti attritio duret, sed ex efficacia sacra-
menti fieri, ut relicta attritione, homo ascen-
dat ad contritionem, vel dilectionem super
omnia, satisque esse ad ralionem disposiiionis
moralis, quales sunt dispositiones sacramen-
torum, quod immediate antea, vel tempore
proximo prsecesserit, et relinquat dispositum
subjectum ad effectum sacramenti recipien-
dum. Verumtamen haec etiam responsio ea-
dem ratione , qua prsecedens, rejicienda est.
Nam licet id, quod affirrnat, simpliciter non
repugnet , tamen etiam est sine fundamento
dictum , et praHer communem legem sacra-
mentorum, qu* licet non requirant actualem
dispositionem in instanti, quo conferunt effec-
tum, nunquam tamen postulant carentiam,
vel mutationem talis dispositionis, ut suos ef-
fectus operentur. Et prtiterea, propter diffi-
cultatem supra tactam circa infallibilitatem
talis effectus. Item, quia alias tenerentur ho-
mines , vel non accedere ad hoc sacramen-
tum, nisi cum vera contritione, quod falsum
esse statim ostendemus; vel, si accedant at-
triti, magnam diligentiam adhibere, ut non
distrahantur tempore absolutionis, ut non im»
pediant efficacem motionem ad contritionem,
vel amorem super omnia, alias ponerent obi-
cem effectui sacramenti. At hoc etiam falsum
est, tum quia communiter in Ecclesia non
agnoscitur talis obligatio ; tum etiam quia
alias attritio jam non esset sufficiens disposi-
tio ad efficaciam sacramenti ; nam, prseter
illam , esset necessaria specialis advertentia
et attentio pcenitentis. At e converso, si attri-
tio per se esset suffieiens dispositio ad totam
efficaciam sacramenti , ipsum sacramentum
sua virtute deberet dare et attentionem, et
omnem motionem necessariam ad efficaciam
contritionis.
Fundamentum duarum priorum opinionum
destruitur.
19. Responsioni occurritur. — Satisfit ul-
timce confirmationi primce senientice. — Con-
gruentice secundce opinionis respondetur,- — Ac-
cedit, quod duoe priores sententise nullo firmo
fundamento nituntur. Nam falsum est, Deum
non posse peccatum remittere sine proprio motu
peccatoris ; estque hoc magis improbabile, in-
tellectum de perfecta conversione peccatoris,
et de potentia absoluta, ut supra tractando de
virtute prenitenlise ostensum est; de potentia
vero ordinaria est id verum extra sacramen-
tum, non vero cum illo. Unde talis conversio
per veram contritionem jam non est medium
simpliciler necessarium ad salutem, sed tunc
solum quando non potest hoc sacramentum
applicari, vel quoties de facto non applicatur,
ut remissio peccati mortalis slatim confera-
tur. Neque hoc est contra legem naturee, sed
est qusedam major gratia, quee propter Chri-
stimeritum, jam exhibitum, nobis fit, quam
antea facta fuisset, de qua gratia sufficienter
nobis constat ex verbis Christi dantis sacerdo-
tibus specialem potestatem ad remittenda
peccata. Dices : non obstante hac potestate,
est necessaria aliqua pcenitentia interior ad
obtinendam remissionem peccatorum per il-
lam potestatem. Respondetur, poenitentiam
aliquam necessariam esse, et propter tollen-
dum obicem, et propter veram accusationem
faciendam ; ad hos autem fines sufficit attri-
tio : et ideo non est exigenda contritio contra
vim et efficaciam talis potestatis. Unde ad ul-
timam confirmationem primse sententise re-
spondetur, peccatorem non necessario sup-
poni ad hoc sacramentum diligentem Deum
super omnia , sed per ipsum sacramentum
effici, et constitui sic diligentem Deum , non
actu, ut secunda opinio dicebat, sed habitu,
qui habitus a Deo infusus sufficit ad tollen-
dam illam maculam, et moralem permanen-
tiam prioris peccati, ratione cujus dicebatur
peccator diligere creaturam plus quam Deum.
Et hoc modo sufficienter intelliguntur testi-
monia omnia, quae dicunt sine charitate ne-
minem salvum fieri. Congruentia vero , quse
in fine secundse sententiae addebatur, quod
ille modus justificationis per sacramentum,
inutando attritionem in contritionem, est pos-
sibilis, perfectissimus, etc, parum suadet ;
quia, qnidquid sit de implicatione contradic-
tionis , ille modus vix est humano modo pos-
sibilis, neque etiam juxta generales leges sa-
DISPUTAT. XX. SECT. 1. 427
cramentorum, ut explicatum est. Deinde est
ille modus nimis rigorosus; alius autem est
suavior, magisque commendat misericordiam
Dei in peccatores.
Attritionem cognitam esse sufficientem dispo-
sitionem ad effectum hujus sacramenti. As-
sertio 3.
20. Dico tertio : vera et integra attritio est
sufficiens dispositio ad effectum hujus sacra-
menti, quamvis sit cognita ; neque oportetil-
lam reputare contritionem, ut effectus confe-
ratur. Haec assertio est minus certa quam
praecedentes ; tamen censeo esse longe proba-
biliorem quam oppositam, et hoc tempore
practice certam. Fundamentum ejus esse de-
bet, quia postinstitutionemhujus sacramenti
nullum extat praeceptum negatfvum non ac-
cedendi ad hoc sacramentum cum conscien-
tia peccati mortalis, nisi post veram contri-
tionem ; nam, secluso hoc preecepto, evidens
est, existimationem contritionis necessariam
non esse, nec per se quidquam conferre ad
effectum hujus sacramenti. Probatur, quia
existimatio contritionis, quse vera non est,
per se nihil boni affert homini; nam potius
est quoddam malum , cum sit error quidam ;
unde per se non auget dispositionem pceni-
tentis, cum nec sit in voluntate, nec perfi-
ciat dolorem ejus ; solum ergo posset deser-
vire ad excusandum hominem a culpa omit-
tendi contritionem , vel accedendi sinc illa;
secluso autem tali praecepto, non indiget ho-
mo tali excusatione, quia jam non erit contra
praeceptum omittere contritionem, seu acce-
dere ad hoc sacramentum sine illa ; ergo non
erit peccatum, etiamsi ex certa scientiaid fiat;
ergo propter excusationem a peccato non est
necessaria haec existimatio ; ergo sine illa ob-
tinebitur effectus sacramenti ; quia, si illa nec
per se di^ponit, nectollitimpedimentum, non
est cur sit necessaria.
21. Non dari prceceptum negatimim non re~
cipiendi hoc sacramentum cum, conscientia mor-
talis sine contritione, suadetur. — Superest,
ut probemus non dari tale praaceptum negatl-
vum non accedendi adhoc sacramentum cum
conscientia mortalis sine contritione. Quod
ita ostenditur, quia vel illud praeceptum ex
natura rei consequitur ex institutione hujus
sacramenti, vel specialiter est additum a
Christo Domino (Ecclesia enim per se id ad-
dere non potuisset, cum sit de actu mere in-
terno); neutrum autem illorum dici potest.
Probatur prior pars; nara potius ex institu-
428 DISPUTAT.
tione hujus sacramenti sequitur , non esse ne-
cessariam contritionem , ut digne et laudabi-
litor ad hoc sacramentum accedatur; nam
hoc sacramentum institutum est ad suscitan-
dos mortuos ; ergo lioc ipso ex se non requi-
rit talem dispositionem , quae mortem expu-
lerit, sed talem quse sufficiat, ut sacramentum
ipsum mortem expellat. Unde non potest dici
aliquis indigne accedere ad hoc sacramen-
tum, eo quod in peccato accedat, si venit ita
dispositus, ut in gratia consummetur; sic
enim non indigne , sed sancte tractat quee
sancta sunt. Quod aperte confirmatur exem-
plo bapusmi, in quo veritas heec certior est,
ut in proprio loco declaravimus. Est autem
quoad hoc eadem ratio de hoc sacramento,
quia etiam est sacramentum mortuorum ; se-
cus vero est de reliquis; quae dicuntur sacra-
menta vivorum, et specialiter in Eucbaristia
id late declaravimus, et infra circa extremam
unctionem aliquid attingemus.
22. Posteriorautempars suiiicienter proba-
tur ex eo quod neque ex Scriptura, nec tra-
ditione, neque aliquo Ecclesiastico decreto os-
tendi potesttale Christi praeceptum ; nam, ex
hisomnibus principiis solumhabemus, poeni-
tentiam interiorem esse necessariam ad con-
sequendam veniam, etiam per sacramentum.
Concilium autem Tridentinum salis declara-
vit nomine pcenitentiae non solam contrilio-
nem, sed etiam attritionem comprehendi;
evidenterque id ostenditur eodem exemplo
baptismi, de quo Apostoli praedicabant : JPce-
nitentiamagite, et baptizetur tmusquisque ves-
trum ; et nihilominus certissimum est, ibi
non esse propositum speciale prseceptum ha-
bendi contritionem, ante susceptionem bap-
tismi; ergo neqne ante absolutionem. Nullum
ergo extat de hac re preecepturn ; nulla ergo
necessariaestexcusatio de non babita contri-
tione ; impertinens ergo est existimatio con-
tritionis. Et confirmari hoc potest, quia juxta
probabilem opinionem D. Thomee Eucharis-
tia (et fortasse idem est de caeteris sacramen-
tis) confert gratiam homini attrito, quando
bona fide accedit, putans se esse contritum ;
ergo aliquid amplius dandum est huic sacra-
mento, quod per se institutum est ad remit-
tendum peccatum mortale.
Objeciiones contra prcecedentem assertionem.
23. Sed objicies, quia sola attritio non est
vera detestatio offenste divinae; ergo non po-
test esse sufficiens dispositio ad justitiam, si
cognita sit. Item, quia actuale peccatum, ad
XX. SEGT. I.
quod delendum hoc sacramentumest institu-
tum, est voluntaria aversio a Deo; ergo per
se requirit perfectam conversionem in ipsum
Deum, quaefit per solam contritionera ; ergo
non potest digne accedere, qui illam conver-
sionem voluntarie omittit. Denique , quia
alias posset bomo esse tam certus de remis-
sione peccatorum in hoc sacramento, quam
est certus de suacontritione;potest autem de
sua attritione esse certissimus, quia manifes-
to experimento illam novit ; ergo et de sua
justificatione, quod est absurdum.
24. Solvuntur objectiones, simulque funda-
menta tertice sententice. — Heec vero difficulta-
tem non habent. Nam primum et secundum
argumentum, si valida essent, probarent at-
tritionem nunquam esse sufficientem disposi-
tionem, etiamsi intercedat existimatio contri-
tionis ; quia, ut dixi, haec existimatio non
redditipsam dispositionem meliorem. Proba-
rent etiam, attritionem cognitam non suffice-
re in baptismo. Nam quod ait Soto., baptis-
mum esse institutum propter delendum ori-
ginale peccatum, propter quod contritio ne-
cessaria non est, et ideo non esse similem
rationem de illo, non recte dictum est ; tum
quia, licet baptismus sit primario institutus
propter originale peccatum, non tamen pro-
pter solumillud, sed etiam propter mortalia;
ergo tunc eadem est de illo ratio. Tum etiam,
quia, licet baptismus per se non requirat at-
tritionem, quando homo adultus non debet
nisi originale peccatum , tamen secluso ipso
sacramenlo necessaria esset in tali homine
conversioin Deum per amorem superomnia,
ut posset justificari, et nihilominus quamvis
quis sciens et videns baptizetur sinetali amo-
re, per baptismum justificabitur ; ergo est ea-
dem proportionalis ratio.
25. Solutio ad pririwm. — Ad secundum. —
Ad tertium. — Respondetur ergo ad primum,
attritionem, quamvis non sit formalis detes-
tatio peccati quatenus offensa Dei est, esse
tamen veram detestationem ipsiusmet offen-
sa3 divinae, sub aliqua ratione honesta, et su-
pernaturali, ut postea dicemus. Ideoque,
quamvis ex se non sit sufficiens, habet suffi-
cientem proportionem, ut ab ea procedat ve-
ra accusatio peccati; nam in confessionem
exteriorem non cadit proprie illa formalitas,
seureduplicatio, quod sit deoffensa Dei, qua-
tenus offensa Dei est ; nam confessio exterior
non respicithoc motivum, neque hoc spectat
ad externos actus, sed ad internos ; est ergo
confessio de ipsa Dei offensione, quam homo
DISPUTAT.
recognoscit et fatetur ; sufficienter ergo pro-
cedit ab attritione. Ad secundum responde-
tur, perfectam conversionem in Deum per
proprium actum peccatoris necessariam es-
se, seclusa institutione, vel usu hujns sacra-
menti ; quando vero illud applicatur, per
ejus efficaciam suppleri, quia Deus per id in-
fundit suam justitiam, qirae hominem interius
rectificat, et habitualiter convertit in Deum.
Tertium argumentum nullius momenti esl,
quia veritas sacramenti, a qua justificatio
pendet, ex multis aliis capitibus potest esse
incerta, ex intentione ministri, ex jurisdic-
tione, ex vera ordinatione, ex verilate baptis-
mi. quse ex parte utriusque, scilicet pcsni-
tentis et absolventis, necessario supponi de-
bet, ac denique ex debita diligentia ad in-
tegram confessionem faciendam. Quod si
haec omnia supponantur certa, nullum est
inconveniens, quod pcenitens sit tam certus
de sua justificatione, quam est certus de sua
attritione ; ha±c enim certitudo nunquam est
tanta, quin admittat formidinem, quia homo
non intuetursuamattritionem, nec evidenter
discernit qualitatem, aut motivum sui dolo-
ris ; sed est queedam certitudo, quae ad pa-
cem conscientife possit sufficere, et ad pru-
denter deponendos scrupulos et tollendam
conscientiae anxietatem; hic autem certitu-
dinis njodus etiam de ipsa justificatione per
sacramentum haberi potest. Nam, sicut non
obstante efficacia sacramentorumunusquisque
potest de sua dispositione formidare, ut Tri-
dentinum dixit sess. 6, c. 9, ita ex hujus sa-
cramenti efficacitate, si pcenitens moralem
diligentiam adhibeat, consequi solet pax et
conscientiae serenitas,ut idem Concilium dixit
sess. 14, c. 3.
26. Et per hsec satisfactum est fundamen-
tis tertiee senteniise. Et ex concessis a Navar-
ro, etaliis quimagis consequenter loquuntur,
practicum arguraentumdesumere possumus.
Nam negare non possunt, quin hsec opinio,
quam defcndimus, practice ac moraliter pro-
babilis sit ; ergo qui juxta illam confitetur
cum attrilione cognita, non peccat ; ergo re-
cipit effectum sacramenti ; ipsi enim conce-
dunt, et merito, quacunque ratione excuse-
tur peccatum, non impediri effectum sacra-
menti.
SECTIO II.
Qux attrilio necessaria sit et sufficiat ad hujus
sacramenti effectum.
1. In resolutione preecedentis sectionis dixi-
nius, veram et supernaturalem attritionem
XX. SECT. II. 429
peccatorum omnium esse suificientem dispo-
sitionem ad effectum hujus sacramenti conse-
quendum. Nunc explicandum a nobis est, an
talis attritio sit etiam necessaria, quod recte
faciemusdiscurrendo perillas tresparticulas,
vera, supematuralis et integra ; nam in sin-
gulis aliquid dicendum occurrit.
An requiratur vera attritio adefectum sacra-
menti.
2. Prima sententia. — Nam imprimis aliqui
sentiunt, ad hunc effectum non esse necessa-
riam veram attritionem in re existentem, sed
inculpabiliter et probabiliter putatam suffice-
re. Quod sensit Cano, dicta Relec. de Pcenit.,
part. 5, dicens, quamvis imperfectus dolor
per se non sufficiat, si tamen existimet pceni-
tens se praestitisse quod necessarium erat _,
justificari, etiam si in re ipsa imperfectum do-
lorem habeat, et insufficientem, si cognosce-
retur. Ratio ejus est, quia tunc pcenitens non
ponit obicem effectui sacramenti; ergo conse-
quitur effectum ejus. Eamdemque opinionem
sequitur Vega, lib. 13 in Tridentinum, c. 34.
Et ex illa inferunt aliqui, nunquam dari sta-
tum mediumin receptione hujus sacramenti,
id est, in quo nec pcenitens de novo peccet ;
nec gratiam recipiat.
3. Veram attritionem esse necessariam. —
Probatur primo analogia baptismi. — Secun-
do ex Conciliis. — Haec vero sententia sine
dubio falsa est ; nam ad consequendam re-
missionem peccati mortalis per hoc sacra-
mentum, necessaria est vera attritio in re ip-
sa existens. Unde, si aliquis sine attritione
illud recipiat, cum quacunque ignorantia in-
vincibili, sive juris, sive facti, excusabitur
quidem a nova culpa, non tamen conseque-
tur effectum. Quod potest primo probari a for-
tiori, quia baptismus non potest peccatum
mortale tollere sine vera attritione in re ipsa
existente, ut supra suo loco ostensum est ;
multo ergo minusid potest hoc sacramentum
efficere.Secundo probatur exConcilioTriden-
tino et Florentino dicentibussimpliciter, dolo-
rem,seucontritionem,velattritionemessepar-
tem, et a fortiori dispositionemnecessariam in
hoc sacramento ;loquuntur devera contritio-
ne, vel attritione, tum quia attritio tantum
existimata simpliciter non est attritio, sicut
homo pictus non est homo. Tum etiam, quia
attritio tantum existimatanonest donum Spi-
ritus Sancti, nec est concepta ex gehennae
meiu, vel turpitudine peccati, nec habet alias
perfectiones et proprietates, quas Concilium
430 DISPUTAT
tribuit huic attritioni . Tura denique, quia alias,
quando Conciliura Tridentinum dicit contri-
tionem fuisse omni tempore necessariam ad
remissionem peccati, posset exponi de contri-
tione vera vel existimata , et consequenter
dici posset justificari hominem etiam extra
sacramentum per contritionem existimatam,
quamvis in re vera uon esset, quod est dictu
absurdissimum.
A. Tertio ratione a priori. — Confirmatio
Concilii Tridentini. — Tertio est ratio a prio-
ri, quia existimatio invincibilis, licet excuset
a culpa, tamen in re ipsa non adhibet medium
necessarium, sicut existimalio fidei non po-
nit fidem ; et ideo talis existimatio nunquam
sufficit ad illum fmem, vel effectum, ad quem
tale medium est necessarium. Unde gentilis,
qui habel infidelitatem negativam, quaravis
existimet se bene credere, et excusetur ab
speciali culpa infidelitatis, non salvabitur, sed
propter alia peccata damnabitur, quia sine
vera fide, et in re ipsa existente, impossibile
est placere Deo. In praesenti autem, pceniten-
tia interior est medium necessarium ad re-
missionem peccati, ut supra late ostensum,
est, quse necessitas etiam in lege gratise du-
rat, quamvis cum moderamine accommodata
efficacitatisacramentorum,ut in superioribus
et in materia etiam de baptismo late osten-
sum est ; ergo existimatio talis pcenitentise,
nisi in re ipsa supponat aliquem verum gra-
dum ejus, licet excuset a novo peccato, non
tamen ponit remedium necessarium ad re-
missionem talis peccati ; ergo non sufficit ad
hunc effectum obtinendum etiam per sacra-
mentum. Et confirmari hoc potest ex eodem
Conc. Trid., sess. 6, c. 7, dicente, in justifi-
catione adulti (de bac enim loquitur), etiam
quandopersacramentumfit(hancenim aperte
comprehendit) necessariam esse aliquam dis-
positionem ex partehominis, secundum quam
gratia infundatur. At vero sola existimatio
non est dispositio, neque illam perficit, ut
seepe dictum est ; ergo oportet vere et in re
illam supponere, alias deest medium, seu
causa necessaria justificationis.
5. Fundamenlo Cani salisfit. — Ad funda-
mentum ergo Cani respondetur negando as-
sumptum; nara, licet in eo casu recipiens sa-
cramentum non ponat obicem actualis pecca-
ti , ipsummet peccatum prius commissum,
et non satis retractatum, est sufficiens obex
graliai, cum in eo slatu non possit remitti
secundum ordinariam legem.
6. Corollarium de proposito non peccandi.
XX. SECT. II.
— Atque hic fit, ut omnis dolor, qui non est
absolutus et efficax, ita ut voluntatem pec-
candi excludat, seu (quod idem est) proposi-
tum absolutum non peccandi includat forma-
liter, vel virtualiter, nunquam sit sufficiens
dispositio ad effectum hujus sacramenti ,
quanquam ipse poenitens falso existimet se
habere talem dolorem, cujus oppositum sen-
serunt, Cano supra, et pro eadem sententia
Corduba, hb. 1, q. 2, opin. 3, puncto 3, re-
fert Durand., Palud., Capreol. et Antoninum,
non tamen ad mentem illorum, ut existimo.
Nam illi de substantia tantum sacramenti lo-
quuntur, non de effectu. Cujuscunque tamen
fuerit illa opinio, mihi improbabilis videtur,
propter rationes adductas, et quia Concilium
Tridentinum expresse requirit attritionem ,
quee voluntatem peccandi excludat , non ne-
gative tantum, per solam cessationem a tali
voluntate; boc enim modo quselibet cogitatio
alterius rei voluntatem peccandi excludit ; sed
positive, per formalem, aut virtualem repu-
gnantiam, veramque mutationem voluntatis
dissentientis peccato, et consentientis gratiaa
Dei. Heec autem dispositio non habetur sine
efficaci detestatione , et absoluto proposito
nonpeccandi; nam cum sola velleitate seu
simplici affectu non repugnat simul esse vo-
luntatera peccandi; ergo in intrinseca ratio-
ne veree attritionis includitur, quod sit actus
absolutus et efficax modo explicato ; ergo,
nisi in re talis sit, non est sufficiens ad effec-
tum hujus sacramenti.
De necessitate supernaturalis attritionis ad
efectum sacramenti.
7. Soti opinio . — Circa secundam particu-
lam tractanda est opinio Soti in 4, d. 18, q.
3, art. 3, dicentis, ad effectum hujus sacra-
menti sufficere attritionem naiuralem, id est,
solis viribus naturoe elicitam, sive illa sit con-
cepta ex motivo seterno et honesto, ut est fu-
gere pcenas inferni vel turpitudinem peccati,
sive ex motivo temporali et indifferente, ut
est vitare infamiam vel aliud temporale de-
trimentum, quia heec etiam temporalia dam-
na dantur a Deo propter nostra peccata. Et
ex parte consentit in hanc sententiam Cano
supra ; nam pulat dolorem de peccato prop-
ter Deum naturaliter dilectum, ut finem na-
turee, esse sufficientem attritionem ad obti-
nendam gratiam, etremissionem peccati cum
hoc sacramento; imo idem dicit de doJore ex
motivo temporaii, quando non cognoscitur a
poenitente. Sed hanc ultimam partem jam
DISPUTAT.
improbavimus. Hujus autem sententise non
invenio in liis auctoribus alia fundamenta,
nisi quia non aliter videntur distinguere con-
triiionem ab attritione ; et fortasse ex qua-
dam pietate moti sunt, ut faciliorem redde-
rent justificationem a peccato mortali in hoc
sacramento.
8. Attritionem supematuralem esse necessa-
riam ad efectum hijus sacramenii. — Nihilo-
minus tamen certuni esse existimo, attritio-
nem iliam, quse est sufficiens dispositio in
hoc sacramento ad gratiam consequendam,
debere esse supernaturalem, et ex principiis
gratise provenientem. Similem assertionem
probavi in superiori tomo tractando de dis-
positione ad effectum baptismi ; ex quo a
fortiori concluditur idem dicendum esse de
lioc sacramento. Breviter tarnenhicinsinuabo
preecipuum fundarnentum, quod sumendum
est ex doctrina Conciliorum, maxime T riden-
tini, sess. 14, cap. 4, ubi imperfectam contri-
tionem, quse attritio dicitur, et disponit ho-
minem ad gratiarn in hoc sacramento impe-
trandam, dicit esse donum Dei, et Spiritus
Sancti impulsum ; et sess. 6, tractans de jus-
tificatione quse fit per baptismum, requirit
dispositionem procedentem ex gratia exci-
tante et adjuvante, ut aperte patet c. 6 et 7,
et c. 14, idem dicit de eo, qui gratiam baptis-
malem peccando perdidit, ad quam recupe-
randam dicit oporteredivina gratia excitari ;
et can. 3 concludit, neminem sine gratia posse
pcenitere, sicut oportet, ut ei juslificationis
gratia conferatur. Quod non potest exponi
de sola justificatione extra sacramentum, cum
in tota illa sessione loquatur de justificatione,
quse fit etiam per sacramentum, ut patet ex
doctrina tradita in citatis capitibus, quibus
respondent canonum definitiones. Ostendimus
etiam in superioribus, hanc gratiam non so-
lum requiri ad pcenitentiam propter fidein,
quam supponit, vel propter spem venise,
quam debet habere conjunctam, sed propter
ipsam pcenitentiam ; oportet ergo ut ipsa
in se sit supernaturalis.
9. Concilium Arausicanum. — Ratione pro-
latur. — Quod etiam confirmari potestexCon-
cilio Arausicano II, definiente voluntatem ef-
ficacem, qua volumus purgari apeccato, esse
in nobis ex Spiritus Sancti inspiratione ; et
idem dicit c. 5 et 8 de illavoluntate, qua ho-
mo ita se corrigit, ut in baptismo ab statu
peccati ad statum gratiae traducatur; et cap.
7, nihil, quod ad salutem vitse seternge perti-
neat, dicit posse fieri sine gratia ; sed dispo-
XX. SEGT. II. 431
sitio, per quam homo sufficienter se prsepa-
rat ad comparandam gratiam in hoc sacra-
mento, multum confert ad salutem eeternam.
Et eodem modo fere omnia, quse in illis de-
cretis docet, prsesertim 24, hanc veritatem
confirmant. Et ad idem faciunt omnia, qui-
bus in materia de gratia probatur, ad justifi-
cationem impii necessariam esse dispositio-
nem supernaturalem ; et quibus supra pro-
bavimus, pcenitenliam veram esse superna-
turale donumDei. Ratioautem breviter reddi
potest, quia dispositio ad formam semper de-
bet esse proportionata, et ejusdem ordinis
cum forma, a quocunque agente introduca-
tur ; forma ergo, etiamsi gratia fiat per sa-
cramentum, semper requirit dispositionem
supernaturalem, queeilli prseparet, et accom-
modet subjeclum. Quodsi hsec dispositiocon-
sideretur, ut removens contrarium obicem
peccati, etiam ex hac parte requirit, ut ad or-
dinem supernaturalem aliquo modo perti-
neat ; quia peccatum mortale etiarn a fiue et
ordine supernaturali hominem avertit.
10. Attritio debet esse ex motivo divino et
supernaturali. — Atque hinc ulterius colligo,
hujusmodi attritionem debere esse ex aliquo
motivo divino et supernaturali. Et imprimis,
quod non sutliciat motivum temporale et hu-
manum, satis colligitur a Concilio Tridentino
supra, nam describit vera et propria motiva
hujus attritiums. Deinde est aperta ratio ,
quia tale motivum revera non avertit volun-
tatem ab etfectu peccati, ut supra, tractando
de attritione secundum se, late declaravi.
Quod autem hoc motivum debeat esse super-
naturale, probandum est ex generali princi-
pio horum actuum ita supernaturalium, ut
ad illos efficiendos gratia excilans, et adju-
vans simpliciter necessaria sit; nam tales ac-
tus in se, et non solum per aliquam determi-
nationem extrinsecam, supernaturales sunt,
quales esse non possunt sine motivo aliquo
modo supcrnaturali, ut ex materia de gratia
suppono ; atlritio autem hasc hoc modo su-
pernaturalis est, et ad illam est simpliciter
gratia necessaria, ut omnia dicta probant ;
debet ergo esse ex motivo supernaturali. Qua-
le autem sit hoc motivum, et quomodo su-
pernaturale sit, supra disputando de attritio-
ne secundum se, satis declaratum est.
De integritate attritionis ad effectum hujus
sacramenti.
11. Circa tertium de integritate hujus at-
tritionis certum est, necessarium esse, ut sit
432 DISPITAT.
de omnibus peccatis mortalibus non remissis,
saltem per se loquendo; quia unum pecca-
tum non potest sine alio remitti, et per se lo-
quendo, nullum potest remitti sine attritione
iliiuSj quia poenitentia omnium peccatorum
mortalium est per se medium necessarium
ad remissionem eorum. Atque hinc fit, si quis
scienter, vel ex ignorantia culpabili omittat
attritionem alicujus peccati mortalis, quam-
vis cseterorum illam babeat (suppono enim
dividi posse), non consequi effectum sacra-
menti, quia unurn peccatum non retractatum
est sufficiens obex, sive illud sit in confessio-
ne declaratum, sive ex justa causa omissum ;
quia necessarium est, ut illud peccatum si-
mul remittatur, saltem concomitanter, quod
fieri non potest, quando ejus poenitentia vo-
luntarie omittitur.
12. Sufficiatne attritio adremissionem mcr-
talis , sine culpa in confessione omissi. — Sen-
tentia negans. — Duo vero brevia dubia in-
quiruntur. Primum est, an in eo casu, quod
aliquod peccatum mortale non subjicitur cla-
vibus sine culpa, sufficiat attritio illius, simul
cum aliis, ad consequendum effectum sacra-
menti. Quod dubium insinuat Medin., Cod.
de Confessione, qusest. de absolutione ab obli-
tis, et indicat partem negativam. Quse potest
suaderi bac ratione, quia sacerdos directe et
per se non absolvit ab oblitis, cum illa non
sint facta materia sacramenti ; ergo nec po-
test facere ex attrito contritum respectu illo-
rum. Et potest confirmari quodam exemplo
simili.Diximus enim supra in materia de ba-
ptismo, si quis peccavit ficte accedendo ad
baptismum, non posse postea per solam at-
tritionem incipere babere effectum baptismi,
quia cum illudpeccatum fictionis non subda-
tur baptismo, non potest facere ex attrito con-
tritum respectu illius; ergo pari ratione in
proposito, quia peccatum oblitum ita est ex-
tra efficaciam, et (ut ita dicam ) extra juris-
diclionem sacramenti confessionis, sicut pec-
catum fictionis extra efficaciam baptismi.Un-
de confirmatur secundo , quia alias simplex
sacerdos absolvens a solis venialibus confes-
sis, posset indirecte remittere mortalia oblita,
quod videtur esse inconveniens.
13. Vera sententia. — Sohuntur argumenta
contraria. — Contraria tamen sententia vide-
tur supponi ab aliis auctoribus ct sufficienter
concludi hac ratione. Quia sine ullo dubio illa
attritio, cum confessione formaliter integra,
est sutficiens ad conficiendum verum sacra-
mentum confessionis et pcenitentiee ; sed om-
XX. SECT. II.
ne sacramentum reddit hominem ex attrito
contritum respectu cujuscunque peccati, de
quo veram attritionem habeat, si bona fide
accedat, ut supponimus; ergo hoc idem fa-
ciet hocsacramentum. Unde quamvis ex pro-
pria ratione et jurisdictione absolventis non
videatur habere efficaciam absolutio sacerdo-
tis circa peccata oblita , tamen ex generali
ratione sacramenti novae legis, quee est con-
ferre gratiam homini disposito, et non po-
nenti obicem, habet hoc sacrameutum , ut
etiam in eo casu conferat gratiam, atque
adeo ut indirecte et quasi per accidens remit-
tat peccatum oblitum, et eodem modo faciat
hominem ex attrito contritum, etiam respectu
illius. Non est autem simile de baptismo res-
pectupeccati fictionis, quia sacramentum ha-
bet efficaciam respectu peccati commisi ante
susceptionem talis sacramenti, non vero res-
pectu posterioris peccati, ut est peccatum fic-
tionis. Intelligendumvero est, in ea attritione
tunc includi votum subjiciendi clavibus in
alia confessione iilud peccatum oblitum ; et
ideo non est inconveniens posse hoc modo
interdum remitti tale peccatum per sacra-
mentum ministratum a simplici sacerdote,
quia non remittitur directe ; sicut posset re-
mitti per administrationem Eucharistiae, si
attritio esset putata contritio.
14. Attritio non sufficit ad tollendum pec-
catum in confessione inculpabiliter omissum,
nisi ad illud se extendat. — Secundum dubium
est, si in prsedicto casu contingat attritionem
non extendi ad peccatum in confessione omis-
sum inculpabiliter, an nihilominus aliorum
attritio sufficiat ad effectum. Respondeo bre-
viter non sufficere, quia talis attritio non est
integra, qualis ad hominis justificationem ne-
cessaria est. Item quia ibi deest in re ipsa
medium necessarium ad remissionem illius
peccati obliti, quod est interior pcenitentia
illius; ergo illud remitti non potest; sine illo
autem non possunt tolli reliqua; ergo. Item,
quia, si quis accedat ad Eucharistiam cum
uno peccato mortali, et sine attritione illius,
etiam ex naturali oblivione , vel falsa existi-
matione inculpabili, non justificabitur, ut su-
pra suo loco ostensum est; ergo idem est in
praesenti, quia respectu peccati obliti sacra-
mentum hoc non facit ex attrito contritum ex
speciaii virtute et institutione, sed solnm ex
generali institutione sacramentoium novse
legis. Denique licet sacramenta faciant ex at-
trito coutritum , non tamen faciunt ex non
attrito justum, sive carentia attritionis sit
UISPUTAT
multorum, sive unius peccati tanlum ; quia
pcenitentia de omnibus et de singulis peccatis
mortalibus necessaria est.
15. Potest quis nec justificnri, ncc de novo
peccare in receptione hujus sacramenti. — At-
que hinc tandem concludo contra Cano et Ve-
gam, posse dari statum medium in reeeptione
huJLis sacramenti, ita ut nec justificetur, qui
de novo illud recipit, nec de novo peccet. Pa-
tet, quia potest carere attritione alicujus pec-
cati ex naturali oblivione, vel potest invinci-
biliter ignorare motivum suae attritionis, et
existimare esse aliud quam vere sit, vel esse
sufficiens quod revera non est; tnnc enim
non peccabit de novo, propter ignorantiam in-
vincibilem, nec justificabitur, propter rationes
adductas. Et propter similem rationem dixi
in superiori tomo posse dari similera statum
medium in receptione Eucharistiee ; et ex ibi
dictis hoc potest contirmari. Tandem ob eam-
dem causam, quando heec sacramenta reci-
pimus, certiores sumus nos non committere
novum peccatum, quam per ipsa sacramenta
justificari.
SECTIO III.
Utrum ad valorem hujus sacramenti sufficial vo-
luntas confitendi absque alio dolore peccato-
runi.
1. De necessitate hujus sacramenti est vo-
luntas confitendi, et obtinendi pcccatorum re-
missionem. — Primo statuendum est, de ne-
cessitate hujus sacramenti esse voluntatem
confitendi peccata in hoc sacramento, et ob-
tinendi absolutionem eorum. In quo conve-
niunt omnes doctores statim citandi. Et ra-
tio est, quia hoc sacramentumrecipi non po-
test nisi ab homine adulto ; in omni autem
suscipiente sacramentum, si usum rationis
habeat, requintur voluntas seu intentio re-
cipiendi sacramentum. Undenotavit Gabriel,
d. 14, hanc voluntatem non requiri ut par-
tem sacramenti, sed ut necessariam condi-
tionem ex parte subjecti ; nam intentio dandi
vel recipiendi sacramentum, non est pars
ejus, licet sit de necessitute. Accedit in hoc
sacramento peculiarisratio, quia, cum sit vo-
luntarium judicium , reqnirit voluntariam
subjectionem rei ad judicem, per quamvelu-
ti completur actualis jurisdictio confessoris
in pcenitentem, vel potius materiee applica-
tio ; heec autem voluntaria subjectio non fit,
nisi per voluntatem snbjiciendi peccata clavi-
bus, media confessione ; ergo.
2. An sit necessaria determinala voluntas
XXII.
XX. SECT. III. 433
poenitentis respectu hujus confessoris ad recep-
tionem sacramenti. — Ex quo inferunt graves
auctores, necessarium esne ut ha-c voluntas
determinata sit respectu liujus confessoris,
ita ut, si contingat confessorem decipere
pcenitentem sese aliuni fmgendo, cui pceni-
tens existimat se subjicere et confiteri, nulla
fiet confessio, nec talis confessor possit va-
lide absolvere, quia pcenitens revera non se
illi subjecit, nec respeclu illius fecit volunta-
riam accusationem. Confinnatur ac declara-
tur, quia hujusmodi pcenitens, si postea ve-
ritatem intelligeret, non tenerelur parere ta-
li confessori ; ergo nec potuit ab eo bgari,
ergo neque absolvi. Denique talis sacerdos
non audit tunc confessionem ut judex, quia
hoc judicium non est coactum, sed volunta-
rium, et ideo non est quis actu judex, donec
alius se illi voluntarie subjiciat ; ergo nec po-
test sacramentum perficore. Atque ita sentit
Durand. in 4, d. 21, q. 3, art. 1 ; Richard.,
art. 4, q. 3 ; et Adiianus, materia de Confess.,
dub. penult.
3. Quse sententia vera erit, si moraliter in-
telligatur pcenitens ita determinare volunta-
tem suam ad liunc judicem, ut absokite nolit
coram alio agere causam suam ; tunc enirn
recte procedunt rationes fact:e. Tamen si pce-
nitens, quando hic et nunc confitetur, licet
existimet hanc personam esse Petrum, vel
Paulum, nihilominus absolute velit iiuic sa-
cerdoti, qui prcesens adest, confiteri, illud
sufficiet, ut perficiat sacramentum. Sicut in
genere dicitur de sacramentis, quando occur-
rit talis error circa materiam, ut non excludat
intentionem operandi circa id, quod praasens
est, non impediri sacramentum. Unde quo-
ties non constiterit de expressa voluntate
contraria et absoluta, ita videtur interpretan-
da intentio poenitentis; nam lisec est rationa-
biiior et favorabilior ipsi poeniteuti , qui sem-
per intendit , ut valide perficiatur sacramcn-
tum, quantum fieri possit. Addit preeterea
Adrian., ineocasu, inquosacerdos audit pec-
cata pcenitentis eo invito , posse illum absol-
vere postea illo consentiente , alisque itera-
tione confessionis. Verumtaraen , si solum
fuit invitus modo a nobis explicalo, neque
novus iliius consensus requiritur; quia, ut
dixi, licet erret, vel decipiatur raaterialiter
circa personam, non excludit formalem in-
tentionem recipiendi sacramentum ab hoc
sacerdote. Tamen , si supponatur prius nullo
modo velle huic confiteri , postea , per se lo-
quendo, necessaria esset iteratio confessionis.
28
DISPUTAT. XX. SECT. III.
Quia vero narratio facta moraliter prsesens gumentum
est, ideo per solam voluntatem, quolibel si-
guo indicatam, subjiciendi omnia illa peccata
huic judiei, fit quaedam virtualis iteratio con-
fessionis ; et hoc sensu verum est , non esse
necessariam aliam confessionem , quod in
multis aliis casibus accidit, ut videbimus infra
tractando de integritate.
4. Sufficiatne voluntas confitendi propter
humanum rnotivum, ad sacramenti valorem.
Sententia negans.—Sententia affirma?is,per se
loquendo, vera. — Solet autem circa banc vo-
luntatem inquiri, an debeat esse bonesta, et
specialiter, an voluntas confitendi propter
bumanum motivum, scilicet inanem gloriam,
vel commodum temporale, sufficiat ad va-
lorem sacramenti ; nam in cseteris sacramen-
tis certum est sufficere. In hoc vero id negant
Sylv., Confessio 1 , q. 7; Angel., Conf. 1, § 4,
et verb. Vana gloria, § 1 ; Armilla, verb.
Confessio, n. 4, et nonnulli alii Summistae ;
quia putant talem confessionem esse pecca-
tum mortale, quod actu commissum in sus-
ceptione hujus sacramenti repugnat valori
ejus, quod est speciale in illo, ut dicemus.
Contrarium tainen lenet Soto, d. 18, q. 3,
art. 3, circa finem, et Navarr. inSum.,, c. 21,
n. 40. Negant enim illam voluntatem ex illo
fine esse peccatum mortale, sed veniale tan-
tum , quod non repugnat valori sacramenti.
Quce sententia, per se loquendo, vera mihi
videtur.
5. Itaque, ut valida sit confessio, necessa-
rium est ut iila voluntas non sit peccatum
mortale, ut efficaciter probat ratio facta. Nec
satis est addere limitationem, quain Sylv. si-
gnificat, scilicet, nisi pcenitens hanc ipsam
volunlatem et culpam confiteatur ; nam tunc,
inquit. jam confessio est integra, et conse-
quenter valida. Verumtamen, ut jam dicam,
advalorem confessionis non satis est, quod
sit integra, sed etiam oportet ut sit aliquo
modo dolorosa, et ex pcenitentia, quodrepu-
gnat, si illa voluntasactu habetur, et est pec-
catum mortale ; tunc ergo sine dubio nullum
fit sacramentum, non tam ex defectu inten-
tioniS; quam ex defectu essentialis materiee,
qui inde consequitur. Est autem hoc singu-
lare in hoc sacramento, et ideo non tenet in
hoc argumentum ab aliis sumptum.
6. At vero, si voluntas ilia tantum sit ve-
niale peccatum, et non excludat sufficientem
attritionem peccatorum mortalium, non repu-
gnabit valori sacramenti, quia nibil essen-
tiale tollit ; et quoad hoc procedit optime ar-
sumptum ex aliis sacramentis.
Potest autem recte fieri, ut licet quis movea-
tur ad confessionem ex molivo humano, ni-
hilominus, supposita illa applicatione, velit
omnia necessaria ad sacramentum adhibere,
quia non vult in eo actu peccare mortaliler.
Ad hoc autem non movebitur ex illo motivo
bumano, sed aliunde, et ita motivum illud
nunquam erit totale in hujusmodi actu quoad
specificationem ejus, ut sic dicam, quamvis
sit primum movens in illo genere quoad
exercitium et usum. Unde, quod Angelus su-
pra ait, semper esse peccatum mortale facere
ob inanem gloriam id, quod per se in Dei
gloriaminstitutumest, utest usus sacramenti,
valde rigorosum est, et absolute falsum, nisi
addatur constitui ultimum finem in ea inani
gloria, aut ea de causa omitti aliquid, quod
est de substantia actus ; nam his sublatis,
ille finis non est per se objectum grave, quod
ad peccatum morlale sufficiat, nec est unde
tantam malitiam actioni conferat.
Sitne aliquis internus dolor de essentia Jiujus
sacramenti.
7. Opinio negans. — Fundamentum. — His
ergo suppositis de hac voluntate, difficultas
est, an prseter illam sit aliquis dolor internus
de necessitate et essentia bujus sacramenti.
Multi enim Tbeologi negant. Quam opinionem
a fortiori tenent, qui putant illam voluntatem
sufficere ad effectum, ut de Scoto et aliis su-
pra diximus. Idem sentiunt Major^ 4, d. 14,
q. 2, et ibi Gabriel, q. 2, art. 1, dum negant
dolorem esse partem essentialem, quod etiam
dicit Durand., d. 16, q. 1, et d. 17, q. 13, et
ibi Paludan., q. 8, quamvis Paludanus de ri-
gorosa contritione loqui videatur; Durandus
autem solum de nomine partis disputare vi-
detur ; nam alioqui docet confessionem, sine
dolore factam, esse iterandam, et hoc sacra-
mentum nonposse esse informe. Idem censeo
de Gabriele et Majore; de Soto vero jam dixi,
illum non negare esse necessarium aliquem
dolorem in hoc sacramento. Et quamvis do-
ceat hoc sacramentum in absolutione consis-
tere, non tamen negat esse necessariam con-
fessionem et accusationem, atque adeo dolo-
rem aliquem, ut perfici possit. Quocirca pauci
sunt Theologi, qui hanc sententiam expresse
doceant. Nihilominus tamen fundari potest,
quia hic dolor non requiritur, ut causa ex-
trinseca sacramenti, sicut de preecedenti vo-
luntate dicebamus ; nam in eo genere causae
sufficit preedicta voluntas. Neque etiam re-
DISPUTAT.
quiritur, ut intrinseca pars sacramenti, quia
vel non est pars, cum non sit sensibile si-
gnum, vel non est essentialis, cum Concilia
tantum integralem appellent. Et confirmatur,
quia non debemus confessionem reddere
onerosam, et obligare bomines ad iterandas
confessiones sine evidenti ratioue ; bic autem
nullaest; nam sacramenta solent esse valida,
si exteriora signa integre perficiantur cum
voluntate conficiendi sacramentum, neque est
obligatio iterandi illa, etiamsi non babuerint
effectum; ergo idem dicendum estin hoc sa-
cramento.
8. Sententia affrmans vera. — Bxplican-
tur verba Concilii Triclentini et Florentini. —
Nihilominus dicendum est, aliquem dolorem
esse de essentia hujus rnaterise. Quod supra
ostensum est, et est fere communis consensus
Tbeologornm, ut videre licet in D. Thom., 3
part., q. 84, art. 1, ad 1, et q. 86, art. 6, q. 90,
art. 2, et in 3 ; et 4, d. 14, q. l,art. 1, quses-
tiunc. 1, ad 1; clarius d. 17, q. 3, art. 4, q.
4, ubi dicit dolorem et accnsationem esse de
necessitate hujus sacramenti. Capreol., 4, d.
16, q. 2, art. 3, quem cum aliisrefert Covar.,
in c. Avila, par. 1,§4, n. 13; idem tenet
Nav. in c. Fratres, n. 33, de Poenit., d. 5 ; et
D. Antonin., 3 par., tit. 14, c, 19, § 5 ; et
alios referunt Vega, lib. 9 in Tridentinum,
c. 17; et Corduba, lib. l,q. 2, opin. 3, et
referemus eos sect. seq. Pauci etiam ex auc-
toribus citatis in contraria opinione contra-
dicunt, ut ibi vidimus. Neque etiam funda-
menta iilius sententieesunt alicujusmomenti;
quod enim contritio, vel aliquis dolor inter-
nns sit pars bujus sacramenti, supra osten-
sum est;cum autem sitpars omnino necessa-
ria, sine qua sacramcntum validum esse non
potest, merito essentialis dicitur. NequeCon-
cilium Tridentinum aut Fiorentinum dicunt
banc partem ita esse integralem, ut non sit
etiam essentialis. Sed dicunt id quod est cer-
tum et generale omnibus partibus materia-
libus bujus sacramenti, scilicet, requiri inte-
gritatem sacramenti, et perfectam peccato-
rum remissionem ; non tamen propterea
negant, aliquam, vel aliquas ex his partibus
esse essentiales, seu simpliciter necessarias
ad valorem sacramenti. Aiias etiam confessio
peccatorum non esset essentialis, quod aperte
falsum est, cum accusatio sit de essentia ju-
dicii de peccatis; atque eadem latione con~
tritio est essentialis tanquam omnino neces-
saria ad veram accusationem buic judicio ne-
cessariam.
XX. SEGT. IV. 435
9. Discrimen inter dolorem et satisfactio-
nem. — Unde est magnum discrimen inter d -
lorem et satisfactionem; nam satisfactio so-
lum estnecessaria ad quamdam perfectionem
hujus judicii, quee est punitio seu compen-
satio delicti quoad reatum pcenae temporalis ;
dolor vero requiritur ad substantiam ipsius
judicii, et ad primarium finem ejus, qui est
absolutio a culpa. Deinde satisfactio nonne-
cessario supponitur ad formam bujus sacra-
menti, sed regulariter post sacramentum es-
sentialiter perfectum adjungitur; dolor vero,
sicut accusatio, necessario supponitur ad sa-
cramentalem formam, estque natura sua ne-
cessaria ad veritatem ejusdem formse ; in om-
ni autem sacramento, materia, quse hujus-
modi est , necessaria ac essentialis existit ;
idem ergo erit in boc sacramento; Unde ad
confirmationem illius sententiaerespondemus,
satis evidenti ratione ostendi, necessitatem
alicujus doloris ad veritatem confessionis;
ideoque neque frustra, neque gralis banc
obligationem imponi pcenitenti. Neque opor-
tet in hoc servari omnimodam similitudinem
inter hoc sacramentum, et alia, quorum ma-
teria est mere exterior et sensibilis, quia non
consistit in aliquo actu humano, qui adsuum
esse et ad formalem rationem suam requirat
aliquem actum interiorem, qui conjunctus
exteriori, constituat sensibile signum tali sa-
cramento proportionatum ; in hoc autem sa-
cramento hoc invenitur, quia materia ejus in
hujusmodi humanis actibus posita est.
SECTIO IV.
Quisnam dolor seu atlritio sit de necessitate et va-
lore hujus sacramenti.
1. Prima sententia. — Prima sententia est
non essenecessariamdetestationem efficacem
cum absoluto dolore et proposito non peccan-
di, sed displicentiam quamcunqne cum vel-
leitate non peccandi sufficere ad valorem sa-
cramenti. Ita tenet Cajet., tom. 1 Opusc,
tract. 5, q. 5, quem sequuntur Victoria, in
Sum., n. 144; Cano, par. 5 Relect.; Ledes-
ma, 2, p. 4, q. 8, art. 1, dub. 4, et q. 31,
art. 2; significant Palud., d. 17, q. 8; Syl-
vest., Confessio, 1, q. 23. Fundamentum est,
quia de essentia confessionis ex parle pceni-
tentis solum est , ut confessio habeat veram
rationem accusationis integree ; ergo solus do-
lor requiritur, qui necessarius est, ut confes-
sio fiat per modum verse accusationis ; sed ad
hoc sufficit qusecunque displicentia., etiamsi
436
DISPLTAT. XX. SECT. IV.
inefficax sit; ergo. Addit Cajetanus contrilio-
nem non esse partem hujus sacramenti se-
cundum se, sed ut relatam ad confessionem,
et ut est spontanea voluntas recompensandi
ad arbitrium sacerdotis; sed ad hoc sufficit
ille imperfectus dolor; ergo, etc.
2. Secunda sententia. — Secunda opinio
est, requiri quidem efficacem detestationem
peccati, sufficere tamen naturalem, seu ex
motivo humano. Quam tenet Soto, d. 18, q.
3, art. 2, et Navarr., in Summ., c. 9, n. 10,
et in c. Fratres, dePcenit., d. 5, n. 35. Fun-
damentum est idem, quod praecedentis. Nam
talis dolor sufficit ad veram accusationem, et
sicut confessio naturale quid est, ila potest
sufficere dolor naturalis ad substantiam sa-
crarnenti, sicut in aliis materia et forma natu-
rale quid est. Requiritur tamen efficax dolor,
quia alias possetesse cum illo placentia peccati.
3. Tertia sententia. — Hse vero duae senten-
tise ita ab aliquibus limitantur, ut intelligen-
dse sint, quando pcenitens ex ignorantia cum
illo solo imperfecto dolore confitetur; nam,
si ex certa scientia ita confiteatur, dicunt,
fieri non posse, ut talis confessio valida sit,
cum pcenitens videat se accedere ponendo
obicem sacramento, et consequenter peccando
mortaliter. Qu&t sententia seu limitatio duo-
bus adhuc modis intelligi potest, juxta duos
ignorantia: modos, scilicet, vineibilis et invin-
cibilis. Erit ergo tertia sententia, per se lo-
quenclo, necessariam esse veram attritionem
ad valorem sacramenti, per accidens autem
posse sufficere existimatam, etiamsi ex igno-
rantia vincibili illa existimatio proveniat ,
qnse a nova mortali culpa non excuset. Ita
videntur sentire Paludanus et ahi, d. 17, ubi
Capreolus, q. 2, art. 3 ; Rieh., art. 2, q. 8, ad
5; Durandus, q. 13, licet non satis se expli-
cent. Sentiunt etiam Soto, Sylvester et Cano
supra; et Navarr., in Sum., c. 9, n. 2 ; etCo-
varr., in c. Alma mater, 1 p., § 4, n. 3. Fun-
damentum prEecipuum est, quia non sunt obli-
gandi poenitentes ad iterandas confessiones,
ubi non constat evidenter de obligatione. At-
que ita fundantur, quia hcec sententia estbe-
nignior et favorabilior. Et potest ita explica-
ri, quia sententia, quae noncontinet intolera-
bilem errorem, etiamsi injusta sit, non est
nulla; sed absolutio, qure cadit in ejusmodi
confessionem, non continet intolerabilem er-
rorem, quia ex ignoranlia profecta est; ergo
non est nulla ; ergo ad valorem sacramenti
sufficit ille modus doloris, existimatiouis et
confessionis. Accedit, quod in aliis sacrarnen-
tis carentia dispositionis etiam ex culpa non
est contra substantiam sacramenti ; neque in
hoc semper erit.
4. Quarta sententia. — Quarta et ultima
sententia erit, attritionem existimatam suffi-
cere, dummodo adhibita sit sufficiens diligen-
tia, et conscientiae examinatio, ac propterea
ex ignorantia inculpabili existimatio orta sit.
Ita sentitPetr. Soto. Aliique auctores, qui pu-
tant dari posse sacramentum pcenitentiee va-
lidum, etinforme, utminimum hoc affirmant.
Et significat D. Thom.,in 4, d. 14, q. 3, art.
4, ad 1, et alios referam sect. seq. Funda-
mentum hujus opinionis est fere idem, quod
prsecedentis, addendo, oportere illam igno-
rantiam esse invincibilem, ut excuset homi-
nem ab actuali culpa mortali; nam cum illa
non potest esse validum hoc sacramentum,
ut seepe in superioribus tactum est. Nec po-
test dici, non continere intolerabilem errorem
illam sententiam,queeabsolvit hominem pec-
cantem actu mortaliter; merito autem id di-
citur de illa sententia, quae absolvit hominem
bona fide, et cum morali diligentia confiten-
tem; nec verisimile est Christum Dominum
amplius postulasse ab homine ad valorem hu-
jus sacramenti. Et declaratur amplius inhunc
modum. Nam sententia, quee fertur secundum
allegata et probata, bona fide,valida est; sed
supposita hac confessione , fertur absolutio
secundum allegata et probata, bona fide,
quantum huinano modo fieri potest; ergo erit
valida. Nam licet hoc judicium quodammodo
divinum sit, tamen quatenus fit inter homines,
humano modo perfici debet. Confirmatur se-
cundo, nam qui sic confitetur, non tenetur
postea illam contessionem iterare ; ergo im-
plevit preeceptum divinum de confessione ;
ergo fecit confessionem validam, verumque
sacramentum recepit, quia preeceptum divi-
num ad hoc obligat. Antecedens patet, quia
non potest humano modo aliter impleri prse-
ceptum, quam cum hac existimatione proba-
bili, el inculpabili, alias, nunquam conscien-
tiee possent esse pacatse et securae de confes-
sione rite facta. Unde, cum materia hujus sa-
cramenti consistat in actibus humanis, et par-
tim iuternis, de quibus non potest homo ha-
bere evidentiam , non videtur verisimile im-
positum esse prseceptum de tali actu, nisi qua-
tenus cadit in humanam cognitionem proba-
bilem, facta morah diligentia; ergo verisimile
est non aliter fuisse institulam mateiiam hu-
jus sacramenti. Et confirmatur tertio a simili;
nam essentialis materia hujus sacramenti
DISPUTAT
quoad actum exteriorera e t confessio inlegra;
et tamen nou requiritur, ut in re semper sit
integra, sed in existimatione inculpabili poe-
nitentis; nam, si diiigentiam moralem acllii-
beat, et putet se contiteri omnia quse commi-
sit, licet aliquid omittat, valida est confesaio;
ergo eadem proportione judicandum est de
materia quoad actum internum, nimirum ita
requiri actionem, ut, si inculpabiliter existi-
metur, quamvis in re non sit, sufnciat. Ultimo
confirmant hanc sententiam fereomniafunda-
menta aliarum opinionum ; et illud prsecipue,
quod heec dispositio sufhcit ad veram accusa-
tionem,excorde et bona fide factam, propter
quam maxime hic dolor postulatur. Atque
heec sententia inter omnes, quas retuli, pro-
babilior est.
Attrilionem veram et supernaturalem de omni-
bus mortalibus esse de essentia hujus sacra-
vnenti, vera sententia.
5. Conclusio probatur ex Tridentino. —
Probatur ratione . — Dicendum nihilominus est
attritionem veram, ac supernaturalem de om-
nibus peccatis mortalibus in confessione de-
claratis, quorum poenitens conscientiam ha-
bet, esse de essentia hujus sacramenti. Hanc
sententiam sub his terminis pauci Theologi
proponunt; eam tamen supponunt omnes,
qui negant dari sacramentura poenitentiae in-
forme, praeserlim Gabriel, d. 17, q. 1, art. 1,
dub. 2, circa med. ; et Adrian., q. 5 de Con-
fess.;Major, d. 17, q. 9; Medin., Cod. de
Confess., q. de Confessione ficta iteranda,
et alii citandi sect. seq. Favet etiam interdum
D. Thom. et nonnulli alii, ut statim dicam ;
et ex parte Sylvest., verb. Confessio, 1, q. 22.
Probatur autem primo generaliter ex Conc.
Trid., sess. 14. Nam in c. 1 dicit, contritio-
nera esse partem hujus sacramenti, quod su-
pra explicuimus intelligendum esse de parte
essentiali. Statim vero in cap. 4 declarans
hanc partem illius sacramenti , solum illos
modos contritionis ponit, qui per se etiam
sufficiunt ad effectum sacramenti, nihil om-
nino distinguens inter dispositionem ad effec-
tum, et partem sacramenti; ergo sentit eam-
dem attritionem requiri ad conticiendum sa-
cramentum, quaj ad effectum conferendum
sufficiat. Secundo probatur ratione generali,
quia materia sacramenti talis esse debet, ut,
quantum est ex parte ejus, sufficiat ad verita-
tem forrase sacramenti; sed in prgesenti, ut
materia sit talis, necessaria est illa attritio ;
ergo illa revera pertinet ad essentialem mate-
XX. SECT. TV. 437
riam. Major ex terminis videtur per se nota,
quia verifas formae est de essentia ejus, v.t
quia ex iila pendet efficacia, et consequenter
significatio practica sacramenti, quod etiam
in omnibus sacramentis videre licet. Minor
declaratur, quia non potest judex juste et ef--
ficaciter absolvere reum, nisi ex vi accusatio-
nis et dispositionis ille se exhibeat absolutione
dignum ; sed forma sacramenti illud signifi-
cat in hoc sacramento; ergo ad veritatem
suam requirit, ex parte accusationis et roa-
terise, illara attritionem, quae ex se satis sit
ad praedictam significationem, et efficaciam
formae. Et confirmatur ac declaratur; nam,
cum hoc sacramentum per se primo sit ad re-
mittendum actuale peccatum , illi directe re-
pugnat actuale peccatum, commissum in ipso
sacramento ; ergo illa dispositio, quae per se
necessaria est, ut ipsa accusatio et confessio
fiat sine novo mortali crimine, est etiam per
se necessaria ad valorem sacramenti et ad
efficaciam formse; ergo. Tandem confirmo,
quia essentialis materia ex Christi institutio-
ne petenda est ; haec autem institutio, vel
auctoritate certa, vel ratione convenienti cx
aliis principiis fidei colligenda est; omnes
autem aliae opiniones nulla nituntur auctori-
tate certa; huic autem multum favet Concil.
Trident., et , spectato fine bvvjus sacramenti,
et formae ejus, haec institutio est convenien-
tior, ut rationes factae declarant; ergo merito
credimus hanc fuisse Chiisti institutionem.
Attritionem ad xalorem sacramenti debere in-
cludere efficacem voluntatem non peccandi de
ccetero.
6. Probatur exTridentino. -Deinde probatur
dicta sententia, per singulas parles in ea pro-
positas discurrendo. Et imprimis, quod talis
attritio debeat esse efficax, et includens, non
tantum velleitatem, sed etiam absolutam vo-
luntalem non peccandi de ceetero, docuit ex-
presse Cajetanus, sibi contrarius, in Summa,
verb. Confessio ex parte confessi iteranda. Te-
nent etiam Gabr., Major, Adrian. et Medina,
citati sect. praeced., circa fin., et Petr. Soto,
lect. 3 de Confess., sumiturque ex eodemloco
ConciliiTridentini dicentis, talem esse neces-
sarium dolorem, qui voluntatem peccandi ex-
cludat. id est, cum quo vuluntas peccandi si-
mul esse repugnet; alioqui, quamvis con-
tingat hominem habere dolorem, et non
habere actualem voluntatem peccandi, si
tamen dolor talis non est, ut ex se non re-
pugnet simul esse cum tali voluntate, re-
438 DISPUTAT.
vera non est dolor, qui excludit illam volan-
tatem, sed aliunde contingit illa carere. At
vero,, quoties displicentia de peccato talis est,
ut ex se habeat adjunctam solam velleitatem
non peccandi, quantum est ex se, non exclu-
dit voluntatem peccandi; quia voluntas pec-
candi et velleitas non peccandi optime pos-
sunt esse simul ; ergo talis displicentia in-
sufficiens est etiam ad valorem hujus sacra-
menti.
7. Ratione idem osienditur. — Prseterea ar-
gumentor ratione, quiaincredibile per se est,
eam confessionem esse validam, quse est cum
actuali proposito iterum peccandi mortaliter,
et cum actuali complacentia peccati commis-
si ; sed hujusmodi propositum et complacen-
tia esse potest cum illa imperfecta detesta-
tione seu velleitate, ut per se constat, quia
illiactusnon suntrepugnantes ; ergo illa non
est sufficiens ad valorem hujus sacramenti ;
si enim illa sufficeret,, quidquid cum ilia con-
jungeretur, non essetcontra essentiamsacra-
menti. Secundo, hoc sacramentum institutum
est per modum judicii; ergo intelligi debet
juxta formam et tenorem veri judicii, cle
cujus ratione est, ut si sil evidenter injustum,
et continens intolerabilem errorem^ sententia
in illo lata sit prorsus nulla ; illa autem con-
fessio factaillo modo talis est, ut in illam non
possit cadere forma hujus sacramenti, nisi
cum evidenti injustilia et intolerabili errore;
ergo talis sententia seu forma erit semper
nulla ; ergo et illa materia est insufficiens ad
hoc sacramentum conficiendum. Tertio, hoc
potest probari, quia credendum est, ita insti-
tuisse Christum Dominum hoc sacramentum,
sicut necessarium et expediens futurum erat
ad usum ejus ; sed confite/i peccata ex certa
scientia cum illo dolore inefficaci, et vellei-
tate , nunquam poterat esse expediens ad
usum hujus sacramenti, neque conferre ali-
quid poterat ad salutem animarum ; ergo.
8. Differentia inter baptismum et pceniten-
tiam -quantum ad inlernum dolorem. — Di-
ces: hac ratione probaretur, ablutionem ba-
ptismf susceptam prava intentione , vel cum
affectu peccati, non esse materiam sufficien-
tem sacramenti , quia non potest esse expe-
diens ad salutern animse. Sed hoc non est si-
mile, quia iu baptismo inlerior dispositio sus-
cipientis non est pars sacramenti, sed sola
ablutio exterior, ut est a ministro intendente
perficere sacramentura , et ut sic est indiffe-
rens, et independens ab affectu rainistri, seu
suscipientis. At vero in hoc sacramento dis-
XX. SEGT. IV.
positio interior est pars sacramenti, et exte-
rior confessio non est sufficiens pars , nisi ut
procedens ab interna detestatione peccati ; si
autem procedit a solo illo dolore imper-
fecto, preesertim cognito,, est per se mala, et
insufficiens ad justam absolutionem de pec-
cato ; ergo non est verisimile instituisse Chri-
stum hanc tanquam sufficientem materiam
hujus sacramenti. Tandem confirmo , quia
dolor, qui non excludit voluntatem peccandi,
revera non sufficit ad veram accusationem.
Denique illa sententia non satisfacit dictis
Conciliorum et Sanetorum, qui., ubicunque
de hac materia loquuntur, hujusmodi confes-
siones omnino rejiciunt, ut sacrilegas, et in-
sufficientes.
Non sufficere adtalorem fiujus sacramenti do-
lorem ex motivo mere humano conceptum.
9. Prima ratio. — Secundo loco probatur
non sufficere dolorem conceptum ex motivo
mere naturali , sed necessariam esse attritio-
nem supernaturalem. Quod sentiunt Doctores
paulo antea citati. Et non obscure indicavit
Concilium Tridentinum,cum dixit esse Spiri-
tus Sancti donum. Et idem sentit D. Thom.,
q. 84, art. 1. Nam postquam in solut. ad l,
dixit, materiam essentialem hujus sacramenti
consistere in actibus pcenitentis. subdit in so-
lut. ad 2, hos actus originem ducereexinspi-
ratione interna ; quia in hoc sacramento ma-
teria non exhibetura ministro, sedaDeoiute-
rius operante. Ratio vero imprimis esse po-
test, quia, si dolor procedat ex motivo mere
naturali et humano, quantum est ex se, non
avertit voluntatem ab affectu culpee, sed ad
summum continet ab actu externo; unde non
sufficit ad veram accusationem coram Deo,
sed potius videbitur illa esse narratio quee-
dam periculi proprii, aut incommodi. Si vero
actus ille est ex aliquo motivo honesto, et vir-
tutis, tamen mere naturali, etiam est insuffi-
ciens ad veram attritionem, quam describit et
requirit Concilium Tridentinum , quod est in
hac materia potissimum fundamentura. Est
etiara insufficiens ad propriam accusationem
de peccato, Deo factam ; nam, licet proxime
fiat confessori , tamen revera principaliter
Deo fieri debet. Prseterea ha?c pars videtur
manifesta, quando pcenitens suara dispositio-
nem bene novit (de illo enim , qui ignorat,
postea dicemus). Nam ille, qui hoc modo con-
fitetur, accedit cum actuali conscientia, et vo-
luntate peceandi mortaliter ; ergo non est
sufficienter dispositus ad hoc sacramentum
DISPUTAT.
suscipiendum. Antecedens probatur ex supra
dictis, quia ille accedit indispositus ad effec-
tura sacramenti ; ergo peccat mortaliter ita
accedendo voluntarie , sicut dicto modo ac-
cedit. Consequentia vero probatur ex dictis ,
quia de ratione et essentia hujus sacramenti
est , ut pcenitens accedat detestando efficaci-
ter omne peccatum mortale, atque adeo sine
actuali complacentia alicujus peccati mor-
talis.
10. Seeunda ratio. — Tertia ratio. — Se-
cundo ex Cajetano supra confirmatur et ex-
plicatur haec ratio, quia hujusmodi poenitens
sciens etvidens reprsesentat se sacerdoti tan-
quam inabsolubilis, seu omnino absolutione
indignus ; ergo de se non sufficit illa disposi-
tio ad valorem sacramenti hujus. Cujus ratio-
nis vis ita explicatur. Quia, cum poenitens
accedit ita dispositus, vel oecultat confessori
hanc dispositiouem , seu potius indispositio-
ncm suam, et sic confessio est nulla, quia
non est integra ; vel proponit confessori suam
dispositionem, et sic suamet confessione tes-
titicatur se esse indignum absolutione ; ergo
incredibile est hujusmodi accusationem et
tesdticationem in hoc sacramento faciam suf-
ficere ad valorem absolutionis in eodem foro.
Sicut enim impoenitens coram Deo est inca-
pax remissionis peccati, ita impoenitens in hoc
foro, est incapax absolutionis in eodem foro ;
ergo talis absolutio nulla est. et consequenter
ipsa materia estinsufficiens. Tertio, quia vel
hsec sententia intelligit esse necessariam ab-
solutam et efficacem detestationem omnium
omnino peccatorum; et sic est impossibilis,
quia illius peccati , quod pcenitens committit
accedendo cum tali dispositione a se cognita,
non potest habere efficacem detestationem,
quandoquidem est in actuali voluntate illius ;
vel intelligit esse necessariam hujusmodi de-
testationem de peccatis praeteritis, non vero
de illo quod actu committit ; et hsec est vo-
luntaria distinctio , quia non est major ratio
de uno quam de alio, cum non minus sit ma-
teria hujus sacramenti unum, quam aliud.
1 1 . Evasio. — Accedens ad sacrameniicm sine
dispositione ad efectum non recipit sacramen-
tum. — Sed dicet aliquis, hsec argumenta non
procedere in eo casu, quo pcenitens actuali-
ter non peccat accedendo ad confessionem
cum tali dispositione cognita. Quod accidere
potest altero e duobus modis. Priino, si invin-
cibiliter existimaret illam dispositionem esse
sufficientem, non tantum ad sacramentum ,
sed etiam ad effectum sacramenti ; secundo si
XK SECT. IV. 439
existimaret non esse peccatum accedere ad
sacramentum sine dispositione ad effectum.
Respondetur, hujusmodi confessionem factam
cum hac ignorantia, praesertim priori modo,
pertinere potius ad punctum sequens , ubi
disputabimus, an hsec materia hujus sacra-
menti necessario sit attritio vera, vel sufficiat
putata. Namin dicto casu illa detestatio, cum
existimetur sufficiens dispositio ad effectum
sacramenti, merito dici potest existimata at-
tritio, vel etiam contritio, saltem extrinsece,
seuper informationem gratise aequirendae per
sacramentum; itaque de hoc modo disposi-
tionis ibi dicemus. Posterior autem modus
ignorantise, prseterquam quod moraliter vix
accidere potest, ita ut a peccato excuset, om-
nino est per accidens, et nihil refert ad valo-
rem confessionis ; quia nec moraliter cdnfert
ad modum doloris , neque ad modum accu-
sationis. Quod dupliciter declaratur. Primo,
quia ille dolor de peccato, mere humanus et
naluralis, per se est insufficiens duplici titulo
ssepe tacto, scilicet, quia non avertit de se vo-
luntatem a peccato, seu ab affectu peccati ;
quod autem hic ethunc propter ignorantiam,
vel existimationem aliquamvoluntas actu non
peccet, est per accidens, et non mutat qua!i-
tatem materise, vel dispositionis ; et quia hu-
jusmodi dolor non sufficit ad veram accusa-
tionem peccati coram Deo ; non enim omnis
narratio peccati proprii cum aliquo dolore
habet rationem accusationis, ut per se con-
stat ; ergo ille modus doloris intrinsece est
insufficiens ad vaiorem hujus sacramenti, ne-
que propter illam ignorantiam potest fieri
sufficiens. Quserationes, licet efficaciusproce-
dant de secundo modo ignorantiae, etiam ad
primum possunt applicari. Denique haec con-
ciusio ex omnibus dicendis magis constabit.
Attritionem veram esse necessariam ad hoc
sacramentum, et non suf/icere existimatam ,
pnesertim vincibiliter.
12. Principmm notatu dignum. — Tertio
probatur altera pars assertionis, nimirum hanc
attritionem veram et realem necessariam es-
se, et non sufficere existimatam, praesertim
existimatione vincibili, quae non excuset a
culpa mortali. Quam partem, prseter aucto-
res supra citatos , indicavit Bonav., d. 17, 2
part., art. 2, q. 3. Nec Durand. aut Richard.
supra citati contradicunt, necetiam Navarr.,
namin Sum., c. 9, n. 16, affirmat, eum, qui
confitetur, non adhibita debita diligentia, et
ob id aliquod peccatum omittit , teneri ad
440 DISPUTAT.
confessionera iterandam, quia culpa sua inte-
gritatem oraisit, quod verissimum esse infra
ostendam. Unde colligo hoc geuerale princi-
pium, qui culpa sua, preesertirn mortali, omit-
titaliquid per se necessarium ad valorem hu-
jussacramenti,committere essentialem defec-
tum, ideoque facere confessionera nullara et
iterandam;hac eni« de causaqui culpabiliter
omittit integritateni.tenetur confessionemite-
rare ; eadem enim vel major ratio est de qua-
cunque alia parte necessaria. Constat autem
veram attritionem, per se loquendo, necessa-
riam esse; nam hoc ut miniinum probant, quee
hactenus circa preecedentes partes diximus.
Et Concilium Fiorentinum et Tridentinum
hoc satis expresse docent. Nam quod Floren-
tinum ait, dolorem de peccato commisso esse
primam partem sacramenti, non de putato
dolore, sed de vero loquitur ; dolor enim tan-
tum putatus, non est dolor ; sicut quando
ait, confessionem et satisfactionem esse par-
tes, de vera confessione et satisfaclione loqui-
tur. Concilium idem Tridentinum hoc diserte
declafavit, definiens hunc dolorem, et assi-
gnans ejus motivum et originem, quam ex
dono Spiritus Sancti habet, et alia similia ,
quee non cadunt nisi in talem dolorem de
peccato, qui vera supernaturalis attritio, vei
contritio sit; ergo haec necessaria est, saltem
per se loquendo. Imo, sihocmodo necessa-
ria non esset, neque illius existimatio neces-
saria esset, sed sufficere posset alius dolor ,
etiamsi de illo cognosceretur non esse veram
attritionem; quia, ut supra injsimilidicebam,
falsa illa existimatio per se non est bona dis-
positio,neque augetillam; undeneque etiam
est pars sacramenti ; ergo per se non potest
postulari, sed ad summum ut excuset ab ali-
qua culpa. At vero, si attritio vera non esset
per se necessaria ad hoc sacramentum, non
esset ullaculpa illam omittereetiam volunta-
rie ; ergo existimatio ejus non esset necessa-
ria ad excusandum a culpa ; ergo sine causa
postularetur.
43. Objectio. — Enodatur. — Dices , quara-
vis non sit per se necessaria ad substantiam
sacramenti, eSse per se necessariam ad effec-
tum, et ex hac parte cadere sub obligationem,
et propterea etiam, quando illa in re deest,
necessariam esse exislimationem ejus,queeex-
cuset a culpa. Sed contra hoc est, nam licet
de invincibili existimatione id posset susti-
neri , tamen de vincibili, de qua nunc agi-
mus, nullo modo, quia heec non excusat a
culpa, utsupponimu? ; ergosine causa postu-
XX. SECT IV.
latur. Nain quod excuset a tanta veHanta cul-
pa, id est, magis seu directe voluntaria, pa-
rum refert, si semper sistimus in latitudine
culpa3 mortalis. Alioqui idem esset in integri-
tate, et quolibet alio defectu simili, quod est
contra principiura positum, et contra omnem
rationem, absque ullo probabili fundamento ;
nam cum hujusmodi pcenitens sit notabiliter
negligens in examinanda sua conscientia et
pcenitentia, nullam habet legitimam excusa-
tionem, ob quam dicamus dolorem illum
acceptari a Deo, vel aChristo institutum esse,
ut sufficientem, cum alias Concilia absolute
reqnirant veram attritionem.
M. Inmoralibus idem est aliquid ex negli-
gentia culpab ili, ac cognitione omittere. — Con-
fessio sine vera attritione culpabiliter vera pu-
tata, oion est integra. — Quod enim alii aucto-
res aiunt, hoc deservire ad pacificandas con-
scientias, nullius momenti est, tum quia non
est bona pax, quee in errore fundatur ; tum
etiam quiapotiuspotest esse occasionegligen-
tiee in preeparanda conscientia ad confessio-
nem debito modo. Accedit preeterea, quod in
moralibus et apud Deum ejusdem culpee est
aliquid committere ex negligentia culpabili,
et ex cognilione ; solum enim differt in volun-
tario magis vel minus perfecto ; si ergo ille
dolor imperfectus et cognitus non est verus,
nec sufficiens, nec culpabiliter ignoratus suf-
ficiens erit. Cur enim ex illa negligentia
debet peccator illud commodum reportare,
ut sibi sufficiat imperfectus dolor, qui satis
non esset, si post examinatam conscienliam
suam illum cognosceret?Preeterea, in mora-
libus non minus excusat passio vehemens ,
quam ignoranlia negligens; at vero, sipceni-
tens ob vehementem passionem et affectum
ad peccatum, solum habeat displicentiam im-
perfectam, et hoc ipsum faleatur, non pro-
pterea facit confessionem validam ; ergo nec
propter ignorantiam vincibilem essepotest va-
lida talisconfessio. Maxime, quia necesse est,
ut talis confessio sit non integra, quiaille ho-
mo dum sicconfitetur, actu mortaliter peccat,
et cum alioqui non advertat culpara , quara
tunc committit, non potest illam confiteri ,
cumque totum hoc fundetur in negligentia et
ignorantia culpabili, non fit sineculpa; ergo
talis confessio est etiara culpabiliter non in-
tegra, et consequenter insufficiens,ut postea
videbimus. Adde quod de illo peccato vixpo-
test ullus dolor, etiara imperfectus, haberi.
Denique heec pars a fortiori constabit ex se-
quenti.
Confessionem ex attritione humana factam ,
etiamsi invincibiliter supernaturalis existi-
mctur,esse nullam.
15. Quarto probanclum est, adeo esse ne-
cessariam veram altritionem supernaturalem
ad substantiam hujus sacramenti, ut illa de-
iiciente, existimata non sufficiat, etiamsi in-
vincibilis ignorantia intercedat. Quod, pra^ter
auctores supra citatos, docuit Ruard., art. 3
contra Lutherum. Et praecipue suadetur ar-
gumento sumpto ex Concilio Tridentino, et his
qnae supra dixi. Nam Concilium eamdem at-
tritionem, et eisdem verbis requirit, ut par-
tem sacramenti, et ut dispositionem ad effec-
tum ejus ; sed supra ostendimus in ratione
dispositionis non sufficere attritionem solum
existimatam, etiam invincibiliter; ergo neque
in ratione partissufficit. Deinde, quia Conci-
lium dicit illam attritionem, quee est pars,
esse donum Spiritus Sancti, quod etiam dixit
D. Thomas supra citatus ; at vero in attritio-
ne existimata, neque ipse dolor est donum
Spiritus Sancti, quia supponitur esse imper-
fectus, et mere naturalis, neque etiam existi-
matio, quia est deceptio qusedam ; ergo. Prse-
terea , quia Concilia dicuut , vinum , verbi
gratia, esse materiam Eucharistise, nerno di-
cere potest, acetum invincibiliterputatum vi-
num, aliquando sufficere. Neque solum in
materia quae est res sensibilis, sed etiam in
materia quae est actus humanus, hoc verum
habet ; ut in sacramento Ordinis, si materia
essentialis est tactus calicis, vel patenee, etiam
si quis invincibiliter putet se tetigisse, si re-
vera non tetigit, nihil factum est ; quia igno-
rantiahumana nonmutatmateriam, nec Deus
supplet essentialem defectum ob privatum er-
rorem; ergo idem cum proportione est in
prsesentidicendum. Ratioveroseu congruen-
tia institutionis illa est prsecipue, quia ad ve-
ritatem formae hujus saeramenti per se neces-
saria est attritio vera, et non putata quomo-
docunque, quia sine illa non potest homo re-
vera, et cum effectu absolvi.
16. Adtcritatem formce pcenitentice non suf-
ficit aptitiulinalis significatio. — Nec sufficit
respondere , ad veritalem hujus formee satis
esse aptitudinalem significatioiiem , id est,
absolvere , quantum est ex se. Nam, licet
hoc sit verum respectu alicujus impedimenti,
seu causai extrinsecas., aut per accidens , ta-
men respectu proprise materiae, et per se, re-
quirit actualem efficaciam gratia?, et hanc si-
gnificat (per se etiam loquendo) ex vi verbi,
l)!cPL'TAT. XX. SECT. IV. 441
alsolvo; ergo ex se requirit materiam propor-
tionalam ad veritatem talis verbi et significa-
tionis. Denique confirmatur, quia ignorantia
invincibilis solum polest operari excusatio-
nem culpse ; quod hic non est satis, nam quae-
rimus veritatem materise ; alias etiam igno-
rantia invincibilis juris sufficeret, quod nemo
dicet. Nam, si quis sciens et videns confite-
retur sine vera attritione, cum dolore ahquo
ex solo motivo humano , quantumvis excusa-
relur a culpa, putans illam confessionem suf-
ficere, nihilominus verum sacramentum non
reciperet, quia ex certa scientia veram ma-
teriam non apponit ; ergo excusalio a culpa
non satis est.
17. Differentia inter dolorem et integrita-
tem confessionis. — Unde in hoc est magna
differentia inter dolorem et integritatem con-
fessionis , ex qua argumentum in contrarium
sumebatur , eo quod integritas interdum vi-
detur suppleri per ignorantiam invincibilem ;
est autera longe diversa ratio, quia essentialis
materia est confessio formaliter integra , non
materialiter, seu quee sit de omuibus peccatis,
solum quatenus post debitam diligentiam
memoriae et conscientise occurrunt tanquam
necessario contitenda,quse integritas per hai.c
negalionem recte explicatur, ut in ea nullum
peccatum mortale culpabiliter taceatur; cujus
signum est, quia ex quacunque alia causa ex-
cusetur homo a cnlpa tacendo aliquod pecca-
tum, sive illa causa sit vem , sive ex invinci-
bili ignorantia juris existimata, sufficit, etiam-
si peccatum, quod omittitur, non sit oblitum,
sed cognitum. At vero in interiori dolore non
ita est, sed raateria necessaria quoad hanc
partem est attritio vera, et in re ipsa existens.
Et ratio differentiae assignari potest, quia
confessio per se et natura sua pendet, tum ex
memoria peccatorum , lum etiam ex aliis cir-
cumstantiis moralibus, quas concurrere opor-
tet, ut necessaria sit ; nam ille actus absolute
et nude sumptus, non est semper expediens,
neque aptus , ut sub necessitate proecipiatur ,
nisi debitis circumstantiis vestiatur. Et ideo
formalis integritas materioe multum pendet
ex conscientia, et memoria poenitentis. At
vero poenitentia interior absolute et simplici-
ter bona est, expediens, imo et per se neces-
saria ad remissionem peccatoi um ; et ideo
non ita pendet expcenitentis opinione, ut per
illius existimationem etiam inculpabilem sup-
pleatur.
18. Simililudo inter confessionem exterio-
rem et attritionem . — Quud potest a simili de-
DISPUTAT.
clarari ex necessitate ejusdem pcenitentiae
interioris ad remissionem peccati. Nam, quia
pcenitentia interior est necessaria necessitate
medii ad remissionem peccati , non sufficit
existimatio ejus ad supplendum illius defec-
tum ; licet enim fortasse talis existimatio ex-
cuset a nova culpa, non tamen supplet, neque
applicat medium necessarium ad talem effec-
tum. Ita ergo, quia pcenitentia interior, quae
sit vera contritio vel attritio, est necessaria
necessitate medii seu materiae acl constituen-
dum hoc sacramentum, si illa desit, existi-
matio ejus, quantumcunque excuset a culpa,
non potest supplere defectum ejus. Quocirca,
polius in hoc est aliqualis similitudo inter
confessionem exteriorem et attritionem, quod
sicut absque vera exteriori confessione pec-
cati non potest fieri hoc sacramentum, ita nec
sine vera attritione interiori; et sicut illa non
suppletur per existimationem, ita neque haec;
nam, si quis bona fide, seu absque culpa sua
absolvatur sine praevia confessione, non pro-
ptereafietsacramentum.Item, sicutconfessio,
quae fit de aliquibus peccatis, aliis justa excu-
satione ornissis, est quidem sufficiens materia,
ita etiam attritio de peccatis confessis est per se
sufficiens materia, imo illa sola pertinet pro-
prie ad hanc partem materialem, ut statim di-
cemus. Ac denique sicut confessio illa, quse ex
justa causa fit de quibusdam peccatis et non
de aliis , ita est sufficiens, ut non satisfaciat
per se pro peccatis non confessis, sed reliquat
necessitatem illa confitendi debito tempore ,
ita etiam interior pcenitentia de omnibus pec-
catis etiam non confessis, necessaria est, ut
remitti possint. Illud ergo exemplum de con-
fessione potius confirmat hanc sententiam,
quam illam impugnat.
Satisfit argumentis contrariarum opinionum.
19. Atque ita manet non solum confirmata
hsec pars, vernm etiam soluta fundamenta
oppositse sententiae. Nam prascipuum erat il-
lud, quod sumebatur ex integritate. Csetera
vero omnia, quse in hoc nitebantur, quod ho-
mo tunc adhibet humanam diligentiam, et
excusatur a culpa^ et ex intentione sua facit
veram accusationem , hsec, inquam, et simi-
lia, parum probant, quia, licet hoc judicium
humanum videatur, tamen revera est divi-
num, nam in eo homo se gerit ut instrumen-
tum et minister Dei ; veritas autem et sub-
slantia divini judicii non est posita in humana
existimatione^ sed in conformitate ad rem ip-
sam ; et ideo, licet illa videatur esse vera ac-
XX. SECT. IV.
cusatio, tamen in re ipsa, et apud Deum non
est, Et ob eamdem causam, licet illa existi-
matio excuset a culpa, non sufficit ad verita-
tem talis judicii seu sacramenti. Denique,
non exigit ab homine existimatam pceniten-
tiam, sed veram, ideoque qui tantum habet
existimatam, licet forte excusetur a culpa, in
re tamen non impletillud pra;ceptum, etideo
semper manet obligatio illud implendi, quo-
ties constiterit illam existimationem falsam
fuisse; ita ergo dicendum est de preecepto
confessionis ita dolorosae, ut ex vera attritio-
ne procedat. Nam hoc est quoddam divinum
preeceptum determinans modum pcenitentite,
veram tamen pcenitentiam sub tali modo ab
homine exigens; et ideo, qui in re illam non
exercet, licet per ignorantiam excusetur a
transgressione, re tamen vera illud non im-
plet, ideoque per se ex vi talis prsecepti sem-
per manet obligatio illud implendi.
20. Cani evasio. — Prcecluditur. — Attri-
tio subsequens confessionem peccatorum non
est pars sacramenti. — Respondent vero Cano
et alii manere quidem obligationem implen-
di, quantum ad id quod defuit, nimirum quo-
ad attritionem addendam , non vero quoad
confessionem iterandarn., quse jam integra
facta fuit. Sed boc nonrecte dicitur, tum quia
attritio non est utcunque pra^cepta in lege
nova, sed ut pars hujus sacramenti ; illa vero
attritio, quee postea haberi potest, non est
pars sacramenti; vanum enim et improbabile
videtur quod quidam aiunt, illam esse par-
tem sacramenti, ex eo solum, quod cadit in
peccata jam confessa; constat enim hoc esse
falsum, quia talis altritio nec per se sensibilis
est, cum sit mere interna, nec conjungitur ali-
cui signo sensibili, quo manifestetur et sensi-
bilis fiat; nam confessio, quse praecessit, non
indicat dolorem, qui postea subsequitur, cum
non sit effectu-s ejus , sed mere per accidens
ad invicem se habeant; et ideo haec pars talis
est, ut natura sua prsecedere debeat confes-
sionem, vel comitari ; non ergo satis est, ut
cadat in peccata jam confessa. Alioqui quo-
ties contritio reperitur circa peccata confes-
sa, semper esset pars sacramenti, haberetque
effectum ex opere operato ; quod verisimile
non est, cum illa confessio mere per accidens
se habeat ad illam contritionem, neque sit si-
gnum ejus. Igitur non satisfacit quis in dicto
casu suse obligationi babendo attrilionem,
nisi per aliquam confessionem talium pecca-
torum, eam subjiciat, et conjungat clavibus
Ecclesiae, ut fiat pars sacramenti. Atque si-
DISPUTAT. XX. SECT. IV.
443
mile argumentum fieri potest ex parte con-
fessionis, quia non quaecunque confessio prse-
cipitur, sed illa, quee ex vera attritione pro-
ceclat, et sit vera accusatio coram Deo ; talis
autem confessio facta non fuit, licet facta
fuerit exterior narratio peccatorum ; ergo ma-
net semper obligatio iterandi confessionem.
Item proecipitur talis confessio, quee sit pars
sacramenti in actu; non est autem pars actu,
quee non est unita parti essentiali, qualis in
preesenti est vera attritio ; ergo ob hoc etiam
per illam confessionem non impletur hoc di-
vinum prseceptum , etiam quoad ipsam con-
fessionem; quia hsec duo, scilicet, confessio,
et dolor, ex vi preecepti hujus sacramenti non
preecipiuntur ut disjuncta et separata, sed ut
conjuncta, et constituentia unam materiam
sensibilem, et essentialem hujus sacramenti.
Quando ergo confessio non ita fit, licet forte
excusatio intercedat per ignorantiam, semper
manet, ex vi necessitatis hujus sacramenti,
obligatio ad iterandam confessionem eorum-
dem peccatorum mortalium.
21. Ignorantia excusans a culpa ob confes-
sionem indebite factam frequentius excusat ab
iteranda confessione. — Dico autem semper,
qnantum estex vi pracepti,et necessitate sacra-
menti ; quia in casu, de quo loquimur, mora-
liter loquendo, frequentius accidit ut igno-
rantia, quee prius excusavit a culpa, quando
confessio sine debito valore facta est, semper
postea excuset ab iteranda confessione illo-
rum peccatorum. Atque hoc sufficit ad vitan-
dum quod contraria sententia nobis objicie-
bat de turbanda pace, et quiete conscientia-
rum ; nam ad hanc pacem et quietem suffi-
cit illa bona fides, cum qua quispiam confes-
sus est ex inculpabili lgnorantia, nam cum
eadem potest esse semper qnietus absque
scrupulo iterandi confessionem, nisi casu ac-
cidat postea veriorem rerum notitiam com-
parare, qnae plane ostendat priorem decep-
tionem, et bonam fidem auferat ; tunc enim
nullum est inconveniens, quod ablata excu-
satione, urgeat obligatio talia peccata confi-
tendi ; neque hoc est contra quietem, sed
potius ad generandam veram conscientiee
pacemeontert. Potest autem hoc facile acci-
dere, quando prior excusatio orta fuit ex
ignorantia juris, quiaheec potest facile perci-
pi, et mutari ; quando vero orta fuit ex igno-
rantia facti (in quo casu nunc maxime loqui-
mur), rarissime id continget. Est enimhomi-
ni perdifficile suam internam dispositionem
prout in re est cognoscere ; et ideo, si eo tem-
pore, quo illam exercet, per ignorantiam in-
vincibilem fallitur, et putat essse attritionem
cum non sit , quomodo postea, illa jam tran-
sacta, melius eam cognoscet, intelligetque se
cleceptum fuisse ? Itaque ob hanc causam,
practice loqueudo, aut nunquam, aut rarissi-
me insurget iila obligatio absque excusatione,
quantum attinet ad necessitatem preecepti ;
quantumvero spectat ad necessitalem medii,
tollenturper accidens illa peccata per alias
confessiones validas, aut per contritionem.
Attritionem universalem de mortalibns con-
fessis esse necessariam.
22. Quintoloco probanda est ultima pars
in nostra sententia proposita, nimirum ne-
cessariam esse talem attritionem, quee uni-
versalis sit de omnibus peccatis mortalibus
confessis. Ad quam intelligendam revocan-
dum est in memoriam, quod supra de con-
tritione et attritione traditum est ; nam illa
prior semper est universalis de omnibus
peccatis ex vi motivi ; heec autem ita potest
esse de uno peccato, ut non sit de omnibus.
Etideo de vera contritione, non esset neces-
saria heec pars ; nam si confessio fiat ex vera
contritione, regulariter etiam fiet ex dolore,
qui formaliter cadat in omnia peccata con-
fessa, ac proinde ex hac parte sufficiat ad
valorem sacramenti, quod statim amplius de-
clarabiraus. At vero attritio potest esse de
uno peccato, ut dixi, et non de omnibus, ne-
que formaliter, neque virtute; et ideo addi-
mus, necessariam esse universalem attritio-
nem de omnibus peccatis confessis, sive illa
habeatur generatim per unum actum sub ali-
qno generali motivo, sive speciatim de sin-
gnlis peccatis sub propriis et specialibus mo-
tivis. Ratio autem est, quia confessio debet
esse integra de omnibus peccatis mortalibus;
ita et atlritio debet esse integra de eisdem
peccatis ; quia sine attritione integra non
posset confessio esse integra in rationeverse
accusationis sacramentalis, ut ex hactenus
dictis satis patet. Atque ex hac ratione intel-
ligi potest, ex vi materiee hujus sacramenti
solum esse necessariam universalem attri-
tionem de omnibus peccatis confessis, quam-
vis ad effectum sacramenti requiratur attritio
universahs de omnibus peccatis mortalibus
commissis, et nunquam per veram pceniten-
tiara retractatis, utdicemus sectione sequen-
ti. Suntautem hee du* universalitates atlri-
tionis separabiles. Nam potest quis babere plu-
rimapeccata, quam in confessione aperiat,
4i4 DISPUTAT. XX
ut, verbi gratia, quando aliquorum oblivisci-
tur ; ergo tunc posset esse attritio universalis
de omnibuspeccalis confessis, et non de om-
nibus, quse in re existunt.
23. Attritv) de mortalibus in confessione
omissisnon estpars sacramenti. — Est tamen
necessaria acl ejus valorem. — Dicimus ergo,
per se loquendo, necessarium esse ac sufii-
cere veram attritionem de omnibus peccatis
confessis, quia hsec necessaria est et sufficit
ad integram accusationem, etiamsi non se
extendatad ea peccata de quibus non fitcon-
fessio. Imo_, licet coniingat aliqua peccata
taceri in confessione , et de illis haberi
veram attritionem, illa non erit pars sa-
cramenti, licet sit dispositio ad effectum. Pa-
tet, quia neque informat confessionem, nec
fit sensibilis per illam, sed mere inlerior ma-
net; non est ergo pars sacramenti sensibilis,
nec conjungitur clavibus, iitper eas elevetur
ad significationem et efficaciam sacramenta-
lem. Dices: ergo,si quis ex justacausa taceat
aliquod peccatum in confessione, cujus me-
moriam habet, quamvis illius nullam attri-
tionem habeat, dummodo eam habeat de his
quse confitetur, erit valida confessio ; quod
est aperte falsum. Respondetur negando se-
quelam ; nam is qui confitetur, ex generali
lege sacramentorum tenetur non ponere obi-
cem effectui sacramentali ; ille autem, si ha-
bet conscientiam peccati, tenetur agere pce-
nitentiam illius, proportionatam sacramento,
et ex illo capite tenetur etiam ille pcenitens
dolere de peccato illo, quod in confessione
tacet, quia licet tunc non requiratur dolor
ad accusationemejus, eo quod non sitfutura,
est tamen necessarius ad tollendum obicem,
et digne suscipiendum sacramentum ; ac
proinde, si voluntarie omittatur, in ipsa con-
fessione actuale peccatum committitur, quod
repuguat valori hujus sacramenti, ut saepe
diximus. Et ideo solum potest contingere ca-
sus ille, quando ex naturali oblivione, et pec-
catum aliquod in confessione omittitur, et at-
tritio etiam ad ipsum non extenditur, vel for-
maliter ex intentione operantis, vel virtuali-
ter ex vi motivi, quia videlicet non est uni-
versale, sed particulare.
Sitne confessio nulla, quando attritio vera so-
lum cle quihusdam peccatis confessis et non
de omnibus nabetur.
24. Sed quseret rursus aliquis, an, si con-
tingat confessionem fieri cum vera attritione
aliquorum peccatorum, non taraen omnium
SECT. IV.
etiam illorum, quaj in confessione dicunlur,
confessio nulla sit. Potest autem casus hic
moraliter contingere, ul si pcenitens tantnm
habeat singulares attritiones peccatorum
proutea sigillatimconfitetur, et de uno pec-
cato doleat propter turpitudinem ejus, de
alio vero propter infamiam, vel aliud tempo-
rale detrimentum ; vel de uno efficaciter, et
cum absoluto proposito emenda?, de alio vero
minime, sed per displicentiam tantum inef-
ficacem. Videtur enim ex dictis sequi talem
confessionem semper esse nullam,quia deest
illi materia essentialis, quae est universalis
attritio, vera et efficax.
25. Si ex ignorantia culpabili fiat, nullum
recipitur sacramentum, secus si ex inculpabili.
— Nihilominus dicendum existimo non sem-
per esse nullam talem confessionem , sed
distinctione utendum esse. Nam, si pcenitens
sciens et videns, vel ex ignorantia culpabili
mortaliter talem attritionem omittat hujus
peccati mortalis, quod est materia necessa-
ria talis confessionis, tunc confessio erit nul-
la ; si autem illa omissio contingat ex igno-
rantia, vel inadvertentia inculpabili, confes-
sio non erit simpliciter nulla, sed solum te-
nebitur aliquis peccatum illud iterum confi-
teri, cujus veram attritionem non habuit, si
defectum commissum postea recognoscat.
Existimo enim quoad hanc partem ita esse
judicandum de universitate attritionis, etejus
defectu, sicut de integritate confessionis ,
ejusque defectu. Nam attritio, quatenus est
parshujus sacramenti, confessioni copulatur,
quia et per illam sensibilis fit, et propter
ejus ventatemrequiritur;igiturcumea etiam
servat proportionem, quantum ad necessita-
tem in ratione partis. Sicut ergo confessio
illa, in qua peccatum aliquod omnino tace-
tur ob inculpabilem oblivionem, valida est,
licet materialiter non sit integra, ita confes-
sio illa, in qua peccatum aliquod absque ve-
ra attritione aperitur , mutila quidem est
quoad illam partem, quia secundum eam
non est vera et sacramentalis confessio; ni-
hilominus tamen mutilatio illa materialis
tantum est, quia inculpabiliter fit ; ergo non
reddit confessionemnullam, quia ea non ob-
stante, quoad caetera manet confessio vera,
quia ex vera attritione facta est, et formaliter
integra, quia nihil cum culpa tacetur, aut
sine debito modo dicitur. Ergo eadem ratione
illa atiritio est tunc sufficiens ad veritatem
sacramenti, quia est vera et supernaluralis,
et de omnibuspeccatis rite confessis, seu quaj
DISPUTAT. XX. SECT. IV
445
poenitens hic et nunc potuit ita confiteri, ut
ex sola confessione illorum sacramentalem
confessionem, et formaliter integram faciat.
26. Peccatum autem sic confessum sine dolure
debet iterum pcenitens confiteri. — Carentia
ergo attritionis circa alia peccata solum est
defectus quidam materialis integritatis, qui
non est contra substantiam sacramenti. Et-
enim, si peccata illa fuissent omnino oblita
tam in confessione quam respectu doloris,
quia videlicet ad illa nullo modo extenderen-
tur, confessio fuisset valida , ut supra dictum
est; ergo a fortiori, licet fuerint oblita, ut sic
dicam, respectu verae attritionis, et non res-
pectu exterioris confessionis, seu narrationis,
si oblivio seque naturalis et incuipabilis fuit,
confessio erit valida. Eadem vero ratione ac
proportione tenebitur quis, per se loquendo,
iterum confiteri illa peccata, quae sine ulla
vera attritione narravit, non minus quam si
illa omnino dicere omisissct propter oblivio-
nem ; quia perinde est non confiteri aliquod
peccatum debito modo essentiali , et ad veri-
tatem accusationis necessario, ac omnino non
confiteri illud. Unde, si omnia peccata illo
modo dicta fuissent, omnium confessio ite-
randa esset; ergo idem est proportionaliter
quo'ad partem, quia quoad iliam, ut dixi, non
fuit sacramentalis confessio, neque ad inte-
gritatem ejus pars illa pertinuit. Denique
quia ille pcenitens tenetur postea babere at-
tritionem talis peccati, non tantum absolute,
sed ut partem sacrameuti ; non potest autem
esse sacramenti, quod prrecessit, propter ra-
tiones supra in simili puncto tactas ; ergo
oportet ut iterum conjungatur confessioni
peccati, qua3 sit vera pars alterius sacramen-
ti. Ex bis ergo satis constat qualis dolor sit
de substantia hujus sacramenti, et quid de
aliis opinionibus adductis sentiendum sit ,
quomodove iliarum fundamentis sit satisfa-
ciendum.
An necesse sii atlritionem formaliter concur-
rere, et antecedere confessionem.
27. Formalem dolorem necessario dtbere co?i-
currere ad sacramentalem confessionem. — Do-
lor ex universali motivo virfute se extendit ad
omnia mortalia. — Attritio non est necesse ut
terminetur ad singula peccata. — Nonnulla ve-
ro supersunt brevia dubia explicanda. Unum
est, annecesse sit hujusmodi attritionem for-
maliter concurrere , et an tempore, vel sal-
tem natura debeat anlecedere confessionem
ipsam. In qua re dno, videntur mihi certa.
Primo necessarium esse, ut formalis dolor,
qui sit contritio, vel attritio, qualis a nobis
descripta est, concurrat ad sacramentalem
confessionem mortalium peccatorum ; hoc
enim ut minimum probant omnia, qua? hac-
tenus adducta sunt , et sine dubio Concilium
Florentinum et Tridenlinum, cum assignant
materiales partes hujus sacramenti, aperte
loquuntur de formali dolore, seu detestatione
per pcenitentiam. Item est optima ratio, quia
hic formalis actus pcenitentise est per se ne -
cessarius ad remissionem mortalis peccati,ut
supra ostensum est ; quse necessitas maxime
occurrit, quando quis justificari vult de pec-
calis, quse actu recogitat ; hoc autem fit in
hoc sacramentOj quia confessio non fit sine
recogitatione peccatorum, et in ordine ad
eorum remissionem ; ergo merito ita est in-
stitutum , ut formalem aliquam pcenitentiam
essentialiler requirat, maxime cum vera ac-
cusatio de peccato apud Deum sine pio animi
dolore fieri non possit. Ex quo obiter colligo
contritionem, vel attritionem propter pcenas
inferni, aut aliud universale motivum, licet
formaliter terminetur ad unum peccatum
particulare , virtute comprehendere omnia
peccata mortalia; nihilominus tamen in ordi-
ne ad confessionem necessariam csse contri-
tionem, vel altritionem , quae formaliter ter-
minetur ad omnia peccata, de quibus fit con-
fessio , quia hujusmodi formalis poenitentia
est per se necessaria de peccatis commissis,
et ad eorum veram accusationem. Non opor-
tet tamen , ut ad singula peccata specialiter
terminetur per repetitionem plurium ac-
tuum; quia hoc nec ad veram pcenitentiam,
neque ad veram accusationem necessarium
est; sed sufficit dolor universalis de omnibus
peccatis confuse conceptis, qui virtute exten-
datur ad singula , prout de illis accusatio fit
in virtute talis doloris.
28. Potest dolor tempore antecedere confes-
sionem. — Debet iamen formaliter, vel virtua-
liter ad confessionem referri. — Secundo est
certum posse quidem dolorem hunc tempore
antecedere ipsam confessionenij uon tamen
id esse necessarium, sed aliquando posse co-
mitari confessionem ipsam. Prior pars con-
stat, quia juxta communem usum, confessio-
nem antecedit cogitatio peccatorum , quae
optime fitj si cum vero animi dolore fiat;
postea vero fit confessio in virtute talis reco-
gitationis et doloris. Contingere autem potest,
ut in actuali confessioneita homo atlendatad
peccatorum explicationem, ut nullum inter-
446 DISPUTAT.
num dolor-em lunc actu exerceat.Itempotest
accidere, ut dum absolutio conceditur, nullus
iteretur dolor, vel ob naturalem distractio-
nem, vel ob aliam causam, et nihilominus
sacramentum illud sine dubio validum est, et
confessio sufficiens, quia moraliter illi con-
jungitur dolor, qui prsecessit, et virtute sua
illam confessionem informat ; potest ergo in-
terdum dolor tempore antecedere confessio-
nem. Solum oportet advertere semper esse
necessarium ut talis dolor internus ex inten-
tione pcenitentis formali,, vel virtuali, ad con-
fessionem referatur; quod fit quoties quis
peccata recogitat, et de eis dolet, ut ea confi-
teatur, vel prsebet signum sui doloris in or-
dine ad confessionem faciendam, seu abso-
lutionem obtinendam , ac denique quoties
quis dolet de peccatis cum expresso proposito
illa confitendij ex cujus virtute postea confes-
sionem facit, nam quilibet ex bis modis £uffi-
cit ad veram accusationem; aliqua vero hu-
jusmodi relatio necessaria est , quia intentio
sacramenti, et partium ejus in ordine ad
constitutionem illius, necessaria est ad sa-
cramentum conficiendum.
29. Non est necesse ut attritio tempore an-
tecedat confessionem. — Altera vero pars, sci-
licet, quod haec temporalis antecessio doloris
simpliciter necessaria non sit, probatur fa-
cile, quia non est de necessitate hujus sacra-
menti ut recogitatio illa tempore antecedat;
potest enim in rigore fieri in ipsa confessione,
si ob eam causam non timeatur periculum
oblivionis alicujus materise necessarioe. ltem,
quamvis recogitatio antecedat, potest fieri
sine ulla interna pcenitentia, quse haberi pos-
tea potest in ipsa actuali narratione peccato-
rum, quod satis omnino est ad veram confes-
sionem taciendam ; ergo potest contritio tem-
pore comitari confessionem, etiamsi nullo mo-
do prsecedat duratione. Nam ordine naturee
dici potest hic preecedere, quia illa confessio,
quatenus est accusatio, a tali dolore procedit.
An necesse sit ut dolor saltem natura confcs-
sionem antecedat.
30. Satis esse ut liabcatur ante absolutio-
nem. — Hinc vero difficultas oritur, an hsec
antecessio secundum naturae ordinem neces-
saria sit ad valorem confessionis, et conse-
quenter, an omnino necessarium sit, ut con-
tritio non sit posterior confessione, sed ad mi-
nimum cum illa tempore concurrat. Videtur
enim ex dictis sequi, necessarium esse nt
contritio de peccato saltem natura sit prior,
XX. SECT. IV.
quam ejus confessio ; quia necessitas cohtri-
tionis in prsesenti est, ut confessio veram ra-
tionem accusationis habeat^ ad hoc autem
necesse est, ut confessio ex contritione pro-
cedat ; ergo oportet ut contritio ordine na-
tura3 antecedat. Unde ulterius videtur sequi,
necessarium esse ut contritio non subsequa-
tur confessionem, sed ad minimum 'coexistat
illi, quia prioritas naturse saltem requirit co-
existentiam causse cum effectu ; nam haec
causalitas ad quamdam efficientem pertinet.
In contrarium vero est, quia juxta commu-
nem usum fidelium tam pcenitentium, quam
confessorum, post absolutam confessionem
peccatorum omnium, solent excitari ad gene-
ralem contritionem peccatorum eorumdem,
et ad exhibenda signa ejusdem contritionis,
seu doloris, idque censetur ex hac parte suf-
ficiens, ut rite et recte detur absolutio, sive
dolor antea preecesserit, sive non. Dico ergo,
hoc etiam satisesse ad veritatem sacramenti.
Ratio est, quia, licet tota prior narratio pec-
catorum, quatenus tempore antecessit con-
tritionem, nondum habuerit completam ra-
tionem accusationis, ut ratio prius facla con-
vincit , tamen, quatenus postea informatur
per consequentem contritionem,, et ut sic in-
formata subjicitur clavibus ab ipsomet pceni-
tente postulante, vel expectante absolutio-
nem, sufficienter consummatur in ratione ac-
cusationis sacramentalis ; hoc ergo satis est
ad veritatem sacramenti.
JSitne propositum non peccandi de ratione at-
tritionis necessarue ad valorem sacramenti.
31. Prior opinio affirmans. — Medina. —
Posterior opinio negans. — Ulterius vero dubi-
tabit aliquis an propositum non peccandi
sit etiam de ratione hujus attritionis necessa-
rise ad sacramentum. In quo duse videntur
esse extremae sententiee. Prior est affirmans
seque necessarium esse propositum ac dolo-
rem. Quod sentit Medina, Cod. de Confes., q.
de Confessione ficta iterauda. Et favent illi
Concilium Florentinum et Tridentinum. Nam
Florentinum ait, primam partem hujus ma-
teriee esse contritionem, ad quam pertinet
dolor de peccato cum proposito non peccandi
de csetero ; quod etiam dicit Concilium Tri-
dentinum, cap. 4. Aliavero sententianec vir-
tuale propositum requirit. Quod sentiunt auc-
tores citati in opinione impugnata, sectione
preecedente, circa finem; etaperteSoto, dist.
17, q. 1, art. 2, dum ait, confessionem nun-
quam esse tictam ex defectu propositi, si ta-
DISPUTAT. XX. SECT. IV.
447
men poenilens sunm defecium confiteatur.
32. Propositumnon peccandi viriuale suffi-
cere adsacramentum. — In confessione mortalis
requiritur formale propositim. — Nec satis
estconfiteri talem defectum. — Dicendum vero
existimo, propositum saltem virtuale esse de
essentia hujus sacramenti. Hoc constat ex
supra dictis, quia absoluta et efficax detesta-
tio peccati est de essentia hujus sacramenti ;
constat autem hujusmodi efficacem detesta-
tionem includere saltem virtuale propositum
nunquam simile committendi. Unde ulterius
addo, si confessio sit de mortalibus peccatis,
per se loquendo necessarium esse propositum
formale vitandi illa, quia revera tale proposi-
tum est, per se loquendo, necessariumadlia-
bendam veram pcenitentiam etattritionemde
tali peccato, ut ex dictis constat. Unde fit, ut
si aliquis sciens et videns confiteatur de hu-
jusmodi peccato sine tali proposito, et in ea
dispositione velit absolutionem reeipere, sine
dubio graviter peccet, et consequenter sa-
cramentum sit nullum, juxta principia supra
posita. Nec refert quod suum defectum con-
fiteatur (quidquid Soto dicat), quia illa con-
fessio fit cum actuali complacentia, vel com-
missione mortalis peccati, et ex hacparte est
omnino nulla. A posteriori etiam potest sumi
morale signum ; nam qui videt se non ha-
bere propositum, et non vult illud efficere,
signum est nec propositum virtuale habere ;
nam hoc habito, et posita clicta advertentia,
facillimum esset habere formale. Unde nihil
est magis usitatum in administratione bujus
sacramenti, quam exigere a fidelibus propo-
situm cavendi peccata, prsesertim mortalia.
33. Formale propcsitum non esl tam neces-
sarium ac dolor, prcesertim in confessione ve-
malium. — Ultimo vero addo, formale propo-
situm non videri mihi tam necessarium quam
formalem dolorem, et maxime quando mate-
ria est venialis. Unde si quis bona fide vere
detestetur peccatum quod confitetur, et non
advertat ad formale propositum in futurum,
ita ut in omittendo non peccet, existimo sa-
cramentum esse validum, et sufficere propo-
situm virtualein doloreiuclusum. Ratio esse
potest, quia Concilium Tridentinum, loquens
de attritione, non tam expresse requirit
formale propositum, sed solum dolorem il-
lum, qui voluntatem peccandi excludat ;
praidictus autem dolor revera excludit hauc
voluntatem, cum excludat virtuale proposi-
tum contrarium. Item, quia attritio formaliter
consistit in dolore, seu retractatione peccati
cominissi, et cum confessio consistat in ac-
cusatione de commisso peccato, maxime in-
trinsecerequirit detestationem ejusdem pec-
cati ; unde dispositio in futurum non videtur
esse tam intrinseca, et ideo non videtur esse
omnino eadem ratio.
An propositum obediendi confessori in omni-
bus sitdenecessitate contritionis, ut estpars
sacramenii.
34. UJtimo expeditur ex dictis aliud dubium,
quod hic tractari solet, videlicet, an proposi-
tum obediendi confessori in omnibus sit de
necessitate contritionis seu attritionis, quee est
pars essentialis hujus sacramenti. Ad hoc
enim breviter dicendum est, in tantum esse
hoc propositum necessarium , in quantum
continetur in universali proposito servandi
omnia mandata ; in iis enim, quae confes-
sor proecipere potest, pcenitens tenetur obe-
dire, et consequenter habere animum et
propositum obediendi et servandi hoc prse-
ceptum , sicut caetera. Duo autem sunt
quae confessor prsecipere potest : primum
pertinet ad satisfactionem pro poena de-
bita peccatis commissis, de qua potestate
et obligatione iili respondente, dicam infra
in materia de satisfactione. Secundum est
pertinens ad debitam dispositionem , vel
emendationem in futurum, in quo fere nihil
novum potest confessor preecipere, sed expli-
care potius et proponere pcenitenti id, quod
alias ipse facere tenetur, ut quod restituat,
vel occasionem tollat, etc, ut bene notavit
Sylvest., verb. Restitutio, 5, § 7. Nam, si
quid potest confessor ex sua potestate adde-
re, totum reducitur ad impositionem satisfac-
torias pcenitentise. An vero in hujusmodi
rebus, quas confessor faciendas proponit, te-
neatur pcenitens sequi judicium vel opinionem
confessoris, vel potius e contrario confessor
teneatur conformari opinioni pcenitentis, di-
cemus infra agentes de obligationibus confes-
soris, et de modo quo se gcrere debet circa
pcenitentem.
SECTIO V.
Utrum confessio possit esse informis ex defectic
doloris.
\ . Variis modis potest dici confessio infor-
rnis. — Hsec queestio annexa est prsecedenti,
et ex principiis positis expediri facile potest,
et ideo hoc loco tractanda est, sicut tractatur
a doctoribus in 4, d. 17. Confessio ergo in-
448 DISPUTAT.
formis variis modis dici potest. Primo illa,
quse non informatur vera sacramentali forma;
et hoc modo non est dubium quin possit dari
confessio informis, ut si sacerdos post audi-
tam confessionem nolit absolvere, vel non
cum debita intentione, etc, ex qua confes-
sione constat non fieri sacramentum. Secun-
do, dici potest confessio informis, illa, quse
ex quocunque defectu essentiali insufficiens
est ad conficiendum sacramentum, sive ex
defectu integritatis, sive doloris, sivejurisdic-
tionis, etc, et hoc etiam modo coustat con-
fessionem posse esse informem. Sed de bis
modis nunc non agimus. Tertio potest con-
fessio dici infonnis, quia dum fit, seu ante
absolutionem, non informatur gratia, seu vera
contritione perfecta ; et hoc modo etiam per
se notum est, dari posse confessionem infor-
mem. De quo etiam modo non agimus, quia
conslat confessionem hanc esse sufficientem
ad conficiendum sacramentum , et in fine
ejus formariper effectum iJlius. Quarlo ergo,
et ad rem, confessio informis vocatur, ex qua
verum efficitur sacramentum adveniente sa-
cramentali forma, et tamen etiam post illud
receptum informis manet, quia non est suffi-
ciens ad effectum sacramenti consequendum;
et de bac sunt opiniones.
2. Prima sententa — Primus modus defen-
dendi hanc opinionem. — Secundus defendendi
modus. — Prima ergo sententia negat posse
dare hujusmodi confessionem informem.
Cujus fundamentum est, quia dispositio ipsa,
seu attritio, qure sufficiens est ad consequen-
dum sacramenli effectum est pars essenlialis
ejusdem sacramenti, et ideo non potest con-
fici tale sacramentum. quin recipiaturin sub-
jeclo disposito, et consequenter in illo habeat
effectum, atque ita formatum sit. Haec vero
sententia duobus modis defendipotest. Primo
asserendo veram et supernaturalem contri-
tionem vel attritionem in re existentem esse
de essentia sacramenti, sicut etiam est neces-
saria ad effectum. Et hoc modo defendunt
iilam Gabriel, Major, Adrianus et Medina
supra citati. Et aperte cam docuit D. Thom.
in 4, d. 23, q. 1, art. 4, q. 2. Secundo, asse-
rendo e contrarioattritionem existimatam ex
ignorantia invincibili necessariam esse, et
sufficere, non solum ad substantiam, sed
etiam ad effectum sacramenti. Et hoc niodo
defendit hanc sententiam Veg., Jib. 13 in
Trident., cap. 26, 34 et 36. Sed hic posterior
modus a nobis jam rejectus est.
3. Secunda sententia est, posse dari verum
XX. SEGT. V.
sacramentum poenitentiffi validum quoad
substantiam, et informe quoad effeetum ob
defectum contritionis. Hanc opinionem tenuit
D. Thom. in 4, 17, q. 3, art. 4, q. 1, ubi idem
sentit Capreol., q. 1, art. 3, ad 4 cont. 2
conclus., etibidemRich.,etPalud., q. 8. Con-
sentiunt etiam Cajetanus, Soto, Cano, Le-
desma, Sylvest., Navar. et Covar., citati in
fine sect. 3 et in principio sectionis prsece-
dentis. Fundamenta generalia his omnibus
auctoribus sunt, vel quia in aliis sacramentis
omnibus dari potest aliquando sacramentum
validum ct informe, vel quia contraria opi-
nio est nimis rigorosa. Nam ex illa sequitur,
saspe obligari fideles ad iterandas confessio-
nes, nunquamque in hoc posse esse quietos,
cum non magis certi sint vere fuisse coiifes-
sos, quam fuisse justificatos. Neutrum autem
ex his fuudamentis solidum est. Nam quoad
primum assignari potest clara differentia,
quam indicavit D. Thom., dict. d. 23, quia in
nullo sacramento contritio ipsa, quae est dis-
positio ad gratiam et removet obicem, est
essentialis pars sacramenti, nisi in hoc Ad
secundum vero dicetur, non esse rigorem,
qui in veritate fundatur, el hanc esse alia ra-
tione investigandam. Ulud vero inconve-
niens de iteratione confessionum vitari po-
test eo modo, quo exphcavimus seclione prae-
cedente in 4 puncto. Habent prseterea dicti
auctores specialia fundamenta, juxta diver-
sos modos, quibus dictam sententiam decla-
rant : nam in hoc etiam non conveniunt.
4. Primus modus defendendi hanc senten-
tiam. — Improiabilis reputatur. — Primus ergo
modus asserendi hanc sententiam est, con-
fessionem integram omnium peccatorum
semper esse validam, etiamsi absque dolore
fiat, et proposito non peccandi formali vel
virtuali. Et fundamentum est, quia dolor,
preesertim efficax, non est de essentia, et ab-
soluta necessitatehujus sacramenti. Etita om-
nes auctores , qui hoc principium tenent,
hunc modumsequuntur. Faciliustamen iddo-
cent, quando talis defectus ab ipso pcenitente
percipitur ; nam, si iilum percipiat, et non
confiteatur, jam tunc sacramentum non erit
validum, non tamen ex defectu doloris, sed
integritatis ; quia velle recipere sacramen-
tum cum ea disnositione cognita, grave pec-
catum est, quod in eadem confessione tace-
tur. At vero, si etiam iilud peccatum in con-
fessione dicatur, et nihilominus iniquus sa-
cerdos det absolutionem, quidam dubitant,
ut Paludanus et Capreolus. Alii vero conse-
DISPUTAT.
quenlerloquendo,uon dubitant, sedaiuntillud
esse saeraraentum validum etinforme, ut Ca-
jetanus, Cano et alii, quia in tali eonfessione
nullus est defectus essentialis. Nam, licet re-
quiratur aliqua displicenlia cum vellcitate
non peccandi, totum hoc esse potest cum illo
actuali peccato, ejusque confessione. Hie vero
dicendi modus tam est improbabilis, quam
fundamentum ejus ; neque est utilis ad pa-
cem conscientiarum , sed potius valde no-
xius, el ad corruptionem earum.
5. Secundus defendendi modus. — Rejicitur.
— Est ergo secundus modus, dicens, tunc fieri
sacramenlum hoc validumetinforme, quando
in re ipsa fit sine sufficienti dolore ad gra-
tiam obtinendam ; tamen defectus hic non
percipitur a pcenitente, eti^ msi sit ex ignoran-
tia ita culpabili, ut non excuset pcenitentem
a novo peccato mortali in tali confessione
commisso. Quod tenent Navar. in Summ.,
cap. 9, num. 13, et Soto, d. 18, q. 3, art. 3,
quamvis d. M, q. 1, art. 2, oppositum sen-
tire videatur, ut in fine prtecedenlis sectionis
retuli. Hsec vero opinio etiam nititur falso
fundamento, utex ibi dictis constat ; imo ta-
lis confessio non solum habet essentiaiemde-
fectum contritionis, sed etiam integritatis ;
quia illud peccatum de novo commissum in
coufessione non declaratur, idque non abs-
que culpa, cum ex culpabili negligentia hoc
fiat.
6. Tertius modus. — Refellitur. — Est ergo
tertius modus, dicens, tunc solum dari hoc
sacramentum validum et informe, quando fit
sine dolore sufficiente ad gratiam consequen-
dam, et sine novo peccato propter ignoran-
tiam invincibilem. Quem modum tenet Pe-
trus Soto, lect. 8 de Confess., qui loquitur
de dolore illorum peccatorum quee in confes-
sione declarantur, et de defectu illius, quan-
tum ad pertectionem intensivam, seu quali-
tatem ejus. Nam certum est aliquem dolorem
clefinitse perfectionis , quam Deus novit, ad
minimum esse necessariumad gratiam in hoc
sacramento obtinendam. Certum etiam est,
teneri hominem ex prsecepto non recipere
hoc sacramentum cum minori dolore, quia
tenetur non ponere obicem effectui sacra-
menti ; ideoque, si cum minoii dolore acce-
dat, vel ex certa scientia, vel ex ignorantia
culpabili, negat hsec opinio fieri sacramen-
tum informe, quia cum actuali peccato non
potest fieri sacramentum validum. Existimat
autem Petrus Soto minorem dolorem etiam
intcnsive, ut sic dicam, sufficere in re ipsa
XXII
XX. SECT. V. 449
ad valorem sacramenli, quam ad effcctum
ejus ; ideoquc si curn illo fiat confessio, et
aliunde excusetur peccatum propter bonam
fidem, sacramentum fieri validum etinforme;
verumtamen illud principium, quod beec opi-
nio supponit, videlicet, mincrem dolorem de
peccatis confessis sufficerc in re ipsa ad va-
lorem sacramenti, quam ad effectum cjus,
falsum est. Et primo nec a P. Soto, noc ab
aliis auctoribus aliquo testimonio, velefficaci
ratione probatur. Secundo videnfur repu-
gnare Concilium Fiorentinum et Tridenti-
num, quee indistincte unum et eumdem dolo-
remconstituunt, ut partem sacramenti, et ut
dispositionem ad effectum ejus. Ex quo prin-
cipio supra probavimus, dolorem, qui est pars
sacramenli, debere esseveram ct supernatu-
raiem attrUionem, quam etiam ostendimus
esse sufficientem dispositionem ad cffectum.
Aliis etiam rationibus, ex modo el institu-
tionc hujus sacramentalis judicii ostendimus,
per se, et ex vi institutionis non requiri mi-
norem doioremad valnremhujus sacramenti,
quam ad effectum ejus. Cum ergo dicii auc-
tores neque alios modos assignent ad hanc
secundam sententiam defendendam,nec pro-
babiliora afferant fundamenta, vidcri potcst
illa secunda opinio rejicienda.
Posse dari confessionem voXidam, et viformem
ex defectu extensivo contritionis , vera sen-
tentia.
7. Nihilominus tamen censeo posse dari
aliquam confessionem validam ad sacramen-
tum constiluendum,et informem quoad effec-
tum ex defectu attritionis, extensivo, non in-
tensivo, seu ex defectu integritatis, non qua-
litatis ipsius atlritionis et proveniente ex iri-
culpabili inadvertentia, velignorantia; quam-
vis enim hic modus non ponotur a preedictis
auctoribus, tamen ex dictis in superioribus
sectionibus colligi videtur. Nam, in secunda
scctione ostendimus attritionem sufficientem
ad effectum gratiaj impeirandum in hoc sa-
cramento debere esse universalem de omni-
bus peccatis mortalibus, qua) homo commisit
et nunquam retractavit; quia sine aliqua in-
teiiori pcenitentia, nullum peccatum mortale
remiltitur, etiam per sacramentum. Rursus
in superioii sectione ostendimus, posse ali-
quando pcenitentem sine nova culpa confiteri
cum vera altritione aliquorum peccatorum,
non vero omnium quae commisit, et tunc con-
fessionem cum tali attritione factam esse suf-
ficientem ad conficiendum validum sacra-
29
450
DISPUTAT. XX. SECT. V.
confessio et valida erit sionis constat
mentum ; talis ergo
juxta hanc posteriorem doctrinam, et infor-
misjuxta priorem.
8. Dicet vero aliquis, quamvis talis attritio
praecise cons'derata ex objeeto et motivo suo
sit particularis, et non extendatur etiam vir-
tualiter ad peccata oblita, nihilominus, uthic
et nunc conjungitur voluntati suscipiendi sa-
cramentum et redeundi ad divinam amici-
tiam, virtualiter extendi ad omnia peccata,
ideoque sufficere etiam ad effectum sacra-
menti. Sed hoc non recte dicitur; quia illa
voluntas suscipiendi sacramentum per se non
est formalis nec virtualis attritio aliorum
peccatorum, quia nec formaliter, nec virtua-
liter opponitur peccato, neque etiam illa vo-
luntasrecuperandi divinam amicitiam est vir-
tualis attritio, nisi sit ita efficax, ut applicet
media necessaria ad talem effectum, quod
non habet talis voluntas in prsedicto casu.
Sicut qui orat, aut audit sacrum petendo di-
vinam amicitiam, non propterea justificabi-
tur, nisi alias habeat contritionem de pec-
cato. Ergo hinc non suppletur sufficienter ille
defectus; quapropter talis confessio informis
manebit, quamvis valida sit,
9. Sed statim occurrit objectio, quia fun-
damenta praecipua, propter quee alios modos
rejecimus, seque videntur hunc impugnare.
Primum ac praecipuum erat, quia Concilium
Tridentinm non distinguit inter attritionem,
queeest pars, etquee est dispositio; at nosjam
hic distinguimus : dicimus enim aliquam at-
tritionem esse sufficientem partem, npn vero
sufficientem dispositionem. Secundum erat,
quia, cum hoc sacramentum sit judicium, iila
confessio, quse sufficit, ut aliquis absolvatur
in tali judicio, debet etiam sufficere ad effec-
tum; et e converso qua? est necessaria ad ef-
fectum, debet esse necessaria ad valorem ju-
dicii ; hoc autem fundamentum seque proce-
dit contra nos. Quod confirmatur et explica-
tur : nam qui ita confitetur, ut valide absolvi
possit quoad substantiam sacramenti, ita est
dignus absolutione, ut ei debeatur, nec possit
judex eam juste negare ; ergo est etiam dis-
positus sufficienter ad effectum sacramenti,
quia in nullo judicio amplius requiritur ad ef-
fectum absolutionis, quam quod reus illa sit
dignus. Tertio, argumentor in hunc mo-
dum, quia hic defectus tantum est integrita-
tis, ut nos diximus ; defectus autem integri-
tatis, quando inculpabilis est, sicut non est
contra substantiam sacramenti, ita neque im-
pedit effectum ejuSj ut de integrjtate confes-
idem ergo erit de integritate
contritionis. Confirmatur, quia facienti quod
in se est per auxilium supernaturale, dat Deus
sanctificantem gratiam ; sed ille facit quod in
se est, nam dolet supernaturaliter, et confi-
tetur, quantum moraliter potest; ergo con-
sequitur gratiam ; non est ergo illa confessio
informis, sed formata.
10. Solvuntur oljectiones. — Prima. —
Fxplicatur Conc. Trid. — Hsec argumenta
ostendunt sententiam hanc non esse seque
certam quoad duas partes, quas includit :
prior est affirmans talem confessionem esse
validam ; alia negans per illam hominem jus-
tificari. Ex quibus prior videtur satis certa,
cum ibi nihil desit, quod sit de substantia sa-
cramenti; posterior autem videri potest dubia
propter rationes factas. Nihilominus tamen
argumentum sumptum ex necessitate pceni-
tentise omnium peccatorum ad eorum remis-
sionem, partem hanc probabiliorem esse os-
tendit. Ad primam ergo objectionem respon-
deo, juxta nostram sententiam, illani attritio-
nem esse sufficientem dispositionem ad gra-
tiam, quantum est ex se, et respectu eorum
peccatorum de quibus est. In quo multum
differimus ab aliis sententiis, et non admitti-
mus alium modum attritionis, etiam ad sub-
stantiam sacramenti, prseter eos quos posuit
Concilium Tridenlinum. Nihilominus tamen
fieri polest, ut aliunde ponatur obex, et quod
respectu peccati obliti talis attritio non sit
sufficiens dispositio. Unde, cum Concilium
ait, attritionem esse sufficientem dispositio-
nem ad gratiam in sacramentoimpetrandam,
primum intelligit, si habeat omnia requisita,
scilicet, ut universalis sit; vel, loquendo in
ordine ad sacramentum, intelligit per se, et
quantum est ex parte talis dispositionis. Sa-
cramentum enim hoc per se remittit ea pec-
cata, quse quis confitetur, et ad hunc effec-
tum per se sufficiebat illa attritio, si aliud non
obesset;per accidens autem, quiain subjecto
est obex peccati, quod nullo modo remove-
tur, impediri potest talis effectus.
11. Becunda solvitur. — Confirmationi satis-
fit. — Confessor non potest licite alsolvere quem
scit, non esse dispositum ad e/fectum. — Ad
secundam eodem modo respondendum est,
illam confessionem per se quidem sufficere
acl effectum sacramenti absque perfectiori
dolore, vel intensive, vel extensive, si nul-
lum per accidens lateret peccatum. Et prop-
ter boc ratio illa non ita proceditcontrahunc
modum confessionis informis, sicut contra
DISPUTAT.
alios. Nam in ahis dicitur aliquis dolor per
se sufficere ad veritatera sacramenti, etabso-
lutioniSj qui intrinsece etiam, ac per se est
insufficiens ad effectum absolutionis, quod
nos credimusrepugnare; nonvero, quod do-
lor, qui per se sufficerct ad veritatem abso-
iutionis, et ad effectum, ex accidenti possit
impediripropter aliud peccatum omnino obli-
tum, vel (quod idem est) propter defectum
doloris alterius peccati. Unde ad confirma-
tionem concedimus tolum quod intendit ,
quantum ad sufficientiam perse talis disposi-
tionis, qua non obstante, potest aliuude im-
pediri effectus, servata sequitate judicii. Ad-
do prseterea, si sacerdoti constaret de tali
defectu, non solum non teneri, verum etiam
non posse licite absolutionem dare ; quia li-
cet respectu talium peccatorum poenitens sit
sufficienler dispositus, etideo, si alia peccata
non haberet, posset ab eis digne absolvi , ta-
men, quia alia hahet, respectu quorum non
est dispositus,utremittantur,etaliunde unum
peccatum sine alio auferri non potest, ideo
sacerdos, cui constaret de tali defectu, non
posset licite absolutionem prsestare ; quia
non potest dare sacramentum ei qui obicem
ponit, seu non est simpliciter dispositus ad
effectum. Nunc vero, quia talis defectus om-
nino latet (hoc enim tanquam necessarium
supponimus)et aliunde sententia juste fertur
in judicio secundum allegata, et probata in
taliforo , ideo contingere potest, ut senten-
tia juste feratur, et pcenitens, quantum est
es vi praesentis confessionis et dispositionis,
sit dignus absolutione taliura peccatorum in
hoc foro, et nihilominus, ut propter extrinse-
cum impedimentum non consequatur effec-
tum.
12. Tertics oljectioni respondetur. — Diffe-
rentia inter imegritatem contritionis et mate-
rialis confessionis. — Ad tertiam responde-
tur, non esse simile de integritate confes-
sionis et attritionis. Defectus enim integrita-
tis materialis confessionis, quando inculpabi-
lis est, nec substantiam, neque effectum sa-
cramenti tollit ; defectus autem integritatis in
interiori pcenitentia, licet non sit contra sub-
stantiamsacramenti, impedit taraen effectum.
Et ratio differentise est, quia confessio exte-
rior, seclusa necessitate proveniente ex in-
stitutione, et praecepto hujus sacramenti, non
est per se dispositio, aut medium necessa-
rium ad remissionem peccati ; et ideo, qua-
cunque ratione prseceptum confessionis suf-
ficienter implealur, quantum necesse est ad
XX. SECT. V. 451
substantiam sacramenti, ex ea parte sufhVit
etiam ad effectum. At vero poenitentia inte-
rior de quocunque peccato mortali, seclusa
institutione et necessitate hujus sacramenti,
est per se dispositio, et medium necessarium
ad remissionem cujuscunque peccati morla-
lis ; et ideo, licet exparte confessionis et sa-
cramenti adhibeatur attritio sufficiens ad sub-
stantiam ejus, si tamen respectu alicujus
peccati desit sufficiens pcenitentia interior,
qua3 exse est disposilio, et medium necessa-
rium ad reraissionem ejus, potest ex eo ca-
pite impediri effectus sacramenti absque ulla
culpa pcenitentis, quia carentia medii neces-
sarii sufficitadimpediendum gratia? effectum,
etiam sine nova culpa. Hacigitur ratione po-
test hoc sacramentum esse informe ob defec-
tum attritionis seu poenitentiae interioris. Nec
dici potest homo ille facere quod in se est ad
consequendam peccatorum remissionem ,
cum de aliquo peccato mortali non doleat,
de quo, simpliciter loquendo, dolere posset.
Nec etiam refert quod in ea omissione novum
peccatum non committat; quiasalis est, quod
medium ad justificationem necessarium non
adhibeat , cujusmodi est integra pcenitentia
peccatorum, formalis, aut virtualis. Hac ergo
ratione sacramentumiiludvalidum etinforme
esse videtur.
An sacramentum validum et informe haleat
effectum, recedente ficiione.
13. Opinio negans. — Statim vero occurrit
inquirendum, an tale sacramentum habeat
suum effectum, recedente fictione. Quidam
negant, ut Soto, Covar. et alii, quia putant
hoc esse proprium sacramentorum, quse ite-
rari non possunt, et prascipue baptisrai ; at
vero hoc sacramentum iterari potest; ergOj
quamvis fuerit validum, si non habuit effec-
tum, non propterea illum habiturum est pos-
tea. Confirmant, quia hacratione sacramen-
tum Eucharistise ficte susceptum, non habet
effectumrecedente fictione^ etiamsi inter om-
nia sacramenta, sicutperfectissimum est, ita
et efficacissimum sit.
14. Opinio affirmans proiatur. — Dissohi-
tur fundamentum contrarice opinionis . — Con-
traria tamen sententia, consequenter loquen-
do, mihi videtur probabilior et vera,quamte-
net D. Thomas, in citato loco ex dist. 17, ubi
etiam inclinat Durandus, q. 13, et sequitur
Palud., q. 8, Cajetan., Cano, Petrus Soto,
Ledesma, et aliisupra citali. Et probatur bre-
viter, quia nullum mortale peccatum post
432
DISPUTAT. XX. SECT. VI.
baplismum commissum remittitnr nisi per
sacramentum pcenitentite in re, vel in voto
susceptum ; ergo peccata confessa confessione
informi debent per se remitti per aliquod sa-
cramentum pcenitentiee; etnonperaliudquam
per ipsummet, quod fuit informe (suppono
enim neque in re ipsa iterum subjici clavibus
talia peccata, neque in voto) ; potest enim
homo iiabere formale propositum nunquam
iteruni confitendi illa peccata, et nihilomi-
nus illorum remissionem consequi ; ergo con-
sequituripsam remissionem rationeipsiusmet
sacramenti, quod fuit informe. Et hoc argu-
mentum dissolvit fundamentum eontrarise
sententia?. Nam licet baptismi et confessionis
sacramentum simpiiciter in hoc differant,
quod unum est iterabile, et non aliud , con-
veniunt tamen in hoc, quod utrumque est
medium necessarium ad remittenda peccata
sibi subjecta; conveniunt etiam in hoc, quod,
sicut non est necessarium iterare baptismum
ficte susceptum, ad consequendam remissio-
nem peccati per baptismum, ita non est ne-
cessarium iterare confessionem informem ad
consequendam remissionem peccati sic con-
fessi per sacramentum pcenitentise ; et boc
satis est, ut oporteat hoc sacramentum habe-
re suum effectum, recedentefictione. Neque
enim dici potest tale peccatum solum remitti
per accidens per subsequens sacramentum
pcenitentioe , tum quia omnia peccata, per se
loquendo, id est, si memorire occurrant, et
possint subjici clavibus, debent per se remitti
per hoc sacramentum ; tum etiam quia alias
idem dici posset de effectu baptismi ; tum de-
nique quio fieri potest, ut talis effectus ob-
tineatur sine subsequente sacramento, neque
inre, neque in voio., ut sicontingat eiim, qui
sic confessus est, nullum peccatum mortale
post talem confessionemcommisisse,ncquein
ipsa confessione peccasse. Confirmatur ulti-
mo lucc sententia ex parte formas et cx veri-
tate illiuSj ut a nobis supra explicata est; sa-
cerdos enim tunc vere absolvit, et per conse-
quens etiam Deus, juxta illud : Quodcunque
sokeris super terram, erit solutum et in ccelo,
et quorum remiseritis ,etc . ; ergo,siillaremissio
non fit tunc quoad efficaciam, ratione obicis,
fit saltem quoad sufficientiam, atque adeo
ablato obice, ex vi illius absolutionis fiet ef-
ficaciter illa remissio.
15. Per quid possit tolli talis fictio. — An
sufficiat attritio adtollendam fictlonem . — Ul-
terius vero declarandum superest, per quid
tolli possit haec ficlio, ut sacramentum inci-
piathabere suum effectum.In quo primocer-
tum cst, contritionem sufficere. Deinde etiam
estcertum, legitimam confessionem peccati
obliti satis esse; tunc enim remittentur simul
omnia peccata, quaedam. ratione unius sa-
cramenli, qusedarn, ratione alterius, sicut ex-
plicatum est supra in simili puncto de baptis-
mo. Difficultas vero est, an sola attritio vel
generalis, vel specialis de peccatis oblilis sine
nova confessione sufficiat. Ad quam distinc-
tione respondendum censeo. Aut enira post
praedictam confessionem novum peccatum
mortale commissum est ; ettunc censeo non
posse removeri obicem sine contritione, vel
confessione talis peccati, quia sacramentum
prius susceptum non potest habereefficaciam
circa peccatum postea commissum. At vero,
si novura peccatum mortale postea commis-
sum non sit, cum neque in ipsa confessione
informi committalur, ut nos supponimus,
per solam attritionem poterit obex removeri
juxtasimilem doctrinam superius datam de
baptismo ; quia lunc eadem dispositio, quse
sufficeret cum sacramento praesenti, sufficit
cum sacramento jam susceplo, quando non
est novum impcdimentum , neque novum
peccatum. Atvero, si posset dari confessio
informis, in qua pcenitens peccaret mortali-
ter suscipiendo sic sacramentum, necessaria
esset contritio, vel nova confessio ad tollen-
dum obicem; quiaillud peccatum est materia
allerius confessionis, quiacommissum est, et
consummatum in ipsa susceptione indebita
absolutionis, et ut sic non potuit esse mate-
ria eidem absolutioni subjecta, sicut dictum
est, quando novum peccatum mortale post
illam confessionem committitur; est enim in
utroque casu eadem ratio.
SECTIO VI.
Utrum, qux dicta sunt de necessitate contrilionis,
lociun habcant in confessione, qux fil de solis
venialibus peccatis.
1. Ratio duhitandi. — Prtecipua difficultas
est, an in confessione de solis venialibus ne-
cessaria sit aliqua attritio. Et ratio dubitandi
est. quia ad remissionem venialis peccati non
est necessaria formalis pcenitentia , seclusa
instilutione hujus sacramenti ; ergo neque in
illo erit neeessaria, quia non debuit per illius
institutionem coarclari ; ergo neque ad sub-
stantiam hujus sacramenti erit necessaria at-
tritio ; si enim ad effeclum necessaria non est,
quomodo erit ad ipsum sacramentum? Con-
DISPUTAT. X
fitmatur, quia alias semper venialis culpa sup-
ponerelur remissa ad talem confessionem,
quia talis confessio supponit hominem gra-
tum, in quo sola attritio sufiicit ad remissio-
nem venialis peccati.
2. In confessione venialium necessariam es-
se formalem attritionem. — Nihilominus di-
cendum est, etiam in hac confessione neces-
sariam esse attritionem formalem. Quia Con-
ciiium Tridentinum absolute et simpliciter lo-
quitur de hoc sacramento, et de partibus ejus;
ergo quotiescunque fit, requirit esseutiales
partes, quarum una est attritio, non virtualis
tantum, sed formalis. ut aperte constat ex
doctrina Concilii. Et quia alias fere idem dici
posset de mortalibus, cum extra hoc sacra-
mentum possint interdum per virtualem pce-
nitentiam remitti, ut supra dictum est. Item,
quia ad veram accusationem necessarius est
dolor formalis ; est etiam necessaria actualis
recogitatio peceatorum, qua posita, nulla esse
potest moralis excusatio detestationis forma-
lis. Denique etiam in ea confessione, quee est
de solis venialibus peccatis, requiritur, in
suo ordine et ad integritatem, satisfactio ; er-
go simihter requiritur dolor in gradu suo.
'6. Quare adremissionem venialis in hocsa-
cramento sit necessaria attritio furmalis. —
Quocirca, quamvis propter remissionem ve-
nialis peccati, ut sic, extra hoc sacramentum
non sit necessaria formalis attritio, tamen in
hoc sacramento necessaria est, quia est ne-
cessaria ad constitutionem ipsius sacramenti.
Sicut ad consequendam remissionem peccati
venialis ex se non est necessaria ablutio, vel
unctio ; tamen ad consequendam illam remis-
sionem per baptismum aut extremam unctio-
nem (idemque est proportionaliter in csete-
ris sacramentis) necessaria est talis materia.
Idem ergo est cum proportione in hoc sacra-
mento; est enim sacramentum hoc quasi de-
terminatio qua?dam proprioe ac formalis pce-
nitentiae, et primario est institutum propter
mortalia peccata tollenda, ideoque ex parte
materise institutum est in formalibus actibus
pcenitentiae , seu doloris ac detestalionis; et
quia una ac generalis debuit esse institutio,
sine illis perfici nunquam potest.
•4. Satisfit rationi dubii. — Ex quo satis res-
ponsum est ad rationem dubitandi. Non enim
per hoc sacramentum est absolute coarctatum
medium hujus remissionis ad formalem dolo-
rem, sed solum quando per tale sacramentum
obtinenda est. Quomodo autem nihilominus
contingere possit remitti veniale peccatum
X. SECT. VI 453
quoad culpam per absolutionem , dictum est
supra traetando generaliter de remissione ve-
nialium pcccatorum, etstatim addemusalinm
casum, in quo id potest contingere.
5. In confessione venialium requiritw pro-
positum vHandi illa. — Atque hinc constat
primo, idem dicendum esse de confessione,
quse fit de mortalibus peccatis rite confcssis,
propter easdem rationes. Secundo sequitur,
eadem proportione loquendum esse de pro-
posito vitandi peccata. Nam eliam in hac
confessione requiritur propter easdem ratio-
nes, quaiiquam hic regulariter sufficere vi-
deatur virtuale propositum in absoluta detes-
tatione peccati inclusum; securius autem est
illud adhibere, maxime quando de illo cogi-
tatio occurrit; nam si quis ad illud non ad-
vertat, et bona fide procedat detestando talia
peccata,nonestcurde valore talis sacramenti
dubitet.
An universalis pcenitentia de omnibus veniali-
bus confessis requiratur.
6. Pars affirmans. — Majorem sane dubi-
tationem habet, an requiratur hsec pceniten-
tia universalis de omnibus peccatis venialibus,
quse in confessione dicuntur ; nam de aliis
certum estnon esse necessariam, eo quod pos-
sit unum veniale peccatum sine alio remitti.
Tamen de peccatis confessis videtur id esse
necessarium ; quia absolutio in omnia cadit,
et in omnibus debet vera esse ; ergo et haba-
re effectum. Item, quia confessio singulorum
est partialis materia; ergodebet esse vera ac-
cusatio;ergo requirit attritionem de omni-
bus. Unde, quamvis absolute nonsit necessa-
rium illa peccata confiteri, tamen, supposito
quodinjudiciumafferuntur,debentdignepro-
ferri per veram accusationem et absolutione
dignam, alioqui, quantum est ex parte pceni-
tentis, forma efficietur falsa ; quia sensus il-
lius est, sacerdotem absolvere ab omnibus
peccatis confessis.
7. Dupliciter potest fieri confessio deveniali
sine dolore. — Pars negans prcefenur. — Res-
pondeo, duobus modis posse intelligi pecca-
tum veniale dici in confessione sine vera at-
tritione, vel proposito emendoe. Primo ape-
riendo confessori hunc ipsum defectum, et
tunc nec ipse sacerdos debet absolvere a tali
peccato, nec pcenitens, si prudens sit, illud
dicere, ut ab eo absolvatur, nec ut sit mate-
ria sacramenti, cum re vera esse non possit ;
potest tamen licite dici, vel ob humilitatem,
vel ob consilium, vel ob excitationem ad ve-
454
ram poeuitentiam de tali peccato ; hic vero
modus ad rem preesentem non pertinet. Alio
ergo modo potest quis confiteri peccatum ve-
niale sine dolore, vel proposito efficaci, sim-
pliciter preebendo illud, sicut csetera, ut ma-
teriam absolutionis. Et tunc multi putant es-
se peccatum mortale, propter rationes factas,
quae non carent apparenti probabilitate ; et
inde plane fit, talem confessionem esse nul-
lam, juxta principium saepe a nobis repeti-
tum. Sed licet negari non possit, quin illud
sit aliqua culpa , niliilominusnon censeo esse
mortalem, quia materia talis culpee levis est,
Quia defectus illius doloris, vel propositi,
perse etnatura sua non estcontrariusgratiae,
et justificationis, qui est primarius effectus
hujus sacramenti, per formam significatus,
ut supra declaratum est ; neque etiam impe-
dit remissionem aliorum peccatorum venia-
lium, de quibus verafit accusatiocapax veree
absolutionis, non obstante obice alicujus pec-
cati venialis. Ob hanc ergo causam censeo
hoc non esse peccatum rnortale, et consequen-
ter assero, quando confessio est de solis ve-
nialibus peccatis, non esse de substantiaejus,
ut propositum, vel dolor efficax et absolutus
sit universalis de omnibus peccatis. Probatur,
quia quando confessio estde solisvenialibus,
non est de necessilate ejus, ut sit integra ,
propter aliud principium, quod unum venia-
le potest remitti sine alio, et quia peccatum
veniale non est materia necessaria, ut supra
diximus ; ergo pari ratione quando confessio
fit de multis venialibus, quod non sit integre
dolorosa, seu ex vera pcenitentia, non erit
contra valorem ejus. Patet consequentia a
paritate ralionis, imo et a fortiori ; nam, si
peccatum tacitum non obstat veritati sacra-
menti, peccatum insufficienter dictum non
etiam obstabit.
Deturne venialium confessio valida et informis.
8. Casus in quo confessio venialium potest
esse valida et informis. — Ultimo circa hanc
confessionem quseri potest, an possit in eaac-
cidere confessionem esse validam et infor-
mem. Videtur enim ex proxima resolutione
sequi, hic non posse habere locum ; quia su-
pra diximus, solum posse esse confessionem
informem ex defectu integritatis in dolore;
sed hic defectus in doiore de peccatis venia-
hbus, non impedit effectum gratiae, ut per se
notum est; ergo talis confessio sicut est vali-
da, ita et est foimata ; nunquam ergo poterit
esse informis. Atque heec ratio evidenter con-
DISPUTAT. XX. SECT. VI.
cludit, quando persona pcenitentis supponitur
esse ingratia. Potest autem aliquando contin-
gere, ut aliquis habens peccatum mortale, li-
cite de solis venialibus confiteatur, vel quia
mortale non occurrit memoiias absque culpa,
vel quia, licet occurrat, non tamen potest il-
lud dicere huic confessori sine gravi nocu-
mento, et alterius copiam non habet. Hursus
potest in eodem casu accidere, ut hujusmodi
pcenitens non habeat veram attritionem de
tali peccato mortali, etiam sine mortali cul-
pa, ex simili naturali oblivione,vel ignorantia
invincibili. In tali ergo casu confessio illa erit
valida et informis: valida quidem, quia est
formaliter integra, et ex sufficienti dolore de
venialibus, ut supponimus ; informis vero ,
quia sine attritione peccatum mortale remitti
non potest ; illo autem non remisso, nec ve-
nialia, quee cum illo conjuncta erant , pos»
sunt remitti, nec gratia infundi. Secus vero
esset, si pcenitens attritionem de illo pecca-
to mortali habuisset, nam tunc saltem conco-
mitanter remitteretur per absolutionem. Ne-
que est inconveniens peccatum mortale con-
comitanter remitti cum venialibus, quia haac
tunc non remittuntur sine infusione gratise,
quee necessario excludit peccatum mortale.
Atque in hujusmodi casu constat, quod supra
tactumest, quamvis attritiode venialibuspec-
catis preecesserit, nihilominus illa non fuisse
remissa, donec per absolutionem virtute cla-
vium auferantur.
DISPUTATIO XXI.
DE SEGUNDA PARTE MATERLE HUJUS SACRAMENTI,
QXJJE EST CONFESSIO, QUID SIT, ET QUALIS ESSE
DEBEAT.
1. Distingui solet a Sanctis Patribus con-
fessio in confessionem laudis, et peccatorum,
seu accusationis, ut videre licet apud Hila-
rium, exponentem verba illa Psal. 66 : Confi-
teantur tibi populi, Deus ; et apud August.,
epist. 420, cap. 24, et in id Psal. 94 : Prceve-
niamus faciem ejus in confessione. Et commu-
niter notant interpretes in id Matth. 4 1 : Con-
fiteor tibi, Pater. In quibus locis sermo est
de confessione laudis divinae, quae proprie
actus est religionis, tamen etiam pertinet ad
exteriorem fidei professionem, quse in univer-
sum etiam solet confessionis nomine signifi-
cari, juxta illud ad Rom. 10 : Corde cveditur
adjustiiiam, ore autem confessio fit ad salu-
tem. Hic, omissa coufessioue laudis, nobis de
confessione peccatorum sermo est, quee ul-
DI3PUTAT.
terius distingui potest in confessionem mere
internam, quse soli Deo tit, juxta id Psal. 31 :
Confitelor adversum me injustitiam meam Do-
mino, et tu remisisti impietatem pcccati mei ;
et in confessionem exteriorem, quse fit homi-
ni, de qna dicitur Jacob. 5 : Confitemini al-
terutrum peccata vestra. Hoec est, quee ad hanc
secundam partem materise hujus sacramenti
spectat; nam prior ad contritionem pjtius
pertinet, ut iu superioribus visum est.
2. De hac ergo confessione primum occur-
rebat dicendum de his, quse pertinent ad
qusestionem, an sit aliqua exterior confessio,
quse sit pars essentialis hujus sacramenti, ubi
dicendum esset de instilutione et necessitate
ejus, tam ad constitutionemhujus sacramen-
ti. quam ad remissionem peccatorum, seu
salutem fldelium. Verum hsec a nobis tradita
jam sunt. Nam declarando institutionem et
essentiara hujus sacramenti, ostendimus cum
Conc. Trid. , sess. 14, c. o, ex illa evidenter
coiligi, eamdem esse institutionem et neces-
silatem confessionis ; quia judicium inter ho-
mines perfici non potest, nec sententia pro-
ferri, causa non audita; auditur autem per
confessionem externam et sensibilem pro-
priam ipsius pcenitentis; nam quia hocjudi-
cium non est forense et coactum, sed volun-
tarium ac uiedicinale, ideo accusatio iu illo
voluntaria etiam esse debet.
3. Atque hinc facile colligitur quid sit hsec
confessio, saltem quoad nominis descriptio-
nem, quse sumitur ex D. Thom., in 4, dist. 17,
q. 3, art. 2 , et aliis Theologis ibi ; est enim
legitima, et sacramentalis accusatio de propriis
peccatis, ad eonim veniam virtute clavium oo-
tinendam, coram sacerdote facta. Gujus descri-
plionis explicationem trademus sect. seq.,
discurrendo per eas conditiones, quse sunt de
necessitate hujus confessionis , ut verum sa-
cramentum ex ea confici possit. Nam cum
harum rerum essentia moralis sit, et ex in-
stitutione procedens , tota consistit in \\oc,
quod confessio habeat conditiones omnes
quas juxta suam institutionem requirit, quas
in sequenti sectione ad nonnulla capita revo-
cabimus. Deinde sigillatim de illis dissere-
mus. Atque ex his etiam intelligitur, clisputa-
tionem de prseceptis pertinentibus ad hanc
confessionern, conjunctam esse cum illius co-
gnitione : quia necessitas confessionis et con-
ditionum ejus ex prgecepto nascitur; et ideo
non possunt hsec commode disputatione se-
parari. Majoris tamen claritatis gratia, dis-
tinguere possumus iu praesenli duplicia pree-
XXI. SEGT. I. 455
cepla, qusedam quse pertinent ad specificatio-
nem, seu modum actus, quae traduntnr sub
conditione, scilicel, si confessio facienda est,
ut cum hac, vel illa conditione fiat. Alia vero
sunt prsecepta pertinentia ad exercitium ac-
tus, quia obligant ad confessionem facien-
clam. Priora ergo prsecepta explicabunlur si-
mul cum conditionibus confessionis , quia
non potest intelligi , an sint de necessitate
confessionis, nisi explicetur simul quanta sit
obligatio illas observandi. Posteriora vero
praecepta cxplicabimus in frae hujus partis,
sicut in aliis sacramentis observare solemus.
SEGTIO I.
Quid sit sacramentalis confessio, et quas condi-
tiones habere debeat.
1 . In confessione datur suostaniia et quali-
tas. — In hac confessione aliquid intelligi
potest per modum substantise, et aliquid per
modum accidentis. Substantia ejus videtur
consistere in signo sensibili, quo manifestan-
tur peccata sacerdoti in hoc foro ; per modum
autem accidenlium erunt conditiones aliaa,
quse ad hanc confessionera requiri solent.
Quia vero multse ex his conditionibus sub-
stantiales sunt, ideo videntur potius esse per
modura differentise, et illud signum esse sub-
stantiam per modura generis; et ideo fortasse
solent auctores conditiones illas vocare qua-
litalem confessionis, quia, differentia prsedi-
catur in quale, genus autem in quid. Circa
substantiam ergo hujus partis declarandum
occurrebat, quodnam debeat esse signum,
quo facienda est confessio. Sed quia hoc pen-
det ex cognitione aliquarum conditionum
confessionis, ideo prius de illis dicemus; sse-
pe enim cognitis accidentibus , facilius sub-
stantia declaratur.
2. Conditiones confessionis. — Solent igitur
Doclores communiter decem et sex confessio-
nis conditiones assignare, quas his versibus
comprehendunt :
Sit simplex, humilis confessio, pura, fidelis,
Atque frcquens, nuda, discreta, libens, verecunda,
Integra, secreta, lacrymabilis, accelerata,
Foriis, et accusans, quse sit parere parata.
3. Confessionis definitio et substantia. — Hae
vero conditiones sine methodo et vulgari
modo positee sunt, et plures illarum non per-
tinent ad substantiam confessionis, et aliquse
non tam respiciunt modum vel qualitatem
uniuscujusque confessionis, quam convenien-
456 DISPUTAT.
teni usum seu consuetudinem ejus, ut quod
sit frequens, et accelerata. Ut igitur ad melio-
rem ordinem et pauciorem numerum redi-
gantur, recolenda est descriplio confessionis
superius data, scilicet, quod sit legitima accu-
salio propriorum pcccatorum, coram sacerdote
locum Dei injudicio sacramentali habente, ad
veniam peccatorum per virtutem clavium olti-
nendam. Nam ex ea intelligi potest, unam ex
preedictis conditionibus, scilicet, accusans,
continere substantiam hujus confessionis tan-
quam genus ejus; reliquas autem omnes po-
sitas esse ad explicandam specificam ratio-
nem hujus accusationis. In qua, sieut in aliis
accusationibus, quinque possunt considerari,
scilicet, materia accusationis , modus ejus,
persona accusans, et quae accusatur, et apud
quam personam accusatur. Ad explicandarn
materiam dicitur in dicta descriptione, quod
sit de propriis peccatis , quod intelligitur de
actualibus, commissis post baptismum, ut
superius explicatum est. Et dumindefinite di-
citur, de peccatis, significatur debere esse de
omnibus, quse simpliciter et quasi per anto--
nomasiam peccata sunt , id est, de omnibus
mortalibus non confessis. Quse conditio ex-
plicatur per aliam, scilicet, integra, ad quam
reduci debent plures alise, ut aliquo modo
ad confessionem pertineant, ut quod sit sim-
plex, id est, non ita artificiose composita , ut
ea ratione aliquid occultetur; quamvis possit
particula illa ad debitam intentionem referri,
ut statim dicam. Ilem dicitur pura , id est,
non mista rebus ad confessionem non perti-
nentibus. Et buc maxime spectat, ut unus-
quisque propria peccata, et non aliena con-
fiteatur; nam est accusator sui, et non alte-
rius. Item dicitur fidelis, id est, sine men-
dacio, quia nec dici debet quod factum non
est, nec negari quod commissum est; imo
nec taceri, si tale sit, nt ad talem integrita-
tem pertineat. Et ad hoc raagis exphcandum
additur quod sit nuda, id est aperta, clara, et
non palliata, unumquodquey sicut est, vel
probabiliter esse existimatur , proferendo.
Quod vero sit discreta, nihil speciale addit;
nam illa vel est conditio generalis ornnis ac-
tus studiosi, nimirum quod prudenter fiat ;
vel solum declarat, in confessione, superflua
esse resecanda, et necessaria dicenda. Unde
hsec conditio potest etiam ad alias conditio-
nes applicari ; nam omnes debent cum dis-
cretione servari; et tempus, etlocus, et con-
fessor ipse, et modus explicandi discrete eli-
gendus est. Quod vero aclditur fortis, etiam
XXI. SECT. I.
est commune omni virtuti, ut propter nullam
difficultatem omittatur quidquid ad illius rec-
titudinem necessarium est; et in praesenti
declarat, ob nullam verecundiam, vel simi-
lem bumanam causam, aut difficultatem, in-
tegrilatem hanc esse mntilandam. Possunt
etiam ad hanc conditionem reduci illee duee
conditiones, frequens, et accelerata, id est,
quod ssepe fiat confessio, et post peccatum
commissum non niraium differatur , quae in
tantum possunt ad integritatem pertinere, in
quantum moraliter judicantur necessariae, ut
peccatum non excidat memoria, et ea de
causa obhvioni tradatur, vel si hac ratione
necessarioe non sunt, pertinent ad consilium.
De qua re dicemus latius infra agentes de in-
tegritate et preecepto.
4. Qualitas confessionis. — Circa modum
confessionis, quidici potest qualitas ejus, no-
taripotest, duplicem posse esse hunc mo-
dum, videlicet essentialem et accidenlalem.
Essentialis solum est, ut fiat ex animi dolore ;
nam hoc pertinet ad rationem accusationis,
ut supra declaratum est, et est per se neces-
sariumad veniam, quam respicit taajc accusa-
tio ; et ita hsec conditio indicatur in defini-
tione, tam in ejus genere, quam in ultima
parlicula illius. Et hunc ipsum modum decla-
rant plures aliaB ex dictis eonditiombus, ver-
bi gratia, quod sit humilis confessio, id est,
ex recogitatione et dolore proprii peccati. Et
huc etiam pertinet quod in exteriori modo
decenter et humililer fiat , tam in verbis ,
quam in ipso corporis habitu, ut bene expo-
suit Cajetanus, in Summ. , verb. Confessio.
Item quod sit Vibens, id est voluntaria ; nam
hoc eliam pertinet ad voluntatis dispositio-
nem. Item quod sit lacrymabilis ; nam taoc in
tantum est necessarium, in quautum volun-
tatis contritionem vel attritionem indicat ;
reliqua enim, quae ad appetitum sensitivum,
vel ad corpus pertinent, utilia quidem sunt ,
et sa?pe consequuntur, non tamen sunt ne-
cessaria. Denique ad taoc etiam pertinet, ut
sit parere parata ; indicat enim haec particu-
la propositum emendce, et salisfactionis, de
quo qualiter necessarium sit, supra diximus.
Modus autem accidentalis erit ut secrete fiat
confessio, qua; estalia conditio in illis nume-
raia; de qua cumaliis, quee illam concernunt,
statim dicemus.
5. Omnes conditiones confessionis ad tres
revocantur. — Reliqua tria, quse diximus esse
consideranda, non explicantur in praedictis
conditionibus^ subintelligenda autem sunt in
DIsPUTAT.
ratione accusationis voluntarise ; nam hinc
toabemus, eumdem futurum esse aecusatorem
eireum. Supponilur etiam hujusmodi liomi-
nem, qui se accusat, debere esse baptizatum,
quia alias non est capax accusationis sacra-
mentalis, neque venise virtute clavium obti-
ncndse. Et ita etiam hoc iu dcfimtione signifi-
eatur, nec majore indiget declaratione. Igi-
lur pra;dictas conditiones omnes ad tria capi-
ta revocare possumus, quasi ad tria prsediea-
menla, qualitatis, quantitatis, et adaliquid;
nam modus confessionis, etsigni, quo facien-
da est, ad qualitatem ejus spectat ; iutegritas
vero ad quantilatem reducitur , et extensio-
nem, quam ex parte materia? confessio habe-
re potest. Quod autem fiatcoram legitimo ju-
dice, respicit ordinem seu habitudinem ad
aliquem. Primam igitur partern in hac dis-
putatione expediemus, quia necessaria est ad
expiicandum signum sensibile, quo facienda
est confessio; postea de integritate dicemus,
ac tandem dejndice, ubi simul explicabimus
munus confessoris, et omnia qiue ad illuru
pertinent.
6. Cvjus virtutis actus confessio sit. — Trac-
tant autetn D. Thomas et alii Theologi,in 4,
dist. 17, et Soto, in 18, an haec confessio sit
actus virtutis pcenitentice. Hanc vero queestio-
nem satis explicatam reliquimus in superio-
rihus, agenles de exterioribus actibus vir-
tutis poenitentice. Nam ex ibi dictis constat
hunc acium ex suo genere, et secundum sub-
stantiam suam esse actum exteriorem hujus
virtutis ; nam in eo invenitur proprium mo-
tivum, etobjectiva honestas virtutis pceniten-
tise.Ut autemtalis actus sit materia hujus sa-
cramenti, non videtur simpliciter necessa-
rium, ut ex intentione sub dicta formalitatc
fiat, sed satis est ul fiat ex intentione confi-
ciendihoc sacramentum absque impedimen-
to, vel obice illi repugnante. Au vero necesso
sit fieri ex aliquo motivo honesto, in pra^ce-
denti disputatione sufficienter tactum est.
SECTIO II.
Vtrum auricularis seu secreta confessio sit de ne-
cessitate hujus swcramenti.
1. Error Iwreticorum. — Opinio Scholasti-
corum. — Auricularis confessio dicitur, quee
secrete fit ; quia vero in jure secretum, et pu-
llicum, magnam habent latitudinem, in prce-
senti secreta confessio dicitur, quse sine ullo
teste fit a poeuitente coram solo saeerdote,
etad explicandum hunc. modum secreli, au-
XXI. SECT. II. 457
ricularis appellata est. Hic vero non agimus
de substantia confessionis, jam enim osten-
sum cst illam esse necessariam ; sed agimus
de modo hujusmodi secreli, an etiam ille ne-
ccssarius sit. In qua re duo extrema cavenda
sunt. Unum est hsereticorum hujus lemporis,
qui hunc confessionis modum irrident ut su-
perstitiosum , et ab hominibus inventum,
quia in sacra Scriptura (ut aiunt) non reperi-
tnr ; iino in primitiva Ecclesia usitatus non
fuit. Quod colligunt ex antiqua consuetudine
agendi pcenitentias publicas pro peccatis, ex
qua inferunf, confessionem nunquam fuisse
faclam secrete in ordine ad remissionem pec-
catorum, sed tantum publice in ordine ad
correptionem et publicam sedificationem. Al-
terum extremum est quorumdam Scholasti-
corum, qui senliunt esse necessarium, utSco-
tus et Gabr., dist. 17, q. 1 ; et Angelus,
verb. Confessio, n. 29 et 30, probabileque
putat Rich., d. 17, art. 3, q. 8. Quieconverso
fundantur in perpetua Ecclesia? traditione,
qua:>. Christi Domini institutionem declarat.
Prima assertio contra hcereticos.
2. Dicendum est primo, modum secretse
confessionis honestum et sanctum esse, et ad
sacramentum conficiendum sufficientem. As-
sertio est de fide, definita in Goncilio Triden-
tino, sess. 14, c. 5, ubi contrarium errorem
expresse condemnat. Sumitur etiam ex c.
Omnis utriusque sexus, de Pcenit. et remis.,
ubi soli sacerdoti dicitur confessio facienda.
Consuetudo etiam Ecclesise universalis hoc
satis probat, neque enim errare potuit in re
tanti rnomenli. Preesertim cum non sil nova,
ul hseretici fingunt, sed anliquissima a prin-
cipio nascentis Ecclesise, utTridentinum com-
memorat. Et sumitur ex Concilio Cabilonens.,
cap. 33, et exLeone Papa, epist. 78, alias 80,
ubi graviter reprehendit eos qui ccgunt pec-
catores ut publice confiteantur. Et ex Cypria-
no, lib. de Lapsis, et libro 3, ep. 14; Hieron..
in illud Ecclesiast. 10 : Simomorderit serpens
in silentio, non est amplius habenti linguam,
ubi hoc declarat de illo, qui non vult confi-
teri peccata pastorisuo. Augustin., de Vera et
fals. pcen., c. 10 : Qjdconfiterivult, ait, quce-
rat sacerdotem sdentem ligare et solvere.
Idem fere Basil., in Ps. 32, et m Regulis bre-
vior., reg. 288; et Chrysost., hom. 5 in illud
Isaice : Vidi Dominum sedentem, etc; elalios
Patres supra citavi agens de institutione hu-
jus sacramenti.
3. Prior conjectura. — Et addi prselerea po-
458 DISPUTAT.
test duplex conjectura sumpta ex ipsa pu-
blica seu solemni poenitentia , quam olim
fuisse in usu Ecclesise tam manifestum est,
ut neque ab hsereticis negetur. Prima est,
quia non est credibile fuisse liberum cuicun-
que fideli dicere crimina, quse vellet, et quam
vellet de illis publicam pcenitentiam agere ;
hoc enim ssepe posset cedere in magnum fi-
delium scandalum, et alia multa parere in-
commoda ; ergo ad providentiam pastorum
Ecclesise pertinebat, ut hoc non fieret sine
eorum judicio et prudenti consilio ; prsece-
debat ergo secreta confessio, et ex judicio
confessoris publica agebatur pcenitentia. Et
quideni Origenes, homil. 2 in Psalm. 37, post
medium, satis hoc indicat, cum dicit : Tan-
tummodo circumspice diligentius cui debeas
confiteri peccatum tuum. Et clarius in sequen-
tibus : Ut si quid ille dixerit , et consilium
dederit, facias, et sequaris ; et, si intellexerit,
et prwmderit talem esse languorem tuum, qui
in conventu totius Ecclesice exponi deheat, et
curari, ex quo et cwteri cedificari possint, et
tu sanari facile, exequaris. Ex quo loco, li-
cet conjicere, non secretam confessionem ex
publica, ut hseretici aiunt, sed potius publi-
cam ex secreta originem duxisse. Idem
significat idem Origenes, hom. 10 in Num.,
inquiens : Qui non sunt sancti, in pecca-
tis suis moriuntur ; qui vero sancti sunt ,
pro peccatis pcenitudinem gerunt, requirunt
sacerdotem, sanitatem deposcunt, etc. Idem
colligere licet ex multis, quse de facto Necta-
rii diximus supra agentes de necessitate eon-
fessionis.
4. Alia conjectura. — Secunda conjectura
est : nam qui olim agebant pcenitentiam pu-
blicam, non prius dicebant publice peccata,
et postea illis imponebatur pcenitentia, sed
potius jam priusimpositam pcenitentiam age-
bant publice ; prsecedebat ergo secreta con-
fessio peccati, propter quod pcenitentfa impo-
nebatur. Quod non obscure colligitur ex
Concilio Agathensi, c. 15, et habetur in c.
In capite, dist. 50. Et de hac re videri pos-
sunt alia apud Pamelium, in fine Jibri Cy-
priani de Lapsis, et in principio lib. Tertul-
liani de Pcenitentia, et super c. 8 et 9; et
apud Ruardum, art. 5, et Hosium, inConfes-
sione, c, 47 et 48.
5. Ratio propria. — Ratio autem hujus ve-
ritatis est, quia ex institutione Christi non
potest colligi necessitas alterius modi confi-
tendi, neque etiam ex natura rerum ; imo
supposita institutione, hic modus est magis
XXI. SECT. II.
consentaneus rationi, et fini seu materia?
hujus sacramenti. Explico singula : nam in
institutione solum legimus dixisse Christcm
Apostolis : Accipite Spiritum iSanctum ;
quorum remiseritis peccata, remittuntur eis.
Ex quibus verhis recte colligit Ecclesia, ne-
cessarium esse, ut sacerdos, qui judicaturus
est de his peccatis, et ea remissurus, noti-
tiam illorum accipiat; hanc autem sufficien-
ter accipit per secretam confessionem ; ergo
ex vi verborum institutionis nihil aliud col-
ligi potest. Nam, licet illa notitia futura sit
judicialis, et per accusationem , tamen, cum
hoc judicium ad forum anirase spectet, et
voluntarium esse debeat, in eo idem, qui est
reus, est sufficiens accusator, el nullus alius
testis requiritur, quia poenitentis conscientise
et testificationi standum est, quoniam ad bo-
num animse illius totum ordinatur ; ergo
ex modo et institutione talis judicii, aut ex
fme ejus non est necessaria notitiamagis pu-
blica. Aliunde vero in hoc judicio dicenda
sunt non tantum peccata publica, sed etiam
occulta, nec solum externa, sed etiam mere
interna; esset autem valde difficile, et prseler
humanam conditionem, obligare hominem
ad hsec omnia publice manifestanda ; inter-
dum etiam esse posset scandalosum, et in
magnum detrimentum, vel aliorum, vel ip-
sius etiam peccatoris ; ergo non decuit insti-
tutionem aliter fieri. Adde etiam, non opor-
tuisse aliter limitari hanc niateriam, quia
sacramentum hocrnaximee necessitatis est, et
ssepe non potest aliter, quam apud solum sa-
cerdotem fieri ; quod satis est, ut ille suam
potestatem exerceat ; cur ergo dicto modo
limitaretur ?
Possitne prcecepto statui, ut confessio pullice
fiat.
6. Ex quo infero primo, alium confitendi
modum, non solum non esse necessarium ex
divino.aut humano prsecepto ; verum etiarn
non posse per humanam legem generatim
preecipi. Hoc satis significavit Concilium Tri-
dentinum supra. Et ratio est primo, quia res
est difficillima, et alioquin non necessaria,
nec per se valde utilis ; lex autem humana
non potest res adeo difficiles postulare, nisi
fortasse ex communi aliqna et urgente neces-
sitate. Deinde, quia lex humana non habet
poteslatem directivam in actus mere inter-
nos ; ergo non potest obligare ad illa confi-
tenda speciali modo a Christo non prsescri-
pto, et adeodifficili. Imo neque potesl cogere
DISPLTAT. XXI. SECT. 11.
459
horainem, ut in externis omnino occultis sese
infamet ; materia autem hujus sacramenti, ut
dixi, utrosque actus complectitur, et ideo
talis lex potestatem humanam excedit.
7. Secundo infertur, non posse confessorem
cogere pcenitentem ad manifestanda illi pec-
cata alio modo magis publico quam per au-
riculaiem contessionem , ut coram aliquo
teste, vel per scriptum, quod est instrumen-
tum publicum, etc. Probatur a fortiori ex
dictis, et eisdem rationibus, quia pitEcepturn
confessoris humanum est. Item, quia confes-
sor ex jure diviuo tenetur ad sigillum con-
fessionis, ut infra ostendam ; illud autem
aperte esset contra sigillum, sicut etiam con-
tra illud ageret confessor, si pcenitentem co-
geret, ut ei daret facultatem revelandi con-
fessionem.
8. Olijectioni occurritur. — Sed objici potest
antiqua consuetudo imponendi publicampoe-
nitentiam pcccatorum, quam ex secreta con-
fessione manasse indicat Origenes supra, ut
vidirnus, et sumituretiam ex Cypriano supra,
et Tertulliano, lib. de Pcenitentia, cum his,
quse Pamelius congerit in scholiis. Respon-
deo, duobus modis potuisse pcenitentiam
illam esse publicam : primo quoad actionem
pcenitentia?, non vero quoad causam, quo
modo etiam nunc solent fieri pcenitentiaa pu-
blicae, quamvis nunc regulariter loquendo oc-
cultentur personse , quod clim non fiebat,
propter majorem fervorem pcenitentium, qui
voluntarie tales satisfactiones acceptabant ;
non enim existimo fuisse simpliciter neces-
sarias, quatenus a sacramento inanabant, ut
expresseetiamdiciturnomine Augustiniinlib.
de Ecclesiast. dogmatibus, c. 53. Alio modo
solebat esse publica non tantum actio, sed
etiam causa seu confessio peccati, propter
quod pcenitentia fiebat, et tunc multo certius
existimo in hoc foro nunquam id factum esse
ex prtecepto Ecclesiae, aut confessoris, nisi
quando ad publicam satisfactionem, et tol-
leudum scandalum de publico peccato id ne-
cessarium erat, quod est rarissimum ; re-
gulariter ergo id fiebat voluntarie ex consilio
et juxta judicium prudens confessoris; non
enim de omnibus id perrnittebatur, sed vel
de alias publicis, vel de iis quse nec scanda-
lum, nec gravem infamiam generare pos-
sent. Aliquando vero illa pcenitentia publica
non oriebatur ex sacramento confessionis,
sed ex alia denunciatione, vel accusatione
Ecclesiastica, et tunc esse poterat magis co-
acta etonerosa; illa vero non pertinebat
ullo modo ad forum pcenitentise, sed ad fo
rum contentiosum.
Secretam confessionem non esse de necessitate
pcenitentice. Assertio secunda.
9. Secundo dicendum est, hunc modum
secretaj confessionis non esse de necessitate
hujus sacramenti. Ita docent frequentius
Scholastici, Alensis, 4p., q. 18, memb. 4, art.
ult.. § ult.; D. Thom., Quodlib. 1, art. 10, et
in 4, d. 17, q. 3, art. 4, q. 3, ad 2 ; et ibi
Major, q. I ; Richard., art. 3, q. 8; Palud.,
q. 2, art. \ ; Soto, d. 18, q. 2, art. 6;
Adrian., in 4, q. 1 de Confes. ; Ruardus, art.
5;Med., Cod. de Confes., q. De modo se-
crete coufitendi; Petrus Soto, lect. 2 de Con-
fession.; Vega,lib. 13 inTrident., c. 28;Cas-
tro, lib. Contra hsereses, verb. Confessio ; et
Cajetan., tom. 1 Opusculorum, opusc. ult.,
respons. 5, ubi in hunc modum declarat
quod Joan. 20 dixerat, Christum non insti-
tuisse auricularem confessionem , scilicet
quoad hunc modum. Quam interpretationem
approbat Cano, Relect. de Pcenit., p. 5. Et
nunc censeohanc doctrinam certam ex Con-
cilio Tridentino, sess. 14, c. 5, ubi docet,
Christum non prohibuisse confessionem pu-
blicam, si pcenitens voluntarie illam facere
velit; ergo neque ininstitutione posuit Chris-
tus Dominus modum secretse confessionis
tanquam necessarium, alias consequenter
prohibuisset oppositum modum.
10. Batio assertionis. — Confirmatur. —
Casus in quibus confessio non fit secrete.Quan-
do fit per interpretes. — In articulo mortis.—
Cum fit sacerdoti ignoranti.-R.ztio vero est,
quia, licet confessio fiat sine secreto, potest
esse vera accusatio ex dolore cordis profecta,
etperillam dari sacerdoti sufficiens notitia,
utpossit de peccatis judicare ; ergo, etiam-
si alii intersint , salvatur institutio ; sed
ex nullo alio capite , aut loco colligi po-
test illa necessitas , aut contraria prohibi-
tio ; ergo. Et confirmatur, quia non est in-
trinsece malum publice dicere propria pec-
cata, quia per se hoc non est injuriosum al-
teri; neque est contra charitatem propriam,
quia, licet afferat aliquod damnum iufamite,
illud potest compensari majori fructu humi-
litatis, confusionis propriee, et satisfactionis;
potest ergo talis actio esse honesta, si pru-
denter fiat ; ergo nulla est ratio, cur talis
confessionis modus omnino sit exclusus ab
hoc sacramento. Maxime, quia sunt nonnulli
oasus, in quibus moraliter necessarium est
4(30 DISPUTAT. XXI
ita cohfiteri-, ut alius prseter sacerdotera pec-
cata audiat. Unus vulgaris est, quando con-
fessio fit per interpretem; nam, quidquid sit
an homo teneatur sic confileri, quando aliter
non potest, de quo infra , tamen certum est
posse,et saltem confessionem sacramentalem
esse, et tamen in illa non servatur omni-
no ille modus secretse confessionis. Alius
casus est, si in articulo seu periculo mortis
pcenitens non possit, nisi alta voce confiteri,
ita ut alii audiant ; nam sine dubio potest id
facere. Item, quando confessor non habet
sufficientem scientiam , potest poenitens ei
facultatem concedere, ut rem conferat cum
alio doctiore, etiam nominata persona ipsius
pcenitentis, si ipse voluerit et oportuerit ; hoc
autem eequivalet publicse confessioni, quae
pari ratione fieri posset coram illis duabus
personis, quarum altera jurisdictionem, altera
scientiam haberet.
Silne secreta confessio de necessitate prce-
cepti.
11. Qiiid respectu sacerdotis. — Sedquseren-
dum superesl, licet bic modus confitendi non
sit de necessitate sacramenti, an sit de ne-
cessitate prsecepti ; nam Concilium Tridenti-
num dicit, modum secrete confitendi non
esse a divino pra^cepto alienum, neque esse
inventum hominum. In c. etiam Omnis utri-
usque sexus, prsecipitur, ut soli sacerdoii, etc.
Respondeo primum, ex parte sacerdotis esse
hoc in prsecepto divino , tum quantum ad se-
creti observationem juxta voluntatem pceni-
tentis , ut infra dicemus ; tum etiam quoad
boc, ut non possit cogere pcenitentem, utali-
ter confiteatur, ut jam diximus. Ex quo bene
infert Navarrus in c. Sacerdos, de Pcenit.,
dist. 6, n. 109, graviter peccare sacerdotem,
quiplures poanitentes simul audit in confes-
sione, eo quod pueri sint. Quod est verum,
quando illi sunt doli capaces, ita ut sacra-
mentaliter absolvi merito possint ; nam ahas
sinon audiuntur ad conhciendum sacramen-
tum, sed ad quamdam instructionem eorum,
nulla in eofacto committitur culpa.
12. Qjiid respectu pcenitentis. — At vero ex
parte poenitentis nullum in hac re invenio
prseceptum divinum ; quiaexinstitutione non
colligitur, ut ostendi, et illa seclusa, non est
unde colligatur. Quodautem Tridentinum ait,
non essealienum, etc, intelligit non esse con-
trarium, nec repugnare divino prseceplo ; imo
asse illi consentaueum, quia supposita insti-
tutione, ille modus per se loquendo conve-
SECT. III.
nientior est, et aptior ad tollendas omnes dif-
ficultates et scandala. Et propterea etiam di-
citur, non esse inventum humanum, quia ali-
quo modo ducit originem ab institutione di~
vina. Neque etiam invenio Ecclesiasticum
pra?ceptum de hac re scriptum ; nam quod
dicitur in c. Omnis ulriusque sexus, non est,
utille modus prsescribatur, sed ut alius non
exigatur. Nihilominustamenpropter Ecclesise
consuetudinem non careret culpa, qui sine
ulla occasione, vel causa rationabili vellet
alio modo sacramentaliter confiteri ; at si id
fiat ob necessitatem, nulla erit culpa. Ita Ri-
chard. supra, et Sylvest., Confessio, 1, q. 20,
et alii.
SECTIO III.
Utrum sit de necessitate confessionis, ut fiat pro-
pria voce humana.
1. Confessio debet fieri signo sensibili. — Si-
gnum aptum ad confessionem est vox humana. —
Difficultas. — Ratio dubitandi. — Constat impri-
mis confessionem hanc debere fieri aliquo si-
gno sensibili, tum quia non possunt homines
inter se suos conceptus manifestare, nisi per
sensibilia signa ; tum etiam quia confessio est
veluti prima pars essentialis materise hujus
sacramenti, quam oportet esse per se sensi-
bilem, quia, ut supra dixi, ipsamet contritio,
ut sit pars sacramenti, debel perconfessionem
fieri aliquo modo sensibili. Constat deinde
signum aptissimurn ad confessionem facien-
dam esse humanam vocem, tum quia est in-
ter homines maxime usitatum et notum, tum
etiam quia distinctius et certius significat
quam csetera. Difficultas vero est, an sit etiam
necessarium , vel necessilate sacramenti ,
vel saltem prsecepti. Et ratio dubitandi esse
potest, quia in Concilio Florentino, in Decreto
Eugenii, dicitur, materiam hujus sacramenti
esse oris confessionem . Et urgeo argumento a
siraili. Nam de forma sacramenti hujus dici-
mus necessarium esse, ut ore proferatur, quia
illud Concilium dixit esse verba sacerdotis ;
ergo idem dicendum est de coufessione, cum
de illa pariter loquatur. Congruentia etiam
adjungi potest, quia materia sacramenti de-
bet esse certa, et expresse significare.
Prima assertio, confessionem non debere ne-
cessario verbis fieri.
2. Prima ratio. — Secunda ratio. — Con-
gruentia. — Nihilominus dicendum est primo,
non esse de absoluta necessitate hujus sa-
cramenti, ut confessio propriis verbis fiat. Ita
DISPUTAT. X
D. Thom.j in 4, d. 17, q. 3, art. 4, q. 3,
ad 2, et Quodlib. 1, art. 10, et consen-
tiunt cseteriTheologi et Doctores infra citandi.
Et videtur res certa, primo ex consuetudine
Eeclesise ; nam, cum pcenitens loqui non po-
test, si quovis alio modo significet sacerdoti
conscientiam suam, censetur sufficere, ut ab-
solvendus sit. Unde non solum poenitens po-
test ita confiteri, sed etiam tenetur in arti-
culo necessitatis, per se loquendo, quia illa
est materia indubitata, et facile, ac sine in-
convenienti exhiberi potest. Secundo argu-
mentor ab institutione, quia ex verbis ejus
solum babemus, necessarium esse ut poeni-
tens aperiat judici causam suam ; sed hinc
inferri non potest necessarium esse, ut heec
notitia detur per proprium sermonem huma-
num, neque Ecclesia boc ita interpretata est;
ergo non est limitanda et quasi coarctanda
sacramenti amplitudo. Tertio estoptima con-
gruentia institntionis, quia hoc sacramentum
positum est, ut remedium maxime necessa-
rium ad salutem peccatorum ; ergo non de-
buit limitari essentia ejus ad illud signum,
quod ssepissime in articulonecessitatisdeest;
hujusmodi autem est vox humana, qua, non
solum muti, sed eliam a?grotantes ssepe uti
non possunt ; ergo.
3. Quando ergo Concilium Florentinum
appellavit oris confessionem, usum esi vulgari
nomine, sumpto ab eo quod trequentius acci-
dit. Sicut etiam vulgo appellatur operis satis-
factio, non quia solo opere fiat, sed quia fre-
quentius ita fit. Et ideo Concilium Tridenti-
num, ad tollendam omnem ambiguitatem ,
omisit particulam oris, et solum dixit confes-
sionem esse materiam. Ac propterea non est
similis ratio de forma ; nam si inspiciamus
institutionem , non est ita declarata in mate-
ria, sicut in-forma, nec etiam ita infallibiliter
observata ab Ecclesia. Neque est etiam similis
ratio , tum quia, moraliter loquendo , nun-
quam, aut vix contingit necessitas absolvendi
sine verbo ; confitendi autem frequens est ;
tum etiam quia materia sacramenti non sem-
per continet expressam significationem, sed
hanc perficit et consummat forma ; et ideo
magis necessarium est verbum ex parte for-
mse , quam ex parte materise. Per quod res-
ponsum etiam est ad congruentiam in con-
trarium.
An ex prcecepto teneatur pcenitens propria voce
confitiri.
4. Satisfit rationi duMtandi. — Atque ha c
XI. SECT. III. 461
quidem certa videnlur, quantum spectat ad
necessitatern sacramenti. Ditticultas vero su-
perest, an saltem sit de necessitate prsecepti,
ut confessio fiat propria voce et sermone
ipsius poenitentis. Nam D. August., de Vera
et falsa poenit., cap. 10, et habetur in cap.
Quem pcenit., de Poenitentia, d. 1, significat
esse de hoc divinum preeceptum ; D. Thom.
autem, Quodlib. 1, art. 10, saltem esse Eccle-
siasticum. Et reliqui Theologi communiter
docere videntur non esse licitum uti aliis si-
gnis, ut scripto, nutibus, etc, quandiu pceni-
tens per seipsum loqui potest ; quamvis non
declarent unde nascatur talis obligatio, ut pa-
tet ex Alense , 4 p., q. 18, memb. 4, § ult. ;
Palud. , d. 17 , q. 2, n. 7 ; Richard. , art. 2,
q. 4, ad 4 ; Maj., q. \ ; Adrian., q. 1 de Con-
foss.; Med., Cod. de Confes., q. de Modo se-
crete confitendi ; Soto , d. 18, q. 2, art. 6;
Ledesm. , 2, p. 4, q. 8, art. 3, dub. 5 et 6 ;
Petr. Sot., lect. 2 de Confess.; Cano, dict.
Relect., p. 5.
5. Difficultatis resoluiio. — Dicendum vero
imprimis est, in hoc non esse positum aliquod
speciale prseceptum divinum ab ipsa institu-
tione distinclum ; quia neque ex Scriptura di-
vina , neque ex traditione constat de hujus-
modi prsecepto. Deinde censeo ex sola insti-
tutione non satis colligi hujusmodi praece-
ptum. Est quidem maxime consentaneum in-
slitutioni ut ita fiat , tum quia hoc modo fa-
cilius et clarius manifestantur , quod aliis si-
gnis, pr83sertim nutibus, difficilius fit ; tum
eliam quia ipsa confessio, proprio ore facta,
magis est satisfactoria, ut Augustinus loco ci-
tato sentit. Nihilominus tamen ex institulione
sola ac prsecise sumpta non satis probatur,
hunc modum confessionis cadere sub obliga-
tionem prsecepti, quia per alia signa potest
dari sufficiens notitia coufessori, quod solum
postulatur ex vi institutionis , ut patet ex su-
pra dictis de modo , quo praeceptum confes-
sionis colligitur ex illis verbis : Quorum remi-
seritis peccata, remittuntur eis, etc.
6. Prseterea non invenio de hacre scriptum
Ecclesiasticum prseceptum, aut decretum ali-
quod. Unde Scotus in 4 , dist. 17 , q. unic. ,
ad finem solutionum argumentorum, sentit
non esse illicitum confiteri per scriptum in
prsesentia sacerdotis, sed tantum in absentia.
Et Soto idem fere sentit, saltem quando scri-
pturse conjungnntur alii nutus, ut statim di-
cemus. Addo tamen , propter Ecclesiae con-
suetudinem , non esse absolute licitum uti
scriptura, vel aliis signis ad confessionem ,
462 DISPUTAT. XXI. SECT. IV.
prsetermissa humana voce ; est enim hsec
mutatio gravis, et de re, quae per se spectat
SECTIO IV.
ad convenientem modum perficiendi tale sa-
cramentum ; et ideo non fit sine culpa , et
gravi ex suo genere. Posset autem talis culpa
fieri venialis ex levitate materise, ut si non
in tota confessione , sed in uno vel alio pec-
cato id fieret. Aliquando etiam nullum erit
peccatum, si ex rationabili causatalis mutatio
fiat. Erit autem rationabilis causa, non solum
absoluta impotentia utendi propria voce ,
quod indubitatum est, sed etiam magna dif-
ficultas, aut nimia verecundia, ut prudenter
Cano advertit; quia, cum haec obligatio po-
tissime videatur consuetudine introducta ,
non videtur cum majori rigore acceptata, ne-
que etiam expediebat , aut erat aliqua suffi-
ciens ratio , ob quam cum majori rigore in-
troduceretur.
7. Confessio aliqua potest fieri scripto, vel
nutibus. — Sotus improbatur. — Atque hinc
infertur, posse aliquando confessionem fieri
non tantum nutibus, sed etiam scripto. Patet,
quia utrumque horum potest esse sufficiens
signum humanse accusationis. Et de nutibus
quidem nullus dubitat. De scriptura vero du-
bitare videtur Sotus supra, eo quod scriptura
de se sit signum publicum. Sed neque ipse
illa ratione convincitur, neque ullam nobis
ingerit difficultatem , tum quia non est con-
tra rationem confessionis ut publice fiat; tum
etiam quialicet ex se sitpublicum, potestoc-
cultari; quod fere idem est in verbo. Addit
vero Soto, scripturam non sufficere, nisi cum
alii nutus adjunguntur ; quia necesse est, ut
quando scriptura legitur a sacerdote, pceni-
tens saltem nutibus significet ita esse. Dico
tamen, si scriptura detur sacerdoti prsesenti,
moraliternecessariumnon esse aliud speciale
signum, sed sufficere, ut peccator, qui scri-
pturam illam offert sacerdoti, eam offerat lo-
co accusalionis suse, signa contritionis exhi-
bendo, et petendo ab eo poenitentiam et ab-
solutionem, eamque expectando humiliter,
dum sacerdos legit peccala, ac denique sa-
tisfactionem acceptando, quam sacerdos im-
ponit; nam per haec omnia satis significat
illa esse peccata sua, de quibus se accusat. At
vero si scriptura offeratur sacerdoti absenti,
tunc ssepefieri nonpoterit, ut pcenitens aliud
signum exhibeat; et ideo ineo casu aliter sen-
tiendum est, ut sectione sequente commodius
explicabo.
Utrum de necessitate confessionis sit, ut pcenitens
sacerdotiprxsenti immediate et perseipsum re-
velet peccata sua.
1. Conclusio. — Probatur. — Batio conclu-
sionis. — Duo in hoc titulo continentur : unum
de prsesentia inter pcenitentem et confesso-
rem ; aliud est de immediata locutione pceni-
tentis per seipsum. Et quia hoc punctum po-
sterius Lrevius est, et fere sine controversia,
ideo quod adillud spectat, dicendum est, non
esse de essentia confessionis sacramentalis,
ut pcenitens per se immediate loquatur sa-
cerdoti. Probatur, quia potest confessio fieri
per interpretem, juxta sententiam omnium,
usu Ecclesise confirmatam ; tunc autem pceni-
tens immediate loquilur, non sacerdoti , sed
interpreti, et per hunc cum confessore loqui-
tur; idem interdum potest facere per nun-
cium, et per testes, ut jam dicam. Ratio su-
menda est ex sectione prsecedente ; nam con-
fessio ex vi suse institutionis non habet es-
sentialiter signum sensibile determinatum,
sed quacunque ratione reus declaret judici
conscientiam suam, id satis est; ergo, cum
hoc faciat per interpretem, id satis erit, ma-
xime si aliter non possit. Et hsec est congruen-
tia institutionis ; quia hoc frequenter est ne-
cessarium, et hoc est sacramentum necessi-
tatis.
2. Objectio. — Confirmatur. — Soti respon-
sio. — Rejicitur. — Enodatur objectio. — Sed
objicitur, quia in eo actu nec pcenitens con-
fitetur interpreti, cum hic non sit judex, nec
interpres confitetur sacerdoti, cum ilie non
sit reus ; ergo nulla ibi fit confessio. Et confir-
matur, quia sacerdos non accipit sufficientem
modum certitudinis per illam narrationem ;
nam fortasse interpres aliudprofertquam au-
diat. Propter hoc Soto existimat necessarium
esse ut, dum interpres ad sacerdotem loqui-
tur, ipse peccator annuat et significet ita esse,
ut hoc modo et ipse immediate confiteatur
sacerdoti, et sacerdos certior fiat. Sed attente
rem considerando, hoc nullius momenti vel
utiiitatis est, quia in casu, in quo loquimur,
ipsemet pcenitens nonintelligit sermonem in-
terpretis ad sacerdotem ; quomodo ergo po-
test dicta ejus confirmare, aut novam fidem
aut certitudinem illi adjungere ? Dico ergo ad
argumentum , neulram partem dilemmatis
esse necessariam, sed peccatorem confiteri
sacerdoti per interpretem, sicut per vocem
DISPUTAT
vel scripturam. Et ille modus sufficit ad quam-
dam moralem certitudinem et fidem lmma-
nam ; quia in hac materia satis est, ut babea-
tur per unius personae fide dignse testimonium
aut revelatiouem, quando majorexhiberinon
potest, et quando nulla est rationabilis causa
prsesumendi mendacium, vel aliam malitiam
in eo qui loquitur. Et ideo non dicimus bunc
modum confitendi esse usurpandum sine ab-
soluta necessitate, nam illud ex suo genere
grave peccatum esset propter rationem fac-
tam ; sed dicimus non esse contra essei\tiam
sacramenti, si necessarius sit; an vero cadat
subobligatione, dicemusinfraagentesde prae-
cepto confessionis.
An sit necessarium ut sacerdos in prcesentia
pcenitentis confessionem audiat.
3. Prima opinio Cani et Soti. — In altero
pnncto referam prius, quod ante declaratio-
nem Summi Pontificis supra relatarn, disput.
19, sect. 3, prselo mandatum jam babebam ;
deinde quid juxta illam addendum occurrat,
adnotabo. Nonnulli ergo auctores, praesertim
Soto et Cano, significant necessarium esse ut
sacerdos audiat confessionem in prtesentia
pcenitentis. Quae opinio probari potest , quia
ut proferat absolutionem, necessaria est proe-
sentia; ergo ut audiat. Patet consequentia,
quia vel est eadem, vel major ratio; quia
ante absolutionem necesse est ut examinet
causam et dispositionem pcenitentis, et de
ejus dispositione sitmoraliter certus, quod in
absentia obtinere non potest.
4. Prior pars communis sententue. — Ni-
bilominus communis sententia asserit impri-
mis, per se loquendo neeessarium esse, ut
sacerdosin praesentia pcenitentis ejus confes-
sionem audiat, imo, et immediate ab ipso, si
fieri pctest, esseque grave peccatum bunc
modum confitendi voluntarie niutare, propter
fundamentum prioris sententiae, quod hoc
convincit, et propter consuetudinem totius
Ecclesiee, et propter varios canones, ex quibus
hoc sumitur, ut c. Quem pcenitet, cum simili-
bus, de Pcenit., d. I, c. Omnis utriusque sexus,
de Poenitent. et remiss.
5. Posterior communis sententice pars. —
Probatur opinio. — Secundo vero asserit haec
sententia, non esse hoc ita essentiale sacra-
mento, quin in eo casu, in quo sacerdos ve-
niens ad absolvendum pcenitentem, morti vi-
cinum, et inveniens iilum ita privatum usu
omnium sensuum, ut nullum signum peccati
aut doloris ab eo possit obtinere, possit esse
XXI. 8ECT. IV. 463
contentus aliorum relatione ad absolvendum
illum : tunc enim non audit confessionem in
praesentia, et nihilominus ait haec opinio suf-
ficere banc confessionem, ut licite et valide
detur absolutio. Ita tenent in terminis, Sylv.,
verb. Confessor,3, q. 13; etAng., verb. Con-
fess.,4,n. 8;et Cordub.,lib. 5 de Indulgent.,
q. 39, praeter alios, quos supra retuli, disp.
19, sect. 3. Indicat etiam Scot., d. 17, q.
unic, ad penult.; dicit enim, non esseiicitum
confiteri per scriptum sacerdoti absenti ; non
vero dicit omnino esse contra substantiam
sacramenli.Et in terminis Cardinalis Toletus,
in Instr. Sacer., lib. 3, c. 8, referens S. An-
tonin., in Summ. de Peccatis, et Sacerdotale
Rom. , asserensque esse expressam sententiam
canonum. Unde probatur primo, ac praecipue
ex anliquis decrelis. Nam in Concilio Arausi-
can. I , c. 12, 26, q. 6, c. Qui recedunt, dici-
tur : Subito ohmutescens pcenitentiam accipere
potest , si voluntatis prceteritce testimonium
aliorum verbis habet. Similia verba habentur
in eadem causa et q., c. Is cui, et c. His qui,
ex Concilio Carthaginensi IV, c. 76, et ex
Leone I, epist. 89, alias91. Qui distincte de-
clarat, licet hujusmodi aegrotus nullum si-
gnum exhibere possit in praesentia sacerdo-
tis, si aliorum testimonium habeat, non esse
illi poenitentiam denegandam.Eademsenten-
tia habetur in c. JEgrotantes, de Consecr.,
d. 4, ex Concilio Carthaginensi III, c. 34.
Eamdem referunt cx Decreto Eusebii primi,
Ivo Carnot., in suo Decret., par. 15, cap. 35,
etBurchard.,lib.l8, c. 11. Similemhabet Au-
gust., lib. 1 de Adulterinis conjug., c. ult.,
et lib. 50 Homil., in 41.
6. Soti responsio. — Responsio refellitur. —
Ad haec vero decreta respondet Soto, non
esse in illis sermonem de absolutione sacra-
mentali, sed de absolutione ab Ecclesiastica
censura. Et possumusin ejusfavorem afferre
Gloss., in d. c. Is qui, verb. Pcenitentia, quse
sentit ibi esse sermonem de absolutione, cu-
jus forma traditur in c. A nobis, de Sent. ex-
com., ubi sermo est de absolutione ab ex-
communicatione. Item afferre possumus Cy-
prianum, ep. 13, ubi ait, in simili eventu
diaconum posse reconciliare aegrotum pceni-
tentem , facta exomologesi. Illa ergo recon-
ciliatio non erat absolutio sacramentalis, quia
haec in nullo eventu potest per diaconum da-
ri. Sed, quamvisille locus Cypriani necessario
sit ita exponendus , vel potius de manuum
impositione cseremoniali, quee ad publicam et
solemnem pcenitentiam (quee tunc erat in usu)
464 DISPUTAT. X
speetabat, aliis vero deeretis adductis nullo
raodo accommodari potest dicta expositio.
Friroo, quia loquuntur de poenitentia subhac
voce, et eam appellant, actionem sacerdoiis,
vel satisfactionem, vel actionem pcenitentis.
Nomine autem pcenitentise, vel aliis adductis
non solet significari absolutio a censura, vel
alia caeremonialis , sed verum sacramentnm.
Secundo , quia declarant illam poeniteutiam
esse adeo necessariam ad salutem, ut ex illa
pendeat, ita ut contingere possit ob solam
ejus carentiam hominem damnari, quod non
est verum de absolutione a censura. Tertio,
quia in Goncilio Arausicano, cap. 3, expresse
distinguitur poenitentia a reconciliatoria ma-
nus impositione, et ha?c posterior fortasse erat
absolutio a censura, velalia Ecclesiastica cse-
remonia, ut dixi. Quarto, quia Leo Papa ex-
presse dicit, illam poenitentiam dandam esse
a sacerdote ex vi potestatis acceptse per illa
verba : Quorum remiseritis peccata, etc.
7. Quinto, praeter absolutionem sacramen-
talem duplex accidentalis seu caeremonialis
intelligi potest : una est censura ; alia quse
olim dicebatur solemnis qusedam reconciliatio
eorum, qui publicam poenitentiam agebant;
de neutra autem harum sufficienter expo-
nuntur dicta decreta ; ergo loquuntur de sa- '
cramentali. Minor probatur, de absolutioue
quidem a censura , tum quia dicunt talem
absolutionem nihil prodesse post mortem ,
absolutio autem a censura etiam post mor-
tem aliquid prodesse potest ; tum etiam
quia sentiunt talem absolutionem non pos-
se dari a sacerdote absente , quod Soto
etiam ipse contendit ; absolutio autem a
censura absenti dari potest. Tnm deni-
que , quia Gonciiium Arausicanum suppo-
nit pcenitentiam illam dari ante reconcilia-
toriam manus impositionem ; constat au-
tern absolutionem sucramentalem non posse
dari ante absolutionem a censara. Rursus
probatur altera pars, tum ex hoc eodem loco
Goncilii Arausicani illa duo distinguentis ,
tum ex ConcilioGarthagin.lv, ubi priusdici-
tur, dandam esse pcenitentiam , et additur ,
si infirmnscrediturmoriturus.reconciliandum
esse per manus impositionem. Prior ergo pce-
nitentia sacramentalis erat, heec vero posterior
ceeremoniidis, nontamen erat absolutio a cen-
sura, alioqui preecedere debuisset, sed specla-
bat ad alium antiquum ritum de publicis poe-
nitentibus.Pneterea idem patet, quia, utdice-
bam , illa reconciliatio publice pcenitentium
per se non erat necessaria ad salutem , sed
XI SEC7. IV
pertinebat ad externam Ecclesia; satisfactio-
nem. At vero poenitentia illa, quee in dicto
casu aegrotantibus dari preecipitur , erat ne-
cessaria ad salutem , ut plane constat ex Au-
gustino, dict. hom. 41, et ex Ccelestino Papa,
in cap. Agnovimus, 26, q. 6,et ex Juho,apud
lvonem in suo Decr., par. 15, cap. 43. Sexto
tandem est apud me efficax argumentum ,
quod dicti Patres et Pontifices non loquuntur
specialiter de excommunieatis, neque de iis
solis qui publicam pcenitentiam agebant, sed
absohite et simpiiciter de fidelibus et peccato-
ribus ; ergo de poenitentia loquuntnr , qua
omnes indigent, quee est sacramentalis.
8. Cani evasio. — Quapropter Cano fate-
tur, in illis decretis esse sermonem de hoc
sacramento; ait tamen in eis supponi confes-
sionem prius fuisse factam sacerdoti in prae-
sentia ejus ; fuit enim antiqua eonsueludo,
ut fideles confiterentur sacerdotibus in prin-
cipio quadragesimee, absolutio autem differ-
retur usque ad feriam quintam Coenge Domi-
ni, ut sumitur ex Innocentio I, epist. 1 , c. 7,
et habetur in c. D$ pamitentibus , de Conse-
cratione, d. 3. De his ergo ait loqui praedicta
decreta ; nam , si postea inciderent in illum
articulum necessitatis, absolvi poterant abs-
que nova confessione factain praesentia sacer-
dotis.
9. Rejicitur. — Sed haec evasio , preeter-
quam quod omnino voluntaria est, et absque
fundamento , quod in illis decretis habeat,
sufficienter improbatur ultimo argumento
paulo antea facto , quia testimonia generali-
ter loquuntur de omni peccatore poenitentiam
petente ; imo Augustinus expresse loquitur
de omnibus qui differunt poenitentiam usque
ad finem vitse, de quibus etiam Leo Papa
aperte loquitur. Concilium autem Carthagi-
nense, de iis qui post peccatum non petierunt
pcenitentiam usque ad illum articulum ; non
ergo supponit eos jam fuisse confessos ; Con-
cilium item Arausicanum , et etiam Augusti-
nus, in hoc eequiparant pcenitentiam cum ba-
ptismo; quod est signum loqui de utroque sa-
cramento , et cum sequali seu proportionata
universalitate, ut sicut baptismus dandus est
cuilibet petenti illum in articulo mortis, si
exhibuit signa sufficieulia, etiamsi quando
datur, jam nihil sentiat, vel intelligat , ila
etiam sacramenlum pcenitentice, servata pro-
porlione. Prsetcrea ex parte etiam sacerdotis
loqnuntur generaliter ; nam quiiibet potest et
debet in eo articulo absolvere , quod semper
fuit in Ecclesia observatum, ut Trid. Concil.
docuit, sess. 14, c. 7, ct infia suo
cetur. At vero si essetsermo Je pcenitentejam
confesso, ab illo solo sacerdole posset absol-
vi , cui confessus fuisset. Preetcrea loquuntur
generaliter ex parte temporis; nam quoties-
cunque id contigerit, quod ibi supponitur,
danda est absolutio. At vero quod Cano dicit,
solurjti haberet locuin in tempore quadrage-
simae , quia ante illud tempus non solebont
fideles confiteri, ut absolutionem expectarent
usque ad hebdomadam sanctam. Deniquej, si
praecessisset confessio sufficiens , non esset
necessarium novum testimoniura adstantium,
quod requirunt preedicta decreta. Si vero
praecedens confessio non fuit sufficiens, sed
completur per hujusmodi testimonium, iia ut
haec sit veluti partialis confessio in absentia
facta, eadem ratione ipsa sola sufficiet, quan-
do alia non praecessit, nec potest exhiberi.
10. Quid de hac controversia sentiendum. —
Propter haec decreta et propter usum Eccle-
siae, censui semper, hancopinionem esseve-
ram et piam, et conformem Christi institutio-
ni, qui ex parte poenitentis solum postulavit,
ut suam conscientiam aperiat sacerdoti ,
quantum et qualiter potest, ut patet etiam de
integritate, dequa infra dicetur. Et hocetiara
declarat praedictus usus Ecclesise, qui de ab-
solutione nihil lale declaravit, et ideo non est
de illa similis ratio. Pra?sertim quia forma ha-
bet praescripta verba, non autem confessio.
Denique, est hoc consentaneum obligationi
pcenitentis, a quo non exigitur, nisi ut satis-
faciat quantum potest ; ergo nec ut confitea-
tur nisi quantum potest. Et similiter sacerdos
in hac parte solum tenelur de dispositione
pcenitentis certus fieri quantumpotest. Time-
ri autem potest, ne praedieta declaratio Pon-
tificia huic opinioni in aliquo derogare vi-
deatur, quia damnat hanc propositionem :
Licere per litteras, seu internuncium confessa-
rio absenti peccata sacramentaliter confiteri,
et ab eodem absente absolutionem obtinere. Ubi
utrumque membrum videtur damnare. Exis-
timo taraen non fuisse mentem Sanctissimi de
hac opinione tractare, sed solum de illa quae
dicit sacramentum pcenitentiae posse perfici
ac consummari inter absentes. Atque ita il-
lam particulam, et, non esse divisive , sed
complexive sumendam; praecipue illud dam-
nasse propter eos qui dicebant absolutionem
posse dari in absentia. Moveor, tum ex cir-
cumstantiis litteree ; nam si aliud voluisset,
potius id explicassetper particulam, vel;\[Qm
hoc clare indicat illud singulare signum de-
XXII.
DISPUTAT. XXII. SECT. I. 465
loco di- raonstrativum, hanc propositionem ; nam ex
eo constatsolamhypotheticam propositionem
per modum unius damnari. Tum preeterea ,
quia illa erat controversia de qua tractabatur ;
tum denique quia sola illa opinio est aliena
ab usu Ecclesiee; haec autem est ±111 et dccre-
tis conformis. Nihilominus declarationem hanc
ejusdem Pontificis censurae subjicio , sicut
ceetera omnia quae tam in hoc quam in caete-
ris operibus meis continentur.
DISPUTATIO XXII.
DE INTEGRITATE CONFESSlONIS PER SE NECESSARlA
AD VALOREM EJUS.
Iutegritas confessionisexparte materiae re-
mota? seu peccatorum quae in confessioue di-
cuntur, sumenda est : consistit aulem in hoc,
ut illa omnia qua3 sunt in conscientia pceni-
tentiSj in confessione aperiantur ; et ad inte-
gritatem suo etiam modo pertinet, ut ea pec-
cata qua3 nullo modo sunt in conscientia pce-
nitentis, neque unqnam fuerunt, in confes-
sione non fingantur, seu falso dicantur. Rur-
sus ha3C integritas duplex distingui solet, ma-
terialis scilicet et formalis. Materialis vocatur
illa qua3 est de omnibus peccatis, prout in
re ipsa fuere commissa ; et haec est per se ne-
cessaria, ut in discursu hujus disputationis
explicabimus, tractando de omnibus peccatis,
vel circumstantiis, quae ad hanc integritatem
necessaria sunt, et excludendo ea quaeneces-
saria non sunt. Quia vero potest aliquando
intercedere sufficiens excusatioconfilendiali-
quod peccatum a poenitente commissum , ideo
potest aliquando hoc sacramentum peifici si-
ne reali, seu materiali integritate confessio-
nis ; tunc vero necessaria saltem est confes-
sio formaliter integra, id est, de omnibus
peccatis, de quibus nulla intercedit excusa-
tio ; de qua dicemus disputalione sequente.
SECTIO I.
Utrumsitd necessitate confessionis ut sit de om-
nibas peccatis mortalibus qux sunt in conscien-
tia pcenitentis.
1. Qicid sit peccatum esse in conscientia poz-
nitentis. — Non est idem peccati confessionem
esse necessariam ad salutem, et ad talorem sa-
cramenti. — Ad intelligendum qurestionis ti-
tulum duo sunt advertenda. Primum est, illa
peccata dici in praesenti esse in conscientia
poenitentis, quae ab illo commissa sunt post
3C
466
DISPUTAT. XXII. SECT. I.
baptismum, et per aliam confessionem non
sunt rite clavibns subjecta ; illa enim qua3 per
aliam confessionem remissa creduntur, lieet
sint in memoria pcenitentis, non tamen pro-
prie sunt in conscientia, quia jam ut omnino
extincta et remissa considerantur ; alia vero
peccata mortalia, quee nondum sunt explica-
ta in confessione, licet contingat apud Deum
esse remissaper veram contritionem, in prse-
senti censentur adhuc esse in conscientia po3-
nitentis, quia nondum sunt per claves Eccle-
sia3 remissa. Secundo observandum est, aliud
esse, quod talium peccatorum confessio sit
necessaria ad salulem ; aiiud vero quod ad
valorem sacramenti necessarium sit omnia
ha3c peccata in eadem confessione aperire.
Nam depriorinecessitatein superioribus dic-
tum est, et ad illam obligalionem explendam
satisvideripossetunumpeccatumconfiteriuni
sacerdoti etaliud alteri;velunuminhacconfes-
sione, aliud in alia, donec omnia subjiceren-
tur clavibus ; nunc ergo inquirimus de alia
obligatione vel necessitate subjiciendi omnia
simul in eadem confessione.
2. Ratio cluHtandi. — Atque hinc oritur
ratio dubitandi, quia heec necessitas non ori-
tur ex vi institutionis; ergo nulla est. Proba-
tur consequentia, quia, si hasc necessitas tan-
ta est ut pertineat ad veritatem saeramenti,
oporlet ut ex institutione oriatur ; si vero tan-
tum est necessitas pra^cepti, oporlet osten-
dere illud esse divinum extra institutionem,
quod sane fieri non poterit. Ecclesiasticum
autem tantum non videtur esse posse, quia,
ut infra videbimus, huic obligationi confes-
sionis Ecclesia nihil addidit, pra3ter temporis
determinationem. Probatur autem primum
antecedens, quia ex vi institutionis solum
colligitur nullum peccatum mortale dimitti
posse absque absolutione sacerdotis; ex lioc
autem non colligitur necessitashujusintegri-
tatis, quia illud posset alio modo impleri, ut
declaratum est.
3. Quid sentiant nonnulli Calholici. — Quid
hceretici. — Unde nonnulli Catholici dixerunt,
hanc necessitatem integritatis non posse suffi-
cienti ratione colligi ex institutione, sed sola
Ecclesia3 traditione et auctoritate haberi.
Quod indicatDurandus, d. 17, q. 15, ubi sol-
vit rationes Theologicas, qua3 ad hoc osten-
dendum afferri solent. Et idem sentitMedina,
Cod. de Confes., q. 8. Quidam autem ha^retici
negant hanc integritatem esse necessariam,
saltem quoad peccata occulta, seu mere in-
terna. Quod sentit Wicleff apud Waldensem,
tom. 2 de Sacram., c. 185, quia putavit con-
fessionem esse institutam ab Ecclesia , qna3
per se potestaiem non habet circa peccata
mere interna. Addunt etiam talem obligatio-
nem esse de re non solum admodum difficili,
sed etiam legi naturali repugnante, quia co-
geretur homo seipsum infamare in re occul-
tissima. sed illud fundamentum ha^reticum
est, et ex illo non solum infertur confessio-
nem talium peccatorum non esse necessariam
propter integritatem , sed etiam absolute ,
etiam propter remissionem eorum necessa-
riam non esse. In eodem errore fuit Petrus
Oxomensis, qui addidit non esse necessarium
confiteri peccata publica, quia ipsa per se sa-
tis patent. Qui error cum aliis damnatus fuit
a Sixto IV in Bulla, quam refert Castro, verb.
Confess. Denique Lulherus etiam integrita-
tem confessionis reprehendit, quia qui omnia
peccata diligenter confiteri student, nihil di-
vinae misericordia3 dimittendum relinquunt.
Qui error in Concilio Tridentino damnatus
est.
4. Vera sententia. — Dicendum ergo est,
de necessitate hujus sacramenti esse, ut pce-
nitens omnia peccata mortalia post baptis-
mum commissa, eidem sacerdoti, in eadem
confessione, seu in ordine ad eamdem abso-
lutionem, quantum moraliler potest, confi-
teatur, Conclusio est de fide, qua3 sumitur ex
Concilio Cabilonensi, c. 32, et Lateranensi in
c. Omnis ulriusque sexus, et Florent. in De-
creto Eugenii, quatenus docent, et pra^cipiunt
omnia peccata eidem confiteri; nam quoad
hanc partem non condunt novum jus, sed
explicant divinum. Expressius tamen hoc de-
finit Concilium Tridentinum, sess. 14, c. 5,
et can. 7, dicens : Qui scienter aliquid reti-
net, nihil divince honitati per sacerdotem re-
mittendum proponit , his verbis declarans ta-
lem confessionem esse nullam, et consequen-
ter contrarium esse de necessitate sacra-
menti.
5. Pra3terea de hac re habemus perpetuam
Ecclesia3traditionem etconsuetudinem, quam
nunc cernimus, et ejus principium ignora-
mus; de quo multa legi possunt apud Bur-
chardum, lib. 19 Decreti. Et expresse de illa
loquitur August., lib. de Vera et fals. pcenit.,
c. 9 et 15, dicens : Qucedam enim celant, qum
alii manifestanda conservant, quod e&b se lau-
dare, et ad hypoerisim tendere, et semper venia
carere; et ideo inquit ad pcenitentem : Ponat
se in potestate judicis, in judicio sacerdotis,
nihil sibi reservans sui. Idem insinuant alii
DISPUTAT.
antiqui Patres(licet non ita expresse loquan-
tur), dum aiunt, etiara internas cogitationes
esse confitendas, ut Clemens I, epist. 1, circa
finem, de Petro lequens, ait : Instruebal fi-
deles actus vitce suce custodire, et cogltationes
malas cordi suo advenientes mox ad Christum
allidere, et sacsrdotihus Domini manifestare.
Cyprian., serm. de Lapsis, n. 21, circa finem,
ait : Quanto el fide majores, et timore meliores
sunt, qui quamvis nullo, aut sacrificii, vel li-
lelli facinore constricti, quoniam tamen de
hoc, vel cogitaverunt, apud sacerdotes Domini
lioc ipsum dolenter et simpliciter confitentes,
exomologesim conscientice faciunt, animi sui
pondus aperiunt , salutarem medelam eliam
modicis mdneribus exquirunt. Indicat etiarn
hoc Leo Papa, Ep. 78, alias 80, c. 2, dicens,
reatus conscientiarum, etiamsi occulti sint,
aperiendos esse sacerdoticonfessionesecreta.
Nec dissimiliter Tertullian. , lib. de Pcenit,,
c. 10, circa finem, inquit : Si quid humana?
notitice subduxerimus , proinde et Deum celabi-
mus ? adeone existimatio hominis, et Dei scien-
tia comparantur? an melius est damnatum la-
tere, quam palam absolvi? Sunt etiam optima
verba Gregorii Nysseni, Orat. ad eos qui du-
rius alios judicant, quse refert Casinius agens
de sacramento pcenitentire : Audacter ostende
sacerdoti, quw sunt recondita animi arcana,
tanquam occulta vulnera medico deiege. Et
eamdem sententiam habet Hieronymus in icl
Ecclesiast. \0 : Si memorderit serpens in si-
lentio. Denique S. Pacianus in Parsenesi de
Poenit., circa finem : Quid facies tu, qui deci-
pis sacerdotes, etc, et infra : Prudentes cegri
'tnedicos non verentur, etiam in occultis corporis
partibus, etiamperusturos, etc. Alios antiquos
Doctores, Origenem, Ambrosium citavi su-
pra, agens de institutioue et necessitate cou-
fessionis.
6. Ratio conclusionis. — Ratio hujus veri-
tatis sumitnr a D. Thoma in 4, dist. 47, q. 3,
art. 4, quem Paludanus et alii sequuntur, ex
ipsa institutione quse ad remissionem culpoe
per se primo ordinatur, adjuncta conditione,
seu natura peccatorum mortalium, quse est,
ut unum sine alio non remittatur; ex quibus
principiis hsec ratio conficitur. Poenitens con-
fitetur unum peccatum mortale sacerdoti, ut
sacerdos illud remittat; sed sacerdos non po-
test illud remittere, nisi remittat csetera om-
nia, et, si intenderet remissionem seu abso-
lutiouem dividere, nihil faceret; ergo et poe-
nitens debet, quando unum confitetur, confi-
teri omnia, et, si intendit confessionem clivi-
XXII. SECT. I. 4G7
dere, nihil facit. Probalur consequenlia, quia
confessio debet esse adsequata absolutioni;
icleo enim nccessaria est, quia absolulio non
debet dari de ignotis, ut Concilium Tridenti-
num dixit. Absolutio autem, quamvis per se
respiciat peccata in confessione manifestata,
tamen etiam cadit in ipsam personam, eam-
que intendit simpliciter absolvere, et justifi-
care apud Deum, atque adeo ab omnibus
peccatis mortalibus liberare ; et ideo, sicut
peccata mortalia quoad remissionem connexa
sunt, ita etiam quoad confessionem et abso-
lutionem. In quo multum etiam differunt a
venialibus, ut ConciJium etiam Tridentinum
dixit.
7. Confirmatio. — Et confirmatur primo ex
comparatione ad omne aliud judicium ; nam
semper accusatio debet esse proportionata et
adsequata sententiae quse postulatur; et e con-
verso, sententia debet esse accommodata ac-
cusationi et probationi factee; sed in pree-
senti judicio poenitens non tantum postulat
liberari ab uno vel alio peccato mortali, sed
simpliciter justificari; ergo tenetur aperire
totam causam per se necessariam ad. talem
absolutionem, et nihil occultare eorum qua?
illam possunt impedire. Quod egregie decla-
ratur ex c. Cum pro causa, de Sententia ex-
communicat., ubi dicitur, eum qui pluribus
titulis excommunicatus est, si absoiutionem
petat, uno tantum titulo excommunicationis
explicato, licet absolvatur, non liberari ab al-
tera excommunicatione , quam ob aliam cau-
sam contraxerat, quia absolutio non excedit
petitionem; unde , si excommunicatio lalis
esset, ut non posset una excommunicatio sine
alia tolli, ille in eo casu a nulla maueret ab-
solutus ; tamen, quia de facto exeommuniea-
tiones non habent inter se connexionem quo-
ad absolutionenr, in eo casu una tollitur, et
manet altera. Sic ergo in prsesenti, quiunum
peccatum mortale confitetur, quantum est ex
se, petit ab uno absolvi, et non ab alio ; unde,
quia boc fieri non potest, petitio seu confes-
sio invalida est. Et propter hoc dixit Conci-
iium Tridentinum : Dum omnia, quce memo-
rice occurrunt, peccata, Christi fideles confiteri
student, proculdubio omnia divince misericor-
dice ignoscenda exponunt; qui vero secus fa-
ciunt, et scienter aliqua retinent, nihil divinai
bonitati, per sacerdotem remittendum propo-
nunt. Et confirmatur tanclem, quia ob hanc
causam necesse est contritionem seu dolo-
rem esse de omnibus peccatis mortalibus ,
quia unum sine aliis remitti non potest.
468 DISPUTAT. XXI!
8. Rcspoiwo. — Aliainstantia . — Respon-
deri vero potest, nunquam sacerdotem absol-
vere ab uno peccato mortali, quin omnia re-
mittantur in re ipsa, non esse autem neces-
sarium, ut remittantur preecise per ipsam ab-
solutionem, sed per illam simul cum contri-
tione vel attritione includente votum alterius
confessionis eorum peccatorum, quse in tali
confessione omittuntur ; nibil enim repugnat,
institulionein factam esse hocmodo; neque
ex solis verbis Christi potest ostendi nonfuis-
se ita factam, ut supra argumentabar. Et in-
stari araplius potest, quia interdum plura
peccata non remittuntur per idem sacramen-
tum, sed in ordine ad diversa, ut in eo qui
ficte baptizatus est, et postea confitetur ; nam
per illam absolutionem non possunt tolli om-
nia peccata illius hominis; sed quee praecesse-
runt baptismum, tolluntur per illum ; quee
vero subseouta sunt, tolluntur per absolutio-
nem ; ergo non est simpliciter necessarium ut
sacerdos absolvens per seremittatomnia pec-
cata. Quod etiam in peccatis reservatis infra
videbimus, juxta probabilera sententiam. Et
quoties sine culpa tacetur aliquid in confes-
sioue, illud peccatum quod tacetur , remitti-
tur in ordine ad aliam confessionem ejus,
quam in proposito habere necesse est ; ergo
simili modo potest remitti quodlibet pecca-
tum, etiamsi unum tantum confessori aperi-
retur.
9. Prcecludiiur . — Leges morales respiciunt
quce sunt per se, non quct per accidens. — Heec,
et similia sunt, quse Durandum et Medinam
moverunt. Sed non advertunt, aliud esse lo-
qui de eo quod per se postulat rei natura , et
consequenter etiam institutio sacramenti ;
aliud vero, quod per accidens conlingit ob ali-
quam moralem necessilatem. Per se enim est,
ut peccata simul dimittantur, adeo ut de fac-
to nuuquamunum sine aliis dimittatur, utsu-
pra vidimus;et ideoinstitutio etiam sacramen-
tiper se postulat, ut peccataqusesunt materia
necessaria talis sacramenti, et ad illius forum
pertinent (ut sic dicam), simul et ex vi ejus
sacramenti tollantur. Et propterea, baptismus
ita est institutus, ut per se et vi suatollat non
solum originale peccatum, sed etiam omnia
mortalia quee ante susceptionem ejus cum
originali sunt conjuncta; alia verosubsequen-
tia ad illum non pertinent, et quod illa in-
terdum sint conjuncta cum originali, est per
acciclens, et praeter institutionem baptismi ,
propter impedimentum illi positum. Et idem
omnino contingit, quoties aliquod peccatum
SEGT. I.
non confessum per absolutionem tollilur ;
id enim per accidens est ; institutio autem sa-
cramenti debuit respicere quod est per se,
non vero quod per accidens. Sicut in univer-
sum leges morales respiciunt ea quae fre-
quentius accidunt, non casus accidentales, ut
ad hoc propositum recte notavit Petr. Soto,
leet. 9 deConfess. Quae ratio non ita demon-
sirat hanc veritatem, ut dicamus implicare
contradictionem, hanc institutionem alio mo-
do factam esse ; sed ut ostendamus hanc so-
lam conformem esse naturis rerum, quod sa-
tis est in ratione Theologica, ut alii Theologi
docuerunt, praesertim Paludanus, dist. 17, q.
1 ; Adrianus, q. 4 de Confess. ; Soto, disl. 18,
q. 2, art. 5; et Cano, Relect. de Pcenit., p. 5.
10. Accedit congruentia. — Accedit tandem
aha congruentia sumpta ex lioc sacramento,
quatenus medicina est; namsacerdos, ut me-
dicus , debet adhibere remedium peccatis
etiamin futurum, ul, quoad fieri possit, evi-
tentur; sed ad hunc finem saepe ac moraliter
necessariumest,ut confessor totam conscien-
tiam pcenitentis perspectam habeat, et ideo
merito institutum est, ut pcenitens totam ape-
rire teneatur, quae quidem non solum est
obligatio praecepti, sed etiam necessitas sa-
cramenti, ut declaratum est ; quanquam in
prsesenti puncto nunquam hae duae necessita-
tes separentur, ut ex dicendis constabit.
11. Salisfit priori parti objectionis Jiareti-
corum. — Satisfit posteriori parti. — Responde-
iur Lutliero. — Ex his ergo satis responsum
est ad rationem dubitandi initio positam. Ad
priorem vero partem objectionis haeretico-
rum de peccatis occultis respondetur impri-
mis nullam fere infamiam ex confessione se-
qui; nam quoad alios omnino tollitur per si-
gillum; quoad ipsum vero confessorem, per
ipsam pcenitentiam, et dolorem peccati, quam
pcenitens simul cum peccato ostendit, magna
ex parte, vel omnino minuitur; et nocumen-
tum in re nullum est, quia confessor non
potest uliilla notitia, prresertim in gravamen
pcenitentis, et quidquid difficultatis in hoc est,
ut Tridentinum Concilium dixit, fructu gratise
et divinee consolationis compensatur. Ad al-
teram partem de peccatis publicis recte res-
pondet D. Thom., in 4, dist. 17, q. 3, art. 2,
q. 1, ad 1, illam notitiam , quae extra sacra-
mentum habetur, esse per accidens; in omni
autem judicio esse necessariam notitiam per
propriam accusationem et testificalionem ,
quam hic praebet pcenitens se accusans. Addo
preeterea, per confessionem non solum dari
DISPUTAT.
confessori notitiam peccati secundnm se, sed
prout fuit, vel est in conscientia pcenitentis,
id est, secundum modum et circumstantias
quibus ab eo fuit commissuni, et secundum
prsesentem dispositionem seu detestationem
quam circa illud habet. Tandem ad Lutbe-
rum respondetur, nihil in hoc esse contra fi-
duciara aut efficaciam meritorum Christi ,
quia totus fructus hujus sacramenti ex meri-
tis ejus speratur; est enim hoc unum ex in-
strumentis per quse Christi merita nobis ap-
plicantur.
Practicum dulium resolvitur.
12. Prima opinio. — Superest vero hicbre-
ve et practicura dubium, si quis habeat unum
ordinarium confessorem, cui communia levia
peccata confiteatur, quoties vero aliquid gra-
ve occurrit, alteri confiteatur, ut ordinario
confessori id occultet, an hoc sit contra inte-
gritatem hujus sacramenti. Sylvester enim,
verb. Confessio, prirao, qusest. 6, dicit, quam-
vis hoc immediate et directe non sit contra
integritatem, esse tamen peccatum mortale
ob hypocrisim, et virtuale mendacium; deci-
pit enim ordinarium confessorem , atque ita
fit, ut dum hoc ipsum peccatum tacet, etiam
in integritate deficiat. Quam opinionem ad-
mittit Victoria in Summa, num. 169 de Pce-
nit., cum hac limitatione, scilicet, si quis hoc
faciat auimo perseverandi in tali consuetudi-
ne ; nam, si semel aut iterum hoc fiat ex qua-
dam imbecillitate humaua, credit non esse
peccatum mortale.
13. Vera sententia. — Satisfit contrarice
sententim. — Dico tamen, quocunque modo
fiat, neque esse directe contra integritatem,
nec, per se loquendo, esse peccatum mortale.
Quod sensit Navarrus, c. 21 in Summa, n.
42. Et prior parsevidens est, quia hujusraodi
poenitens quando eonfitetur, semper profert,
quse non est confessus ; ea vero quse semel
confessus est, non tenetur iterum confiteri.
Neque etiam tenetur huic potius, quam illi
confiteri (supponimus enim omnes esse legi-
timos confessores). Et hinc facile probatur
posterior pars, quia in tali actu nulla gravis
deformitas invenitur contra charitatem Dei
aut proximi. Neque etiam est aliquod prsece-
ptum grave contra quod fiat. Nam quod de
mendacio dicebatur, non ita est ; nam ille ni-
hil falsum dicit, licet fortasse permittat alium
decipi, pra±terquam quod non omne menda-
cium in confessione est peccatum mortale, ut
infra videbimus. Dixi autem, per se loquendo;
XII. SECT. II. 469
nam, si ob lianc causam talis persona mane-
ret in aliqua occasione morali peccandi mor-
talitcr, quam occultaret ordinario confessori,
ex eo capite posset esse peccatum morlale,
et defeclus integritatis, ut per se satis clarum
est.
SECTIO II.
Utrum ad integritatem confessionis necessarium
sit omnia peccata, vel maliliaspeccatorum spe-
cie distinctas, distincte confiteri.
1. Ratio duUtandi. — Confirmatio. — Vidi-
mus integritatem esse necessariam ; nunc ex-
plicandum superest quid ad hanc integritatem
requiratur, quod sigillatim faciemus discur-
rendo per species, numerum et circumstan-
tias peccatorum. In preesenti ergo ratio dubi-
tandi essepotest, quiaprsecepta moralia, qu&',
omnes obligant, debent esse omnibus mora-
literpossibilia; discernere autemspecies pec-
catorum adeo est difficile, ut vix docti homi-
nes id assequantur ; ergo non debet ad hoc
obligari totus populus Christianus ; ergo non
requiritur hoc ad integritatem, ad quam om-
nes obligantur. Et confirmatur, quia ssepe
non variatur morale judicium de peccato
propler hujusmodi distinctionem ; ergo.
2. Prima opinio. — Alia opinio. — In hac
re Cajetanus, tomo 1 Opuscul., tractatu de
Confess., ait, non semper esse hoc necessa-
rium, sed quando concurrunt haec duo, sci-
licet, quod illadistinctio specifica peccatorum
satis clara sit, et nota omnibus, et tanta, ut
multura variet moraie judicium. Quee doctri-
na non displicet Canoin dict. Relect., part. 5,
nec Navarro in c. Consideret, in principio,
num. 18 et 19, de Pcenit., dist. 5. Aliter vero
distinguit Soto, dist. 18, q. 2, art. 4, de spe-
ciebus peccatorum, scilicet, physicis, seu in
genere entis, et raoralibus, seu in genere mali
moralis ; et de prioribus negat necessa-
rium esse illas confiteri ; de posterioribus
vero simpliciter et absque distinctione affir-
mat. Quod sequitur etiam Petrus Soto, lec-
tione nona de Confessione, et conatur senten-
tiam Cajetani in hunc sensum interpretari.
Nam exemplum, quo ille utitur de speciebus
divinationis per ignem, vel per aquam, vi-
detur esse hujusmodi, quia in illis actibus est
physica diversitas, non moralis.
3. Ratio autem hujussententieequoadhanc
partem est, quia confessor non debet ferre
judicium de speciebus entis seu naturae, sed
de moribus, etideo ad illud judicium imper-
tinens est naturales species distinguere, nisi
470 DISPTJTAT.
forte id necessarium sitad morales explican-
das. Quae pars adeo est certa, ut nulla ratio
dubitandi circa eam appareat. Unde, cum
Concilia etPatres in hac materia de peccatis
loquuntur, formaliter de eis loquuntur ut
peccata sunt, atque adeo ut ad mores perti-
nent. Quod si Gajetanus hoc tantum voluit^
non erat cur doctrinam illam adeo commen-
daret, nec cur distingueret inter species,
quarum differentianotavel occulta est; nam,
si tantum est physica, et non moralis, etiamsi
sit notissima, ad confessionem non refert.
Prima assertio.
4. Omissis ergo physicis speciebus, simpli-
citer dicendum est primo, ad integritatem
confessionis necessarium esse species pecca-
torum distincte aperire. Hic est universalis
Ecclesise sensus et consuetudo Et quod anti-
quissima sit, colligere licet ex sexta synodo,
seu ex can. 102 Trullano, etex Concilio Vor-
matiensi supra citato. Idem significat Conci-
lium Florentinum etLateranense ; clarius ve-
ro Tridentinum, session. 14 , cap. 5, et can.
7, ubi ait, necessariura esse omnia peccata
sigillatim eonfiteri; quod maxime de specie-
busverumhabet; dicitetiam necessarium es-
se confiteri circumstantias mutantes speciem;
crgo a fortiori peccata specie diversa. Ratio
autem redditur ab eodem Concilio, quia ad
justitiam servandam in hoc judiciOj et ad sa-
tisfactionem et curationem proportionatara
adhibendam, necessarium est ut confessor
distincte intelligat species criminum ; ergo
etiam est poenitenti necessarium illas decla-
rare ; quia, sicut integritas confessionis est
necessaria propter integritatem absolutionis,
itaille modus necessarius est in integritate
eonfessionis, qui ad justitiam et rectitudinem
hujus judicii, seu absolutionis requiritur.
5. Satisfit cnidam oljectioni. — Satisfit
alteri. — Nec refert, quod interdum parva sit
diversitas inter has species morales, et ideo
parum etiam mutet judicium, tum quia non
propterea admittenda est exceptio a generali
lege ; nam, ut supra tetigi, lex, cum genera-
tim feratur, considerat ea quse frequentius
accidunt. Neque debuit hoc electioni et arbi-
trio ipsorum poenitentium relinqui, sed sta-
bili ac certa lege statui. Quod fieri aliter non
potuit moraliter loquendo, nisi universalem
statuendo legem. Tum etiam, quia hic sem-
per intercedit diversitas judicii, quod novum
et distinctum peccatum remittendum est et
puniendum; nec enim semper necesse est
XXN. SECT. II
ut diversa satisfactio aut medicina sit appli-
canda; nam hoc etiam inpeccatismuitumdi-
versis non semper necessarium est. Rursus
non obstat difficultas quee esse solet in dis-
cernendis speciebus moralibus ; nam etiain
sufficit quod regulariter notse sint, saltem
vulgari quodam modo, per diversitatem pec-
catorum et rerum seu materiarum^circaquas
peccatur^ vel etiam virtutum, quibus peccata
opponuntur. Et deinde confessoris scientia et
diligentia debet in hoc supplere ignorantiam
pcenitentis. Ac denique,si facta morali dili-
gentia, aliquid ignoratum fuerit, et ea ratio-
ne prsetermissum, illud non obstabit valori
confessionis etsacramenti.
Secunda assertio.
6. Circumstantias muiantes speciem esse de
necessitate sacramenti. — Hincsecundo dicen-
dum est, necessarium esse ad integritatem
confessionis in unoquoque peccato explicare
circumstantias mutantes speciem, ut si quis
furatus est, an rem sacram, vel communem,
et sic de aliis. Ita docet Concilium Tridenti-
num, neque inter Scholasticos fuit in hoccon-
troversia. Et ratio esteadem quse prseceden-
tis assertionis. Nam, licet speculative dispute-
tur, an hoc sit unum peccatum, vel multa,
quse forteest queestio de nomine, tamen in-
dubitatum est ibi esse plures malitias specie
distinctas ; peccatum autem prsecipue ape-
riendum est in confessione propter mali-
tiam ; nam ratione illius puniendum est et
curandum ; ergo quotiescunque fuerint ma-
litiae specie diversoe, declarandae sunt; ergo
et circumstantise e quibus illse sumuntur.
Unde, sicut paulo ante dicebam, distinctio-
nem physicam actuum non referre ad con-
fessionem, sed moralem, ita e converso hic
dicendum est, physicam seu moralem identi-
tatem actus per se non referre, si morales
malitiseper se plures sunt; et ideo, illa non
obstante, hse sunt explicandse. Quocirca, li-
cet de actu interiori vohmtatis sit queestio in-
ter Theologos an habeat circumstantias velan
respectu illius circumstantiee transeant in ra-
tionem objecti, tamen, quod ad praesens at-
tinet, etiam in actu interiori illse explicandse
suntin omni opinione, ut attigit divus Anto-
ninus, 2 par., tit. 5, c. 1,§ 6 ; et Navarrus in
Snmma, cap. 6, n.4; et Ledesma, %, par. 4,
q. 8,art. 2. Ratio est, quiain omni opinione
constat eumdem actum interiorem voluntatis
posse habere plures malitias; ut, verbi gratia,
desiderium occidendi clericum habetmalitiam
DISPUTAT. XXII. SECT. 111.
471
iujustitiee et sacrilegii ; illee ergo declarandee
sunt. Et quidem, si illa principia unde su-
niLintur tales malitise vocentur circumslantiee,
constat hoc expresse ex definitione Triden-
tini ; si autem vocentur objecta, sequitur a
fortiori; nam magis necessarium est declara-
re in confessione diversitatem sumptam ex
objectis, quam ex circumstantiis.
7. Primum corollarium. — Sequiturprimo,
necessariam esse declarare inconfessione cir-
cumstantiam, quee transfert actum ex veniali
peccato in mortale, etiamsi non variet spe-
ciem malitiee, quee ex objecto sumitur,ut est,
verbi gratia, quantitas furti. Et ratio est, quia
talia peccata, licet in ratione mali moralis in
specie conveniant, tamen in propria ratione
peccati, id est, offensionis divinee,plus quam
specie differunt, imo et analogice secundum
D. Thom.; peccatum autem primario perti-
net ad confessionem, quatenus offensio Dei
est.
8. Secundum corollarium. — Sequitur se-
cundo, si quis oblitus estin confessione alicu-
jus circumstantiee mutantis speciem, teneri
postea illam confiteri, quia non explevit obli-
gationem suam, sed tantum excusatus est, et-
ideo semper manet eadem obligatio. Item ,
qnia specialis malitia,sumpta ex illa circum-
stantia, non fuit per se remissa per illam ab-
solutionem, sed tantumper accidens, et ideo
subjici debet clavibus, ut per se remittatur.
Denique heec est regula generalis , quoties
aliquid per se est de necessitate vel integri-
tate confessionis, si ex oblivione vel alia le-
gitima causa omittitur, in alia confessione ex-
plicandum esse, si fieri possit. Dices : ergo
tenetur aliquis iterum confiteri peccatum il-
lud, cujus fuittaliscircumstantia. Respondeo,
si circumstantia possit declarari nulla facta
mentione tahs peccati, non erit obligatio re-
petendi confessionemillius; si vero aliter ex-
plicari non possit circumstantia, conceden-
dum est consequens ; nec est inconveniens
quod ex accidente aliquis cogatur confiteri
bis idem peccatum, ut recte notavit Navar.,
dict. cap. 6,n. 20, et in cap. Consideret ,
num. 15.
9. Interrogationi respondetur. — Sed statim
occurrit interrogandum, an sit necessarium
confiteri hujusmodi circumstantiam per mo-
dum circumstantiee, vel satis sit confiteri, ut
peccatum distinctum, ut dicendo, verbi gra-
tia, commisi furtum, et sacrilegium, non ex-
plicando sacrilegium fuisse circumstantiam
furti. Nam hoc sufficere affirmat Sylvester ,
verb. Confessio, 1, q. 10. Oppositum autem
putat Angelus, verb. Interrogationes, et pla-
cet Navarro. Eadem vero distinctione respon-
clendum censeo. Nam, si duee illae malitire
sufficienter explicari possint non explicando
connexionem earum in uno actu, satis erit il-
las dicere per modum plurium peccatorum,
quia multi exisliinant illa re vera esse plura
peccata, et illa conjunctio non variat judi-
ciurn, neque addit specialem gravitatem. At
vero, si propria malilia circumstantiee non
possit declarari, nisi ut conjuncta et addita
alteri peccato, tunc necessarium erit illam
per modum circumstantiee confiteri ; et quia
moraliter loquendo, ita frequentius accidit,
ideo in usu ita servandum est.
SECTIO III.
Utrum sit de necessitate confessionis explicare in
ea circumstantias, quce non mutant speciem,
prsesertim notabiliter aggravantes.
1. Circumstantiarum divisio. — Circum-
staniiee moralium actuum in triplici genere
sunt : queedam dici possunt impertinentes,
quia neque augent, neque minuunt malitiam ;
aliee vero sunt augentes notabiliter ; aliee mi-
nuentes eodem modo. De primis nihil est di-
cendum, quia, si sint ila impertinentes , ut
sint omnino indifferentes, nihilque omnino
conferant ad malitiam, nec sunt proprie, cir-
cumstantiee morales, neque quicquam ad
hoc judicium referunt. Si vero aliquid ad ac-
tum moralem conferant, tamen non extra-
hant illum ab ordinario modo peccandi in
tali specie , in ipso peccato simpliciter dicto
continentur ; nihil ergo de iis explicare necesse
est.
2. ProponiUir dubium. — Respondetur. —
Solum posset in hoc dubitare aliquis , hinc
sequi per se necessarium non esse actum ex-
teriorem exponere, sed solam voluntatem,
quia actus exterior etiam non auget neque
minuit malitiam. Dicendum vero est, non
esse similem rationem, quia actus exterior
non est circumstantia, sed est ipsum pecca-
tum, unum et idem cum actu interiori, quod
totum explicari debet, prout ex utroque actu
compositum est. Prsesertim, quia illa volun-
tas, quee ad executionem perducitur, nun-
quam potest satis explicari sine actu exter-
no ; neque etiam status poenitentis satis inno-
tesceret sacerdoti in ordine ad medicinam
exhibendam. Addunt aliqui, totam malitiam
peccati, quod in exteriori actu consummatur,
472
DISPUTAT. XXII. SECT. III.
proecipue esse in actu externo, et ideo illum
esse confitendum. Sed hoc non placet, quia,
licet malitia objectiva sit in actu externo tan-
quam in objecto, malitia autem moralis actus
liumani ut sic tota est formaliter in actu in-
terno, a quo externus extrinsece denomina-
tur malus, vel bonus, sicut et liber, et actus
humanus; malitia autem objectiva exterioris
actus satisexplicatur, explicato actu inleriori,
ut termiuato ad tale objectum , quamvis non
explicetur actus exterior, ut factus per inte-
riorem.
Quid dicendum de clrcumstantiis aggravan-
tibus.
3. Opinio negativa. — Prsecipua ergo diffi-
cultas versatur in circumstantiis notabiliter
aggravantibus intra eamdem speciem. Est
enim valde communis opinio non esse neces-
8arium has circumstantias confiteri, quam
tenuit D. Thomas in 4, d. 16, q. 3, art. 2, q.
5 ; et ibi Albertus Magnus, art. 24 ; Palud.,
q. 3, art. 3 ; Durand., q. 4 ; Bonavent., d.
17, q. ultim. ; Almain., queest. 1, art. 2 ; Car-
thus., q. 2 ; Adrianus, q. 4 de Confessione,
art. 2 ; Medin., Cod. de Confessione, q. de
Circumstantiis confitendis; Antonin., 3 p., tit.
14, c. 19, § 7 ; constantissime Navarr. in
Summ., c. 6, n. 6, et in dict. c. Consideret,
de Pcenit., dist. 5, num. 6 ; et Covarr. in Epi-
tome 4 Decretalium, p. 1, c. 1, n. 14 ; Turre-
cremata, c. 1, in principio, de Pcenit., d. 6 ;
Angelus, Armil. et alii Summistae, et Summa
confessorum, lib. 3, titul. 34, q. 81.
4. Fandamentum opinionis negativw. — Fun-
damentum prsecipuum sumi potest ex Con-
cilio Tridentino, sess. 14, c. 5, ubi agens de
circumstantiis ait, esse prseceptura confitendi
illas quee speciem mutant ; ergo, cum de ag-
gravantibus tacet, virtute negat tale preece-
ptum ad illas extendi. Patetconsequentia, tum
quia integram doctrinam tradit de omnibus ne-
cessariisad hocsacramentum; tum etiam quia
prsemittit illa verba : Nihil aliud in Ecclesia
a pcenitentibus exigitur, quam ut, etc. ; ergo
nihil aliud est sub preecepto, nisi quod ibi
prsescribitur. Secundo argumentor ex dissimi-
litudine rationis inter has circumstantias, et
illas quee mutant speciem ; nam hse posterio-
res per se requiruntur ad integritatem abso-
lutionis, quia moraliter constituunt distincta
peccata, ex quibus unum non potest sine alio
tolli ; at vero h;e circumstantiee non addunt
peccatum novum, sed concarrunt ad constitu-
tionem ejusdem; hoc auteni peccatum totum
dicitur, etiamsi absolute et sine explicatione
talium circumstantiarum dicatur ; ergo id sa-
tis est ut totum etiam remittatur ; ergo ex
integritate absolutionis non potest colligi haec
necessitas, sicut in aliis colligitur. Rursus ne-
que ex necessitate satisfactionis imponendee,
tum quia hic finis secundarius est, tum etiam
quia heecsatisfactiononimponitur cum eequa-
litate rigorosa, sed arbitrario modo, ad quod
sufficit illa confusa cognitio peccati. TJnde
concluditur ratio : nam hoc preeceptum non
est per se et quasi separatim impositum, ut
patet ex Tridentino, et ex dictis in superiori
quaestione; neque etiam est inclusum in insti-
tutione, ut declaravi ; ergo nulla est talis ne
cessiias. Tertio, si necessarium esset confiteri
circumstantias, sic aggravantes, eadem esset
necessitas cnnfitendi circumstantias notabili-
ter minuentes. Consequens est falsum, et
contra usum, quia hoc sacramentum non est
adse excusandum, sed accusandum. Sequela
probatur, quia tam est necessarium in hoc
sacramento nihil addere veritati accusationis
et facti, sicut nihil occultare ; ergo, si neces-
sarium est circumstantias aggravantes expli-
care, ne illa gravitas lateat confessorem, ita
etiamnotabiliterminuentes,neplusconcipiat,
quam factum sit. Quarto tandem, quia vix po-
test cum aliqua certitudine et regula expli-
cari, quid sit notabiliter aggravare, et quando
ad illum terminum perveniatur ; non sunt
ergo pcenitentes in has angustias redigendi
sine necessitate, preesertim, quia descendendo
ad particulares circumstantias, vix potest il-
lud ad praxim reduci. Quomodo enim expli-
cabit pcenitens magnam intensionem et fervo-
rem in peccando ? quee circumstantia plus
forte auget intra eamdem speciem, quam
quselibet alia, et sic de cseteris. Heec senten-
tia probabilis quidem est, prsesertim propter
auctoritatem tot Doctorum ; et qui ea utere -
tur in praxi, maxime ex causa rationabili,
non peccaret.
5. Affirmativa opinio probatur. — Nihilomi-
nus contrariam sententiam veriorem, et ma-
gis probandam censeo, nimirum, per se lo-
quendo, ad inlegritatem confessionis neces-
sarium esse has circumstantias in confessione
explicare. Ita tenuit Altisiod., lib. 4 Summee,
tract. 6, c. 3, q. 3 ; Alexand. Alens., 3 p., q.
77, memb. 3, art. 2, § 2, alias q. 8, memb.
4, art. 3, § 2 ; Marsil. in 4, q. 12, art. i; p. 1
illius; Major in 4, d. 17, q. 4; ubi etiam Ri-
chard., art. 2, q. 8, idem sentit, licet soleat
in contrarium citari, eo quod art. 3, q. 5, di-
DISPUTAT. XXII SECT. III.
473
cat circumstantiam, quae non addit malitiam
mortalem, non esse de necessitate confessio-
nis ; quod non est contrarinm, quia circum-
fetantia notabiliter aggravans per se censetur
addere malitiam mortalem. Scotus etiam et
Gabr. ibi, q. I, art. 2, licel dubii sint, tamen
in hancpartem magis inclinant; quam tenet
etiam Cajet., 1. 2. q. 7, et in Summ., verb.
Confessio, conditione 15 ;' Vict. in Snmm., 4,
n. 136 de Poenit. ; Cano, dict. Relect., p. 5;
Soto, d. 18, q. 2, art. 4 ; Ledesma, 2, p. 4,
q. 8, art. 4, dub. 5; Petrus Soto, lect. 9 de
Confess.; imo et Sylvester, verb. Confessio, 1,
q. 9, licet videatur priorem sententiam te-
nere. postea concludit peccare graviter pce
nitentem, qui has circumstantias sine gravi
causa tacet, quia exponit se periculo non ac-
cipiendi convenientem medicinam.
6. Probatur primo. — Et primo probari po-
test haec opinio ex communi usu fidelium,
quem auctores etiam contrarioe opinionis in
suum favorem afferunt ; sed sine dubio timo-
rati omnes hoc modo confiteri videntur. Et,
si antiqua decreta inspiciamus, intelligimus
hancconsuetudinemesseantiquissimam.Nam
in 6 Synodo, canone 102 in Trullo, omnes
hae circumstantiae describuntur, et proponun-
tur fidelibus ut necessario confitendae. Item
habetur expresse in Concilio Vormatiensi ,
can.25,dicente: Pcenitentihus secundum diffe-
rentiam peccatorum sacerdotis arbitrio pceni-
tentice decernuntur ; debet ergo sacerdos sin-
gulorum causas singulatim considerare, origi-
nem modumque culparum, etc. Et ex c. Consi-
deret, dePcenit., dist. 5, quod est Augnstini,
de Vera et falsa pcenit., c. 14, idem habetur,
et ex libro de Visitatione infirmorum, c. 2.
Verum est, multa ibi recensere, quae non vi-
dentur necessaria ; ipse tamen subdit : H&c
omnia si taceantur, vel dicta callide pallien-
iur, animum jugulant ; sentit ergo ex suo ge-
nere esse necessaria ; ergo tunc maxime,
quando notabiliter aggravant. Preeterea fue-
runt antiquitus in Ecclesia canones, qui di-
cebantur pcenitentiales,, de quibus integrum
librum confecit Antonius Augustinus, et in
fine Decreli multi habentur ; in illis ergo va-
riae pcenitenlia?, seu satisfactiones designan-
tur pro peccatis ejusdem speciei juxta diver-
sam gravitatem eorum, ut videre licet apud
Gratianum, maxime can. 2 et 22, et apud
Antonium August., tit. 3, c. 3; ergo signum
est, non solum ha±c peccata, sed etiam nota-
biles gravitates eorum declarandas fuisse in
confessione. Nec dici potest illas poenitentias
pertinuisse ad forum externum, quia opposi-
tum conslat ex ipsis decretis ; nam propter res
etia m occullissimas imponebantur, ut sumitur
etiam ex Burchardo, lib. 19 Decret., cap. 5.
Etideo Antonius August., in fine libri, con-
cludit, confessorem debere in his esse peri-
tum, ut sciat interrogare. Et potest hoc con-
firmari non levi conjectura ; nam interdum
Ecclesia reservat peccatum alicujus speciei
habens circumstantiam aggravantem, et non
sine illa, ut Navarrus et auctores primse opi-
nionis fatentur, qui consequenter aiunt in eo
casu esse necessarium confiteri illam circum-
stantiam propter reservationem. Ecclesia au-
tem non reservat nisi ea quee sunt de neces-
sitate confessionis, propter quod non reser-
vat venialia peccata, ut infra dicemus.
7. Expenditur Tridentmum pro parte affir-
mativa. — Concilium denique Tridentinum
non obstat, sed favet potius huic sententiae ;
nam quod expresserit circumstantias mutan-
tes speciem, et has tacuerit, id solum fecit, ut
quod est certum doceret, et quod est adeo
controversum inter graves auctores non defi-
niret; si tamen verba et ratio ejus ponderen-
tur, virtute comprehendunt has circumstan-
tias. Prius enim docens, peccata occulta esse
confitenda, subdit hanc rationem : Quia ple-
rmnque gravius sauciant animam, et periculo-
siora sunt ; quod nos dicere possumus de his
circumstantiis, cum illis, quae speciem mutant,
comparatis ; ssepe enim gravius nocent, et
coram Deo majorem pcenam merentur, et ad
pravos mores generandos periculosiora sunt.
Prceterea agens Concilium de peccatorum om-
nium confessione, ait : Cum aperta et verecun-
da eorum confessione ; non potest autem dici
aperta confessio gravissimi peccati, quando
maxiroa ejus gravitas tacetur, et solum ut
aliquid vulgare et commune dicitur. Quo mo-
do potest etiam expendi verbum Concilii Flo-
rentiui in Decreto Eugenii dicentis , poeniten-
tem debere omnia integraliter confiteri; nam
hsec integritas non tantum in collectione om-
nium, sed etiam in singulis necessaria est ;
non potest autem aliquis dici integre confiteri
peccatum aliquod, qui praecipuam ejus gravi-
tatem non declarat, ut sequentibus rationibus
magis exponam. Denique ratio Concilii Tri-
dentini fere eamdem vim habet in his cir-
cnmstantiis, ut patebit.
8. Probatur secundo. — Unde argumentor
secundo principaliter ratione, quia hsec pras-
cepta, quae ad integritatem pertinent non
suntdistinctaabipsainstitutione,nequealiun-
474
DISPUTAT. XXII. SECT. III.
de habentur, nisi quatenus ex illa per discur-
sum colliguntur, ut. superiori sectione decla-
ratum est, et non obscure constat ex tota
doctrina Concilii Tridentini in illo capit. 5 ;
sed confessio harum circumstantiarum non
habet minorem connexionem cum eequitate et
rectitudine hujus judicii, et consequenter cum
institutione ejus, quam confessio aliarum cir-
cumstantiarum, vel quam numerus peccato-
rum de quo postea dicetur ; ergo. Minorem
probo : primo, ex illis verbis Concilii, quod
sine illis peccata ipsa neque a poenitentibus in-
tegre exponantur, nec iudicibus satis innotes-
cant, et fieri nequeat, ut de gravitate criminum
recte censere possitit, etpoenam, quam oporiet,
pro illis,poenitentibus imponere. Heec enim ver-
ba seque in his circumstantiis locum habent,
quoniam unum peccatum notabiliter grave
ex aliqua circumstantia sequivalet moraliter
multisnumero distinctis, etin judicio Dei gra-
vius punitur, et in hoc sacramentali pluri-
mum variat judicium confessoris; quod etiam,
ut supra diceham , respectu circumstantiee
mutantis speciem seepe locum habet ; quia, ut
Theologi docent, peccatum ex suo genere le-
vius interdum superat aliud specie distinc-
tum, et ex suo genere gravius, propter cir-
cumstantias aggravantes in eadem specie.
9. Responsiopartis oppositce refutatur. — Nec
satisfacit responsio insinuata in secundo fun-
damento contrarise sententise, scilicet, hoc esse
verum in secundario fine hujus sacramenti,
non vero in primario : tum quia eadem ra-
tione dici posset, satis esse confuse dicere,
swpius peccaviin tali specie, non explicato nu-
mero distincte, quia ad primarium finem,
qui est remissio culpse, id sufficit, quia ibi
confuse proponuntur omnia peccata simul
remittenda, et non unum sine alio , sicut clis-
plicent omnia per contritionem generalern,
cui confuse omnia proponuntur ; ergo etiam
propter alium finem condignse satisfactio-
nis et punitionis est necessaria confessio
distincta numeri peccatorum ; ergo et harum
circumstantiarum. Tum etiam , quia licet
ille finis sit minus principalis, tamen simpli-
citer est necessarius in hoc judicio ; neque
hsec res est omnino arbitraria judici, sed per
se tenetur servare aequitatem, quamvis intra
latitudinem ejus ei concedatur facultas arbi-
trandi propter varias occasiones occurrentes.
Et accedit preeterea ratio medicinae, quee ad
primarium finem hujus sacramenti pertinet,
et non potest convenienter applicari nisi co-
gnito modo peccati, quando habet singula-
rem et extraordinariam gravitatem. Unde,
quod quidam respondent, satis esse servare
aequitatem hanc in ordine ad gravitatem es-
sentialem peccati , et ad numerum, est clara
petitio principii, quia hoc est de quo agimus,
et cujus rationem inquirimus. Nam, quod in
ordine ad numerum, et gravitatem essentia-
lem servanda siteequitas, ex sola institutione
colligimus, et ex natura judicii; ergo sine
causa hoc limitatur ad illa duo rnembra, sed
extendendum est ad omnia quse parem con-
nexionem habuerint cum institutione, et na-
tura judicii , et praesertim si simul adjunga-
turraiio medicinse.
40. Probatur tertio.et ratio Concilii Flo-
rentini et Tridentini expenditur. — Tertio ex-
pendo amplius rationem de integritate insi-
nuatam in Concilio Florentino et Tridentino ;
quia, si pcenitens has tacet circumstantias,
virtute negat peccatum suum habere tantam
gravitatem ; ergo dimidiat confessionem illius
peccati ; non est ergo confessio integra. An-
tecedens probatur (consequentiae enim clarse
sunt), quia, cum duplex sit modus peccandi,
unus ordinarius et communis, alius extraor-
dinarius et cum peculiari deformitate in illo
genere, quando pcenitens simplici modo
suum peccatum confitetur , confessor nec
potest, nec debet intelligere eum aliter pec-
casse quam ordinario modo, faceretque ei
injuriam, sitemere judicaret aut suspicaretur
extraordinariam gravitatem peccati ; ergo,
moraliter rem considerando, qui tacet has
circumstantias, illas excludit a notitia etju-
dicio confessoris. Confirmo, et urgeo hanc
rationem ; nam, si confessor interroget a poe-
nitente hujusmodi circumstantiam, pcenitens
tenetur eam dicere, quia confessor jus habet
interrogandi, cum ha3c notitia necessaria illi
sit, ut possit convenienter suo munere fun-
gi ; unde si pcenitens neget, plane fallitcon-
fessorem in re gravi, et multum ad judicium
pertinente ; et idem est , si utatur verbis
sequivocis, vel alio modo procuret illam cir-
cumstantiam occultare ; nam hoc ipso est in
causa, ut confessor existimet illum non com-
misisse tantam gravitatem ; ergo pcenitens,
etiam non interrogatus, tenetur talem cir-
cumstantiam declarare ; in hoc enim judicio
quidquid pcenitens tenetur dicere interro-
gatus a judice, tenetur ipse sua sponte
confiteri, quiahoc judicium non estcoactum,
sed voluntarium, et interrogatio confessoris
non addit obligationem, sed illam potius
supponit ; ideo enim confessor juste interro-
DISPUTAT. XXII. SEGT III.
475
gat, quia poenitens habet obligationem con-
fitendi.
11. Objectio. — Solutio. — Sed objiciet ali-
quis: nam si hae rationes validce sunt, non
solum probant hanc partem esse probabilio-
rem, sed etiam esse omnino certam, aeque ac
de circumstantiis mutantibus speciem, qnia
per consequentias,eeque certas moraliter, col-
ligitur ex institutione. Respondetur primum,
rem ipsam non esse eeque certam, quia non
est ita in terminis definita ac tradita. Deinde
nec illationes seu argumentationes sunteeque
certee, quia certius est, sub illa distributione,
omnium peccatorum, quee confitenda sunt,
comprebendi species, vel etiam numerum,
quam circumstantias has aggravantes. De-
nique cum hse res morales multum pendeant
ex judicio prudentum, ipsa varietas judicio-
rum, vel ostendit, vel aliquando facit incer-
titudinem, vel minorem certitudinem in una
re quam in alia, licet alioqui non minor vis
rationis esse videatur.
12. Probatur ultimo. — Ultimo argumentor
inductione : nam de gradibus consanguini-
tatis quatenus sunt circumstantise incestus,
omnes fatentur esse declarandos, quamvis
probabilius sit non mutare speciem peccati,
ut late Cajet., 2. 2, q. 54, art. 9, et tom. 1
Opusc, tract. ull., resp. 5; Soto et Cano su-
pra; licet aliter sentiat Navarr., c. 7, n. 4.
Simile exemplum affert Cano ex variis pec-
catis contra naturam ; sed illud magis du-
bium est, ut constat ex Cajeiano supra,
art. 11. Item, qui infamat alium, falsum di-
cendo, aut verum defectum, sed occultum
revelando, id tenetur declarare, et tamen in
ratione injustitiee et peccati mortalis illa tan-
tum differunt in gravitate ejusdem speciei ;
nam malitia mendacii per se mortalis non
est. Item frangere jejunium comedendo
carnes, ejusdem speciei est cum alio pec-
cato, quod committitur comedendo seepius
eodem die ex cibis non prohibitis, et tamen
sine dubio illa circumstantia declaranda est.
Idem est de homicidio vel mutilatione mem-
bri, et de voluntate occidendi unum homi-
nem vel multitudinem hominum, et sic de
aliis. In quibus Navarrus et fere auctores!
prioris sententiee concedunt quidem hanc va-
rietalem esse confitendam; sempertamen in-
venire procurant distinctionem specificam,
vel saltem numericam in his peccatis; quod
certe seepe assequi non possunt satis proba-
biliter. Hinc vero colligitur et formatur ratio,
nam heec varietas ideo confitenda est, quia
multum etiam variat judicium confessoris ;
ergo heec debet esse regula hujus obligalio-
nis, nec debet limitari ad speculationem de
distinctione numerica vel specifica peccato-
rum.
13. XJtraque opinio conciliatur. — Imo hinc
colligere licet, quamvis hee duee sententioe in
communi assertione multum inter se diflerant,
descendendo ad particulares casus, seu cir-
cumstantias, non multum discrepare ; quia
quoties circumstantia variat judicium mora-
le, fatentur Doctores utriusque sententiee esse
confitendam, quamvis ex diversis principiis,
hi, quia notabiliter aggravat et mutat judi-
cium; illi, quiaspeciem mutat. Et ideo, licet
dixerim priorem sententiam esse probabilem,
tamen in usu ejus cavendum est, ne miscean-
tur opiniones ; et ex his quee sigillatim sum-
ptee probabiles sunt, aliquid improbabile in-
feratur.
14. Fundamentaprioris sententia refellun-
tur. — Fundamentum primum alterius sen-
tentiee ex diclis expeditum est. Concilium
enim Tridentinum id, quod certum erat, de-
finivit expresse ; id vero, quod erat sub opi-
nione, neque affirmavit, neque negavit, sed
cum dixit omnia peccata esse sigillatim con-
fitenda, explicandum nobis reliquit, quid sit
illud sigillatim, et ex ratione integri judicii
nos intelligimus ibi eomprehendi has cir-
cumstantias. De secundo item fundamento
satis dictum est.
Quid dicendum de circumstantiis minuentibus.
15. Circumstanti(eminuentes,mutantes spe-
ciem, sunt declarandce. — Circumstantue mi-
nuentes quatuor modis mutant speciem. — Solu-
tio. — Intertiopetitur, utde circumstantiismi-
nuentibus peccatum aliquid dicamus. In qui-
bus etiam distinguendum est de iis qua? mi-
nuuntfvariando speciem, vel intra eamdem.
Nam de prioribus res certa est, esse decla-
randas, ut docent auctores citati, prsesertim
Bonav., d. 18, art. 5, q. ult. ; Gabr., q. 1,
art. 2 ; Victoria, n. 102 ; Soto, Cano et alii.
Et patet ex Concilio Tridentino generatim
dicente omnes circumstantias mutantes spe-
ciem esse confitendas. Et ratione declaratur;
nam quatuor modis contingere potest heec
mutatio. Primo, quia circumstantia explicata
declarat actum nullum fuisse peccatum, qui
simpliciter dictus videri posset peccatum
mortale, ut si quis dicat, se occidisse homi-
nem in sui defensionem. Secundus modus
similis est, si circumstantia addita declaret
476
DISPUTAT. XXII. SEGT. III.
esse veniale, quod alias esset niortale, ut ali-
quid esse factum ex subreptione, et subito
motu, absque dehberatione. Tertius, si cir-
cumstantia tollat unam malitiam mortalem,
quamvis relinquat aliam, ut si quis occidit
hominem clericum, sciens esse hominenr, et
invincibiliter ignorans esse clericum, quod
excusat asacrilegio, quamvis non ab injusti-
tia. Quartus modus esse potest, si actus abs-
que circumstantia appareat unius speciei,
cum illa vero, alterius, licetlevioris. Et in bis
omnibus ratio est, quia, si talis circumstan-
tia taceatur, graviter decipitur judex in hac
causa ; et, morahter loquendo, ei falsum di-
citurin re gravi. Dicet aliquis, pcenitentem
tunc non decipere, sed solum permittere, ut
alter decipiatur, quia verba quse dicit, in ri-
gore vera sunt simpliciter sumpta. Respon-
detur, consideratiscircumstantiis, taliaverba
hic et nunc non esse vera, quia proferuntur
ad accusandum hominem de tali delicto, et
ita prolala non siguificant actum illum mate-
rialiter sumptum, sed ut moraliter malum.
Addo etiarn, illam non esse permissionem
tantum_. quia tenetur pcenitens ita clare et
distincte loqui, ut non det judici occasionem
deceptionis in re tam gravi. Unde non etiam
refert, quod inultimo mutationis modo ssepe
circumstantia transferat actum ab una specie
in aliam leviorem ; ut si volens et intendens
occidere bovem alicujns, easu, et per igno-
rantiam inculpabilem, occidat ipsum homi-
nem, explicata circumstantia, illud non est
homicidium, sed furtum, vel quid simile.
Nam tunc etiam ratio est clara, quia unus-
quisque tenetur confiteri quod fecit, non au-
tem quod non fecit ; ille autem vere et co-
ram Deo fuit fur, et non homicida ; id ergo
explicare tenetur.
16. Circumstantiw minuentes intra speciem,
nec oportet , nec expedit ut declarentur. —
Tertium fundamentum refellitur. — At vero
de circumstantiis minuentibus intra eam-
dem speciem, Bonaventura et alii, prseser-
tim Navarr., c. 6, n. 6, non solum negant
esse necessarium, verum etiam, per se lo-
quendo , non esse expediens illas declarare ,
quia non deserviunt ad accusationem, sed ad
excusationem, quae non iucumbit ipsi reo; et
quamvis judex forle majorem aliquam gravi-
tatem concipiat, nullum grave incommodum
sequitur in hoc judicio, et si quod est, totum
cedit in gravamen ipsius pcenitentis ; ipse
autem potest cedere juri suo, et erit utile ad
majorem satisfactionem. Scotus autem, Gano,
et alii putant hoc esse necessarium, quando
circumstantia notabiiiter minuit , quia alias
putant judicem decipi in re gravi. Mihi au-
tem prior sententia simpliciter ac per se lo-
quendo probanda videtur ; quia, quando di-
minutio tanta non est, ut impediat malitiam
moralem in tali specie, non existimo esse cir-
cumstantiam notabiliter minuentem, aut suffi-
cientem ad multum variandum morale judi-
cium. Quod sic patet, quia actus peccati sim-
pliciter dictus indicat quemdam ordinarium
modum peccandi, in quo potest esse aliqua
latitudo, in qua includitur omnis modus pec-
candi cum quacunque ex his circumstantiis,
et ideo licituin est sacerdoti totum illum mo-
dum apprehendere, et secundum illum judi-
care. Unde, respondeo ad illud tertium funda-
mentum , est magna ditferentia inter circum-
stantias minuenles et aggravantes, tum quia
aggravantes extrahunt actum ab ordinario
modo peccandi , non autem minuentes; tum
etiam quia aggravantes , si a poenitente non
explicentur, non possunt a judice licite cogi-
tari, aut existimari, quia faceret ei injuriatn ;
minuentes autem , etiamsi non declarentur ,
possunt a judice sine periculo cogitari, prout
ex aliis conjecturis poterit prudenter sus-
picari.
17. Quando circumstantia sit noiaMliter ag-
gravans. — In quarlo fundamento duo petun-
tur. Unum est, ut declaremus, qua regula co-
gnoscendum sit circumstantiam notabiliter
aggravare ; aliud est, ut hoc ad singulas cir-
cumstantias aliqualiter applicemus. In priori
puncto dicunt aliqui, quoties circumstantia
tantam addit malitiam, ut per se sufficeret
ad peccatum mortale constituendum , illam
esse ita aggravantem , ut sit explicanda ; ut
verbi gratia, si materia furti sufficiens ad
peccatum mortale sint quatuor argentei, qui
furatur octo tenetur explicare; si autem fura-
tus esset septem, satis esset dicere, peccavi
mortaliter furando. Ratio esse potest, quia
jam tale peccatum aequivalet duobus morta-
libus. Haec regula , quantum ad partem ne-
gantem, circumstantiam, quee per se non suf-
ficeretad peccatum mortale, aggravare nota-
biliter, videtur mihi cerla ; quantum ad aliam
affirmantem videtur rigorosa valde; et licet in
circumstantia pertinente ad quantitatem ma-
teriae possit facile ad usum applicari, in aliis
vix potest, ut ex dicendis patebit, et maxime
constat in intensione actus. Quapropter pro-
babilius censeo non posse hoc certa regula
detiniri, sed prudenti arbitrio esse relmquen-
DISPUTAT. XXII. SECT. IV.
477
dum, et praecipuum testem hujus gravitatis
esse conscientiam ipsius peccantis ; nam
quando haec accusat, quod excesserit ordina-
rium modum peccandi, et recognoscit in actu
notabilem gravitatem et deformitatem, tunc
signum etiam est talem circumstantiam mul-
tum referre ad morale judicium, in quo etiam
intervenire debet judicium confessoris. Quod
magis declarabitur descendendo ad singulas
circumstantias , quod praestabimus sectione
sequente.
SECTIO IV.
Quomodo singulx circumstantix de necessitate con-
fessionis essepossint.
1. Septem circumstantice connumerantur ,
et declarantur. — Prima circumstantia : quis.
— Septem circumstantiae, vel octo communi-
ter numeranlur, quis , quid vel circa quid,
quomodo, cur, qvMus auxiliis, ubi, et quando.
Circumstantia, quis , denotat conditionem,
vel qualitatem personce peccantis, qua3 fre-
quentius auget mutando speciem , ut si per-
sona sit sacra, vel habeat votum, transfert
actum intemperantise in vilium sacrilegii; si
sit persona ad quam pertineat gubernatio,vel
regimen, ssepe transfert actum in injustitiam,
qui in alia persona esset tantum contra cha-
ritatem. Item si sit persona publica , ssepe
actus ejus habebit malitiam scandalj , quam
in alia non haberet. At vero intra eamdem
speciem raro aggravat hsec circumstantia ita
notabiliter^ ut necessario sit declarauda ; in-
terdum vero probabile est. Commune exem-
plum est, si habeat votum solemne castitatis,
et contra illud peccet; quia non satis erit di-
cere se habere votum , nisi explicet circum-
stantiam solemnitatis, quamvis illa duo vota
non differant specie. Aliud exemplum est, si
persona sit magis vel minus sacra, aut diver-
sis modis, ut si sit consecrata per sacerdo-
tium et per professionem, et si habeat Ordi-
nem sacrum majorem vel minorem ; et in his
et similibus res est dubia , et potest aliquis
faciJe conformari priori sententise ; tutius ta-
men et securius est rem aperte explicare,
cum facile possit.
Secunda: quid.
2. Secunda ciieumstantia est, quid, ad quam
pertinet materia peccati quoad conditiones
ejus. Quarum prima solet esse quantitas , ut
quantum quis furatus est, vel quam grave no-
cumentum intulit; et quoad hoc censeo con-
iitendam esse hanc circumstantiam, quando
est alicujus notabilis gravitatis, tum quiapro-
pter restitutionem vel satisfactionem est mo-
raliter necessarium ; tum etiam quia est maxi-
me conjuncta cum substantia peccati, quod
vix potest integre explicari sine illa, et alio-
qui est satis nota, et non habet moralem ex-
cusationem. Denique ita habet usus omnium
timoratorum. Et ita sentiunt , non solum
auctores nostree sententise, sed etiam plu-
res ex aliis, et Navarrus fatetur hoc esse ne-
cessarium in duobus casibus, scilicet, quan-
do, ad arbitrium ferendum circa restitutio-
nem faciendam, id est necessarium, etquan-
do peccatum est reservatum in tanta quanti-
tate; sed uterque nobis indicat per se hoc es-
se de necessitate confessionis, ut supra argu-
mentati sumus. Alia conditiomaterise peccati
potest esse qualitas ejus, et haec saepe mutat
speciem, ut si furtum est rei sacrse ; quando
vero non mutat, vel parum refert ad rem mo-
raiem, vel reducitur ad quantitatem, ut quan-
do res propter qualitatem est in magna sesti-
matione morali, etc.
3. Circumstaniia circa quid reducitur ad
circumstantiam quid. — Ad hanc circum-
stantiam revocatur a Theologis illa quse dicla
est a Cicerone, circa quid, et proprie indicat
persouam circa quam peccatur, ut si percussi
hominem clericum, vel laicum ; est enim ta-
lis persona quaedam pars materiae illius pec-
cati, et ideo merito sub circumstantia, quid,
continetur. Modus autem conferendi gravita-
tem fere est ejusdem rationis cum modo ex-
plicato in circumstantia, quis ; namregulari-
ter, si conditiotalis personee ad remmoralem
facit, vel mutat speciem , veL, si non mutat,
auget quantitatem; ut si quis fjiratus est a di-
vite, vel a paupere, quamvis quantitas rei
ablatee sit eadem, nihilominus quantitas furti
seu nocumenti erit insequalis, ex conditione
personse circa quam ; unde in confessione
hujus circumstantise servanda sunt eadem
quae in duabus praecedentibus, cum propor-
tione applicata.
4. Dubium de peccato stupri. — Responsio
communis. — Responsio Soti placet. — Spe-
cialiter autem dubitari hic solet de peccato
stupri, cujus propria malitia sumitur ex cir-
cumstantia virginitatis personae peccantis ,
vel cum qua peccatur. Et communiter dici
solet mutare speciem , non solum propter
aliquam injustitiam, quam habet adjunc-
tam; hoc enim non est per se, sed per ac-
cidens, unde necsemper contingit; sed etiam
intra propriam rationem intemperantiae, seu
478
DISPUTAT. XXII. SECT. IV.
luxurise. Et solet tribui D. Thom., 2. 2, q.
154, articulo sexto, ubi latius agitur cle hac
re. Sotovero, d. 18, quaestione secuuda, arti-
culo quinto, dicit, hanc circumstantiatn per
se nonmutarespeciem. Cujus opinio mihi non
displicet, quia non video ibi specialem defor-
mitatem contra rationem intra regulas tem-
perantise, solumque videtur differre tanquam
primum peccatum a subsequentibus circa
eamdem materiam.
5. Aliud dubium. — Sotus reproiatur. —
Viri non tenentur confileri an fuerint virgi-
nes. — Dubitat tamen ulterius Soto , estonon
mutet speciem, an ita notabiliter aggravet,
ut sit necessario coniitenda ; et nescio quam
differentiaminvenit inter hocpeccatum opere
commissum , et cogitatione desideratum ;
nam, si est, inquit, pure mentale, non opor-
tet hanc circumstantiam confiteri; at vero, si
peccatum sit exterius, ait, illam esse confiten-
dam proptermajus nocumentum. Sed in hoc
nulla differentia constituenda est, ut recte no-
tavit D. Antoninus, 2 part., tit. 5, cap. 1, §
6. Et patet facile ex dictis, quia tota malitia
est in actu interiori, nec magis peccat qui no-
cumentum infert, quam qui vult inferre; er-
go si hoc opus externum confiteudum est
propter nocumentum, etiam internum desi-
derium inferendi sibi vel alteri lale nocu-
mentum, confitendum erit. Propter quod ali-
qui recentiores sinedistinctioueinter exterio-
rem actum et interiorem probabile credunt
hanc circumstantiam virginitatis non esse de
necessitate confessionis, per se loquendo, et
seclusa deceptione, vel alia simili injuriafac-
ta vel ipsi virgini, vel parenti ejus. Ratio au-
tem est, quia probabile est hanc circumstan-
tiam, per se loquendo, sicut ex sententia
omnium non mutat speciem ex parte viri,
qui primo fornicatur, et propriam virginita-
tem amittit, ita neque in femina. Quod fieri
potest verisimile ex his quae disputat Caje-
tan., 2. 2. q. 154, art. 6, ubi de virginitate
virorum id plane fatetur; de feminis autem
ait, mutare speciem, non prsecise intra ratio-
nem temperantise, sed propter injuriam pa-
ternam, quia virgo naturaliter est sub custo-
dia patris, et ita tam ipsa quam is qui cum
illa peccat,faciuntparenti injuriam, dum abu-
tuntur re quae ejus custodise commissa est, et
gravant illum, quia reddunt talem personam
aliquo modo inhabilem ad matrimonium. At
vero hsec injuria in rigore morali valde incer-
ta est, quando ipsa virgo satis libere consen-
tit ; unde multi putant, ex hoc capite non te-
neri violatorem virginisin eo casu ad aliquam
reslitutionem, utpatet ex Jacobo de Graffiis,
lib. 2, c. 78, num. 8, ubi loquitur de illa
quse est sub cura parentum, et libere con-
sentit. Idem tenet Navar., lib. 2 de Restit.,
cap. 3, n. 433, ubi diserte concludit, non esse
circumstantiam mutantem speciem, necessa-
rio confitendam. Et revera quse Cajetanus
subtiliter et speculative disputat, parumcon-
vincunt in re morali ; sed eorum examinatio-
nem omitto, quia non est hujus loci. Majo-
rem formidinem infert communis sensus an-
tiquorum doctorum, qui uno fere ore docent,
hancesse circumslantiammutantem speciem,
et omnino confitendam. Hi vero ipsi deinde
anxii sunt in explicando hoc onere, quod im-
ponunt , tam feminis innuptis , explicando
semper, quando lapsum carnis confitentur,
an sint virgines, necne, et confessoribus hoc
interrogandi , ut videre licet in his quae
adducunt Henric, lib. 2 de Poenitent., cap.
8, num. 2; etEmmanuel Roder., in Summa,
cap. 209, num. 1
6. Si femina non declaret an virgo fuerit ,
non est interroganda. — Femina potest omitte-
re circumstantiam virginitatis. — Bene tamen,
faciet id aperiendo. — Qui virginem defloravit,
moraliter tenetur id aperire. — Quibas omni-
bus spectatis, rem practice definiendo, censeo
primo, viros peccantesnon tenericonfiteri an
fuerint virgines, necne. Secundo, si femina,
quse confitetur lapsum carnis internum, vel
externum, non declarat an esset virgo,necne,
non oportet hoc ab illa interrogare. Hoc di-
cunt multi ex dictis auctoribus, et Alcocel. in
Summ., c. 20, n. 71. Quserunt autem diver-
sas excusationes, in quo non videntur conse-
quenter loqui, cum alias teneant, illam cir-
cumstantiam mutare speciem. Ego vero pro-
babilem censeo opinionem, qua? negat muta-
re speciem, et ideo arbitror secure posse con-
fessorem illi conformari. Unde infero tertio,
ipsam feminamposse tutaconscientia,sibene
instructa sit, illam circumstantiam omittere ,
judiciumpracticum formando non esse illam
de necessitate confessionis. Maxime vero hoc
verum reputo, quando illa circumstantia non
ut aggravans , sed potius ut minuens confi-
tenda est, declarando scilicet se non esse vir-
ginem ; durissimum est enim hoc onus im-
ponere omnibus feminis semel corruptis, quo-
ties secundum vel tertium peccatum confite-
tur; maximecum illud parummutet judicium
confessoris, nihilque fere conferat ad correc-
tionem vel instructionem poenitentis, possit-
DISPUTAT. XXII. SECT. IV.
479
que confessor juxta circumstantias occurren-
tes libere de tali persona praesumere quod
verisimilius judicaverit. Ac tandem si aliquid
interrogare voluerit, satis erit de consuetudi-
ne sic peccandi interrogare, nam omne aliud
et periculosum est, et non necessarium. Ipsa
autem femina quando virginitatem suam per-
didit, securius faciet hanc circumstantiam et
jacturamin confessionedeclarando, tumquia
probabilissimum est circumstantiam illam mu-
tare speciem ; tum etiam quia saltem multum
aggravat, et potest esse valde conveniens ad
consilium et medicinam recipiendam, propter
multa incommoda^ quee inde resultare so-
lent. Hinc quarto assero, eum , qui virginem
defloravit, moraliter obligari ad hanc cir-
cumstantiam aperiendam, quia ad minimum
notabiliter aggravat , et regulariter non fit
sine aliquainjuria speciali, etalioqui ex parte
virinon inlercedit quoad hoc difficultas pecu-
liaris,autprobabilisratioexcusationis.Dixiau-
tem moraliter, quia si pceniteuti certo constat
nec rapuisse, nec decepisse, nec coegisse ullo
modo virginem, sed ipsam mere libere con-
sensisse,in rigore posset aliis opinionibuspro-
babilibus se conforrnando, circumstantiam il-
lam subticere; muito vero securius est clare
loqui.
7. Quid in gradilus consanguinitatis et af-
finitatis dicendum. — Ad hanc etiam cir-
cumstantiam spectat exemplum supra posi-
tum de gradibus consanguinitatis velafBnita-
tis, quoad peccatum incestus. In quo licet sit
diversitasopinionuin, an illa varietas graduum
eauset diversas species peccatorum, ut videre
licet iu Gajetano supra, et tom. 1 Opuscul.,
tract. ult._, respons. 1; Navarr. in Summ.,
c. 7, n. 4; Soto, et Cano supra, et aliis supra
citatis; tamen omnes conveniunt circumstan-
tiam illam esse in confessione aperiendam,
saltem quoad lineam , an scilicet fuerit cum
consanguinea in linea recta , vel transversa-
li ; et in illis quoad gradum saltem primum ,
nam de ceeteris major est dubitatio ; proba-
bilius tamen videtur etiam ceeteros gradus
esse explicandos, saltem intra numerum ab
Ecclesia specialiter prohibitum, quia multum
variat judicium , et deformitatem, et potest
facile fieri, nec est ulla justa ratio excusa-
tionis.
Tertia .■ propter quid.
8. Tribus modis finis extrinsecus est cir-
cumstantia. — Primus modus. — Tertia cir-
cumstantia est, propter quid. In qua breviter
advertendum est finem non esse circumstan-
tiam, nisi quando est extrinsecus, nam quan-
do est intrinsecus, est polius objectum. Unde
ad hanc circumstanliam concurrunt forma-
liter, vel virtute duo actus, scilicet, intentio
fmis et electio medii, respectu cujus ille finis
dicitur esse circumstantia. Potest ergo tribus
modis hoc accidere. Primo, quod tam finis
quam medium sufficiant ad constituendum
peccatum mortale , et hoc regulariter contin-
git secundum diversas species peccatorum,
et tunc constat talem circumstantiam esse
confitendam, ut cum quis furatur propter
moechiam. Accidere vero potest, ut utraque
malitia sit ejusdem speciei , et tunc conside-
randum erit, an moraliter, et humano modo
loquendo, illi actus componant unum, qui
satis explicantur explicato ultimo , et tunc
non erit aliquid amplius necessarium. Ut si
quis utatur tactibus impudicis , ut se excitet
ad consummandum actum; nam, si pervenia-
tur ad effectum , illo explicato, non oportet
alia dicere, quia et sunt unum, et moraliter
intelliguntur. Et ita docent omnes. Si tamen
tale medium et finis non sunt adeo inter se
connexa , et aliunde multum aggravant , de-
claranda sunt; ut in dicto exemplo, si quis
utatnr mediis extraordinariis, et nimium im-
pudicis, quea non intelliguntur solo actu nude
explicato, debet ea explicare aliquo modo ;
idem est, si quis ab uno furetur instrumenta,
ut ab alio furetur pecunias, vel quid simile.
9. Secundus modus. — Secundo fieri po-
test, ut finis ipse habeat malitiam mortalem,
medium autem minime illam ex se habeat,
sed solum quia ordinatur ad talem finem , ut
si quis eat in agrum ad occidenduminimicum,
etc, et tunc per se necessarium est confiteri
intentionem cum ea gravitate quee estin exe-
cutione ejus integra, vel partiali, quamvis in
particulari non explicetur medium, quia ejus
effectio non habet aliam specialem mali-
tiam.
10. Tertius modus, — DuMum proponitur.
— Tertio potest e contrario contingere, ut
objectum electionis sit sufficiens ad peccatum
mortale_, finis aulem minime, ut si quis omit-
tit sacrum propter studendum ; et tunc est
difficile an sit necessarium explicare hunc fi-
nem. Et ratio dubii est , quia illud peccatum
non habet malitiam ex fine, sed ex medio
tantum ; ergo non oportet explicare illum fi-
nem, quandoquidem explicato objecto elec-
tionis , explicatur tota malitia peccati. Atque
ita sentit Almain., tract. 1 Moral., c. 10, in
480 DISPUTAT. XXII
fine. In contrarium vero est, quia juxta doc-
triuam D. Thomae, 1. 2, q. 88, art. 5, pecca-
tum veniale fit mortale, quando in objecto
ejus constituitur finis ultimus ; ita vero con-
tingere videtur iu prsedicto casu, ut in eodem
loco Cajetanus sentit, quia ille finis supra
Deum amatur , quandoquidem propter illum
deseritur Deus; ergo habet specialem mali-
tiara distinctam ab electione , quse licet non
sumatur ex objecto intentionis nude sumpto,
sumitur ex indebilo modo amandi illud, nam
ex eo etiam provenit , ut sit causa peccati
mortalis ; erit ergo hoc in confessione decla-
randum.
11. Respondelur acl dubmm. — Genseo esse
distinciione utendum. Duobus enim modis
polest quis operari ex hujusmodi fine : primo
ex vehementi et inordinato affectu ad talem
finem ; secundo ex sualibertate et facililate.
Quando peccatum committitur priori modo,
circumstantia finis est confitenda, quia non
solum auget notabiliter, sed etiam, regula-
riter loquendo , confert malitiam specie dis-
tinctam, etgravem ; quod convincit argumen-
tum posteriori loco factum. Quando vero pec-
catur posteriori modo, tunc intentio finis non
addit specialem malitiam gravem ; imo saepe
est mala solum per denominationem ab elec-
tione mala, quatenus estcausaejus, et ita ab
illa parlicipat totam malitiam ; quapropter
tunc non est de necessitate confessionis, ut
prior opinio asserebat. Est autem difficile, mo-
raliter et in praxi discernere , quando affec-
tus ad illum finem sit prioris vel posterioris
modi. Duo tamen sigua illius primae inordina-
tionis exhiberepossumus. Primum est, quan-
do aliquis expressa et decLirata voluntate, et
ut ita dicam, in actu signato proponit conse-
qui,vel tueri talem finem, per qusecunque
media, sive licita, siveillicita, utquandoava-
rus mercator hoc modo sibi proponit aug-
mentum divitiarum ; tunc enim res est mani-
festa. Aliud signum est, experimentum sse-
pius transgrediendi prsecepta ex vehementia
talis affectus ; tunc enim est signura quod in
lali affectu est modus valde inordinatus, et
adminimum, quod quandiutalis est, consti-
tuit hominem in morali occasione peccandi
mortaliter ; et propter utramque causam est
necessarium declarare confessori talem sta-
tum conscientise, ut recte judicare possit, et
convenientem medicinam adhibere.
Quarta: quomodo.
12. Quarla circumstantia est, quomodo,
SECT. IV.
quai iutelligenda est de modoaccidentali, sen
non per se conjunclo cum actu ; nam ille qui
est per se et substantialis, vel non spectat ad
circumstantias, sed ad substantiam actus, vel
reducitur ad circumstantiam quantilatis no-
cumenti, ut si infamavit mentiendo, vel di-
cendo veritatem ; item si commisit sacrile-
gium vulnerando personam sacram, vel cum
illa fornicatus est. Et in his et similibus cen-
seo circurastantiam esse aperiendam, quam-
vis de differentia specifica non constet, ut de
ultimo exemplo videre licet apud D. Thomam,
2. 2,q. 99, art. 3.
13. Circa hanc circumstantiam tria puncta
notantur. — Primum punctum. — De hac
vero circurastantia, ut accidentalis est et
valde generalis, tria puncta notanda occur-
runt. Primum est de intensione, qua? maxime
augere solet gravitatem peccati, et difficilius
discerni et declarari potest ; et ideo auctores
primae opinionis maxime nos urgent hac cir-
cumstantia. Ego vero breviter dico, hanc in-
tensionem actus aut se prodere per signa ali-
qua, seu effectus externos, aut omnino inte-
rius manere in corde. Si contingat esse hoc
posteriori modo, non est necesse de illa esse
soliicitosin ordine adconfessionem, quia hu-
mano modo cognosci non potest quse vel
quanta sit ; vix tamen potest moraliter acci-
dere, ut illa magna sit, et non habeat aliquos
effectus quibus manifestelur, quales sunt,
diuturna duratio, et frequentia talium ac-
tuum,nimia sollicitudo et cogitatio de tali re,
etc. Huc etiam speclare potest exemplum,
quo utitur Soto, de illo qui occidit inimicum,
et non contentus homicidio, postea illum iii
frusta secat, et multiplicat vulnera ; hoc enim
modo explicabitur vehementia odii ; et ideo,
quando ita est extraordinaria, declaranda est
per illascircumstantias. Aliquando vero pos-
sunt addere specialem malitiam cujusdam fe-
ritatis, juxta doctrinam D. Thoruee, 2. 2, q.
159, art. 2, vel eliam novse injuriee, quee in
cadavere etiam fieri potest. Quando igitur hi
effectus et signa interveniunt, si in illis sit no-
tabilis gravitas, dicenda sunt in confessione,
et in illis sufficienter explicatur iutensio : ut
si quis vehementi odio prosequatur inimi-
cum, satis indicat intensionem affectus, si di-
cat desiderare illi grave malum, et ssepe de
hoc cogitare, et illnd procurare, explicando
numerum, si necessarium fuerit, juxta ea quee
dicemus sequente sectione.
14. /Secundutnpunctum. — Secundum punc-
tum est de modo peccandi ex ignoranlia,
MSl»UTAT. XXII. SECT. IV.
481
passione, iiut malitia, vel contemptii. Aliqui
enim censent necessarium esse hunc mo-
dum declarare, praesertiin ex ignorantia ,
quia mutat speciem, ut Medina, Cod. de Con-
fessione, q. de Circumstantiis ; Adnan., q. 4
deConfess. ; Navarrus vero in c. Consideret,
n. 64, negat mutare speciem, nisi mutet ob-
jectum, ut in conscientia erronea ; et tunc
solum ait esse necessarium hoc explicare.
mittitur , et de hacdixi iu superioribus, ne-
que esse specialem malitiam, neque ila ag-
gravare, ut per se pertineat ad confessionem.
Aliud est, modus ipse peccandi ex quodam
habitu, de quo idem judiciurn est, quod de
aliis modis explicatis in proximo puncto ,
quia solum auget voluntarium. Dixi autem ,
per se loquendo, quia sa?pe consuetudo consti-
tuit hominem secundum praesentem stalum
Quse sententia vera est, quantum attinet ad in quodam moralipericulo, vel facilitate pec-
distinctionem specificam ex ignorantia ; nam
sine dubio peccatum ex scientia vel ignoran-
tia culpabili commissum ejusdemspecieisunt,
quia solum differuntin modo voluntarii. Unde
peccatum, quod committi dicitur ex conscien-
tia erronea, etiam est ejusdem speciei cum
alio peccato circa eamdem materiam, vel
contra eamdem legem, vere et in re ipsa
candi; et necessarium moraliter est, ut con-
fessor consuetudinem sciat, utde dispositione
et obligatione pcenitentis certus reddatur, et
ideo interrogare debet, et si interroget, pce-
nitens tenetur veritatem aperire, ut illi satis-
faciat; si vero non interrogetur, per se tene-
bitur hoc dicere, quantum necesse est, ut de-
claret confessori statum conscientise suse ;
commisso. Quocirca, si posset in confessione unde, si hoc declarare non potest, nisi expli-
explicari illud peccatum et malitia ejus, non
explicando conscientise errorem, non mul-
tum referret ad confessionem ; moraliter au-
tem id explicatur, quia vix potest aliter dici
peccatum ; et saepe est valde expediens, ut
confessor possit illum conscientiee errorem
tollere. Simile etiam est de aliis modis pec-
candi ex passione, vel malitia, quia non mu-
tant objecta, sed augent, vel minuunt libe-
rum aut voluntarium. Solum est adverten-
dum, quando malitia est tanta, ut pervenia-
tur ad contemptum, tunc saspe posse trans-
ferre actum de veniali in mortale, et tunc jam
constat ex dictis illam esse necessario confi-
tendam. Preeterea in ordine ad censuras Ec-
clesiasticas necessarium ssepe est cognoscere
an peccatum fuerit ex scientia, vel ignoran-
tia. Item aliquando est necessarium ad co-
gnoscendum statum pcenitentis, et an sit in
morali periculo recidendi. In his ergo casibus
oportebit explicare hos modos peccandi, non
vero alias.
15. Tertium punctum de consuetudine pec-
candi. — Tertium punctum est de modo pec-
candi ex consuetudine. Sylvester enim, Con-
fessio, l, q. 9, dicit esse necessarium hanc
circumstantiam confiteri.Cano vero absolute
negat, quia est valde onerosum poenitenti;
est enim quodammodo eum obligare ad con-
fitendum ssepius eadem peccata, cum tamen
nulla sufficiens ratio hujus necessitatis appa-
reat. Et hanc sententiam, per se loquendo ,
veram censeo. Duo enim possunt in hac cir-
cumstantia considerari: unum estingratitudo
ad Deum, quse intercedit in omni peccato
mortali, quod post remissionem prioris com-
XXII.
cando consueludinem vel diuturnitatem ali-
cujus peccati, vel occasionis ejus, tuncneces-
sarium erit hcec declarare.
Qidnla : quibus auxiliis.
16. Objectio. — Solutio. — Quinta circum-
stantia est, quibus auxiliis. Heec autem auxi-
lia vocantur instrumenta, seu concauste pec-
cati, qufe possunt esse, vel alii homines, vel
queelibet aliai res. In his posterioribus nun-
quam est specialis necessitas ea declarandi ,
nisi in duplici casu, scilicet, quando usus talis
instrumenti per se prohibitus est, nam tune
ex eo capite continet actus specialem mali-
tiam, vel quando ad explicandam gravitatem
nocumenti illali,vel quid simile, necessarium
est declarare quo instrumento factum fuerit.
At vero, si alius homo fuerit concausa, vel
auxiliator peccati, alia distinctione utendum
est. Nam vel pcenitens inducit alium ad pec-
candumsecum,vel non;in hocposterioricasu
in universum censeo non esse necessarium
declararean solus fecerit, vel habuerit socios
delicti, quia hoc non refert ad declarandum
peccatum proprium,et per se uonauget, sed
potius potest minuere. Dices : cooperari alteri
ad peccaturn, est speciale peccatum, quod
non explicatur, non explicato socio delicti
saltem in confuso. Kespondetur, quando illud
cooperari est sine inductione, non esse aliud
peccatum ab ipsomet operari ; imo neque ex
illo capite habere specialem gravitatem. At
vero quando intercedit inductio alterius, illa
semper est declaranda. Ratio est, quia ibi in-
tercedit malitia scandali, de qua licet sint
opinicnes ad quam speciem pertineat^ vel
31
482
vitii contra charitatem , vel
quocl fit inductio , nihilominus existimo es-
se in confessione aperiendam, quia, vel est
nova malitia saltem numero distincta, vel
certe notabiliter aggravat. Quod dictum sit
pro omni alio casu, in quo scandalum acti-
vum committitur.
17. Limitatio quorumdam reprohatur. —
Non desunt tamen, qui hanc asserlionem li-
mitent, distinguentes duplex genus peccati :
unum est, quod per se et ex intrinseca ratio-
ne sua requirit consorlium alterius, utforni-
catio ; aliud, cui accidentarium est habere
consortium, ut furtum. In hoc posteriori casu
fatentur veram esse assertionem positam, ia
priori autem negant. Quia explicata specie
peccati, in ea includitur consortium alterius.
Sed non satis recte hoc dictum est, quia aliud
est consortium, aliud inductio ; et quamvis
in specie peccati includalur socius peccati ,
tamen ex vi specieinon declaratur, quis alium
induxerit , seu quis scandalum dederit ; ac
propterea etiam in tali genere peccatorum
hoc explicare necesse est.
48. Alia limitatio. — Alia item limitatio
adhiberi solet, scilicet, nisi alter sit ita para-
tus, ut sit quasi expositus, et in actuali volun-
tate peccandi, vel virtuali, quia tunc re vera
ncn datur scandalum, nec est propria induc-
tio, cum voluntas ex se et sua sponte sit ex-
posita. Quod quidem verum est, quia tunc
jam non intercedit activum scandalum, et ita
non est propria limitatio assertionis positse.
Quid autem requiratur ad vitandum scanda-
lum in hujusmodi eventu, non spectat ad hunc
locum. Imprimis vero oportet considerare
an actus, qui petitur, sit intrinsece malus,
necne ; nam si prioris generis sit, nunquam
licet illum petere eliam a parato ; non tamen
erit specialepeccatum scandali, siparatus sit,
seu actualiter expositus. Si vero actus de se
non sit malus, ab hoc tamen homine nou sit
absque peccato prsestandus, ut est mutuum
petendo usuras, tunc necessariumest, ut qui
petit actum , habeat aliquam rationabilem
causam petendi, vel certe, ut alius sit hic et
nunc actualiter expositus ad talem actum
committendum.
De sexta conditione ■ ubi.
19. Sexta circumstantia est, uli, dequa ge-
neratim dicere possumus, raro augere notabi-
liter intra eamdem speciem, nisi fortasse in
mateiia injustitise, aliquandoveroaddere ma-
litiam diversse speciei, scilicet, vel scandali,
DISPUTAT. XXil. SECT. IV.
illius vitii ad vel sacrilegii, vel aliquando etiam injustitia*;
nam in his tribus materiis id potissimum ac-
cidere videtur. Quia si peecatum fiat in loco
publico coram aliis , seepe habet malitiam
scandali, et declarandam, juxta supra dicta.
Item si fiat in loco sacro, habet ssepe malitiam
sacrilegii ; et e converso, si actio sacra fiat
in loco indebito, habebit etiam circumstan-
tiam sacrilegii, raro tamen addet malitiam
mortalem, nisiintercedatspeciale prseceptum
prohibens, ut erit dicere sacrum in loco non
approbato. Ultimo potest hoc contingere in
materia injustitise, quiaseeperationeloci actio
est contra honorem vel famam alterius, quse
alibi uon esset; et extra hos casus non inve-
nio specialem gravitatem in hac circumstan-
tia, et in illis constat in tantum illam esse
confitendam, in quantum, vel mutat speciem,
vel auget notabiliter nocumentum illatum.
20. Dulitatio. — Responsio Cajetani placet.
— Qiice peccata sint contra loci sanctitatem. —
Solet vero hic specialiter quseri, an omne
peccatum, hoc ipso quod fit inloco sacro, ha-
beat circumstantiam necessario explicandam
in confessione. Nam Medina, Codic. de Con-
fessione, in speciali quaestione de hoc, affir-
mat, quia semper intervenit sacrilegium. Ca-
jet. vero, t. 1 Opuscul., tract. ultim., res-
pons. 12, dub. 2, negat, quia non omnia pec-
cata suntdirecte contra sanctitatem loci. Un-
de de illis tantum peccatis, quse ita sunt con-
tra loci sanctitatem, ut cedant in gravem irre-
verentiam vel injuriam ejus, docetaugeri illo
modo e tali circumstantia. Quod mihi placet,
saltem loquendo de malitia mortali ; ipse au-
tem non declarat qua3 peccata sint directe
contra loci sanctitatem. Et ideo addo brevi-
ter , aliud esse de peccato sola cogitatione
commisso, aliud de peccato actionis exterio-
ris. In priori considerandum est, locum pos-
se esse circumstantiam ejus, vel ex parte ac-
tus tantum, ut cum quis existens in Ecclesia
vult furari, vel fornicari extra Ecclesiam ; et
tunc opinor circumstantiam hanc per se non
aggravare mortaliter, quia respectu actus in-
terni locus seusibilis valde accidentarius est,
et ipse parum violatur tali actu. Alio modo
potest esse circumstantia ex parte objecti, ut
cum aliquis etiam existens extra Ecclesiam ,
proponit furari in Ecclesia ; et tunc, juxta ea
quse dicam de actu exteriori, talis circum-
stantia aggravat interioremjuxta generalem
regulam superius traditam. Circa exteriorem
ergo actum opinor multum pendere ex jure
positivo, quod talis circumstantia sic aggra-
DISPUTAT. XXII. SECT. IV.
483
vet, scilicet quia tale genus peccati in tali
loco specialiterprohibitumest, utfurtura, etc.
Possumus autem in re ipsa aliquo modo fun-
dare prohibitionem hanc ; nam locus est ad
continendam etquasi custodiendam remin eo
existentem, etrequirit etiam quamdam decen-
tiam et puritatem ad exercendas in eo actio-
nes sacras ; peccata ergo quse repugnant bis
loci conditionibus, videntur esse directe con-
tra illum, et ideo videntur specialiter prohi-
beri. Alia veropeccata, ut raurmurare in Ec-
clesia, vel quid simile, licet aliquam irreve-
rentiam contineant, non tamen mortalera ne-
que gravem in sua specie, et ideo respectu il-
lorum non videntur de necessitate confes-
sionis.
Ultima : quando.
21. Tria declarantur. — Primo, an duratio
actus necessario confiteri debeat. — Ultima cir-
cumstantia est, quando. In qua primum con-
siderandum est, an specialiprcecepto tempus
sit preescriptum ad actionem, vel prohibitum ;
nam tunc clarum est esse circumstantiam
necessariam, quod seepe contingit in preece-
ptis positivis , in naturalibus autemraro. Ex-
tra hoc vero tempus tria occurrunt declaranda
circa hanc circumstantiam. Primum est de
duratione actus, an sit necessarium illara
confiteri. Et dico breviter, in actu exteriori
regulariter includi ordinariam durationem, et
ideo necessarium non esse eam explicare,
nisi contingeret esse ita extraordinariam et
nimiam, ut notabiliter augeret, et preesertim
quando ex ea crescit quantitas, seu nocu-
mentum illatum. At vero in actu pure inte-
riori hsec duralio est magis accidentaria et
ignota ; nihilominus, si sit notabilis, expli-
canda est, non tam propter delicti gravita-
tem, quam propter multitudinem actuum,
qui regulariter loquendo, eo tempore multi-
plicantur, et cum non possint deelarari per
modum plurium, saltem eo modo contitendi
sunt, ut statim dicetur.
22. Secundo, an circumstantia diei festi ne~
cessario sit confitenda. — Objectio. — Solutio.
— Secundo dubitari solet de tempore et cir-
cumstantia diei festi, an in quolibet peccato
sit necessario confitenda. Nam Alens., Bo-
navent. et nonnulli alii antiqui ita censue-
runt, quos refert et sequitur Corduba,lib. 1,
q. 6, quia omne peccatum est contra divinum
cultum, et consequenter est contra tertium
prseceptum Decalogi. Contrarium nihilominus
mihi certum est, ut latius traditur 2. 2, q.
122, ubi Cajet.,art. 4, et tom. 1 Opusc, tract.
18, q. 3 ; Sylv., Confessio, 1, q. 10; Soto,
Jib. 2 de Justitia, q. 4, art. 4 ; Covar. in cap.
Alma mater, p. 1, § 0, n. 3 ; et Navar. in c.
Consideret, n. 22, et in Summ., c. 6, n. 9, et
alii, quos Corduba refert. Etratio est, quiafi-
nis praecepti non cadit sub praeceptum, sed
materia ejus ; peccatum autem, licet sit con-
tra finem praecepti observandi festum, non
tamen est contra prohibitionem ejus, quia
non continetur in materia ejus; non enim est
proprie opus servile, quod solum illa lege
prohibetur ; seclusa autem hac prohibitione,
non est unde aggravet notabiliter in eadem
vel alia specie. Dices : quamvis prseceptuin
non obliget ad finem exequendum, obligat
tamen ad non agendum aliquid contra talem
finem ; peccatum autem in die festo commis-
sum, non solum non est executio finis talis
prsecepti, sed etiam est contra finem illius.
Respondeo : non est contra finem proprium,
et intrinsecum, qui solum est cuitus Dei per
abstinentiam ab opere servili, et per talem
cultum, scilicet, audiendo Missam, sed est
contra finem remotum, qui est vel salus spi-
ritualis, vel divinushonor in genere; hoc au-
tem modo agere contra finem remotum non
est proprie violatio specialium praxeptorum.
23. Tertio , an circumstantia temporis
duplici prcecepto prascripti confitenda sit.
— Oppositce sententice distinctionis foedere
conciliantur. — Tertio inquiri solet, quando
tempus duplici preecepto est preescriplum ,
ad aliquid agendum , sitne illa circum-
stantia necessario explicanda, ut si eodem
die duplici titulo et preecepto jejunandum sit,
aut sacrum audiendum. Navarrus enim in
Sumin., c. 11, n. 4, putat ibi committi duo
peccata, unde fit esse necessario confitenda.
Sed distinctione opus est, nam, si illae duae
obligationes sint diversarum rationum, ut,
verbi gratia, quia ex voto et ex preecepto Ec-
clesia? tenetur tali die jejunare, tunc verum est
ibi esse malitias specie distinctas contra reli-
gionem et temperantiam, ideoque declaranda
est circumstantia. Si vero prsecepta sint ejus-
dem rationis, non existimo ibi esse duo pec-
cata, quia constat non differre specie ; neque
etiam est unde numero differant, quia pree-
ceptum est regula extrinseca, a qua non su-
mit malitia !individuationem suara. Neque
etiam opinor illum concursum praeceplorum
ita aggravare malitiam, ut necessarium sit
illam circumstantiam exprimere, quia non
admodum immutat morale judiciurch
SECTIO V.
Utrum ad integritatem confessionis necessarium
sit numerum peccatorum distincte explicare.
1 . Proponitur opinio quorumdam Canonis-
tarum. — Qusestio hsec intelligitur de nume-
ro peccatorura intra eamdem speciem, in qua
nonnulli Canonistse opinati sunt satis esse
confuse dicere, ssepius peccavi furando, etc.
Quara opinionem non censet improbabilem
Angelus, verb. Confessio , 1, n. 20. propter
auctoritatem Archidiaconi. EtSylvester, eo-
dera verbo, num. 11 , dicit esse rem incer-
tam. Fundamentum est, quia explicare dis-
tinctionem numericam est moraliter difficilli-
mura, et nullum habemus de hac re expres-
sum prseceptum ; nec ex institutione suffi-
cienter colligitur, quia cum distinctio nume-
rica accidentaria sit, non potest multum va-
riare judicium, aut medicinam, preesertim si
aliquibus verbis generalibus confuse dicatur.
Potestque in hune moclum explicari ex Gaje-
tano, loco infra citando , quia hoc judicium
confessionis non est sicut judicium vilas futu-
roe, in quo exacta cognitio operum necessaria
est, quia ordinatur ad reddendum condignum
praemiurn, vel supplicium juxta perfectissi-
mamjustitia* rationem; hoc vero judicium
est medicinale et salutare, juxta iliud Joann.
3 : Non venit Filius hominis, ut judicet mun~
dum. sed ut salvetur mundus per ipsum, et
ideo non requirit exactam cognilionem sin-
gulorum peccatorum; non ergo oportet dis-
tincte explicare numerum, quia ad supradic-
tum finem satis est explicare species dislincte,
numerum autem dicto confuso modo.
2. Vera sententia. — Nihilominus dicendum
est, per se loquendo, necessarium esse pec-
catorura nuraerum distincte ac definite in
confessione explicare. Ita sentiunt antiqui
Theologi, quamvis magis id supponant quam
declarent. Clarius vero id attigit D.Thom.,
Opusc. 12, q. 6, in fine. Existimoque jam
esse rem certam ; colligitur enim ex Concilio
Lateranensi et Florenlino jam citatis, quae
hoc sensu dicunt , omnia peccata esse confi-
tenda; nam illa distributio non tantum de
speciebus, sed maxime de individuis fit. Et
Concilium Tridentinum addit, particulam il-
lam, sigillalim, ut declaret confessionem fu-
turam esse de singulis, atque adeo de omni-
bus peccatis in individuo. Quod confirmat
totius Ecclesiae usus, omniumque fidelium
consensus, quem fuisse autiquissimum con-
DISPUTAT. XXII. SECT. V.
stat ex Patribus supra citatis, apud quos idem
est, nude et aperte confiteri omnia,quod ex-
plicare totum numerum peccatorum. Praaci-
pue tamen id sumitur ex Augustino,de Vera
et falsa pcenit. , c. 14. Ratio vero est eadem
ssepe tacta, quia interclura magis variat judi-
cium multitudo peccatorum in eadem specie,
quam diversilas specifica.
TJnde sumatur distinctio numerica peccaiorum
quce sunt confitenda.
3. Divisio eorum quce in hac sectione trac-
tantur. — Duo tamen supersunt nobis expli-
canda. Primum est, quse sit, vel unde sit su-
menda illa dislinctio numerica peccatorum,
quorum multitudo in confessione explicanda
est. Secundum est, quomodo teneatur pceni-
tens hunc numerum declarare. Primum punc-
tum proprie spectat ad materiam de peccatis ;
tamen, quia controversum est, an sit eadem
distinctio numerica peccatorum secundum
se, et in ordine ad coufessionem , ideo non
potest in prsesenti prsetermitti , quantum ad
hoc explicandum necessarium sit; etita trac-
tatur a Doctoribus, ut videre licet praesertim
in Cajetano, tom. 1 Opus., tract. ult.,resp. 15,
dub. 2, qui de eadem re latius egit 2. 2, q. 66,
a. 3, circa ad3; etCano, dict. relect., par. 5 ;
Ledesma,in 4, p. 2, q. 9, art. 1, dub. 3; Na-
varr. in Summ., c. 6, n. 16, et in c. Conside-
ret, n. 48, de Pcen., dist. 8. Possumus autem
tractare, aut de distinctione numerica pecca-
torum quantum ad ipsum actum peccati (sub
quo omissionis peccatum comprehendimus),
aut de distinctione numerica malitiarum mo-
ralium in eoclem actu, quse, si reperiri po-
test, ex diversis principiis sumenda est; Et
ideo prius dicemus de peccatis nbsolute, post-
ea de malitiis ejusdem actus. Rursus pecca-
tum dupliciter potest committi et muitipli-
cari : prirao, per solam volunlatem internam;
secundo, per voluntatem prodeuntem in ex-
leriorem actum ; per solum autem actum ex-
teriorem sine voluntate committi aut multi-
plicari non potest, quia peccatum esse non
potest nisi sit voluntarium; non potest autem
aclus exterior esse voluntarius, nec morali-
ter malus,nisi quatenus ab interiori voluntate
moraliter mala procedit; in illis ergo etiam
potest esse diversa ratio unitatis, vel diversi-
tatis numerica3, et ideo sigillatim de illis di-
cemus.
De 2)eccatis v:\ere internis in volwitate.
1. Peccata non multiplicantur numsro iii
DISPUTAT. X
eadem persona simnl. — Circa peccata mere
interna, prout sunt in voluntate, dno viden-
tnr certa. Priraum est, ha?c peccata non mul-
tiplicari numero in cadem persona simul et
in eodem instanti, vel quia duo accidentia
seu actus solo numero distincta non multipli-
cantur simul in eodem snbjecto, nec efficiun-
tur simul ab eadem potentia , circa idem ob-
jectum; vel quia, si potentia tendit simul in
plura objecta materialiter distincta, non ten-
dit in illa per modum plurium, sed per mo-
dum unius multitudinis, et ideo uno actu ten-
dit, de quo manebit qusestio infra tractanda,
an babeat unani vel plures malitias. Quod si
aliquis mordicus contendat, posse voluntatem
simul tendere per duos actus numero distinc-
tos in bnjusmodi objecta, ut, verbi gratia,
habendo simul duo prava desideria fornicandi
cum duabus feminis , respondemus , quid-
quid sittle illa speculativa qusestione,, mora-
liter non posse ab homine discerni illam dis-
tinctionem physicam actuum , et uieo in or-
dine ad confessionem semper esse de toto
illo peccato judicandura, ac si fieret uno actu
cum pluribus malitiis, vel una graviori, de
quo infra dicemus.
5. Quandiu voluntas durat in uuo actu pec-
caminoso, unum tantum peccatum est. — Se-
cundo est certum, quandiu voluntas durat in
illo actu interiori, quo peccatum committit,
unum tantum numero peccatum esse. Patet,
quia de motu etiam dixit Aristoteles non mul-
tiplicari numero, nisi interrumpatur , quod
multo magis est verum de interiori actu vo-
luntatis , quia non durat per continuam par-
lium successionem, sed per perseverantiam
ejusdem indivisibilis actus ; qua3 duratio seu
perseverantia est qusedam moralis circum-
stantia, quse auget quidem peccatum, non
tamen multiplicat illud.
6. Qucenam interruptio multiplicet peccata
numero. — Ex quibus concluditur tertio, hsec
peccata posse multiplicari per interruptionem
unius, et successivam effectionemalterius, et
non aliter in eadem persona (prout nunc lo-
quimur) et circa idem objectum. Constat
enim hancmultiplicationem posse aliquo mo-
do fieri; non potest autem tieri simul, nec
quandiu perseverat idem actus, ut ostensum
est ; ergo necesse est ut fiat per interruptio-
nem, seu multiplicationem actuum successi-
vam. Est autem circa hanc interruptionem
adverteiidum , regulariter fieri per interposi-
tionem alicujus temporis, in quo cessatur ab
actu, saltem in tali specie, et hgec est propriis-
XII. SF.CT. V ,585
sima interruptio ; posset autem intelligi suc-
cessio actuum solo numero distinctorum im-
mediata, id est, transenndo immediate, verbi
gratia, ;ib uno pravo desiderio in aliud nu-
mero distinctum, sine nulla cessatione inter-
media per aliquod tempus. Quod quidem po-
test facile contingere , quando mutantur ma-
terialia objecta , ut si nunc desideretur una
persona, et immediate post alia; et tunc cer-
tissimum censeo ilhim esse veram multitu-
dinem numericam in confessione explican-
dam, quoad fieri possit, quia etiam physice et
in re existimo illam esse veram dislinctio-
nem numericam actuum, et moraliter etiam
satis distinguitur, cum et possit experimento
cognosci, et multum varietur malitia, ut ma-
gis patebit ex sequenti puncto, et in tertio
amplius confirmabitur. At vero quando per-
severat voluntas circa idem materiale objec-
tum sine interruplione, physice etiam, acna-
turaliter vix fieri potest , ut actus interiores
numero varientur, multoque certius est ta-
lem mutationera non posse morali, vel hu-
mano modo percipi; et ideo quandiu volun-
tasmanet continue amando, desideraudo, aut
se delectando circa eamdem omnino mate-
riara, quamvis videatur plures reflexiones fa-
cere, et quasi denuo inchoare actum, unum
peccatum est, et ut tale confitendum, quia
totum illud fieri potest per novam intensionem
ejusdem actus, vel per novam animadversio -
nem intellectus. Sic igitur ad multiplicatio-
nem horum peccatorum circa idemmateriaJe
objectum necessaria est aliqua successiva
multiplicatio actuum cum aliqua temporis in-
terruptione, ac cessatione peccandi in ea spe-
cie; et in his videntur convenire Doctores ci-
tati et reliqui omnes.
7. Quanta interruptio requiratur ad multi-
plicationem numericam. — Prima sententia. —
Difficultas vero est, quanta interruptio seu
cessatio necessaria sitad prsedictam mullipli-
cationem numericara. In qua sunt sententise
diversa^. Prima est, quamcunque vel mini-
mara cessationem sufficere, sive voluntaria
sit, sive ex quacunque distractione nalurali,
vel somno etiam modici temporis. Ratio est,
quia peccatum illud non potest esse unum
nisi continuatione aliqua; sed tunc nihil est,
in quo illi duo actus continuentur ad consti-
tuendum unum peccatum ; ergo sunt plura.
Minor patet, quia ibi non est aliquis actus in-
ternus, in quo continuentur , quia aliqua in-
tercedit cessatio, utsupponimus; neque etiam
continuanlurinaliquo actu externo, quia agi-
DISPUTAT. XXII. SEGT. V.
nras de peccatis, quse interius consumman-
tur, et non prodeunt in actum exteriorem.
Nihil ergo superest, in quo illo peccata con-
tinuentur, et fiant unum; snnt ergo plura in
re ipsa; ergo etiam ut plura confitenda sunt,
quia, sicut est declaranda in confessione spe-
cifica multitudo, ita etnumerica; sed omnis
distinctio specifica , sive magna, sive parva
sit, per se loquendo, aperienda est, quamvis
possit ignorantia vel impotentia excusare ;
idem ergo est in numerica distinctione.
8. Secunda sententia. — Secunda sententia
est, peccata hsec non multiplicari numero,
donec prior voluntas per contrariam volunta-
tem interrumpatur, et postea ad priorem vo-
luntatem iterum redeatur. Ita sentit Cano su-
pra. Cujus fundamentum est, quia distinctio
hsec, ut in confessione aperiatur, dehet esse
moralis. Nam, sicut dicebamus supra de speci-
fica distinctione, non sufficere physicam sine
morali, ita de numerica censendum est pro-
pter eamdem rationem. Quandiu autem in-
terruptio non fit per contrariam voluntatem,
non est moralis; quia quandiu aliquis habuit
voluntatem aliquam, et eam non retractavit,
in ea censetur moraliter perseverare ; ergo
non interrumpit voluntatem, donec habeat
contrariam; ergo, quamvis scepius eamdem
voluntatem repetat absque prsedicta interru-
ptione, eamdem voluntatem censetur morali-
ter habere, idemque numero peccatum com-
mittere, ideoque satisfacit confessioni, si to-
tum illud per modum unius peccati confitea-
tur. Addit vero Cano, si tempus, quo aliquis
perseveravit in illo actu, multum fuerit, de-
bere illud in confessione explicari, fortasse
propter majorera gravitatem ejusdem pec-
cati.
9. Hcec secunda sententia rejicitur. — Hsec
vero sententia, si nihil amplius ei addatur,
incredibilis apparet. Nam , quamvis certum
sit interruptionem illam per contrariam vo-
luntatem esse sufficientissimam, tamen quod
sit necessaria, vel sola sufficiat , verum esse
non potest; alias qui nunc habuit pravum
consensum circa talem rem, vel personarn,
et ab illo cessavit sine ulla retractatione, vel
contraria voluntate, et post mensem, repree-
sentato eodem objecto , iterum habuit eum-
dem consensum , non committeret novum
peccatum, nec teneretur illam multiplicatio-
nem in confessione explicare ; consequens est
omninofalsum, et contracommunem sensum
et usum lotius Ecclesise , et contra rationem,
quia illa peccata suntomnino distincta coram
Deo, merenturque distinctos gradus pcense,
et, si essent actus boni et meritorii, mereren-
tur distinctos gradus gloriee. Suntetiam satis
distincta apud homines, tam quoad cognitio-
nem, quia satis patens est eorum distinctio,
quam quoad eestimationern et judicium de il-
lis ferendum; ac denique nullam inter se ha-
bent unionem aut physicam, autmoralem, ut
constituant unum peccatum.
10. Cano reprehenditur. — Et fundamentum
Cani frivolum est. Qui enim aliquid voluit, et
illam voluntatem non retractavit, si tamen ab
illa et ab omni actione morali ab illa proce-
dente prorsus cessavit, dici quidem poterit
manere habitualiter et secundum moralem
eestimationem in illa voluntate seu in statu
peccati, non tamen potest dici moraliter per-
severare in actuali peccato; ut autem pecca-
tum sit unum numero, non satis est durare in
statu peccati, seu in habituali voluntate, nisi
aliquo modo duret actualis peccati commissio.
Unde, quod Cano addidit de explicanda dura-
tione temporis propter augmentum peccati,
nec recte, nec satis consequenter dictum
est ; quia, si in toto illo tempore non est re-
pelita prior voluntas, necesse non est dnra-
tionem cemporis explicare, quantumvis ma-
gna sit, quia peccatum non augetur ex eo so-<
tum quod in habituali statu ejus moraliter
perseveratur ahsque ulla retractatione; so-
lum ergo erit necessarium explicare tale tem-
pus, quando in illo fuerint multiplicatee tales
voluntates; ergo oportet eas explicare.
\ 1 . Tertia sententia quce ex duabus priori-
bus participat. — Propter hoc esse potest ter-
tia sententia aliquid sumens ex duabus prse-
dictis. Ex prima opinione Cani sumens illud
principium, interruplionem hanc debere esse
moralem, et non sufficere physicam , in quo
discordat a priori sententia. Negari enim non
potest, quin aclus 1111 interiores quocunque
modo, et quocunque parvo tempore inter-
rupti, et successive elicili, physice sint nu-
mero distincti, ut ex Metaphysica constat;
unde fit consequens, ut re vera habeant dis-
tinctas entitates vel privationes , et conse-
quenter etiam distinctas bonitates vel mali-
tias; imo etiam certum censeo, apud Deum
habere distincta prsemia vel supplicia, quia
apud Deum nihil refert quod interruptio sit
brevis vel diuturna, ad expendendam singu-
lorum actuum malitiam, et novum,etdistinc-
tum consensum liberum in iliis prsestitum.
Nihilominus tamen in ordine ad confessionem,
in qua judicium humano modo exercetur,
DISPUTAT. XXII. SECT. V.
487
illa interruptio non est moralis, sed physica
tantum ; et consequenter non suiliciet ad dis-
tinctionem numericam in confessione expli-
candam, quia ill-a interruptio, quando est ni-
mis brevis et naturalis absque speciali adver-
tentia et voluntate, nec potest bumano modo
cognosci, aut explicari_, nec variat morale ju-
dicium ; ergo per se ad confessionem non
pertinet. Item, quia illa est queedani moralis
continuatio, quia neque interruptio est mora-
liter voluntaria, et reditus ad similem actum
quasi naturaliter fit sine nova deliberatione.
Exemplum est in eo, qui per boram permanet
in delectatione morosa circa idem objectum;
nunquam enim id fit ita continue, quin inte-
rim cogitatio ad alia rapiatur, licet statim ad
eamdem delectationem redeat ; difficillimum
ergo esset obligare bominem ad explicandam
illam varietatem, et non satis esse confiteri
totum illud peccatum per modum unius.
12. In quo dis.sentiat tertia sententia a pri-
ma, et concordet cum secunda. — In boc ergo
dissentit hsec sententia a prima, convenitqne
cum secunda in hoc, quod requirit moralem
interruptionem ; admittit etiam modum illum
interruptionis moralis , quem ponit eadem
secunda sententia ; est enim certissimus, et
omnium maximus; non tamen ponit illum so-
lum, in quo ab illa dififerl, sed prseter eum
ponit alios duos. Secundus ergo est, quando
homo voluntarie cessat ab interiori delecta-
tione vel consensu, et ad alia agerida vel co-
gitanda voluntarie divertitur ; nam tunc in-
terruptio est perfecte voluntaria; ergo est
simpliciter moralis , etiamsi per minimum
tempus duret. Item quia, cum ex delibera-
tione cessatum sit ab uno actu peccati, si
post modicum tempus iterum voluntas ad
idem revertitur , per novam deliberationem
actus inchoatur ; est ergo peccatum novum et
omnino distinctum moraliter. Quare etiam in
hocmodo non videtur dubium, quin hgec mul-
titudo peccatorum in confessione aperienda
sit, id est, si homo illam percipiat et decla-
rare possit.
13.Tertius modus interruptionis est, quan-
do cessatio a priori actu multo tempore du-
ravit, ut, verbi gratia, per boram; nam licet
naturali modo, et absque speciali advertentia
et libertate inchoata fuerit, ut per somnum,
vel per naturalem distractionem, si tamen
per longam moram duravit, et postea homo,
cum sufficienti deliberatione ad peccandum,
similem actum inchoat, novum peccatum
physice et moraliter distinctum committit,
quia virtus prioris deliberationis saltem pro-
pter moram temporis omnino cessavit; ergo
posterior actus fit ex nova dcliberatione dis-
tincta; ergo est etiam moraliter dislinctus,
quia peccatum non multiplicatur nisi per no-
vum consensum omnino liberum , habitum
posttransactum et finitum aliumactum.Unde
non refert quod cessatio a priori actu non
fuerit speciali modo voluntaria ; satis enim
est quod in re ipsa fuerit; nam hoc sufficit ut
peccatum prius finitum fuerit omnino, et quod
aliud nova voluntate et deliberatione com-
mittatur. Et confirmatur^ quia illa duo pec-
cata in nulla re uniuntur, aut pbysice, aut
moraliter, ut unam rem componant. Tandem
confirmatur, quia alias, qui in pravo consensu
vel delectatione morosa somno correptus est,
postera die ad similem actum revertitur, non
teneretur aliud in confessione explicare, nisi
quod talem consensum vel delectationem
morosam habuerit, nec dies explicando; con-
sequens autem est valde absurdum, et contra
usum omnium timoratorum.
14. Tertia sententia partim proiatur , par-
tim rejicitur. — Atque haec tertia sententia,
quoad hsec tria, quse affirmat, mihi maxime
probatur ; quoad id vero quod negat, et in
quo dissentit ab opinione Cajetani, difficilis
apparet; quia illa doctrina de distinctione
numerica peccatorum physica vel morali, nec
sufficienter explicari posse videtur , nec fun-
dari. Est enim, quoad hoc, magnum discrimen
inter distinctionem specificam et numericam;
tunc enim dicuntur peccata differre specie
physica, el nonmorali, quando, licet habeant
motus aut entitates specie diversas, non ta-
men habent malitias morales essentialiter
distinctas. In prsesenti autem illi actus volun-
tatis, qui dicuntur physice distingui numero
propter brevem temporis interruptionem, ve-
re babent malitias morales distinctas nume-
ro, quia distinguuntur in subjectis, quibus
insunt; insunt autem in actibus numero dis-
tinctis ; ergo distinguuntur illa peccata nu-
mero, non tantum physice, sed etiam mora-
liter. Probatur consequentia , quia distingui
moraliter non est distingui brevi , vel longo
tempore ; sed est distingui in ipso esse mo -
rali, seu in malitia vel bonitate morali; sicut
distinctio specifica, ut moralis sit, requirit ut
sit in ipsa malitia morali, sive sit magna, sive
parva, brevis, aut diuturna.
15. Instantia. — Resolviiur. — Diceturfor
tasse distinctionem moralem in preesenti ^u-
mi in ordine ad confessionem, ita ut illa pec-
488 DISPUTAT.
cata, licet in se sint distincta moraliter, id est,
quoad conditiones raorales, in ordine ad con-
fessionera non dicantur distingui moraliter,
quia eorum distinclio nec moraliter potest ab
homine explicari, neque etiam percipi, qualia
esse dicuntur illa quse et brevi tempore , et
sine morali voluntate interrumpuntur. Sed
contra hoc est, quia inde sequitur aliqua pec-
cata esse numero distincta in se et coram
Deo quatenuspeccata sunt, quse non suntnu-
raero distincta in ordine ad confessionem.
Consequens autem videtur falsum, quia prse-
ceptum confessionis obligat ad confitenda ut
distincta ea peccata, qusenumero distinguun-
tur; non potest autem dici obligare hoc mo-
do circa ea peccata quee distinguuntur nume-
ro in ordine ad confessionem ; esset enim hic
intolerabilis circulus,et petitio principii ; er-
go obligat ad ea omnia quse in se numero
distinguuntur ; non est ergo aliadistinctio nu-
merica peccatorum secundum se, et alia in
ordine ad confessionem.
16. Et confirmatur primo, quia prseceptum
confessionis non induxit novum modum dis-
tinguendi numero peccata, sed supposita dis-
tinctione, quamin se habent, obligat ad illam
declarandam ; quod antem hsec ab homine
cognoscatur , vel interdum ignoretur , acci-
dentarium est, et ideo non consideratur in
ipsa lege,sed excusari poterit aliquis propter
ignorantiam; ipsa tameulex per se in univer-
sum obligat. Et confirmatur secundo, nam ob
similem rationem diximus supra, omnia pec-
cata, quae in esse peccatorum distinguuntur
specie, in ordine etiam ad confessionem dis-
tingui, eamque distinctionem ex vi legis esse
in confessione declarandam in universum,
sive illa distinctio sit magna , sive parva, vel
cognitu difficiJis ; quia lex per se obligat, licet
homo interdum excusetur; alioquietiam pos-
semus distinguere quoedam peccata esse spe-
cie diversa in ordine ad confessionern , alia
vero non, etiamsi in malitia morali vere dis-
tinguanlur ; quod tamen supra diximus non
esse consentaneum doctrina-. Conciliorum.
17. Prima et tertia sententice concilian-
tur. — Hoecargumenta videntur mihi convin-
cere, primam sententiam in re veram esse, et
ultimam solum posse in modo loquendi ab ea
discrepare ; nam res intenta eadern esse vi-
detur. Sunt enira qusedani peccata interiora
ita distincta numero, ut ab homine percipi aut
explicari non possint, nisi per modura unius
aut diuturnse morse, ut exemplo delectationis
rnorosse supra declaratum est; et de his ve-
xxn. SEcr. v.
rum est , sufficienter explicari iu confessione
hoc modo. Et in hoc est nonnulla differentia
inter dislinctionem numericam et specificam
peccatorum , quod specifica distinctio solum
ex accidenti et ab aliquibus ignoratur ; hsec
vero numerica distinctio, de quaagimus, per
se, et ex quadam intrinseca impotentia omni-
bus hominibus est ignota , et moraliter ex-
plicatu impossibilis; et ideo dicitur juxta ter-
tiam opinionem, prseceptum confessionis nou
obligare illa peccata ut distincta confiteri,
ideoque non censeri distincta in ordine ad
confessionem. Negare tamen non possuraus
primse sententise, quin talia peccata in se sint
vere ac proprie numero distincta, etiam in
ratione morali , quatenus peccata sunt; ha-
bent enim malilias morales distinctas, et per
distinctura usum libertatis committuntur, id-
eoque coram Deo diversis pcenis punientur.
Negari etiam non potest, quin teneatur homo
illam multitudinem peccatorum, proul polest,
confiteri; namvel ob hoc maxime teneturali-
quando diuturnitatem in interiori consensu
vel delectatione declarare ; quia in illa com-
mitti solet, humano raodo loquendo, hujus-
modi rcultitudo peccatorum,quoe ab horaine
aliter declarari non potest.
18. Vera resolutio circa qacestionem proposi-
iam. — Ac proinde dicere tandem possumus,
illa peccata esse distincta numero, quse cum
interruptione fiunt. Item simpliciter teneri
hominem coufiteri omnem multitudinem nu-
mericam peccatorum eo modo quo potest ;
ita enim loquunlur Concilia et Theologi com-
muniter, idque suadent tam exemplum de
distinctione specifica, quam alise rationes ad-
ductse. Cum hoc tamen nihilominus stat, ut
aliqua multitudo peccalorum in confessione
declaretur per modum unius rnorae in pec-
cando, quod revera non est confiteri illa per
modumunius peccati, sed per modum unius
cdnfusse multitudinis in illa mora inclusse,
quse neque aliler ab homine fieri solet, neque
aliter potest ab homine cognosci aut expli-
caii. Atque in hunc modum intellecta prima
sententia vera est, et tertia non est illi con-
traria, sed est explicatio illius, si pra?die,to
modo accommodelur.
De peccatis qiuc prodeunt in actionem exte-
riorem.
19. Secundo ioco dicendum est de peccatis
quse prodeunt in aliquam actionem exterio-
rem, de quibus unum possumus colligere
certum ex dictis, videlicet, quando hsec pec-
DISPUTAT XXII. SECT. V. /t89
oata omnino interrumpuntur, ita ut prius ces- voluntate durat, vel in se, vel in alia, quam
setur a toto actu tam externo qnam interno, ipsa exeitavit, ila ut per connexionem ipsa-
el postea nlins similis committatnr , tunc rum aclionum externarum una excitet aliam,
multiplicari ha^c peccata, propter rationem et hoec aliam, ct sic deinceps, donec finiatur
tactam in superiori puncto, quia tunc nihil aciio, vel ah illa cessetur, quod magis ex se-
manet in quo continuentur et uuiantur. Et quentihus intelligetur.
quoad hocilla omnia tractari possunt de his 2L Qvm continuatio exlerioris actus regui-
pcccatis, quce de mere internis diximus; ratur adunitatem peccati. — Est ergo secunda
eademque proportione sunt definienda, et chfficultas in hocpunclo ', quanta continuatio
ideo in hoc amplius immorari non est ne- exterioris actus necessaria sit, ut peccatum
cesse. hujusmodi unum esse dicatur, an scilieet ne-
20. An continuitas actus exterioris cumin- cessaria sit propria et vera continuitas ejus-
terruptione interioris ad unitatem peccati suf- dem actionis, an vero sufficiatcontiguitas seu
ficiat. — Difficultas vero est an e contrario immediatasuccessio uniusactionis post aliam.
continuitas actus exterioris etiam cum inter- Nam si primum dicatur, sequitur, quando
ruptione interioris sufficiat ad unitatem hu- aliquis ex intentione occidendi inimicum
jusmodi peccati. Videtur enim non sufficere, surgite lecto, parat ensem, domo egreditur,
quia actus exterior sine interiori non est pec- et sic consequenter alias acliones exercet,
catum, quia neque actus humanus est : ergo donec illum interfieiat, lot multiplicare pec-
continuatio solius actus physici externi, licet cata, quot succossive inchoat actiones dis-
sit physica conlinuatio illius motus, non ta- tinctas, totamque illam varietatem esse in
men est continuatio peccati ut sic ; ergo illud confessione explicandam ; quod est difficil-
non satis est ad unitatem peccati. Nihilomi- limum onus, eontra Doctores omnes et contra
nus communiter Doctores, prsesertim Cajeta- usum peritorum confessorum, atque etiara
nus, et Navarrus supra.docentillud peccatum contra rationem, quia tota illa series actio-
esse unum, qucd saltemin exteriori actu con- num fit ex virtute unius voluntatis, in qua
tinuatur, quamvis voluntas inlerior cesset et est una tantum malitia; ergo tota illa est
repetatur, quiajam habent illse voluntates in unum tantum peccatum. At vero, si dicatur
quo unianlur, ct quia ex inleriori el exteriori secundum, sequitur pnmo, si quis simul ag-
actu consurgit unus actus humanus composi- grediatur duos vel tres homines, et interfecto
tus quasi ex materia et forma ; et ideo ra- uno, statim progredialur ad occidendum
tione unius actus externi , quasi ratione alium, et sic deinceps, sequitur, inquam, hoc
unius materice, illud peccatum unum est. totum esse unum peccatum homicidii. Idem-
Item, quia, licet formalis voluntas cesset que argumenlum fieri potest de plurihus ac-
et interrumpatur , virtualis tamen semper tibus fornicationis, cum eadem vel diversis
continuatur ; virtualis, inquam, et non tan- personis, fonsummatis simili successione
tum hahitualis, haee enim non satis est, ut contigua. Secundo sequitur, etiam in actibus
iluret actuale peccatum ; virtualis autem vo- internis posse hoc modo committi unum pec-
luntas influens in actionem externam sufficit, eatum per successionem contiguam diverso-
ut vere dicatur homo actualiter peccare, et rum actuum, ut si quis ex intentione vin-
sufficit consequenter ad continuationem et dictce veht proximum occidere, et propterea
unitatem ejusdem peccati, quod in exteriori eligat unum medium, etex illoaliud, nam in
actu consummatur. Atque ita respondeturad omnibus illis electionibus perseverat virtun-
rationem dubitandi, quiaquando actus exle- liter eadem intentio.
rior durat, ita ut sufficiat adunitatem peccati, 22. Vera resolntio difficultatis. — In hac
non durat tanlum in ratione physici motus, re dicendum est, imprimis non esse neces-
vel actionis, sed etiam in ratione actns mo- sariam continuationem physicam ejusdem
ralis, et consequenter inratione actualis pec- actionis exterioris, ut ratio facta convincit.
cati, ad quocl necesse non est ut actu duret Item, quia illa distinctio externarum actio-
tormalis voluntas, a qua fuit inchoata illa num materialis tantum et physica est ; mora-
actio externa , sed sufficit ut duret virtualis. liter autem omnes participant eandem mali-
Quandiu autem, vel quomodo virtualis in-
tentio seu voluntas duret, declaravi late in ' Vide Gabr. in I, d. I, q. 1, art. 1, no-
supenori tomo, disp. 13, sect. 3, ubi dixi, tab. 3 ; et Bonav. in 2, q. 41, art. \, q. 3 ;
durare quaudiu actio exterior excilata a tali Scot., q. 1 ; Richard., art. 1, 2.
490
DISPUTAT. XXII. SEGT. V.
tiam illius intentionis et finis ad quem ordi-
nantur. Hoc autem maxime verum habet,
quando acliones illae per se et ex objectis
suis praveenon sunt, sed solum ex intentione
finis propter quem eliguntur, ut sunt in
exemplis positis, parare ensem, exire do-
mo, etc, quia tunc omnes illse informantur
eadem malitia intentionis, et ideo cum illa
constituunt unum numero peccatum. Con-
tingit autem aliquando, ut omnes illee ac-
tiones, etiamsi dicto modo sint subordinatse,
in se pravse sint intrinsece ; non quidem ma-
litia specie distincta, tunc enim alia est
ratio, ut per se constat; sed intra eamdem
speciem, ut sunt, verbi gratia, in hominisin-
terfectione singula vulnera, seu percussiones,
quee ad homicidium consummandum dantur,
etin peccato fornicationis tactus impudici, et
oscula, quse preecedunt usque ad consum-
mationem actus.
23. Difficultas. — In his ergo est specialis
difficultas, nam unusquisque ex his actibus
per se factis ex suo objecto esset unum pec-
catum mortale; quod autem successive fiant,
et unus proxime post alium, vel etiam unus
ex morali causalitate et excitatione alterius,
non tollit propriam uniuscujusque malitiam,
ejusquemultiplicationem, juxta numerum ta-
lium actuum ; erunt ergo plura peccata,
eritque tota illa varietas in confessione de-
claranda. Et confirmatur, nam prout illee ac-
tiones externee sibi invicem succedunt, ila
necesse est internas voluntates multiplicari,
cum eadem immediata successione unius post
aliam ; quia illce actiones exteriores non
fiunt, nisi ex motione voluntatis, et sunt ob-
jecta materialiter diversa, ideoque requirunt
interiores volitiones saltem numero diversas,
et unaquseque harum est peccaminosa ex vi
sui proprii objecti, ut supponimus; ergo quot
sunt tales voluntates, tot erunt peccata nu-
mero distincta. Probatur consequentia, quia
supra diximus peccata interna distincta ex
diversitate objectorum, etiamsi successive
fiant immediate unum post aliud, revera esse
plura numero, et ut fcilia confitenda ; ergo
idem erit inprsesenti. Nam quod illse volun-
tates prodeant in actus externos, et quoduna
causet, seu excitet aliam, non tollit veram
distinctionem earum et malitiarum quee in
ipsis sunt.
24. Respondetur difficultaii. — Respondetur :
quantum ad confessionera spectat , omnes
conveniunt non esse necessarium hanc va-
rietatem actionum explicare, ut expressius
docent Navarrus, et Cano supra, quia satis
est explicare ultimum actum, nam hoc ipso
dicuntur ceetera media, vel opera, quoe ordi-
narie cum tali actu conjuncta sunl ; nam, si
quee circumstantiee per se pravee et extraordi-
nariee adjungerentur, illee declarandee essent,
saltem propter doctrinam datam de circum-
stantiis notabiliter aggravantibus.
25. Quod vero spectat ad unitatem velmul-
titudinem peccatorum in seipsis, certe satis
probabiliter dici posset, in re ipsa, et coram
Deo tot esse peccata numero distincta, quot
sunt interiores actus voluntatis numero dis-
tincti habentes intrinsecas et distinctas ma-
litias ex objectis suis, ut ratio facta inten-
dit, quanquam in ordine ad confessionem illa
multitudo sufficienter intelligatur compre-
hensa explicato ultimo actu, ad eum inodum
quo supra dicebamus de actibus internis pa-
rum interruptis. Melius tamen, magisque ad
rem moralem dicemus, ex illis omnibus com-
poni unum consummatum peccatum ; quia
omnes illi actus, seu voluntates ordinantur
ad unum opus consummandum, et ex illius
intentione procedunt. Nam, ut alias constat
ex Metaphysica , unitas numerica etiam in
actionibus vel qualitatibus, non est semper
ejusdem rationis vel eequalis; nam aliquando
est ex simplici entitate, aliquando ex collec-
tione plurium cum aliqua artificiosa compo-
sitione ; ad hunc ergo modum in preesenti
omnes illee actiones censentur esse partia-
les, et componere moraliter unum peccatum,
quia omnes ordinantur ad unum consum-
matum opus ; ordinantur, inquam, ordina-
tione morali absque opposita interruptione ;
nam si heec intercedat, aliunde proveniet
distinctio vel multiplicatio peccatorum.
26. Respondetur ad duo incommoda posila
in principio difficultatis. — Ad primum. —
Atque hinc facile respondetur ad duo incom-
moda, quee ex hac doctrina inferebantur. Ad
primum enim negatur sequela , scilicet duo
homicidia vel duas fornicationes esse unum
peccatum, etiamsi post unum consummatum,
immediate aliud inchoetur; inter heec enim
non est illa subordinatio et moralis composi-
tio, quia unum ad aliud non ordinatur, neque
est pars illius; unde non habent inter se il-
lam unionem et compositionem, ex qua prse-
dicta unitas in aliis consurgit. Et hoc est ma-
xime considerandum in hujusmodi actibus
humanis ; suut enim aliqui exteriores actus
habentes certos terminos in quibus consum-
mantur; ut est una fornicatio, et ideo ibi con-
DISPUTAT. XXII. SECT
suramaiur unum peccatum ; quod si ulterius
ad aliud progrediatur, est per accidens, niliil-
que refert quod in proximo sequenti tempore
vel post aliquod tempusfiat; aeque enim sunt
plura peccata, quia non uniuntur inter se,
sicut sunt plures hominum nativitates, etiam-
si fieri contingat cum immediata successione
unius post aliam. Denique, quod attinet ad
confessionem, certum est hcec non satis ex-
plicari nisi per modum plurium, quia in ab-
soluta confessione unius peccati consum-
mati., nullo modo explicatur, vel insinuatur
aliud.
27. Improbatur Navarrus. — Et ldeo non
mihi placet quod Navarrus ait de actibus im-
pudicis , qui sequi solent post unam fornica-
tionem consummatam, scilicet, non magis
esse necessarium explicare eos in confessio-
ne, quam similes actus qui preecedunt, sed
satis esse unum peccatum fornicationis sim-
pliciter confiteri; hoc, inquam , non mihi
placet, quod actus qui prsecedunt, sunt quasi
partes copulee consummandee , et ad illam
per se ordinantur ; adde etiam veluti ex na-
tura rei esse, ut antecedant, et ideo et unum
peccatum componunt, et explicato consum-
mato actu, in illo intelliguntur; at vero actus
subsequentes neque sunt partes prioris actus
consummatl, neque ex natura rei ex illo se-
quuntur, ut propterea censeri possint quasi
proprietates consequentes, et in illo virtute
inclusee, sed revera adjunguntur ex malilia
ipsius operantis ; et ideo neque sufficienter
explicantur confitendo simpliciter unum for-
nicationis actum, nec revera sunt una et ea-
dem fornicatio cum preecedenti , sed potius
sunt nova fornicatio inchoata. Cujus signum
manifestum est, quia si illi actus procederent
usque ad consummationem secundi actus,
unirentur cum illo, et cum eo constituerent
unum peccatum ; ergo non ita uniuntur cum
preecedenti ; alioqui etiam illee duee fornica-
tiones unirentur inter se , et constituerent
unum peccatum ; quod omnino falsum est, ut
etiam ipse Navarrus fatetur.
28. Unde multo magis displicet quod idem
auctor ait, delectari postea in fornicatione,
vel homicidio consummato, vel se de tali actu
laudare cum nova complacentia, si fiat quasi
in flagranti delicto, et ex ipso fervore peccati,
non esse novum peccatum necessario expli-
candum, quia hoc totum fit sine interruptio-
ne, alque adeo per modum unius; hoo, in-
quam, non placet, quia multitudo et distinctio
in his peccatis non est pensanda ex interru-
V. 491
ptionetemporis,sed ex natura et modo talium
actuum. Uli autem posteriores actus omnino
sunt distincti a preecedenti peccato, neque ad
illud ordinantur, nec sunt partes ejus, sed
potius circa illud versantur, ut circa objectum
vel materiam, de qua parura refert, quod
paulo vel multo ante preecesserit ; per acci-
dens etiam adjunguntur , et non inlelligun-
tur, solo ipso peccato explicato; necessarium
ergo est heec explicare tanquam distincta
peccata. Quin potius in his actibus qui pree-
cedunt , et videntur ordinari ad illud opus
consummandunx, oportet advertere an ha-
beant aliunde malitiam numero distinctam et
quasi totalem, ob quam debeant explicari.
Exempla sunl, quando quis ex intentione oc-
cidendi inimicum inducit alium, ut sit socius
criminis, vel cum ex intentione adulterii mit-
tit nuncium, qui feminam inducat; nam in
simili casu tale peccatum respectu illius ter-
tiee personee, quee ad peccandum inducitur
seu mittitur, novum peccatum est, etiam si
fortasse tantum sitnumero distinctum, de quo
alias. Et in ordine ad confessionem non est
dubium, quin tales circumstantiee sint expli-
candae, ut supra dixi, siveid sit, quia notabi-
liter aggravant, et sunt extraordinariee, nec
satis explicantur in ipso simplici actu, ut Ca-
no sentit; sive sit, quia revera sunt novapec-
cata distincta, ut est probabile.
29. Ad secundum. — Ad aliud inconveniens
de actibus inlernis respondetur, si conse-
quens illud cum eadem proportione sumatur,
nullurn esse inconveniens, neque esse con-
trasuperius dicta. Nam imprimis, si electio-
nes interiores non habent ex propriis objec-
tis aliam malitiam preeter illam quam parti-
cipant ex intentione finis, mirum non est ex
omnibus illis constitui unum peccatum, quia
solum materialiter distinguuntur, et eadem
numero malilia suo modo informantur; supe-
rius autem locuti sumus de actibus internis ex
se peccaminosis. Si vero electiones ipsee inte-
riores etiam in objectis materialibus habent
malitiara_, quanquam non specie distinctam
a malitia finis, dicendum est, etiamsi actus
illi sint realiter distincti, moraliter tamen esse
quasi pnrtiales, et ex illis consurgere inte-
grum peccatum, quod est unum quasi ex
collectione plurium simplicium partium ha-
bentium inter se moralem et quasi artificio-
sam connexionem. Superius autem locuti su-
mus de actibus totalibus secundum se, atque
ita distinctis, ut non habeant inter se aliquam
connexionem, sed solam immediatam sue-
492 DISPUTAT. XXII. SECT. V.
eessioneni unius post alium, quee per se non nam et non re
sufficit ad uuitatem, neque impedit veram
distinclionem numericam peccatorum, etiam
in confessione declarandam.
30. Addo denique, juxta modum loquendi
Philosophorum moralium, primam electio-
nem comparari ad intentionem, et secundam
electionem ad primam, et sic deinceps, tan-
quam actum exteriorem ad interiorem ; et
ideo qua ratione et proportione censetur du-
rare idem peccatum per successionem et
connexionem dictarum actionum externa-
rum, ita etiam per similem connexionem et
successionem internarum electionum,in qua,
formaliter loquendo, non censetur actus in-
teriorsuccedere interiori, sed exterior, con-
siderato respectu eorum inter se, quamvis
respectu voluntatis omnes sint interiores.
Unde obiter colligo, quamvis non sit neces-
sarium explicare hosactusin confessione per
modum plurium peccatorum, necessarium
tamen esse explicare illum actum utconsum-
matum in suo ordine ; sicut non satis est
confiteri internum actum sine exteriori, nec
tactus impudicos confuse, si fornicatio fuit
consummata ; itaque non satis erit dicere,
desideravi occidere hominem, sed oportet
dicere decrevi et deliberavi, et de mediis ad
id perflciendum mecum statui ; sic enim, et
non aliter sufficienter explicatur illud pecca-
tum.
31. Dubium contra superius resoluia.—Sed
adhuc superest objectio contra preecipuam
decisionem hujus puncti ; nam ex ea sequi-
tur, peccatum non restituendi, etiamsi per
annum duret, et in eo ssepius repetantur, et
multiplicentur voluntates non restituendi,
semper esse idem numero peccatum, quod
est plane absurdum, Sequela patet, quia, il-
lud peccatum semper continuatur in illa ex-
teriori omissione debitee restitutionis ; nam
peccatumexternum in hacspeciein illa omis-
sione externa positum est ; ergo dum illa
continuatur, continuatur etiam peccatum ;
ergo, sicut peccatum commissionis est unum,
quandiu aclio exterior continue durat, ita
peccatum omissionis erit unum , quandiu
omissio exterior continuatur.
32. Respondet Navarrus cum G-abriele. —
Responsio Navarri reprobatur et dabio satis-
fit. — A.d hanc objectionem Navarrus supra
totum hocconcedere videtur cum Gabr. in 4,
d. 15, q. 2. Ex qua sententia, ita generatim
intellecta, sequitur satisfacereintegritati con-
fessionis, qui dixerit se accepisse rem alie-
ituisse ; nno, jnxta senten-
tiam Navarri , nec dilationem temporis ,
etiamsi nimia sit, confiteri necessarium erit,
quia necesse non est circumstantias aggra-
vantes conhteri ; illa vero ad summura esse
potest circumstantia aggravans. Sed heecsen-
tentia vera non est. Et ideo respondetur ad
objectionem negando sequelam ; omissio
enim exterior, cum solum consistat in caren-
tia actionis, non pendet ex actuali influxu
voluntatis, ita uthic et nunc procedatexactu
voluntatis, formaliter aut virtualiter durante;
sed potest manere per modum habitus seu
habitualis effectus relicti ex praecedenti vo-
luntate, quod non satis est, ut continuetur
actuale peccatum , et ideo etiam non sufficit
ad unitatem peccati. Sicut enim supra dice-
bamus, durationem in statu alicnjus peecati,
quatenus manettantum habitualiter, non sa-
tis esse ad unitatem peccati actualis, si alio-
qui actus sufficienter interrumpantur et mul-
tiplicentur, ita omissio aclionis seu restitu-
tionis debitee, quee durat soium per modum
habitus, non sufficit ad unitatem peccati, si
actus sufficienter interrumpantur et multipli-
centur. Quare, ut peccatum acluale conti-
nuari dieatur, non satis est quod duret effec-
tus ejus, imo nec etiam sufficit ut duret ali-
qua actio, nisi illa sit actualiter libera ac vo-
luntaria. Patet id communi exemplo de illo
qui dedit venenum alteri, ad iriterficiendum
illum ; non enim actu peccat quandiu vene-
num actu operatur, nam interim potest om-
nino cessare a tali voluntate, imo et veram
pcenitentiam talis peccati agere. Non ergo
satis est quod effectus denominetur volunta-
rius, quia ex libera voluntate processit, sed
oportet ut ex libera voluntate procedat. Unde
quoad hoc eadem fere proportionalis ratio
estde actione et de omissione. Solum est ali-
quale discrimen, quod quia omissio per se
non requirit positivum influxum, facilius du-
rat sine ullo actu vel attentione interiori ; in-
terdum vero potest etiam actus exterior con-
tinuari cum tanta distraetione et inadverten-
tia naturali, ut actus revera jam hic et nunc
non iiat libere et humano modo ; et tunc
etiam illud satis non erit ad continuitatem
vel unitatem peccati.
33. Quocirca peccatum non restituendi
vel detinendi rem alienam per aliquod tem-
pus, potest intra illud multiplicari duobus
modis : primo per interruptionem etiteratio-
nem internarum voluntatum non restituca-
di. Potest enim heec voluntas interrumpi om-
DISPUTAT.
nibus modis supra positis circa interruptio-
nera cujuscunque voluntatis peccaininosae ,
et dum homo aclu cessat a voluntate deti-
nendi rem alienam, sive per somnum , sive
per distractionem , aut occupationem circa
alia, sive per contrarium propositum resti-
tuendi, cessat tunc ab actuali peccato ; unde,
cum postea, occurrentememoria restitutionis,
repetitvoluntatem non restituendi, peccatum
multiplicat. Secundo multiplicaturlioc pecca-
tum per externum usum rei restitulioni ob-
noxiae, repugnantem restitutioni seu dominio
alterius ; unde, quoties isti actus multiplican-
tur , etiam multiplicantur peccata. Tertius
etiam modus addi solet, scilicet, quando per
aliquod tempus cessat debitum restituendi,
vel intercedit excusatio sufiiciens, et postea
iterum urget obligatio ; nam quot erunt hu-
jusmodi vicissitudines, tot ut minimum erunt
peccata, si temporibus debitis omittatur res-
titutio, quia pro illis temporibus, pro quibus
suspenditur vel excusatur obligatio, homo non
peccat actualiter, etiamsi tunc non restituat.
Sed in hoc etiam casu necessarium est ut vo-
luntas non restituendi tempore debito multi-
plicetur. Atque hincfit ut in confessione hu-
jus omissionis necessarium sit hanc varieta-
tem vel multiplicationem, si intercesserit, ex-
plicare, ut recte Cajetanus, Sotus et alii do-
cuerunt, quia hic habet locum generale pra?-
ceptum confitendi numerum peccatorum, et
nulla est ratio excusationis, nisi quse potest
provenire ex oblivione, vel alia simili impo-
tentia, quee in aliis etiam peccatis intervenire
potest, et tunc servandse sunt regulse statim
tradendae.
De distinctione numericamalitiarummoralium
in eodem actu.
34. Sententia Navarri et aliorum. — Tertio
dicendum e=t de distinctione numerica mali-
tiarum in eodem peccato, seu in eodem actu;
hanc enim posse aliquando inveniri docet
Navarrus supra ; et alii qui negant circum-
stantias aggravanles esse confitendas, cogun-
tur hoc dicere, quia negare non audent, quin,
si quispiam velit uno actu interficere tres ho-
mines, teneatur illum numerum hominum in
confessione declarare ; cum ergo rationem
reddere non possint ex tanta gravitate pec-
cati, aiunt habere actum illum ab aliis tribus
objectis materialibus tres malilias morales
numero distinctas, et ideo declarandas esse
in confessione, quia ad finem confessionis ,
formalis distinciio malitiarum, potius quam
XXII. SECT. V. 493
ipsorum actuum, necessaria est, sicut de spe-
ciebus diximus. Et potest hsec sententia
suaderi primo ratione metaphysica , quia
hsec accidentia, quse respiciunt terminum vel
objectum extrinsecum, bene possunt multi-
plicari numero in eodem subjecto; sed hu-
jusmodi sunt hee malitiae seu injuria? respec-
tu diversorum ; ergo. Secundo potest confir-
mari exemplis et ratione morali. Nam conju-
gatus, qui cum uxore alterius adulterium
committit, uno actu duplicem malitiara injus-
titise contrahit, unam conlra propriam uxo-
rem, alteram contra maritum alterius. Item
qui vult inducere unum ad occidendum
alium, duplicem malitiain committit intra la-
titudinem homicidii, unam respectu ejus ,
quem vult interfici, aliam respectu alterius,
quem ad oecidendum inducit. Ratio etiam
moralis reddi potest, quia h3ec objecta, nu-
mero seu materialiter diversa, ita se habent,
ut unumquodque possit dare malitiam actui
independenter ab alio ; ergo unumquodque
dat suam malitiam distinctam. Hac enim re-
gula utitur D. Thom., 1. 2, q. 18, art. 11, ad
discernendum, quando circumstantia addat
novam malitiam, vel augeat prseexistentem.
35. Sententia Navarri incerta judicatur,
et opposita prolaiur. — Oljectio. — Solvi-
tur. — Haic sententia probabilis est; mihi
tamen est valde incerta, et opposita apparet
probabilior , saitem quoad hoc, ut necesse
non sitactum habere malitiasnumero distin-
ctas, propterea quod plura materialia objecta
seu plures personas complectalur. Quod patet
a contrario, quia bona voluntas dandi elee-
mosynam decemhominibus non habetplures
bonitates; ergo neque e contrario voluntas
interficiendi illos habet plures malitias. Patet
consequentia, quia privatio est proportionata
habitui, et ideo si habitus est unus, etiam pri-
vatio ejus una est; malitiaautem est privatio
debitcebonitatis. Dicetur fortasse, voluntatem
dandi eleemosynam liabere suam adsequatam
bonitatem ex quantitate, quam aliquis dare
vult; quod enim det uni vel multis, acciden-
tarium est, necauget bonitatem. Sedhocim-
primis non recte dicitur, quia etiam potest
bonitas illius actus augeriex conditione per-
sonarum quibus datur, etexproportione cum
eis servata. Deinde pari ratione dicendum
erit voluntatem non dandi iilam quantitatem
in eleemosynam multispersonisindigentibus,
esse unum tantum peccalum; quod si hoc
concedatur, sequitur ulterius, quod, licet illai
personee extreme indigeant, et ea ratioue vi-
494 DISPUTAT.
ta, vel salus earum periclitentur, nihilorainus
unatantumsitmalitia, quia ex majori velmi-
nori neccssitate proximi non multiplicatur ,
sed augetur illud peccatum ; et tamen negari
non potest, quin illa circumstantia in confes-
sione dicenda sit, non minus quam numerus
hominum in voluntate occidendi ; ergo haec
necessitas non provenitex distinctione nume-
rica, sed ex gravitate culpee.
36. Secunda solvitur.— Preeterea, si quis uno
indivisibili actu charitatis aniat decem proxi-
mos, una est indivisibilis bonitas illius actus,
ul suppono ex 1. 2, quia talis bonitas vel est
realis et positiva differentia illius actus, vel
est relatio, aut alia proprietas illi proportio-
nata ; differenlia autem illius actus omnino
est indivisibilis, respiciens decem illos homi-
nes per modum unius objeeti adeequati ; et
ideo unica habitudine transcendentali ad il-
los tendit; ergo similiter odium eorumdem
hominum unicam [habet malitiam, quamvis
non respiciat aliam materiam propinquio-
rem, sed immediate tendatin tales personas;
ergo idem erit de voluntate occidendi tot ho-
mines, eo vel maxime quod potest quis velle
uno ictu eos occidere, et ita videtur habere
proximam materiam magis unam, quam sit
quantitas pecuniee in voluntate eleemosynee,
vel quantitas furti, si a multis personis acci-
pienda esset, et hoc modo caderet in volun-
tatem. In his ergoet similibus casibus existi-
mo, quod ad speculationem spectat, non esse
necessarium malitias has numero distingue-
re, tum quia non per modum relationum, sed
privationum attendenda est eorum distinctio;
tum etiam quia relatio transcendentalis fun-
data in indivisibili entitate non multiplicatur
propter materialem distinctionem termino-
rum, seu objectorum. unde in tali actu ne-
que augeri, neque minui potestille transcen-
dentalis respectus, quia indivisibiliter tendit
ad orania illa objecta per modum unius. Qua-
propter, licet unumquodque ex his objectis
per se posset terminare actum sibi adeequa-
tum, et ita possentesse ad illa objecta plures
respectus distincti ; tamen ut cadunt sub ta-
lem actum, nullum illorum objectorum per
sesufficit adterminandumaliquem. respectum
illius actus, sed solum omnia conjunctim.
37. Non dantur in tmo actuplures malitice,
sed omnes sunt per modum unius. — Atque ita
fit (applicando hoc ad malitias) ut licetsingula
ex illis objectis possent alias dare mahtiam,
tamen, ut conjunguntur in tali actu, nullurn
eorum per se illam confert, sed omnia simul
XXII. SECT. V.
per modum unius ad unam et eamdem con-
currunt ; et ideo exsolahac multitudine per-
sonarum non satis colligitur diversitas nume-
rica malitiarurn, quidquid sit, an ex alio ca-
piteinterdumoriripossit haec distinctio, quod
alibi tractandum est. Unde tandem, quod ad
praxim pertinet , non opinor , necessitatem
confitendi hunc numerum, seu circumstan-
tiam personarum, pendere ex hac specula-
tione ; omnino enim heec circumstantia de-
claranda est in confessione, quidquid sit de
illa numerica distinctione. Quod aperte con-
firmatur, si quis habeatdesideriumoccidendi
multitudinem hominum, cujus numerum
ignorat, vel si tentet comburere domum cum
tota sua familia, quantacunque illa sit ; tale
enira peccatum non potest habere plures raa-
litias ; quot enim illse erunt ? et tamen non sa-
tis est illud confiteri per modum unius sim-
plicis homicidii inlerni, sed oportet explicare
gravitatera objecti ejus, multo magis quam
in voluntate occidendi tres homines ; igitur
hoc non pendet ex distinctione numerica ma-
litiarum.
Quomodo numerus peccatorum in confessione
sit explicandus.
38. Prima conclusio. — Ultimo dicendum
superest, quod secundo loco in principio pro-
posuimus, quomodo heec distinctio numerica
peccatorum sit in confessione aperienda ; sup-
positis enim his quee diximus, facilis est re-
solutio. Nam dicendum imprimis est, quando
pcenitenti certo constat de numero, illum de-
bere confiteri, et non majorem neque mino-
rem, quod per se constat. Solum est adver-
tendum, nec oportere, nec semper expedire
singula peccata per se et quasi historice nar-
rare^ sed satis esse uno verbo numerum di-
cere. Ita advertunt omnes moderni auctores
de hoc scribentes, Cajet., tom. 1 Opusc,
tract. 5, q. 6; Soto, dist. 18, q. 2, art. A,
concl. 2 ; Cano, dict. relect., p. 5 ; Pet. Soto,
lect. 9 de Confess. ; Navar., cap. 6, num. 14.
Ratio e&t, quia ad morale judicium id satis
est ; reliquum autem et per se est molestum
confessori, et potest esse nocivum pcenitenti,
imo etiam confessori. Solum observentur quse
de circumstantiis diximus ; nam, si in aliquo
singulari peccato aliqua occurrerit necessario
confitenda, quoad eam partem oportebit fac-
tum exponere, quantum fuerit necessarium.
39. Secunda conclusio .— Deinde dicendum
est, quando, facta morali diiigentia, tempori et
conscientia? pcenitentis, et capacitati accorn-
DISPUTAT. XXII. SECT. VI.
495
modata, non occurrerit numerus omnino cer-
tus, tamen se otfert aliquis numerus, qui
plus minusve parnm creditur a certo distare,
eodem modo declarandum esse, idque suffi-
cere , tum quia fit quod moraliter est possi-
bile, tum etiam quia id satis est ad morale ju-
dicium humano modo ferendum. Et post con-
fessionem, licet aliqua in particulari et dis-
tincte occurrant, quee non videntur ita expli-
cata, non est necessarium ea iterum confi-
teri, nec de illis esse sollicitos, quia in pree-
dicto numero sufficienter inclusa fuere ; nisi
fortasse specialis circumstantia necessaria oc-
curi at, quee nullo modo declarata fuerit ; vel
nisi postea occurrat tanta multitudo peccato-
rum, ut notabiliter excedat numerum prius
expressum, quia illa revera non fuisset satis
explicata per priorem confessionem ; lioc
verovix potest moraliter contingere, si prior
diligentia mediocris fuit.
40. Terlia conclusio. — Tandem dicendum
est: quando, facta diligentia, neutro ex dictis
modis potest cum probabilitate affirmari ali-
quis certus numerus, tunc sufficiet consuetn-
dinem peccandi declarare, et tempus quo poe-
nitens in illa perduravit, etmodumfrequentise
per dies, velhebdomadas, quoadfieri possit ;
ad quem explicandum debet etiam confessor
pcenitentem juvare prout potuerit; quod fa-
cilius erit in actibus externis, qui non tam
frequenter committuntur. Interni vero decla-
rari possunt, dicendo se fuisse paratum ad
committendum vel desiderandum tale pecca-
tum, quoties occasio vel memoria illius oc-
currebat, vel aliquid simile. Ita etiam docent
omnes. Et ratio est eadem, scilicet, quia fit
quod moraliter potest; et prcecepta heec non
sunt impossibilia; et, ut infra dicemus, heec
integritas non ita exigitur, ut semper ac ne-
cessario debeat esse omnino conformis rebus
ipsis, sed conscientiee et facultati pcenitentis,
quee etiam morali modo satis tunc innotescit
confessori, ut de illa possit moraliter judica-
re. Quare in his casibus non debet confessor
urgere pcenitentem, ut aliquem certum nu-
merum proterat ; id enim seepe est moraliter
impossibile, vel ita incertum, ut nulla fides
illi adhiberi possit.
SECTIO VI.
Utrum sit necessarium ad integritatem confessionis
dicere peccatajam semel confessa.
1 . Duce regulce proponuntur. — Prima re-
gula. — Interrogatio. — Aliquando peccato-
rum confessio talis est, ut ex ea non perfi-
ciatur sacramentum, quee generatim dicetur
coufessio invalida; illa vero dicitur valicla,
quee vera et sufficienti absolutione informa-
tur. Juxta hanc ergo duplicem confessionem
dure sunt regulee generales in hac materia.
Prior est : si confessio invalida fuit, de neces-
sitate sacramenti est illa peccata iterum con-
fiterij et sine illis subsequens confessio non
erit integra. Est commuuis et certa. Ratio
est, quia illa peccata non fuerunt per claves
remissa; ergo iterum sunt subjicienda clavi-
bus, ut remittantur, quia hoc est medium per
se neceessarium ad talem remissionem. Item
confessio invalida est nulla ; ergo nihil am-
plius operatur quam si facta non fuisset ; sed
si non fuissetfacta, necessario essent illapec-
cata confitenda ; ergo idem est necessarium,
etiamsi facta fuerit. Dices : interdum potest
non confici sacramentum ex confessione ob
solam malitiam sacerdotis, quia, verbi gratia,
non habuit intentionem absolvendi; cur ergo
obligandus est pcenitens iterum confiteri, cum
jam ex parte sua fecerit quod potest et debet ?
Respondetur primo, quia hoc estmediumne-
cessarium ad salutem. Deinde, quia heec obli-
gatio non est tantum ad agendum, sed etiam
ad recipiendum, ut sic dicam; et ideo qua-
cunque ratione factum sit ut medium neces-
sarium non recipiatur, semper manet obliga-
tio iterum recipiendi ; ut si quis baptizetur a
pravo ministro non habente intentionem, te-
netur iterum baptizari, quamvis non per ip-
sum steterit, sed ex malitia alterius. Ita ergo
in preesenti manet obligatio recipiendi sacra-
mentum pcenitentiee ; et quia hoc non fit nisi
prsemissa confessione, manet obligatio iterum
confitendi.
2. Secunda regula. — Posterior regula est :
si confesssio fuit valida, per se loquendo, illa
peccata jam non pertinent ad integritatem
subsequentis eonfessionis, nec sunt de neces-
sitate illius. Est etiam communis et certa re-
gula, quam docetRenedict. XI, inextrav. In-
ter cwictas, de Privil. : Ne sequatur, inquit, ab-
surdnm, ut peccata semel per pcenitentiam di-
missa debeat quis iterum confiteri. Idem ha-
bet Joannes XXII, in extravag. Vas electionis,
de Heereticis, ubi oppositum dicit erroneum.
Sumitur etiam ex Tridentino, sess. 14, c. 5,
dicente, ea peccata esse confitenda, quorum
aliquis conscientiam habet; postquam autem
peccata sunt rite in confessione revelata et
remissa, non manent in conscientia. Ratio
vero clara est, quia circa talia peccata jam
i
490 MSPGTAT. -XXI
sunt Christi verba impleta : Quorum remiseri-
tis peccata, remiituntur eis; ergo satisfactum
est divino pracepto, et medio ad salutem ne-
cessario ; ergo nulla superest necessitas. Con-
firmatur ex aliis verbis, Quorum retinueriiis,
ex quibus supra diximus potissimum colligi
necessitatem eonfessionis; non potest autera
sacerdos talia peccata retinere, etiamsi velit,
quia jam non sunt; ergo non continenlur
sub illis verbis, Quorum retimieritis, etc.
3. Dubium. — Solvitur. — Dices : hoc ar-
gumento probaretur illud peceatum jam ab-
solutum, non solum non esse materiam ne-
cessariam, sed neque esse sufficientem, quia
si non continetur sub illo verbo, Quorum re-
tinueritis, retenta sunt , etiam non continebi-
tur sub illo : Quorum remiseritis peccata , re-
mittuntur eis, quia tam late patet unum sicut
aliud. Respondetur negando consequentiam
et probationem ejus; plura enim conlinentur
sub potestate remittendi quam retinendi, ut
constat de peccatis venialibus, de qua re su-
pra dictum est. Nunc breviter pro maleria
praisenti ita explicatur , quia unusquisque
reus potest in eadem causa seepius judicari,
si ipse velit; non autem potest juste a judice
ad bujusmodi judicium cogi; quod maxime
verum habet in hoc sacramentali judicio,
quod omnino voluntarium est; in eo enim
reus ipse se accusat et judicandum preebet ;
et ideo iterata confessio ejusdem peccati suf-
ficiens materia etaccusatio est in hoc judicio,
quamvis non sit necessaria. Et hinc etiam
fit, ut tale peccatum iterum remitti possit,
quia poenitens est sufficienter dispositus, et
rite illud confitetur. Retineri autem non po-
test, loquendo proprie de retentione quoad
culpam, quia cum illud jam fuerit dimissum,
non potestiterum redire, nec impedire, quin
sit homo sufficienter dispositus ad consequen-
dam remissionem.Tandem confirmatur a si-
mili, nam ante confessionis institutionem,
post unam veram contritionem de peccatis
habitam, non manebat necessitas habendi
aliam, per se loquendo ; sed similis et non
major necessitas est nunc in confessione ;
igitur.
Quibus modis contingat confessionem esse
nullam.
4. Circa utramque autem regulam aliqua
declaranda supersunt ; et imprimis circa prio-
rem, quibus modis vel causis coniingat con-
fessionem esse nullam, ut propterea dictam
obligationem relinquat. Htee vero dubitatio
i. i£CT. VI.
latissima est, et ideo breviter attingam capi-
ta hujus nullitatis et remittam in propria lo-
ca. Primum est ex parte materige ob defectum
interioris dispositionis necessariee ; de quo
defectu dixi supra tractando de contritione,
ut est parshujus sacramenti. Secundum ca-
put est etiam ex parte materiee, quia confes-
sio non estintegraculpabiliter,ita ut ex culpa
mortali poenitentis talis integritas desit; et
hunc defectum explicamus in tota hac dispu-
tatione et sequente. Tertium caput est ex de-
fectu formse, quia vel non profertur, vel non
verbis necessariis. Et quartum caput erit ,
si absque intentione absolvendi proferatur ;
quee duo ex generali doctrina sacramentorum
habentur, unde videnda sunt dicta de sacra-
mentis in genere. Solum adverto, in duobus
primis defectibus confessionem ex se et ex
parte sua esse nullam ; in his autem duobus
ultimis non tam confessionem ipsam, quam
totum sacramentum infectum relinqui, quia
fieri potest ut ex parte confessionis nihil de-
sit. Quintum caput est ex defectu jurisdictio
nis in ministro, ct est proprium hujus sacra-
menti, qnia est judicium, ideoque interve-
niente hoc defectu, tam confessio quam abso-
lutio nullee sunt, quia neque illa est accusa-
tio, neque heec, sententia ; et de hoc defectu
dicturi sumus disputationibus sequentibus.
b. Sententia aliquorum Doctorum reproba-
tur. — Addunt nonnulli auctores sextum ca-
put, scilicet ignorautiam confessoris, quando
tanta est, ut nesciat discernere inter pecca-
tum mortale et veniale, reservatum, vel non
reservatum ; nam talis judex non polest jus-
tam sententiam proferre, ac proinde neque
validam circa tale peccatum, et ideo confi-
tendum iterum erit. Ita censueruntaliqui,Ri-
chard. in 4, d. 17, art. 2, q. 8, ad 1; Anton.,
3p.,tit. 14. c. 49; Ledesma in 4, q. 18, a.2;
Sylvest., verb. Confessio 1, q. 3 ; Victoria in
Summ., n. 168. Verumtamen heec sententia
intellecta de ignorantia in particulari, circa
differentiam cujuscunque peccati mortalis ,
scrupulosa est, et non satis fundata ; nam, li-
cet sententia sit injusta, potest esse valida ,
preesertim si non continet intolerabilem erro-
rem. In preesenti ergo, si sacerdos habet alia
necessaria, scilicet jurisdictionem et inten-
tionnm, et alioquin poenitens est dignus ab-
solutione, concnrrunt omnia essentialiter ne-
cessaria, et sentenlia non continel intolera-
bilem errorem in eo quod primarium est ,
scilicet in absolutione a culpa ; licet autem
contingat talem sacerdotem errare in satis-
DISPUTAT. XXII. SEGT. V).
497
faetione, et mediciua imponenda, ille error
non est adeo substantialis, ut irritet sacra-
mentum ; quapropter, si talis defectus non
redundet in pravam dispositionem pceni-
tentis, per se non invalidat sacramentum.
Rednndabit autem in hujusmodi defectum
dispositionis, si pcenitens sciens et videns vo-
luntarie eligat 1111 confiteri, quem scit esse
ineptum ad suam conscientiam cognoscen-
dam, quia hoc ipso vult male coufiteri et judi-
cari. At vero, sibona fide confiteatur sacerdoti
ex posito et habenti potestatem, propter igno-
rantiam ejus non tenebitur iterum eadem
peccata confiteri ; alioquin quoties sacerdos
nesciret discernere inter circumstantias mu-
tantes speciem, confessio esset nulla, et ite-
randa, quod est absurdum. Atque hanc sen-
tentiam ita explicuit Gabr.,4, d. 47, q. 1, art.
3, dub. 2, et sumitur ex Adriano, q. 4 de
Confess.,circa finem, et Quodlib. 5, art. 2; et
ex Medin., C. de Confess., q. de Confes3. ite-
ran. ob defectum confessoris; Gordub., in
Summ. Hispana, q. 9 ; et idem docuit ex Ca-
jet. Petrus Sot. , lect. 6 de Confess. ; et infra
agentes de scientia idonei confessoris hoc la-
tius ostendemus.
Quomodo iteranda sit confessio.
6. Jam vero superest, ut explicemus quo-
modo sit iteranda confessio peccatorum in
his casibus, an scilicet, necesse sit distincte
et ex professo ea iterum narrare, an sufficiat
uno verbo dicere defectum prioris confessio-
nis, et quod ea omnia, quse aliquis male con-
fessus est, iterum subjiciat clavibus. Respon-
detur, si subsequens confessio alleri sacerdo-
ti fiat, tam distincte facienda est, ac si nulla
prsecessisset , quia ex priori alter sacerdos
nullam notitiam consecutus est ; oportet au-
tem ut plenam recipiat. Si vero repetitio con-
fessionis fit eidem sacerdoti, qui adhuc reti-
net memoriam sufficientem peccatorum, non
erit necessarium singula dicere, sed omnia
unoverbosubjicere supplendo defectum.Ra-
tio est, quiasuppositapriori narratione, illud
unicum verbum aequivalet distinctse confes-
sioni, quia sufficienter faciet prsesentia pec-
cata omnia in notitia confessoris. Sicut si sa-
cerdos novit extra confessionem omnia pecca-
ta, uno verbo dici ei possunt in confessione,
scilicet, se accusando de omnibus quse alter
novit. Et in his conveniunt auclores.
7. Respondetur ad quastionem positam. —
Varietas cpinionum. — Prima opinio. — Se-
cunda opirdo. — Tertia ophvo. — Quando au-
XXII.
tem sacerdos est idem, peccata vero jam me-
moria exciderunt , est varietas opinionum.
Quidam simpliciter asserunt, repetendam
esse omnino confessionem, quia prior nihil
operari potest, cum neque in se, neque in
memoria maneat ; unde nullum verbum con-
fuse dictum potest tunc sequivalere distinctae
confessioni, quia nihiljuvatur ex prseceden-
te. Et id tenet Corduba, in Sum., q. G, et tri-
builur Bonaventurce. Alii absolute dicunt ne-
cessarium non esse confessionem rcpetere
distincle , quia memoria sacerdotis non est
necessaria ad absolvendum ; nam, si egodis-
tuli absolutionem, possum post aliquot dies
absolvere, etiamsi peccatorum non recorder.
Ita sentit Med., Cod. de Confess., q. de Cir-
cumstant. mutant. speciem, et clarius, q. de
Confessione facta pravo sacerdoti; et Adrian.,
q. 4 de Clavibus. Alii distinctione utuntur;
nam vel hujusmodi sacerdos satisfactionem
imposuit, et tunc aiunt non esse necessariam
repetitionem distinctam propter rationem
factam ; si vero non imposuit satisfactionem,
aiunt esse repetendam confessionem, quia,
licet ad absolutionem non sit necessaria dis-
tiucta notitia et memoria, ad imponendam
condignam pcenitentiam et medicinam neces-
saria est. Sumitur ex Antonin., 3 p., tit. 14,
cap. 19, § 4 ; Palud., in 4, d. 17, q. 5, n. 22;
Sylvest., Confessio, 1, q. 3 ; Navar., cap. 9 ,
num. 19.
8. Vera opinio et qucestionis resolutio. —
Mihi vero, juxta paulo anle dicta aliter dis-
tinguendum oceurrit ; auteuim confessio fuit
iuvalida ratione sui, scilicet, quia ex parte
sua habuit essentialem defectum vel doloris,
vel integritatis , vel jurisdictionis ex parte
coufessoris; ettunc censeo confessionem esse
omnino et distincte repetendam, si memoria
excedit. Ratio est, quia prior non fuitmateria
confessionis,necvemaccusatiosacramentalis;
et ideo sive sacerdos pcenitentiam imposue-
rit, sive non, necessaria est iterata accusalio
omnium peccatorum ; cum autem non possit
fieri uno confuso verbo propter rationem fac-
tam, distincte fieri necesse est. At vero si
prior confessio ex parte sua habuit omnia re-
quisita, solumque defuit forma rite prolata
ad perficiendum sacramentum, tunc non est
per se necessaria iteratio confessionis, sed
sufficiet petere in illo foro absolutionem quse
defuit. Ex parte vero confessoris , ut rite et
recte suo munere utatur, accommodari po-
test distinctio tertise opinionis ; nam, si jam
imposuit pcenitentiam, non indiget memoria
32
498
DISPUTAT. XXII. SEGT. VII.
peccatorurn ; imo nec pcenitentise impositse ,
etiamsi Navarrus id dicat ; sed satis est, ut
recordeturhuncpcenitentemfuisseriteconfes-
sum et bene dispositum, et quod postea nihil
grave eommiserit, in quo ejus testimonio stan-
dum est. Si autem pcenitentiam non impo-
suit, et neque in particulari, neque secundum
confusam aliquam et moralem rationem recor-
datur gravitatis peccatorum, seu status con-
seientiee pcenitentis, oportet iteratam noti-
tiam postujare, ut rectefungatur munere suo,
propter rationem tactam in tertia senlentia.
Si tamen de facto absolveret sine tali repeti-
tione, licet male faceret, sacramentum esset
validum, quia habet omnia essentialia; sicut
sacerdos., audita confessione gravissimorum
peccatorum, nuila vel levissima pcenitentia
imposita absolveret, licet male faceret, sa-
cramentum conficeret, quia ille defectus ad
cequitatem, non ad essentiam pertinet.
SECTIO VII.
Vtrum in aliquo casu necesse sit validam confes-
sionem iterare.
I. Proponuntur aliquot exceptiones circa
posteriorem regulam. — Prima exceptio. —
Reprobatur. — Censura suscipientis non ir-
ritat sacramentum, sed proliibet usum ejus.
— Circa posteriorem regulam in superiori
sectione positam, declarandum est an ali-
quam exceptionem patiatur. Varii enim ca-
sus excipi solent , quos examinare oportet,
quia nullus in rigore verus est. Prima ergo
exceptio adbiberi solet, si pcenitens excom-
municatus erat, et prius a peccatis quam a
censura absolutus fuit. Sumitur ex Paludaim,
d. \1, q. o, art. 3, ettenet Sylvester, Confes-
sio, \, q. 3. Sed est impertinens, quia vel pce-
nitens bonafide absolutus est a sacerdote ju-
risdictionem babente circa peccata, et tunc
juxta veriorem doctrinam valida est absolu-
tio, et nulla est ratio obligationis iterum con-
fitendi aliquod ex illis peccatis, sed tantum
procurandi absolutionem acensura, quia sola
censura suscipientis nonirritat sacramentum,
per se loquendo , sed solum probibet usum
ejus; quod secus est de excommunicatione
absolventis , quia privat illum jurisdictione,
ut infra tractando de excommunicatione la-
tius dicetur. At vero si talis pcenitens niala
fide ita absolutus sit , sciens se graviter pec-
care, sic recipiendo absolutionem , tunc sa-
cramenlum est nullum ex defectu doloris et
integritatis. Et idem esset, si talis esset cen-
sura, ut auferret jurisdictionem ab absolvente,
quia videlicet reservata esl absque ullo privi-
legio, vei consuetudine; et in his casibus re-
petenda erit confessio ; tamen heec non est
exceptio , quia illa confessio tunc invalida
est.
2. Secunda exceptio.\ — Reprobatur.— Res-
pondetur ad rationem Adriani.— Secunda ex-
ceptio est, si confessio fuerit informis quoad
effectum, licet in substantia fuerit valida,
quia non remittit peccatum, et ita cessatratio
de medio necessario sufficienter applicato. Ita
tenet Adrian., q. 5 de Confess., dub. A, qui
addit aliam rationem, quia illa confessio pec-
caminosa est , et per actum peccaminosum
non impletur prceceptum. Haec vero sententia
improbabilis est, et contra omnes alios Doc-
tores. Nam in opinione eorum qui non admit-
tunt sacramentum validum et informe, non
habet locum^ut per se patet. Alii vero_, qui ad-
mittunt hoc sacramentum informe , propter
hoc maxime id faciunt, ut excusent bomines
ab iterandis confessionibus, quia obligatio so-
lum est ad recipiendum verum sacramentum
pcenitentise circatalia peccata. Unde ratio est,
quia si confessio fuit valida_, absolutio fuit ve-
ra ; ergo pcenitens vere manet absolutus ab
illis peccatis in ordine ad claves; ergonon te-
neturiterum ea subjicereclavibus ; etitajam
illi applicatum est sufficienter medium illud
necessarium ad remissionem peccatorum ,
quocl Christus Joann. 20 instituit in illis ver-
bis : Quorum remiseritis peccata. Propter quod
in superioribus dicebamus, talem absolutio-
nem habere suum effectumrecedente fictione,
quia estvera, etita, quantum estex se,dat ef-
fectum; quod si invenit obstaculum^manet in
acceptatione divina, ut ablato impedimento
effectum conferat. Et ita responsum est ad
primam rationem dubitandi. Ad rationem
vero Adriani respondetur, et falsum assurae-
re, quia potest prEeceptum impleri per actum
bonum quoad substantiam, licet ab homine
malefiat; et preeterea male applicare, quia
juxta veriorem sententiam quam supra trac-
tavi, nunquam confessio est valida, si in ipsa
commil.tatur actuale peccatum , praasertim
mortale.
3. Tertia exceptio. — Reprobatur. — Du-
lium inter auctores: — Resolvitur. — Tertia
exceptio adduci solet, quando in confessione
omissum est aliquod peccatum, vel confessor
non satis illudpercepit. Sedheec exceptio non
magis necessaria est quam prsecedens ; aut
enim peccatum illud omissum est mala fide,
DISPUTAT XXII. SECT. VII.
499
et ex certa scientia; et tunc iteranda quidem
est confessio, quia non estvalida, et ila non
est exceptio. Aut omissum est illud peccatum
ex ignorantia vincibili et mortaliler culpabili;
et tunc sunt opiniones inter auctores, an ta-
lis confessio valida sit, ut supra tactum est,
et infra etiam dicetur; tamen juxta illas lo-
quenduru est consequenter ; nam qui aclmit-
tunt illam confessionem esse validam, negant
manere obligationem iterum confitendi alia
peccata, quse dicta fuere.Etita est sine dnbio
dicendum propter dicta in proximo superiori
puncto. Ego vero censeo illam confessionem
esse invalidam, ac proinde, per se loquendo,
iterandam, nisi aliqua ignorantia invincibilis
excuset. Aut denique peccatumilludomissum
est bona fide ex justa causa, vel naturali obli-
vione ; et tunc illud quidem peccatum con-
fitendum erit; aJiorum vero repetitio non
est necessaria, per se loquendo, ut recte D.
Thom. in 4, d. 17, q. 3, art. 4, q. 2, ad 3, et
omnes. Et ratio est clara ex dictis. Neque est
verum , gravitatem talis peccati obliti non
posse satis explicari sine consortio aliorum,
utpropterea alia sint repetenda; nam in pec-
catis numero distinctis, moraliter loquendo,
id non contingit; in circumstantiis vero quoe
mutant speciem, posset aliquando id accidere,
et ex illo accidente poterit esse necessarium
repetere illud peccatum cum quo babet con-
nexionem, non vero alia, quia illud non est
propter integritatem, secl propter manifesta-
tionem peccati obliti , quse aliter fieri non
poterit. Sicut etiam, cum necessarium est ad
manifestationem preesenlis status, vel peri-
culi, aliquid commemorare de consuetudine
prseterita, faciendum id est, non per se pro-
pter integritatem, sed propter manifestatio-
nem preesentis delicti cum circumstantiis ne-
cessariis, vel ad explicandam conscientige
dispositionem, quod etiam fieri oportet ; et
ideo tunc nonplus dicere de prseteritis necesse
est, quam ad praedictum finem sit necessa-
rium.
4. Atque eodem modo sentiendum est de"
alia parte hujus exceptionis, scilicet, si sa-
cerdos non satis percepit ; cum enim confes-
sio heec sit necessaria propter notitiam con-
fessoris, taliter fieri debet, ut ab ipso audiatur
et intelligatur; quare, si pcenitens ex indus-
tria, vel sciens et videns, aliquid ita diceret,
ut ab alio non perciperetur, confessio esset
nulla, quia perinde est ac si non diceretur,
et ideo iteranda. Si autem bonafide ita con-
fessus est, nihil tenetur iterare eorum quee
confessor audivit, quia confessio valida fuit,
et quantum ad iUa peccala tenuit absolutio.
Si autem postea ipsi constiterit confessorem
aliquid non audivisse, illud repetendo satis-
faciet, ut recte D. Antonv 3 p., tit. 11, c. 15,
et c. 21, § 3. Et ad id tenebitur, quia mate-
ria sacramenti non est confessio dicta solum
a pcenitente, sed audita et percepta a con-
fessore, nam boctotumest de necessitatc ju-
dicii et absolutionis. An vero idem dicendum
sit, quando confessor bene audivit et perce-
pit totum factum, non tamen jus seu gravi-
tatem ejus, supra dictum est.
5. Quarta exceptio. — Quarta exceptio est,
quando pcenitens oblitus est pcenitcntiaj im-
positse, antequam illam impleat ; nam ex
sententia multorum tenetur iterum confiteri
pcenitens, ut iterum pcenitentiam accipiat.
Indicat Paludan., d. \1, q. 5, art. 3; Ri-
chard., art. % q. 8, ad. 4; Anton., 3 p.,
tit. 14., c. 19; Sylvest.,, verb. Confessio, 1,
q. 3. Fundamentum est, quia tenetur satis-
factionem implere; et non potest propter
oblivionem ; ergo tenetur iterum confiteri, ut
alia satisfactio ei imponatur, quam impleat.
Oppositam vero sententiam censeo practice
certam, et sine ulio scrupulo, non solum
quando contingit oblivio ante commissum
peccatum mortale in omissione vel cliiatione
executionis pcenitentise, sed etiam si in eo
mortaliter peccaverit. Ita tenet Gab., d. JT,
q. 1 ; Cajet., in Summ., verb. Confessio ite-
randa; Medin., Cod. de Confessione, q. de
hac re; Soto, d. 20, q. 2, art. 2, ad 3;
Major, d. 17, q. 6, dub. ult.; Navar., in Sum.,
c. 9, n. 18; etPet. Soto, lect. 2 de Satisfac-
tione; Victoria, n. 167. Ratio est, quia prior
confessio et absolutio valida fuit, et per se ac
simpliciter effectum habuit quantum ad re-
missionem culpae, sine dependentia a fiitura
satisfactione ; ergo quamvis satisfactio postea
non impleatur, non est undeoriaturobligatio
iterum confitendi illa peccata. Probatur con-
sequentia, quia illa necessitas non est propter
remissionem culpa^, quia jam ad hoc fuit
medium necessarium sufflcienter applicatum;
nec propter remissionem pcense temporalis,
quia potest aliis modis tolJi, vel in hac vita,
vel in purgatorio ; nec propter transgressio-
nem prioris prsecepti a coufessore impositi,
quiajam propter oblivionem pcenitens factus
est impotens ad implendum iliud ; ncc tene-
tur aliud instituere vel suscipere loco iiJius,
quia humana prsecepta ad hoc non obligant ;
imo nec votum, quidquid Paludanus censeat ;
!■
500
DISPUTAT. XXII. SECT. VII.
nam qui factus est impolens ad implendum
votum, non tenetur in aliud commutare, sed
omnino excusatur; et qui jejunare nonpotest
die praecepto, non tenetur dare eleemosynam
vel quid simile ; sic ergo in preesenti. In illo
ergo casu, si quis peccavit omittendo satis-
factionem, solum tenebitur peccatum illud
cum aliis postea commissisconfiteri.
6. Quinta exceptio. — Duo inferuntur. — Pri-
mum. — Quinta exceptio est, quando pomi-
nitens generaliter confitetur, etiamsi omnino
voluntarieidfaciat, quia licet simpliciler ncn
teneatur iterum confiteri peccata prius rite
confessa, supposito tamen quod generaliter
vult confiieri, et ita dicit confessori, tenelur
confiteri omnia peccata quaa commisit illo
tempore de quo confitetur, etiamsi rite illa
confessus jam fuisset. Ita tenet Victoria in
Sum., n. 166, quem sequitur Ledesma, 2, p.
4, q. 8, art. 2, dub. 15. Quorum fundamen-
tnm est, quia alias pcenitens decipit confesso-
rem in re gravi. Ex quo fundamentoinfertur,
si pcenitens non decipiat confessorem, ut si
aperte dicat re nolle omnia exacte dicere, sed
aliqua ad majorem quietem conscientiae,
tunc nibil peccare. Et in hoc nullum est du-
bium, quia nulla est ibi ratio peccali, vel al-
terius obligationis.
7. Secundum , quo dicta exceptio corruit.
— Rursus etiamsi absolute dicatse velle con-
fessionem generalem facere, et aliquid grave
jam rite confessum taceat , non censeo esse
peccatum mortale , quod colligitur etiam ex
auctoribus supra citatis. Et specialiter indicat
Medin., de Confess., q. 14, quee est de con-
fessione casuum reservatoruni, notab. pe-
nult., et Navar. in Summ., c. 21, n. 38. Ratio
est, quia vel illa non est propria deceptio,
vel licet sit, non est gravis, quia mendacium
iliud non est contra ipsum sacramentum ,
cum nihil omittat, quod simpliciter sit de ne-
cessitate sacramenli ; neque efficit , ut illud
sacramentale judicium injuste fiat, et sine
debita requitate; quia confessor tantum de-
bet judicare de his quse pcenitens confitetur,
et si in illis servet aequitatem, servat in omni-
bus quse simpliciter necessaria sunt. Neque
aliunde mendacium illud est perniciosuin,
quia neque ipsi confessori, neque alteri grave
nocumentum infert, et ad summum esse po-
test quaedam simulata hypocrisis, dum con-
fessor existimat pcenitentem in longiori tem-
pore pauciora peccasse , quam revera pecca-
verit, quae non est. materia gravis, quia non
est perniciosa, nec inferens injuriam sacra-
mento admodum gravem. Unde Cajet., verb.
Confessio, et alii fatentur , si quis dicat con-
fessori se velle confiteri omnia venialia pec-
cata, quse post ultiinam confessionem com-
misit, licet aliquod taceat, non peccare mor-
taliter. At vero peccatum mortale, semel rite
confessum, in ordine ad iterandam confessio-
nem perinde fere se habet ac peccatum ve-
niale, quia similiter non est materia neces-
saria confessionis; igitur, per se loquendo,
nullum in hoc est peccatum mortale, sed so-
lum veniale.
8.' Ultima exceptio. — An possit Ecclesia
prwcipere ut peccata semel confessa iterum
confiteantur. — Sententia affirmativa. — Sen-
tentia negatha. — Ultima exceptio est, nisi
intercedat prseceptum humanum, aut votum
obligans pcenitentem ad hujusmodi confes-
sionem. De quo multa disputant Theologi,
■scilicet, an possit Ecclesia hocpraeceptum im-
ponere. Aliqui enim absolute affirrnant, ut
Henric, Quodlib. 10, q. 1; et Major, d. 17,
q. 6; et Syivest., dict. q. 9. Imo non defue-
runt qui dicerent , ex vi c. Omnis utriusque
sexus, obligari de facto fideles ad hoc, si in-
fra annum aliqua peccata confessi sunt non
propriis sacerdotibus, sed aliis ex privilegio.
Sed illa sententia nimis falsa est, ut infra suo
loco videbimus. Alii ergo absolute negant
esse potestatem in Ecclesia ad imponendum
tale prseceptum, D. Thom., Quodlib. 1, a. 12 ;
Durandus, d. 17, q. 15; Almain., q. 1; Palu-
dan., q. 5; Dion. Cister., d.23; Navarr., qui
refert alios, dicto c. 9, in principio. Funda-
menta omitto, quia similia afferam sectione
sequente in simili dubio.
9. Vera solutio qucestionis cum distinctione.
— Ego breviter sentio duobus modis posse in-
telligi hanc obligationem. Primo praecise ob
integritatem et perfectionem sacramenti ; se-
cundo ob aliquem usum ejus, propter ra-
tionem aliquam religiosam et honestam.
Priori modo sine dubio videtur dicendum,
non posse eam obligationem imponi, vel quia
materia, non pertinens ad essentiam sacra-
menti ex Christi institutione, non potest per
alterius hominis voluntatem fieri de substan-
tia vel perfectione sacramenti; vel quia illa
causa jam terminata est, et ideo non potest
ad perfectionem judicii iterum per se perti-
nere ; vel denique quia alias posset semper
et peccatorum omnium iterata confessio exi-
gi, etsi millies fieret, quia non est major ra-
tio de secunda quam de tertia, vel qualibet
alia repetitione ; illud autem absurdum est.
10. Dulitationi satisftt.
autem modo potest esse nonnulla major du-
bitatio, et ideo iterum distinguendum est.
Quia duobus modis potest intelligi heec obli-
gatio : primo ex absoluta voluntate alterius
preecipientis ; secundo ex suppositione aliqua
quee includat voluntarium consensum , et
quasi pactum initum cum ipso pcenitente. De
hoc modo posteriori non dubit», quin possit
haec obligatio suscipi a peccatore , primo per
votum ; potest enim aliquis voto se obligare,
verbi gratia, ad generalem confessionem fa-
ciendam, vel totius vitee, vel unius anni,
etiamsi seepius rite confessus sit, quia talis
usus sacramenti est bonus^ et potest esse in
consilio ; actus autem hujusmodi potest esse
materia voti. Deinde ratione status^ volunta-
rie assumpti quasi sub hac conditione, potest
esse eadem obligatio, ut si in aliqua religione
sit statutum generaliter confitendi semel in
anno de rebus illius anni, ut referunt aucto-
res citati esse in religione Cisterciensi, etiam
sub obligatione ad mortale. In quo non vi-
deo repugnantiam , quamvis non judicem
esse consulendum, quia est plus periculosum
quam utile; unde satis est, si proponatur ut
regula conferens ad perfectionem. Preelerea
hoc modo est usitatum iri Ecclesia, ut in ca-
sibus reservatis detur facultas poenitenti, ut
propter necessitatem aliquam possit confiteri
sacerdoti inferiori sub conditione comparendi
postea coram superiore, ad quem per se talis
casus pertinebatj de quo dicemus infra agen-
tes de casibus reservatis. At vero priori modo
dicendum est, secluso consensu et voluntate
pcenitentis, non posse hanc obligationem ab-
soluto preecepto imponi. Ratio potissima est,
quia heec est propria materia consilii, et ideo
per se non cadit sub praeceptum humanum.
Item quia est res valde difficilis, et nullus po-
test esse finis , vel nulla necessitas, propter
quam expediat tale preeceptum imponere ;
quocl magis constabit ex his quee dicam sec-
tione sequente, ubi auctores referam.
SECTIO ym.
Vtrnm pertineat acl integritatem confessionis ve-
nialia peccata confiteri.
1. Veritas Catholica est non esse necessa-
rium venialia confiteri. — Veritas certa etCa-
tholica est non esse necessarium confiteri
venialia peccata, ut integra sit confessio. Ita
definit Conc. Trid., sess. \A, cap. 5, et can. 7.
Constatque ex supra dictis de rnateria remo-
DISPUTAT. XXII. SECT. VIII. 501
De posteriori ta, ubi ostendimus heec peccata esse mate-
riam sufficienlem, non tamen necessariam.
Ratio a priori est Christi institutio, de qua
nobis per tradilionetn , et Ecclesia3 declara-
tionem constat. Congruentia vero est, quia
hsec peccata sunt leviora, et non causant
naufragium aniuiee; pcenitentia vero solum
est simpliciter necessaria post naufragium.
ltem quia aliud esset difficillimum, cum pec-
cata venialia facile multiphcentur. Item quia
propter hanc causam ante hoc sacramentum
non erat necessaria formalis poenitentia ad
remissionem horum peccatorum ; hoc autem
sacramentum, cum sit sacramentum posni-
tentia?, solum propter illa peccata necessa-
rium esse debuit, propter quee necessaria erat
pcenitentia. Rursus exD. Thom. supra, q. 85,
art. 1, ad 8, quia ad remissionem venialium
per se non est necessaria infusio gratiee; et
ideo non oportet institui aliquod sacramen-
tum^, quod est gratiee instrumentum , ut ne-
cessarium ad illorum remissionem. Ex quo
intelligimus, posse sine ullo peccato confes-
sionem horum peccatorum venialium omitti,
vel omnino, vel ex parte, pro arbitrio pceni-
tentis. Quod expresse etiam docuit Concilium
Tridentinum^ dicens_, esse utile et honestum
heec confiteri, posse tamen sine culpa omitti.
Neque in hac generali doctrina traduntur ali-
quee exceptiones.
2. Anpossit Ecclesia prcecipere confessio-
nem venialium. — Solum solet hic dubitari,
an possit Ecclesia preecipere confessionem
venialium. Nam aliqui Theologi simpliciter
negant, ut Palud., d. 17, q. % art. 4; Sylvest.,
Confess., \, q. 13; late Sot., d. 18, p. 1, art.
3, circ. fin. Alii vero Theologi affirmant posse
Ecclesiam imponere hanc obligationem con-
fitendi venialia peccata. Ita sentit Alens., 4
p., q. 77, memb. 1 , art. 1 et 2, et memb. 2,
art. 5, alias, q. 18, memb. 4, p. 8, § 5. D.
Thom. etiam in A, d. 5, art. \, q. 3, videtur
aperte supponere hoc esse in potestate Eccle-
siee. Et Ronav., d. 17, art. 4, q. \ ; Richard.,
art. 2, q. 4, ad 1. Sed inter hos auctores vi-
detur esse nonnulla eequivocatio , quia non
distinguunt illos duos mudos obligationis ,
quos in sectione preecedenti ultimo loco po-
sui. Unus dici potest quoad specificationem
actus, nimirum, si confessio venialium exiga-
tur , ut confessio integre et perfecte fiat ,
etiamsi pcenitens habeat mortalia peccata,
de quibus confiteri possit. Alius dici potest
quoad exercitium actus confitendi et susci-
piendi sacramentum pcenitentiee, ut si Ecclo-
502 DISPUTAT. XXII. SEGT. VIII.
sia preecipiat, ut omnes fideles tali die vel venialium. At vero
tempore confiteantur , sive habeant mortalia
peccata, sive venialia tantum.
3. Prima conclusio. — Instantia. — Sol-
vitur. — Dico ergo primo , Ecclesiam non
posse obligare fideles priori modo ad confi-
tenda venialia peccata, sicut in simili diximus
de mortalibus confessis. Hoc ad summum
probant rationes Soli. Preecipua est, quia Ec-
clesia non potest mutare materiam sacra-
menti ; ergo nec facere materiam necessa-
riam, quse juxta Cliristi institutionem neces-
saria non est. Sed instari potest, quia ex aliis
materiis alias sufficientibus , potest Ecclesia
unam definire et preescribere sub preecepto,
ut in Ecclesia Latina determinavit consecra-
tionem fieri in azymo, et non in fermentato.
Respondetur esse dissimilem rationem, quia
in preesenti queedam materia est simpliciter
necessaria de jure divino, scilicet peccatum
mortale non confessum; et ideo quando talis
materia reperitur, non potest Ecclesia aliam
addere ul necessariam. Quod si aliquando ei
preecepto Ecclesise aliquid adjungitur mate-
rise necessariee, ut in consecratione calicis
gutta aquse additur vino, illud non est ut illa
sit materia , vel pertineat ad integritatem
ejus; sed est aliqua sacra cseremonia propter
aliquam significationem ; quod in preesenti
locum non habet. Unde etiam sumitur alia
differentia, quod in aliis sacramentis illa ma-
terise determinatio solet fieri propter aliquam
solemnitatem vel reverentiam in publico usu
sacramenti, vel certe propter significationem;
neutra autem ratio habet locum in confessio-
ne. Accedit, quod in hoc sacramento ex ne-
cessitate preecepti sequitur necessitas sacra-
menli, seclusa ignorantia, ut in superioribus
dictum est, quod non sequitur in aliis; et
ideo majori ratione non debet Ecclesia prse-
cipere aliquid ut necessarium ad integritatem
hujus sacramenti , quod per se necessarium
non sit. Denique hoc sacramentum per se
primo ordinatur ad remissionem culpae; et
ideo illa culpa, ad cujus remissionem non est
necessarium hoc sacramentum , non potest
fieri materia necessaria ejus.
4. Atque hsec assertio multo certior est, si
intelligatur de omnibus venialibus peccatis,
quia obligatio ad confitenda omnia esset into-
lerabilis; ea vero quse hujusmodi sunt, non
possunt generatimprsecipi universee Ecclesiee;
hac enim raticne, ea quee sunt materia con-
silii, non possunt in preecepto constitui; inter
illa vero merito ponitur confessio omnium
si sermo esset de uno
vel alio veniali, non est adeo improbabile
quod possit Ecclesia ad ejus confessionem
obligaredirecte, id est, ad confitendum illud,
etiamsi cum aliis esset conjunctum; nam in-
terdum fert aliquam censuram pro veniali
peccato, scilicet, minorem excommunicatio-
nern, ad cujus censuraj absolutionem neces-
saria est manifestatio talis peccati. Nihilo-
minus tamen verius censeo illud non posse
preescribiperse, propter sacramentalem con-
fessionem, tanquam necessarium ad integri-
tatem ejus, propter rationes factas ; et quia
talis confessio nec ad remissionem venialis
peccati est necessaria, cum aliis modis suffi-
cienter tolli possit, neque etiam potest prae-
cipi propter correptionem vel emendationem
talis peccati, quia est materia levis, et me-
dicina adeo rigorosa non est proportionata,
saltem ut ponatur sub preecepto. Denique
neque ad decentiam, vel reverentiam sacra-
menti potest hoc esse necessarium, ut per se
patet. Nec obstat illud de censura, quia ad
tollendam censuram non est necessaria sa-
cramenlalis confessio culpse ; quod si quis ea
uti velit propter majus secretum, id est acci -
dentarium.
5. Ultima conclusio. — Dico vero ultimo,
posse Ecclesiam absolute preecipere usum
hujus sacramenti, ita ut indiffercnter omnes
obliget ad illud recipiendum, sive habeant
conscientiam peccatorum mortalium, sive
tantum venialium. Hoc tantum intendunt
auctores posterioris sententiae. Et probatur,
quia in eo preecepto nihil esl alienum ab in-
stitutione hujus sacramenli, neque continet
aliquid adeo difficile, ut excedat materiam
preecepti ; sed est quoddam opus religionis,
quod a fidelibus frequenter et facile exerce-
tur, el in aliqua occasione potest prudenter
judicari valde conveniens ad placandum
Deum in communi et publica necessilate, vel
ad alium similem finem ; cur ergo non pote-
rit Ecclesiasticus Preelatus, et preesertim
Summus Pontifex illud preecipere ? Sicut
etiam preecipere posset, ut omnes communi-
cent etiam extra tempus alias preescriptum,
sicut preecipit jejunium, vel aliquid simile. Est
etiam aliud exemplum ; nam juxta probabi-
lem sententiam confirmatiovel extrema unctio
ex vi solius divini juris non sunt in preecepto;
et tamen nemo negabit posse Ecclesiam preeci-
cipere usumtalis sacramenti, maxime occur-
rente aliqua extraordinaria et rationabili
causa ; ergo simiiiter in preesenti. Neque
DISPUTAT.
contra hoc procedunt rationes priorissenten-
tiae ; nam per hoc praeccptum non fit ve-
niale peecatum necessaria materia, neque de
integritate hujus sacramenti, quia nemo ohli-
gabiturtuncadcoiifitendaomniavenialia,imo
neqne aliquod iliorum, si habeat ahucl pecca-
tum, etiam iterum confessum ; solum ergo
imponitur necessitas in exercitio et usu sa-
cramenti ; et hsec per Ecclesiam adjungi po-
test aliquando, etiamsi de jure divino non
sit.
6. Objectiones. — Sed contra est, quia non
potest Ecclesia obligare ad faciendam confes-
sionem de peccatis rite confessis; ergo nec de
venialibus. Item non potest facere ut confes-
sio venialis peccati sit necessaria ad remis-
sionem ejus, quia non potest tollere alia me-
dia sufficientia ex opere operantis ad hunc
effectum, neque eliam potest preecipi con-
fessio alicujus peccati, nisi ob remissionem
ejus, quia ad hoc solum est institutum ; ergo.
Tandem, quia alias posset Ecclesia hoc moclo
praecipere confessionem omnium venialium.
7. Satisfit ohjectionibus. — Respondetur,
inter peccata venialia secundum se, et alia
rite confessa, in hoc esse differentiam, quocl
semper homo habet aliam materiam hujus
sacrainenti, prseter illa peccata confessa, ni-
mirum aliqua venialia, et ideo, moraliter ac
regulariter loquendo, etiamsi usus hujus sa-
cramenti simpliciter preecipiatur, non est ne-
cessaria confessio talium peccatorum, sicut
posset esse confessio venialium. Et licet ve-
rum sit primarium finem hujus sacramenti
esse remissionem peccati , nihilominus ta-
men sunt alii fines, propter quos preecipi po-
test usus hujus sacramenti, ad majorem
conscientiee securitatem et puritatem, et ad
cultum Dei, et ad placandum ipsum, et ad
impetrandum aliquid ab eo, ac denique pro-
pter aliquod bonum commune Ecclesiee. A.d
ultimum negatur sequela , quia confessio
omnium venialium cum necessaria non sit
ad integritatem hujus sacramenti, neque ad
usum et susceptionem ejus potest esse ne-
cessaria ; et ideo nec directe preecipi potest,
ut dictum est, neque indirecte et conse-
quenter, preecipiendo usum sacramenti. Se-
cus vero est de confessione venialium abso-
lute et simpliciter, quee interdum necessaria
esse potestadusum hujus sacramenti.
8. Instantia. — Resohitur. — Dices, per
votum posse se aliquem ohligare ad confes-
sionem venialium etiam omnium. Soto supra
simpliciter reprebendit hujusmodi votura
XXII. SECT IX. 503
confitendi venialia. Ego vcro imprimis nego
cousequentiam, quia, ut supra dixi, plura
possunt sub votum cadere, quam sub preece-
ptum, nempe opera perfectionis et consilii.
Deinde votum confitendi venialia, quod tan-
tum indirecte ad hoc obligat, quando non est
alia materia, quia est voturn toties, vel cum
tali frequentia confitendi. non solum non
essereprehensibile, verum potius esse valde
laudabile, ut a fortiori constat ex dictis. Vo-
tum autem confitendi directe venialia, etiam
existente alia materia, si sit de omnibus ve-
nialibus absolute et simpliciter, non est con-
sulendum nequelaudandum, quia esse potest
periculosum, et moraliter est fere impossibile.
At vero votum confitendi aliquod veniale in
particulari, preesertim quod ex deliberatione
fit, et facile cognosci, et explicari potest, et
cujus correctio ad magnum bonum animee
pertinere potest, illud facile potest esse vo-
tum prudens et consulendum, quia est de
melioribono et utile, et moraliter non affert
grave periculum nec insuperabilem difficul-
tatem. De illius autem obligatione, constatex
genere suo esse ad mortale, in particulari
vero judicium erit juxta materise gravitatem.
Occurrebat tamen statim hoc loco qneestio,
an hocpreeceptum Ecclesiasticum, quod dixi-
mus esse possibile, de facto impositum sit,
Sed de hac re dicemus infra in proprio loco,
agentes de preecepto Ecclesiastico confes-
sionis.
SECTIO IX.
Utrum sit cle integritate confessionis confiteri
feccata dubia.
1. Prima propositio. — In hac re commu-
nis doctrina in tribus propositionibus consis-
tit. Prima est, necessarium esse confiteri du-
bia peccatorummortalium. Ita D. Thom., d.
17, q. 3, art. I, et d. 2, q. 2, art. 3 j et ibi
Palud., q. 2, circafin.; Rich., d. 16, art. 5,
q. 1 ; Sot., d. 48, q. 2, art. 4 ; Medin., Cod.
de Confess.j q. de Confess. facta pravo sa-
cerdoti; Navarr., cap. 9, n. 44; Sylvest.,
Confessio, 2,q. 2; Yict., n. 430, et alii Sum-
mistee. Ratio communis est, quia in dubiis
tuta parsest eligenda ; si quis autem omittat
confiteri peccatum in hoc dubio, exponit se
periculo omittendi aliquid, quod vere com-
misit ; si autem illud dicaf, nulli periculo se
exponit ; ergo tenetur eam eligere tanquam
tutam. Preeterea Concilium ait confitenda es-
se omnia peccata mortalia, quaa sunt in con-
scientia ; ergo ita sunt confitenda, sicut sunt
504
DISPUTAT. XXII. SECT. IX.
in conscienlia ; sed in eo casu sunt in conscien-
tia, saltem dubia ; ergo ita confitenda sunt,
saltem, ut illo modo possit judex de illis ju-
dicare, et ex conjecturis arbitrium ferre de
qualitate talis peccati. Tandem in eo casu se-
clusa confessione, tenetur homo babere con-
tritionem de tali peccato saltem ratione peri-
culi; sed quod est de necessitate contritionis,
est etiam de necessitate confessionis, ut supra
dixi; ergo.
2. Secunda propositio. — Secnnda propositio
est, ba^c peccata, ut dubia confitenda esse,
et non ut certa, ne decipiatur confessor in
re gravi. Nam valde diversum judicium fe-
rendum estde peccato dubio quam de certo;
et quia in rigore, et moraliter loquendo, di-
cere dubium pro cerlo, mendacium est ; con-
fessio autem debet esse fidelis et vera. Item
in judicio quolibet testis interrogatus non po-
test ut certam affirmare rem sibi dubiam,
estque id ex suo genere peccatum mortale ;
idem ergo in ,pra?senti dicendum est. Unde
omnes auctores citati sentiunt, boc esse sim-
pliciter* necessarium , quanquam interdum
possit facile excusari pceuitens, si bona fide,
et ex quadam simplicitate aliter confiteatur,
ut specialiter advertuut Cajetanus et Victoria.
Oportet tamen considerare hoc dubium tri-
plex esse posse. Primo, an de illo peccato
alias certo facta sit confessio, necne. Secundo,
cum constet de facto, dubium esse polest, an
sit mortale vel veniale. Tertio, potest esse du-
bium de facto. In primo ergo casu, licet quis
possit, non tenetur explicare dubium ; quia
factum est certum, ct an fuerit confessum,
necne, nihil refert ad praesentem confessio-
nem ; in aliis vero duobus casibus procedit
dicta doctrina.
3. Tertia propositio. —Terlia. propositio est,
quando materia sic est dubia, adjungendam
esse materiam certam, ne sub conditione
tantum perficiendum sit sacramentum ; hoc
enim vitandum est quoties fieri potuerit.
Quale debeat esse dubium ut ~hcec olligatio
oriatur.
4. Solum superest, ut exponamus quale
debeat esse hoc dubium, ut hsec oriatur obli-
gatio. Et ratio difficultatis est , quia homo in-
terdum dicitur dubitare, quia non babet cer-
titudinern, etiamsi habeat judicium proba-
bile, quod formidinem non excludat. Ali-
quando vero dicitur homo dubitare, quia nul-
lum assensum proferre potest in alterutram
partem ; et tunc maxirae vi^etur djffieile obli-
gare hominem. Primo, quia in simili dubio
de obligatione praecepti, non tenetur homo
servare prseceptum ; sed in prsesenti si homo
dubitat hoc modo de suo peccato, conse-
quenter dubitat de obligatione confitendi il-
lud ; ergo non tenetur subjici illi obligationi.
Secundo, quia hic videtur habere locum illud
principium, in dubiis melior est conditio pos-
sidentis ; sed homo possidet bonam famam et
libertatem suam ; ergo in hoc dubio pra?fe-
rendus est, ut nihil contra se agere teneatur.
Denique si hoc dubium negativum sufficeret
ad banc obligatiouem, vix esset pax in con-
scientiis, quia facillimo negotio oriuntur haec
dubia.
5. Respondetur ad quwstionem. — Respon-
deo, tres gradus posse esse in hoc genere du-
bii. Primus est, quando homo probabiliter
judicatunam partem, et de alia nonhabet ju-
dicium probabile, sed suspicionem aliquam,
vel timorem, aut formidinem ; et tunc non
est dubium quin homo possit vel debeat se-
qui tale judiciuru, itaut si judicet probabili-
ter se peccasse mortaliter, vel nunquam esse
confessum tale peccatum, teneatur illud con-
fiteri ; et e converso si oppositum judicat, ex-
oneretur tali obligatione. Ratio est supra
tacta, quia tale judicium est sufficiens ad re-
gulandam humanam actionem ; nam ex illo,
quamvis speculative incertum sit, colligitur
judicium certum practice de rectitudine ac-
tionis, vel omissionis, sufficiens ad actiones
humanas ; quia major certitudo regulariter
excedit hominis vires ; quod a fortiori pate-
bit amplius ex sequenti puncto.
6. Secundus gradus est, quando pro utra-
que parte habet judicium probabile, quam-
vis in alteram cum majori vel minori proba-
bilitate inclinet ; et tunc videtur res dubia,
quia illud est probabile dubium, de quo loqui
videntur auctores, et prsesertim Navarr., c.
9, n. 14. Nihilominus assero, quoties homo
judicat probabiliter se non peccasse mortali-
ter, vel jam esse confessum tale peccatum,
etiamsi in contrarium habeat conjecturas
etiam probabiles, posse conforraari priori ju-
dicio, ut non teneatur tale peccatum confi-
teri. Ita docuit in terminis Sylvest., Confes-
sio, *2, q. 2. Ratio vero est, quia homo in re-
bus practicis potest sequi opinionem proba-
bilem, non obstante contraria probabiii, vel
etiam probabiliorL, quando inrebus ipsisnon
imminet aliquod periculum, ut latius tracta-
tur in materia de Conscientia, I. 2, q. 19 et
20. Etratio est illa jam tacta, quia raro po-
DISPUTAT. XXII. SECT. X.
50a
test homo plcnam certitudinem de rebus as-
aequi ; et ideo iliud judicium pro capacitate
hominis censetur sufficiens ad inferendam
practicamcertitudinem. Et hoc etiam confir-
mant omnes rationes dubitandi positse. Et de-
claratur amplius ; nam si pcenitens dicat con-
fessori se habere tale judicium de tali pec-
cato, et velle sequi illud, confessor debet
conformari illi in hoc, sicut in aliis rebus pro-
babilibus ; ergo a fortiori poterit poenitensil-
hid omittere. Item, si a principio habuisset
tale judicium circatalem actum de quo con-
trovertitur, an sit peccatum, necne, posset
illud sequi sinepeccato, et quando sunt opi-
niones probabiles, an in talicasutenear con-
fiteri hoc peccatum,necne, possum sine pec-
cato id omittere ; ergo similiterin dictocasu.
7 . Objectionilus supra positis satisfit. — Re-
gula,in duoiis melior est conditio possidentis ,
declaratur. — Tertius igitur gradus est, quan-
do homo habet probabiles rationes dubi-
tandi, etnon potest determinari adferendum
judicium probabile pro altera parte ; et in
hoc eventn procedit proprie communis doc-
trina, et de illo loquitur Navarrus supra, et
solum probatur rationibus a principio factis.
Ad objectiones vero in contrarium respon-
deo, hujusmodi hominem in illo casunon du-
bitare practice de obligatione confitendi , ne-
que enim ex dubio speculativo semper infer-
turpracticum ; nam potius est certumin hujus-
modi dubio esse sequendam partem securam
et tollentem omne periculum. lllud vero prin-
cipium, quod in dubiis melior est conditio
possidentis, non recte hic applicatur, quia
non obligatur homo ad aliquid, quod exce-
dat dubium, sed solum ad dicendum sub du-
bio id quod dubium est, de quo proprie lo-
quendo nullum est dubium, quia et ipsum
dubium certum est, et certum est etiam in-
tegritatem hujus judicii postulare cognitio-
nem hujusmodi dubiae conscientise pceniten-
tis ; unde nullum imponitur onus, quod ip-
sam rationem dubii excedat, et alias serva-
tur integritas judicii. Negatur ergo illa con-
sequentia : Dubitat an peccaverit mortaliler;
ergo dubitat an confiteri debeat hujusmodi
dubium ; nam potius hoc ipso quod dubitat
de peccato mortali, certus est illud dubium
esse dicendum in confessione.
SECTIO X.
Utrum sit contra valorem, debitamque confessio-
nis integritalem aliquid addere prwter facti ve-
ritatem.
\. Qjiid sit integritas. — Tntegritas rei, pro-
pria ac perfecta (ut per analogiam ad res natu-
rales loquamur) sicut includit consummatum
numerum partium omnium, quse tali rei de-
bitse sunt, ita etiam excludit omnes alias, quai
tali rei non debentur, eamque monstrosam po-
tius reddunt quam integram. Ad hunc ergo
modumdeintegritateconfessionisphilosopha-
mur ; et ideo, postquam visum est quid re-
quiratur, ut confessio mutila non sit, supe-
rest videndum quid sit ab illa resecandum,
ne monstrosa sit. Est autem generaliter ve-
rum, omnia illa quse materia confessionis
non sunt, nec ad finem ejus quidquam con-
ferunt, esse a confessione resecanda, etiamsi
vera sint, quia, cum confessioni non sint ne-
cessaria, nec utilia, eam superflue onerant,
potius quam integrent vel perficiant. Nihilo-
minus tamen ex hoc solo capite nunquam
iit nulla confessio, neque gravis injuria illi
fit, quandiu veritas narratur ; et ideo nihil
aliud in speciali circa hoc dicere oportet, nisi
quod haec omnia omittenda sunt quae ad con-
fessionem non conferunt, vel ad finem ejus,
posseque saltem venialiter peccari narrando
superflua, etiamsi vera sint. Peccatum autem
grave tunc solum hac de causa misceri posse,
quando vel id quod dicitur cedit in gravem
injuriam alterius, vel constituit pcenitentem
aut confessorem in aliquo gravi periculo pec-
candi, vel denique quotiesper se esset grave
peccatum, etiamsi extra confessionem dice-
retur.
2. Quale peccatum sit in confessione men-
tiri. — Circa tria potesi mentiri in confessione.
— Tota ergo difficultas prsesens est, quando
mendacium admiscetur, et ideo videndum
est qualepeccatum sit in confessione mentiri,
et an ex hac parte possit esse nulla. Duobus
ergo modis potest mendacium contingere in
confessione : primo, negando quod factum
est ; secundo, affirmando vel confitendo quod
factum non est ; et hoc posterius maxime ad
prsesens pertinet, obiter tamen etiam expe-
diemus illud primum. Deinde circa tria ge-
nera rerum potest in confessione mentiri :
primo, circa eas circumstantias quee nullo
modo pertinent ad materiam confessionis ;
secundo, circa materiam non necessariam,
506
ut sunt peccata venialia
riam necessariam, ut sunt mortalia.
3. Circaprimum. — Circa primum genus
rerum, per se loquendo, non est peccatum
mortale, nec contra valorem confessionis mi-
scere aliquod mendacium, sive affirmando ,
sive negando ; sed est veniale gravius quam
esset simile mendacium extra illum actum.
In hoc conveniunt omnes Doctores citandi.
Ratio prioris partis est, quia illud menda-
cium concomitanter tantum est in sacramen-
to, et non fit materia ejus, et ideo nec conti-
net gravem injuriam. Ratio vero alterius
partis est, quia heec ipsa concomitantia est
aliqualis indecentia contra sacramentum.
4. Circa secundum. — Cajetani opinio re-
jicitur. — Circa secundam materiam unum
estcertum, scilicet, mentiri in materia non
necessaria negando factum, non esse pecca-
tum mortale, nec contra substantiam sacra-
menti. In quo etiam omnes conveniunt, quos
statim referemus, prsesertim Soto, in Opusc.
de Secreto, memb. 2, q. 7, ubi contrarium
tribuitCajet., qui, 2. 2, q. 69, art. 1, docere
visus est, omne mendacium, etiam alias ve-
niale, dictum in judicio, vel externo, seu fo-
rensi , vel interno, seu sacramentali, esse
mortale. Quse sententia est sine dubio falsa ;
et quod attinet ad judicium forense, alibi
tractanda est ; quod vero pertinet ad hoc sa-
cramentum, ab eodem Cajetano,veldeclarata,
vel retractata estin Summ.,verbo Confessio,
conditione ult., ut non procedat in casu posito,
sed intertio statim tractando. Ratio vero hujus
partis clara est, quia hoc mendacium non est
perniciosum, neque graviter injuriosum ipsi
sacramento, quia cum illo stare potest vera
materia et forma, et dispositio necessaria ad
effectum ; et alias non decipit confessorem in
re necessaria et gravi ; ex nullo ergo capite
hic probabiliter apparet malitia mortalis.
5. Quin potius addo, licet omnes auctores
dicant hoc essepeccatum veniale, et ita ve-
rum sit supponendo essemendacium, ut for-
tasse regulariter est, saltem ex conscientia er-
ronea,tamen si quis sciatprudenter responde-
re, et ad mentem,quse in interrogante esse de-
bet, facile posse vitari mendacium et peccatum
veniale. Nam, quando judex non interrogat j u-
ridice, non mentitur aliquis negando factum,
etiamsi illud fecerit, quia non censetur simpli-
citer negare se fecisse, sed negare ita fecisse
ut teneatur in illo foro illud revelare ; nam in-
terrogatio judicis ut sit justa, ita intelligenda
est,et negatio illi cumproportiene respondet;
DISPUTAT. XXII. SEGT. X.
tertio, circa mate- cum autem confessor interrogat in hoc sacra-
mento, interrogat ut judex ; si ergo interro-
get de re non necessaria, et quam poenitens
revelare non tenetur, potest pcenitens illam
negare absque mendacio, in sensu dicto pro-
portionaliter applicato. Hinc vero fit, si quis
dicat hoc mendacium non interrogatus, sed
proprio arbitrio, non posse a peccato veniali
excusari,neque a mendacio,quia nec verba ad-
mittunt alium legitimum sensum, neque esse
potest aliqua rationabilis causa illum inten-
dendi, aut fingendi.
Duhium de peccato veniali confesso, et non
commisso.
6. Prima opinio. — Ftmdamentum primce
opinionis. — Majus vero dubium est, quando
mendacium est affirmativum de peccato ve-
niali, quod aliquis non commisit ; et tunc si
materia illa esset totalis, manifestum esset
sacrilegium, et peccatum mortale, quia nul-
lum fit sacramentum. Sed difficultas est,
quando illa materia est tantum partialis, sci-
licet, quia inter alia vera peccata poenitens
confitetur aliquod veniale, quod vere non
comrnisit. Et de hoc est multorum opinio,
tale mendacium semper esse mortale pecca-
tum. Unde fit, talem confessionem esse nul-
lamet ex defectu doloris, et ex defectu in-
tegritatis , quia illud ipsum peccatum non
confitetur pcenitens ; nam, siillud confitere-
tur, jam destrueret falsam eonfessionem ve-
nialis peccati. Citalur pro hac sententia Ri-
chard. in 4, d. 21, art. 3, q. 4, sed ibi solum
dicit esse peccatum. Palud. vero, q. 2, n. 12,
addit esse mortale; Bonav., 2p. distinctionis,
a. 1, q. 2, obscurius dicit tollere meritum con-
fessionis. Latius et clarius Cajet. in Summa,
verb. Confess., condit. 4;et juxtaea quse ibi
dicit, intelligendum videtur quod generalius
dixit 2. 2, q. G9, art. 1, omne mendacium in
confessione esse peccatum mortale. Tenet
etiam Ledesm. , 2, p. 4, q. 5, art. 4, dub. 4,
et Arrailla, verb. Confessio,n. 5. Fundamen-
tum esse debet, quia supponere forma? sa-
cramenti materiam falsam, sive integram,
sive partialem, est peccatum mortale ; sed
ita fit in illo casu ; ergo. Major patet, primo,
exemplo a simili, si quis ad consecrandum
poneret plures hostias , quasdam triticeas,
alias hordeaceas ; nam sine dubio peccaret
mortaliler. Secundo ratione, quia efficitur
forma falsa, quia sensus formse est univer-
salis respectu materise in quam cadit ; ut in
exemplo adducto cum dicitur : Hoc est cor-
DISPUTAT. XXII. SEGT. X.
507
ms, etc, illud, hoc, designat totam raate-
riam preesentem, de qua falso dicitur esse
eorpus ; et similiter in prajsenti verbum alsol-
vo, significat absolutionem ab omnibus pec-
catisconfessis,quod est falsum, sialiquodpec-
catum revera commissum non fuit ; nam ab
illo nemo absolvi potest. Unde concludilur
tertio, hanc esse gravem injuriam, et irre-
verentiam sacramenti ; ergo peccatum mor-
tale ; nam ex suo genere tale est, cum sit sa-
crilegium, et in individuo semper habeat
materiam et circumstantias graves.
7. Nihilominus est secunda sententia, quee
negat esse peccatum mortale, per se loquen-
do, hoc est, secluso scandalo et contemptu.
Tenet Angelus, verb. Confessio, \, n. 16 et
17; et Sylvestr. ibi, q. 8 ; Soto, d. 18, q. 2,
art. 4 ; et Petrus Soto, lect. 10 de Pcenitent.;
et Navarr., c. 21, n. 37. Nobisque necessa-
rium est, consequenter loquendo, idem sen-
tire ; nam supra diximus, confiteri aliquod ve-
niale sine proposito einendee, vel dolore, non
esse peccatum mortale, quando non est ma-
teria integra ; est autem eadem ratio utro-
bique; quia etiam illa materia est suo modo
falsa, et quee non potest informari per for-
mam. Unde e converso sumimus argumen-
tum; nam, si hoc non obstante, illud non est
peccalum mortale, neque hoc etiam erit;ra-
tio vero esse debet, quia, licet hoc sit sacri-
legium, tamen materia ejus levis est, et ideo
ex hoc capite est veniale. Minor probatur,
quia imprimis confessor decipitur in re ]evi.
Deinde ille defectus vel falsitas est in materia
non necessaria, et quee non excludit mate-
riam necessariam , quia, non obstante illo
mendacio, potest quis integre et cum vero
dolore confiteri omnia mortalia peccata. De-
nique non omnino repugnat veritati formee.
8. Satisfit contrario fundamento. — In quo
est advertenda differentia inter formam Eu-
charistite et hujus sacramenti; nam illa per
se primo respicit materiam, et illam designat,
et effectum circa illam significat ; unde qua-
cunque ratione supponatur materia falsa, et
falsificaturforma, et substantialis effectus im-
peditur ; forma vero hujus sacramenti per se
primo significat personam, et effectum circa
illam, ut patet exillis verbis : JEgo te alsolvo;
et principaliter significat effectum gratiee re-
missivee peccati, qui non impeditur, etiamsi
aliquod peccatum veniale remissibile non sit,
ex falsitate vel indispositione poenilentis ;
ergo non obstante illo defectu, potest forma
esse vera, et remittere omnia mortalia. Quod
satis est, ut homo simpliciter absolvi dicatur,
sicut dicitur simpliciter justus, qui habetgra-
tiam, etiamsi habeat venialia peccata. Et po-
testhoc declarari a simili. N^m si quis incon-
ficiendo baptismate misceret aquae naturali
guttam aquae rosaceee, quae est falsa materia,
nihilominus conficeret verum sacramenlum,
et formam in vero sensu proferret; unde, per
se loquendo, non peccaret mortaliter, si abs-
que errore vel intentione falsi ritus, indiscre-
ta devctione id faceret ; ergo similiter in pree-
senti.Unde simul responsum est fundamento
contrario.
9. Limitatio quorumdam reprolatur. — Ali-
qui vero hoc limitant , nisi pcenitens hoc
mendacium dicat, intendendo ut peccatum il-
lud sit materia absolutionis. Sed non oportet
hocaddere,quia, licetpcenitensinhocintendat
decipere confessorem, non peccabit mortali-
ter, et hoc probant omnia adducta; nec po-
test aliter intendere quod sit materia absolu-
tionis in re ipsa, sed quod putetur esse; et
hoc dicimus non esse mortale.
10. Tertium circa quod potest mentiri. —
Dulium. — Sylvestri responsio. — Circa ter-
tium de mendacio in materia necessaria, sci-
licet, peccalo mortali non confesso, certum
est ex omnibus supradictis, mendacium ne-
gativum in tali materia semper esse mortale
contra substantiam sacramenti. Nam, si quis
neget fecisse mortale peccatum, quod fecit,
directe et formaliter tollii integritatem ; sup-
ponimus enim nullam habere legitimam ex-
cusationem ad occultandum illud, alias jam
hic etnunc non esset materia necessaria. Du-
bium ergo estdemendacioaffirmativo, ansci-
licet, se accusare de peccato rnortali quod non
commisit , etiam partialiter, sit peccatum
mo?tale. In quo ex omnibus auctoribus cita-
tis, solum invenio Sylvestrum insinuantem
hanc etiam esse materiam levem, ac proinde
peccatum veniale. Ratio est, quia non est
mendacium perniciosum; quamvis enim pce-
nitens decipiat confessorem , tamen decipit
contra se, ideoque non facit illi gravem inju-
riam; sibi autem non potest inferreinjuriam;
neque etiam infert sibi grave nocumentum
contra charitatem propriam, quia vel est do-
minus famoe sure, vel illainfamatio in confes-
sione reputatur levis, respectu ejus qui potest
cedere juri suo; et seepe etiam esse potest le-
vis ex materia, quia in aliqua persona pecca-
tum aliquod mortale non est gravis infamia.
Neque etiam respectu sacramenti videtur gra-
vis injuria, propter dicta in peccato veniali.
508 DISPUTAT. XXII
11. Contraria sentenlia probatur. — Nihi- —
lominus contraria sententia tenenda est ; nara
per se, et seclusa ignorantia invincibili, hoc
est peccatum mortale, et consequenter contra
substantiam sacramenti. Quod tenent re-
liqui auctores citati, et preeterea Bonaven-
tura, d. 17, qusest. ult. ; Adrian. in 4, queest.
5 de Confess. , dub. ult. ; Sylvest. , verb.
Mendacium , num. 3 ; Soto , lib. 5 de Jus-
titia, q. 6, art. 1, et q. 10, art. 2; et Vic-
toria in Summ., n. 130; et Navarr., c. 27,
n. 248. Fundamentum contrarium est, quia
illa est materia gravis sacrilegii. Quge gravi-
tas declaratur primo ex eo quod illa est dece-
ptio in materia necessaria sacramenti. Se-
cundo, quia in omni judicio mendacium in
iis quee pertinent ad substantialem causam ,
decipiendo judicem in eis, est peccatum mor-
tale, ut latius traditur in 2. 2, loco supra ci-
tato. Tertio, quia hoc modo redderetur val-
de incerta tota notitia, quam confessor acci-
pit de conscientia pcenitentis, quantum ad
numerum, vel speciespeccatorum mortalium,
nec tenerentur pcenitentes examinare con-
scientiam, ut certum numerum dicerent, quia
pro suo arbitrio possent illum augere sine
peccato mortali. Quse omnia non sunt similia
in peccato veniali, et ideo non est sirnilis ratio.
Hsec autem resolutio intelligenda est per se;
nam interveniente ignorantia et bona fide,
clarum est posse poenitentem non peccare in
hoc, et consequenter facere confessionem va-
lidam ; quo modo possunt excusari multi
simplices , qui putant non male facere di-
cendo plura quam fecerunt.
SECTIO XI.
Utrum sit de necessitate et integritate confessicuiis,
ut pcenitens prxmittat diligens examen acl confi-
tenda omnia peccata.
1 . Haec queestio moralis est, et prudentiam
magis quam scientiam requirit. Disputant il-
lam Theologi, d. 17, ubi breviter Scotus,
art. 2; Gabr. , q. 1; et Major, q. 8; Cajet.,
tom. 1 Opusc, tract. 5, q. 3; Victor.in Sum.,
n. 178;Ledesma, 2,p.4, q. 5, art, 5; Soto, d.
18, q. 2, art. 4, ad ultimum ; Cano in dict. Re-
lect., p. 5; Petrus Soto, lect. 10 de Confess.;
Navarr. in Sum.,c. 9, n. 16, et in c. Fratres,
de Pcenit., d. 5, n. 66 et seqq. ; Sylvest., verb.
Confessio, 1, q. 3; etRuard., art. 5. Ex qui-
bus duo colliguntur, in quibus resolutio hu-
jus queestionis consistit.
2. Necesse esse moralem diligentiam adhibere.
SECT. XI.
— Primum ergo certum est , esse de necessi-
tate confessionis, ut pcenitens moralem faciat
diligentiam, ut integre confiteri possit ; quod
intelligendum est, quando quis habet con-
scientiam peccatorum mortahum , in quibus
requiritur integritas. Et colligitur aperte ex
Concil. Trid., dict. cap. 5, dicente : Constat
autem in Ecclesia nihil aliud a pcenitentibus
exigi , quam ut postquam quis diligentius se
excusserit , et conscientice sua? sinus omnes et
latebras exploraverit , ea peccata con/iteatur ,
quibus se Dominum offendisse meminerit ; illa
ergo diligentia a pcenitentibus exigitur. Ratio
vero est, quia qui preecipit aliquem actum ,
preecipit media per se necessaria ad illum ef-
ticiendum ; sed confessio integra omnium
peccatorum mortalium preecipitur, ad quam
moraliter loquendo, necessaria est heec dili-
gentia ; ergo. Confirmatur , quia absolutio,
per se loquendo, cadere debet in omnia pec-
cata mortalia, et ideo de eisdem etiam debet
esse confessio , per se loquendo ; unde solum
excusatur aliquis , et per accidens remittitur
peccatum sine confessione illius , quando in-
culpabiliter seu propter ignorantiam invinci-
bilem omittitur ; non potest autem dici igno-
rantia invincibilis , ad quam expellendam
nulla diligentia et examinatio facta est ; ergo.
3. Secundo est certum, hanc diligentiam
non requiri eamdem in omnibus , nec posse
certa aliqua mensura definiri aut prsescribi ;
sed tantum dici posse, eam prudenter adhi-
bendam esse, quee moraliter sufficiat, conside-
rata capacitate pcenitentis, consuetudine pec-
candi, diuturnitate temporis, et aliis circum-
stantiis. Cavenda tamen sunt extrema, utsci-
licet, nec nimium onerentur conscientiee, vel
reddantur nimis anxiee et sollicitee ; non enira
est necessaria summa diligentia, quee ab ho-
mine adhiberi potest ; quia nulla ratione vel
auctoritate hoc probari potest , et posset in-
terdum inquietas reddere conscientias , quod
est contra finem hujus sacramenti. Propter
quod dixit Navarr. supra, n. 72, nimiam in
hoc sollicitudinem interdum posse esse ma-
lam et inordinatam. Neque etiam sufficit le~
vissima diligentia, sed talis adhibenda est,
qualem homo adhibere solet in re gravi, et
quae illi maxime cordi est.
4. Utrum necesse sit extraordinariam ad-
hidere diligentiam. — Solet vero hoc loco in-
quiri an teneatur poenitens extraordinariara
aliquara diligentiam adhibere, ut, verbi gra-
tia, scribere peccata , vel quando ea recogi-
tat, vel quando ea committit, si probabiliter
DISPUTAT. XXIJI. SECT. I.
509
credit ea oblivioni csse tradenda nisi scriban-
tur. Respondetur ex communi sententia , ne-
minem obligari ad hujusmodi extraordina-
riam diligentiam , et preesertim ad hanc de
scribendis peccatis, quia scriptura est de se
publieum instrunientum, ct subjacet pericu-
lis. Propter quod Soto non tantum negat hoc
esse necessarium, verum esse consulendum.
Cajetan. vero , verb. Confessio, condit. 11,
dicit hoc non esse necessarium , esse lamen
utile, ubi defectus memorise timetur ; quod
videtur certum, si prudenter fiat ; quia est
diligentia de se non mala , et alias ordinatur
ad bonum finem.
5. Utrum hcec diligentia possit suppleri
confessore interrogante. — Secundo inquiri po-
test an heec diligentia vel defectus illius pos-
sit interdum suppleri a confessore interro-
gante et scrutante conscientiam pcenitentis.
Rcspondetur, interdum posse ex hac parte
multum suppleri, quando speratur interro-
gationibus confessoris juvandum esse pceni-
tentem. Imo, si pcenitens non est tantee ca-
pacitatis, ut solus per se possit suam con-
scientiam sufficienter discutere, non est co-
gendus ut inutiliter in eo laboret, et defati-
getur. sed potest juvari industria confessoris;
et e converso, quando confessorcognoscit ta-
lem conditionem pcenitentis, debet suis in-
terrogationibus supplere defcctum ejus, quia
uterque debet diligentiam suo muneri ac-
commodatam preestare ; heec autem est quee
in illo eventu est moraliter necessaria. Sed
non ideo existimandum est posse pcenitentes
imparatos accedere, prajsertim si confessio-
nes post aliquod longum tempus fiant, quia
fere impossibile est ut repente inlevrogati,
et nulla preehabita recogitatione, eorum re-
cordenlur de quibus interrogantur. Semper
ergo preemittenda est aliqua moralis diligen-
tia pro captu pcenitentis ; quando vero illa
non sufficit, industria confessoris juvandus
est. Quid vero in hac parte teneatur facere
confessor, dicemus infra agentes de obliga-
tionibus iilius.
DISPUTA.TIO XXIII.
DE INTEGRITATE FORMALl C0NFESSI0NIS EJUSQUE
DEFEGTU.
Supponimus, integram confessionem pec-
catorum omnium , quee in re ipsa com-
missa sunt, non ita esse necessariam ad hoc
sacramentum conficiendum, ut in nullo ca-
su ahter fieri possit. Hoc enim interest inter
confessionem integram, et confessionem ab-
solute, quod confessio est omnino necessa-
ria, ita ut propter nullam causam vel neces-
sitatem sine illa possit sacramentum perfiei,
quia sine confessione nulla est accusatio,
unde nec potest esse judicium. Item sine con-
fessione non constat confessori de culpa, vel
dispositione poenitentis in hoc foro, et ideo
nulla ratione potest eum absolvere ; et ideo
confessio simpliciter dicta omnino essentialis
est. Confessio autemintegra peccatorum om-
nium quee in re sunt, non est ita necessaria,
quia sine illa potest esse vera accusatio,
veraque conscientiee manifestatio ; sed est
per serequisita quando fieri potest, ex divi-
no preecepto incluso in ipsa institulione hu-
jus sacramenti. Quapropter, sicut necessitas
preecepti moralis est, quee non obligat ad
impossibile, ita etiam necessitas hujus inte-
gritatis materialis moralis est ; et ideo locum
nonhabet,quandotalisintegritas exhiberi non
potest ; alioqui non fuisset hoc sacramentum
convenienter institutum, tum quia frequentes
casus occurrunt, in quibus homo non habet
locum integram confessionem faciendi, cum
tamen extreme indigeat hoc remedio ad sa-
lutem necessario ; tum etiam quia in ordi-
nariis confessionibus multa memoria exci-
dunt, quee in confessione omittuntur, et ita
ordinarius usus confessionis esset humano
modo impossibilis, si materialis integritas
esset absolute necessaria. Atque ita omnes
Theologi unanimi consensu docent, quoties
homo ex rationabili causa excusatur ab in-
tegritate materiali, formalem sufficere. Illa
antemcausa rationabilis ex aliqua impossibi-
litate semper nascitur,queeimpossibilitas pro-
venire potest, velexabsolutanecessitate arti-
culi mortis, vel ex alia morali causa, vel ex
ignorantia, seu naturali oblivione, de quibus
sigillatim dicemus ; ac tandem videbimus an
integritas formalis sit omnino necessaria.
SECTIO I.
An propter instans mortis periculum sufficiat con-
fessio, tantum integra formaliter, et quomodo
facienda sit.
1. Tribus casibus potest quis non confiteri
omnia peccata. — Ex tribus capitibus contin-
gere potest, ut pcenitens instante morte non
confiteatur omnia qure in re commisit. Pri-
mo, ex defectu vitee propriee; secundo, ex
consortio aliorum existentium in simili peri-
510
DISPUTAT. XXIII. SECT. I.
culo, ut, verbi gratia, in naufragio ; tertio, ex
parte ipsius sacerdotis, quia vel ejus mors
etiam imminet, et non est alius minister, vel
certe quia timet grave contagium et mortis
periculum, si longo tempore talem eegrotum
audiat. Et in his omnibus dicendum est, si
vera necessitas intercedat, posse absolutio-
nem dari ante consummatam integram con-
fessionem materialiter; nam illa confessio
quse tunc pro temporis et circumstantiarum
opportunitate fieri potest, formaliier est inte-
gra. Quod satis patet ex fundamento initio
posito, quod prseceptum morale non obligat
ad impossibile, vel simpliciter, vel moraliter;
sed in bis omnibus casibus intervenit impos-
sibilitas, vel absoluta, vel moralis aliter con-
fitendi ; ergo preeceptum non amplius obli-
gat ; ergo talis confessio est formaliter inte-
gra. In bis ergo omnibus casibus sufficiet ea
dicere quee pro temporis opportunitate et ra-
tione periculi dici potuerint.
2. Necesse est dari materiam certam. —
Quid observandum iri pracci. — Illud tamen
semper observandum est, ut, quoad fieri po-
tuerit,detur materia certa, et non dubia, tum
quia religio sacramenti id postulat ; tum etiam
quia charitas etiam hoc postulat, in illo maxi-
me articulo, et ideo quoties potuerit dari par-
ticularis materia alicujus peccati in specie, id
non debet preeterrnitti.Existirno etiam neces-
sarium esse, si poenitens habeat materiam ne-
cessariam, illam potius confiteri quam non
necessariam, cum tam brevi tempore possit
dici peccatum mortale quam veniale, et alio-
qui debeat praeceptum impleri in necessariis,
quantum potuerit. Erit etiam optimum con-
silium, si sint multa peccata mortalia, illud
confiteri quod maxime gravat conscientiam,
vel in quo pcenitens maxime indiget consilio
confessoris, quamvis non videatur hoc esse
simpliciter sub preecepto in illo articulo, quia
cum omnia mortalia sint necessaria materia,
quodlibet eorum sufficiet. Preesertim, quia
perturbatio, quee in tali articulo esse solet,
non semper relinquit hominem satis liberum
ad cogitandum de hujusmodi comparatione.
Denique in praxi observandum est, ut si pce-
nitens absolvatur propter probabilem timo-
rem mortis ante perfectam confessionem, et
non statim mors sequatur, continuetur con-
fessio donec integre fiat, si tempus concedi-
tur ; nam hoc semper est per se necessarium,
et ideo implendum qnantum fieri potest ,
preesertim durante periculo; et finita con-
fessione iterum danda est absolutio ; novum
enim sacramentum et a priori distinctum per-
ficitur.
3. Qucestio gravis. — An sufficiant signa
contritionis ad prcebendam absolutionem. —
Prima sententia negativa. — His posilis, su-
perest queestio gravis, quse locum habet so-
lum in eo casu in quo necessitas oritur ex
parte ipsius pcenitentis, et quando jam loqui
non potest, et vix aliquid sentire, an, si in eo
casu non possit speciale aliquod peccatum
explicare, neque confessor per interrogatio-
nes vel signa possit ab eo aliud intelligere,
quam peccasse, et desiderare absolvi, an id
sufficiat, ut absolvendus sit. Quod aliis verbis
queeri solet, an sufficiant signa contritionis
ad preebendam absolutionem. In qua re prima
sententia negat, quam tenet Soto in 4, d. 18,
q. 2, art. 5; et Ledesma,2, p. 4, q. 9, art. 5,
dub. 2; Cano, dict. Relect., p. 5. Idemque
videtur sentire Navarr. in Sumrn., cap. 26,
n. 27, cum Abulense, quem citat, Matth. 16,
q. 47, sed fortasse loquilur in alio sensu in-
fra declarando.
4. Ratio preecipua est, quia illa non est
confessio; ubi autem non est confessio, ne-
que absolutio esse potest. Antecedens patel,
quia per illam nulla notitia datur confessori,
quam antea nonhaberet; omnes enim scimus
esse peccatores. Unde Conc. Trid., sess. 14 ,
cap. 5, ex eo quod confessor non potest ferre
judicium causa sibi incognita, colligit confes-
sionem in genere non sufficere, sed esse ne-
cessariam in specie ; ergo supponit per ge-
neralem confessionem nullam notitiam dari
confessori; sed illa tantum est vera confessio,
quee confert notitiam confessori ; ergo illa
non est confessio. Secundo per illam nihil
proponitur, quod directe possit remitti per
absolutionem ; ergo non est illa materia ca-
pax talis forraae. Patet consequentia , quia si
absolutio nihil remittit directe, neque etiam
indirecte id faciet, quia hoc supponit illud ,
sicut id, quod est per accidens, supponit ali-
quid per se ; ergo nihil omnino remittet, quia
non est alius modus remissionis. Antecedens
vero patet, quia actiones sunt circa particu-
laria; ibi autem nulla materia particularis
proponitur. Deinde, quia vel remittuntur di-
recte omnia peccata in specie, et hocdici non
potest, quia de illis, ut sic, non fit confessio,
et illud tantumdirecteremittitur, quod subji-
citur clavibus per confessionem. Cujus etiam
argumentum est, quia manet obligatio iterum
confitendi illa, ut directe remittantur. Quee
rationes probant etiam de quolibet in parti-
DISPUTAT. XXIII. SECT. 1.
oll
culari. Et prseterea, quia non est major ratio
de uno quam de alio. Vel solum remittitur di-
recte peccatum, ut sic ; et lioc etiam non est
verisimile, quia peccatum in communi non
est remissibile. Tertio, quia illa materia, quee
11 on suflicit ad ferendum aliquod prudens ju-
dicium de causa, non est sufficiens materia
judicii; sed ita est in praesenti, quiajudicium
prudentiale fertur practice ex particularium
cognitione ; ergo ubi non datur cognitio ali-
cujus rei particularis, non habet locum judi-
cium prudentiee ; ergo neque absolutio.
5. Contraria sententia probabilior judicatur,
et in pracci servanda. — Niliilominus contra-
•riam sententiam probabiliorem censeo, et
practice securam, imo et exercendam. Signi-
ficat illam Palud., d. 21, q. 2, art. 2, dicens,
materiam sacramenti pcenitentiee esse confes-
sicnem peccatorum in particulari vel in ge-
nerali, quando aliter fieri non potest. Tenet
etiam Anton., 3 p. , tit. 10, c. 2; Sylvest. ,
verb. Confessor,3, q. 43; Angelus, verb. Con-
fessor, 4, n. 8; Medina, Cod. deConfess., q. de
Peccatis oblitis; Ruard., a. 3 contraLutherum;
et Corduba, lib. 5 de Indulgentiis, q. 39. Et
fundaturmaxime heec sententiain Decretis et
Conciliis, quee supra adduxi, ut ostenderem
posse absolvi pcenitentem, etiamsi sacerdoti
non constet de ejus confessione, nisi per tes-
timonium aliorum ; nam iila loquuntur in eo
casu quo pcenitens tantum demonstravit si-
gna pcenitentiee et voluntatem confitendi, ut
aperteconstabiteaattentelegendo.Quodetiam
Doctores contrariee sententiee non negant, et
ideo conantur exponere illa non loqui de ab-
solutione sacramentali, cujus oppositum su-
pra etiam ostendi.
6. Secundo argumentor ratione, quia illa
est vera accusatio in hoc foro sacramentali ;
ergo potest esse sufficiens materia, ut perfi-
ciatur judicium, quando accusatio magis in-
tegra fieri non potest. Probatur antecedens
primo, quia accusatio interior, quam homo
facitDeo per generalem recognitionem offen-
sionis divinee, est adeo vera, ut si accedat
perfecta detestatio, sufficiat ad remissionem
peccati, ut in superioribus dictum est ; ergo
similis exterior confessio facta homini, ut lo-
cum Dei tenenti, habebitveram rationem ac-
cusationis, quando major fieri non potest.
7. Secundo, per illam datur confessori spe-
cialis notitia, quam antea non habebat, tum
quia prius non sciebat in hoc foro, et postea
scit ; tum etiam, quia aliud est scire alterum
peccasse, aliud vero est scire alterum reco-
gnoscere, et cum dolore subjicere clavihus
sua peecata, ut remittantur ; et heec notitia
specialis ibi confertur. Unde, licet illa confes-
sio quoad materiam remotam dicatur genc-
ralis, quoad proximam est particularis ; nam
hic et nunc cum talibus circumstanliis fit ;
ergo nihil ibi deest ad veram rationem accu-
sationis. Nam quod ex parte rei de qua fit
accusatio, debeat esse distincta, et quod hoc
omnino sit de essentia, nulla sufficienti ra-
tione probatur. Neque etiam ex Concilio Tri-
dentino colligitur, alioqui pari ratione proba-
retur, integram confessionem omnino neces-
sariam esse ; sicut ergo quoad hanc partem
loquitur Concilium perse, et quandofieri po-
test, ita etiamquoadillam de confessione pec-
catorum in generali.
8. Quod tertio sic declaro ; nam confessio
aliqua generalis potest interdum esse de ne-
cessitate hujus sacramenti tanquam materia
saltem partialis, ut sumitur ex D. Thoma in
4, d. 21, q. 2, arl. 1, ad 1, et art. 2, nam si
quis recordetur se peccasse mortaliter, obli-
tus est autem cujus speciei fuerit peccatum
illud, debet saltem confiteri se peccasse mor-
taliter, quod etiam notavit Navarr. in Summ.,
c. 10, n. 7, ex Majori in 4, d. 17, q. 3. Unde
conficitur ratio ; nam materia quee est par-
tialis , quando aliee partes adhiberi pos-
sunt, erit sufficiens et totalis, quando plus
dici nonpotest; sed heec generalis confessio
potest, ut debet, esse aliquando materia par-
tialis ; ergo si plus dici non possit, etiam ut
totalis sufficiet. Imo etiam seeluso arliculo
mortis, si homo non habeat conscientiam al-
terius peccati mortalis, videri potest illa ma-
teria sufficiens in eo casu, quia homo non
tenetur confiteri venialia ; ergo, si dicat se
peccasse mortaliter, oblitum autem esse in
qua specie, satisfaciet, eritque absolvendus,
quanquam propter certitudinem melius sit
addere aliquod veniale peccatum in specie.
Dicetur fortasse, confessionem peccati mor-
talisjamesse aliquo modo specificam, et ideo
non esse simile ad concludendum de gene-
rali confessione peccati, ut sic. Respondeo,
siargumenta prioris opinionis aliquid pro-
bant, eeque procedere de genere (ut ita di-
cam) subalterno, vel supremo; quod si de
illo non probant, etiam de hoc non proce-
dunt ; ergo non erit cur negemus in casu
necessitatis illam materiam etiam generalis-
simam esse sufficientem.
9. Sed preeterea urgeo ulterius idem argu-
mentum ; nam si quis certo scit se peccasse
512
DISPUTAT. XXIII. SECT. I.
aliqua cogitatione, dubitet autem et ignoret
in quamateria, et cum quanta gravitate,mor-
taline, an veniali, potest et debet illud con-
fiteri sicut habet in conscientia, et tamen
illa confessio habet generalitatem abstrahen-
tem a peccato mortali et veniali ; ergo con-
fessio sic etiam confusa et generalis potest
esse partialis materia ; et redit idem argu-
mentum, quod si ordinarie potest esse par-
tialis materia, in extrema necessitate possit
esse totalis. Adde, si fingamus in eo casu non
habere pcenitentem conscientiam cerlam al-
terius peccati in particulari, fore absolven-
dum propter dubium peccati mortalis, cum
certitudine alicujus peccati. Tandem, qui non
haberet conscientiam peccati mortalis, si in
illo articulo diceret se peccasse venialiter,
sine dubio absolvendusesset, quandoquidem
in venialibusexplicare numerum, vel species,
non est de necessitate confessionis ; sed qui
dicit se peccasse, ad minimum dicit se pec-
casse venialiter ; liabere autem conscientiam
peccati mortalis in illo articulo non obstat,
quandoquidem illam explicare non potest ;
erit ergo materia illa sufficiens.
10. Objectio. — Respondetur. — Dices : hoc
argumento probaretur illam confessionem
peccati venialis in genere esse per se suffi-
cientem in eo, qui non habet conscientiam
peccati mortaiis, etiam extra casum neces-
sitatis. Respondetur , fortasse speculative
tantum loquendo, posse hoc defendi, tum
propter rationem dictam, tum etiam quia qui
confitetur verba otiosa, censetur dare suffi-
cientem materiam, et tamen non plus decla-
rat conscientiam suam quam qui dicit sepec-
casse venialiter, nec magis variat judicium
confessoris. Nihilominus tamen practice ne-
gandum hoc est, propter incertitudinem ma-
teriae. Dico ergo, licet homo absolute non
teneatur species peccatorum venialium con-
fiteri , tamen supposito , quod vult confi-
teri, teneri ad exhibendam materiam ora-
nino certam, si potest, et ideo debere aliquod
peccatum veniale in particulari suo arbitrio
confiteri ; adjuncta vero necessitate seu im-
potentia aliud dicendi, sine dubio illa ma-
teria erit sufficiens.
11. Diluuntur fundamenta primce senten-
tics. — Tertium. — Fundamenta prioris senten-
tise jam fere absoluta sunt ex dictis. Ad pri-
mum enim negatur assumptum ; est enim illa
vera accusatio, et prrebet confessori aliqua-
lem notitiam sacramentalem, irnperfectam
quidem, quee quasi nulla eestimaretur , si
major voluntarie omitteretur, quo sensu lo-
cutum est Concilium Tridentinum ibi citatum ;
tamen supposita necessitate est sufficieus.
Ad secundumrespondetur, in eo casu direcle
remitti offensionem divinam, ut talis est, et
ideo singula peccata mortalia secundum pro-
prias species adhuc relinqui obnoxia clavi-
bus, quia secundum proprias rationes non
fuerunt illis subjectee ; quod quidem dicen-
dum est in eo casu oblivionis speciei peccati
mortalis. Neque etiam refert quod materia
remota, quee est veluti objectum iilius con-
fessionis, sit universalis, quia absolutio im-
mediate versatur circa maleriam proximam,
quseest particularis confessio, et effectus ejus
etiam versatur circa hanc particularem per-
sonam, et ita tota hsecactio circaparticularia
versatur. Ad tertium denique respondetur
optime posse exerceri judicium prudentise,
quaudo hic et nunc, quantum possibile est,
particulares circumstantise considerantur ,
etiamsi non in omnibus possit ad singularia
perveniri, quod in prsesenti optime fit, nam
particularis persona absolvitur juxta confes-
sionis et conscientiee indicia ab ipsa data,
quantum hic et nunc dari potuerunt, et ideo
prudentia dictat hic et nunc esse absolven-
dam, quod etiam in aliis exemplis adductis
facile intelligi potest, quanquam per se cla-
rissimum sit.
De eo qui confessionem petit, et contritionis
signa exliibet, et postea sensum amittit.
12. Atqueex hac resolutione (adjuncta alia
supra posita, quod confessio in absentiafacta
potest sufficere ad recipiendam absolutionem
in preesentia, interveniente sufficiente testi-
monio) colligo, in casu in quo infirmus petit
confessionem, et exhibet signa contritionis
in absentia confessoris, si postea confessor
adveniens nihil aliud a pcenitente intelligere
possit, quia, verbi gratia, jam nihil sentit, si
de signis exhibitis et petitione confessionis
habeat sufficiens testimonium, posse imo et
practice debere sacerdotem illum absolvere,
concepta conditione quae semper subiutelli-
gitur, quantum possum, vel, si materia est
sufficiens. Prior pars est comraunis auctorum
dictorum, et sumitur ex decretis supra cita-
tis. Et patet ex dictis, quia nihil essentiale
deest, quia neque absentia, neque universa-
litas sunt simpliciter contra essentiam.
13. Oportet signa contritionis exhibere in
ordine ad claves. — Est tamen attente obser-
vandum, non salis esse adhibere signa con-
DiSPUTAT, XXIII. SECT. II.
513
tritionis (quod furte voluit Abulensis supra),
sed necessariura esse illa adhibere in ordine
ad claves, quia contritio, vel raanifestatio
ejus per se non est sufficiens materia sacra-
menti pccnitentiae, sed quatenus informat
confcssionem aliquam, cum qua perficit ac-
cusalionem sacramentalcm^ et hoc est exhi-
bere signa in ordine ad claves. Unde, quan-
tumvis infirmus se ostendat devotum et con-
tritum, si nullani fecit mentionem confes-
sionis, et in eo statu sensum amittat, non
potest sacramentaliter absolvi; quia illa con-
tritio non est relata ad claves, neque ibi
intervenit aliqua confessio, etiam generalis,
et in absentia. At vero cum exhibet illa si-
gna petendo confessionem,, seu vocando sa-
cerdotem, jam est materia sufficiens.
14. Objectio. — Solutio. — Sed adhuc objici
potest; nam in eo casu hujusmocli pcenitens
nondum confitelur, sed solum ostendit vo-
luntatem confitendi. Accedit quod Eusebius
Papa, dicto decreto apud Burchardum, lib.
18, c. 11, loquens de hoc ipso casu, solum
dicit ut sacerdos super Eegortum oret, oleo
sancto ungat, et Eucharistiam prsebeat, de
absolutione vero nec verbum. Respondeo ad
priorem partem, illam esse qnamdaminchoa-
tionem confessionis, prsesertim consideratis
circumstantiis illius temporis ; nam ille sic
pcenitens intendit facere quantum potest
tunc et debet in ordine ad suam salutem, et
ideo dum absolvi petit in actu cxereito, se
confitetur peccatorem, et clavibus se subji-
cit ; et ideo illa est vera confessio, et in eo
casu est integra, quia major fieri non potest.
Ad Eusebium potest quis respondere, vel lo-
cutum essequando priori raodo, etsine rela-
tione ad claves signa contritionis exhibentur,
vel non negare absolutionem esse dandam,
sed ad summum tacere. Melius autem dieitnr
sub oralione sacerdotisabsolutionem includi.
Ita enim interdura loquuntur antiquiores Pa-
tres, ut patet ex Leone Papa, Epist. 91 , alias
89, ubi vocatsupplicationem sacerdotis. Hanc
vero fuisse mentem Eubesii, patet , quia
prius dicit tunc esse concedendum illi ho-
mini omne id quod concedi solet pcenitenti-
bus ; constat autem poenitentibus dari solere
veram , sacraraentalemque absolutionem ;
eamdem ergo sentitdandam esse in illo casu.
15. Sacerdos tenetur dare absolutionern in
casu proposito. — Quod autem non solum dari
possit, sed debeat etiam, ut in ultima parte
asserebamus , patet, quia sacerdos absol-
vendo in dicto casu, nulli periculo ccnscien-
XXII.
tiaa sua3 se exponit, cum operetur cx senten"
tia valde probabili. Nec etiara est periculum
injuriae sacramenli, tum propter eamdem
rationem, tum etiam quia per adjunctam
conditionem omnino tollitur, sicut in aliis
casibus dubiis fieri solet. Et alioqui non ab-
solvendo exponit proximum periculo reterme
damnalionis, qui fortasse absolutus salvabi-
tur ; ergo saltem ex charitate debet illum ab-
solvere. Imo etiara ex obligatione sui mune-
ris videtur teneri ; quandocunque enim pce-
nitens (saltem juxta probabilem sententiam)
sufficienter confitetur, et est bene dispositus
ad recipiendam absolutionem, tenetur sacer-
dos illum absolvere ; in proposito autem
juxta probabilissimam sententiam hic pceni-
tens sufficienter confitctur, et est satis dis-
positus ; ergo.
SECTIO II.
Utrum propter vitandum aliquod grave nocumcn-
tum proprium, vel alienum, liceat aliquod pec-
catum mortale in confessione omittere.
1. Prima assertio. — Primo certum est,
non teneri hominem ad confitendum aliquod
peccatum cum morali periculo alicujus gravis
nocumenti proprii. Itadocent Theologi oranes,
D. Thnm. in 4, dist. 17, q. 3, art. 3, q. 4, ad
5 ; Palud. ibi, q. 5 ; Major etiam, q. 5 ; Alens.,
3 part., q. 77 , memb. 3, art. 1, ad 1 ; AUis.
in Sum., tract. 6, c. 3, q. 3; Adrian. in 4, q.
1 et 4 de Confes. ; Soto, d. 4 8, q. 2, art. 5,
ad 3; Pet. Sot., lect. 10 de Confes. ; Cano ,
dict. Relect., part. 5; Navarr. in Sum., c. 7,
n. 3 et4. Ratio est ssepe tacta, quia pra?cepta
positiva non obiigant cum tanto dispendio et
pericuhy, et ideo qui non potest aliter confi-
teri illud peccatum, pro tunc censetur mora-
liter impotens ad confitendum illud^ et idco
excusatur. Quin potius tale posset esse detri-
mentum, ut obligarelnr homo ad non confi-
tendum talepeccatum in illo eventu, ut si ti-
meret grave scandalum in propria saiute spi-
rituali ; idemque censeo si timeret probabile
periculum mortis corporalis, quia jure natu-
rali tenetur homo vitare ha?c pericula, et prae-
sertira quia, ut mox explicabimus, nulla est
moralis necessitas talis confessionis, in illo
casu.
2. Secunda assertio. — Secundo est etiam
cerlum, hoc idem asserendum esse, quando
simile periculum timetur ex parte ipsius con-
fessoris, vel alterius tertiee persona?,. Ita dor
centiidem auctores, oriturqueex eadem lege
33
i
514
DISPUTAT. XXIII. SECT II.
charitatis, quse obligat acl diligcndum proxi-
mum sicut nos ipsos. Unde est illud Bernar-
di,lib. dePraecepto, et dispens. : Quod propter
cliaritatem introductum est , contra eamdem
charitatem exerceri 11011 dehet ; cum ergo in
prsesenti charitas obliget ad vitandum grave
damnum proximi, baec lex confessionis, quee
positiva est, non obligat cum tanto dispendio
proximi. Unde, si ego timeam confessorem
non servatnrum sigillum, et ex mea confes-
sione sumpturum occasionem ad infaman-
dum proximum, nec teneor, nec licile possum
tale peccatum confiteri , quia esset contra
cbaritatem et justitiam. Similiter, si dicendo
atiquam circumstantiam probabiliter timeo
confessorem esse scandalizandum, et ad ali-
quod grave peccatum inducendum, ex cha-
ritate obligor ad tacendum. Advertunt tamen
Navarrus et alii, oportere ut illud scanda-
lum sit activum, seu ex fragilitate alterius ;
riam, si sit passivum, et ex malitia tantum,
non ita tenemur illud vitare, quod est verum,
servata lege charitatis, scilicet, ut si absque
ullo incommodo proprio possit hoc passivum
scandalum vitari, fiat , ut supra etiam insi-
nuavi, et latius in sua materia dicendumest.
Addo, prEeterea, oporterein his casibus tirno-
rem esse probabilem et(utita dicam) caden-
lem in prudentem virum ; quia, cum omit-
tenda sit executio legis gravissimee, non sine
magno fundamento et ratione fieri debet, et
alias daretur occasio hominibus facile omit-
tendi confessionem peccatorum, propter le-
vem causam.
3. Dubium. — Statim vero occurrit dubi-
tandum , an in bis casibus omittenduni vel
differendum omnino sit sacramentum confes-
sionis, donec confessio possitintegrefieri sine
ullo incommoclo, vel possit aut debeat statim
suscipi confitendo alia peccata, et tacendo il-
lud in quo est periculum. Nam D. Thomas ,
citato loco, dicil, hominemita tunc se gerere
debere, ac si non haberet copiam confesso-
ris, et addit, melius fore tunc confiteri laico
quam tali sacerdoti ; sentit ergo tunc esse om-
nino omittendam confessionem. Atque ita
sentit Viguerius in Sam., capite vigesimo
sexto,§4, ver. 17. Et potest confirmari, quia
ConciliumTridentinum ait de necessitate hu-
jus sacramenti esse dicere omnia peccata,
quse homo habet in conscientia, seu quce me-
morise occummt ; sed in eo casu non possunt
dici omnia; ergonon potest applicari id quod
est de necessitate sacramenti ; ergo non po-
test sacramentum suscipi.
k.Respondetur ad dulium. — In mortis ar-
ticulo posse omitti peccatum. — Objectio. — So-
lutio. — Nibilominus dicendum est, et posse,
et aliquando debere confessionem fieri, ta-
cendo tale peccatum. I(a docet aperte Soto,
et sumitur ex Alens., Palucl. et Navarr. Con-
sideranda ergo est occasio, vel necessitas,
aut utiiitas suscipiendi sacramentum. Et
prima necessitas est articuli mortis ; et tunc
ratio est clara, tum quia prseceptum divinum
de confessione tunc rnaxime obligat; tum
etiam quia necessitas propriee charitatis tunc
oinnino urget, et utrique obligationi potest
substantialiter satisfieri, faciendo confessio-
nem formaliter integram, qualis illa erit,
etiamsi aliquid taceatur, quia solum propter
impotentiam moralem omittitur. Dlces : quo-
modo potest tunc aliquid omitti, cum illud
remitti non possit nisi in ordine ad aliam
confessionem, et jam non sit spes faciendi
aliam confessionem. Respondetur, non esse
necessariambanc spem, sedvotum, vel desi-
derium, ut constat quando aliquis in tali ar-
iiculo omnino confiteri non potest.
5. Secunda necessitas est servandi prcece-
ptum annuai confessionis, ettunc censeo non
solum posse, sed debere fieritalem confessio-
nem. Ratio est eadem, quia impletur sub-
stantialiter illud prseceptum, et potest fieri
sine injuria sacramenti, vel alio incommodo
gravi ; ergo debet fieri. Item, quia alias pos-
set aliquis ea occasione per multos annos
nunquam confiteri, quodestgrave incommo-
dum morale. Tandem, quia, licet bomo sit
certus, quod propter oblivionem est omissu-
rus multa peccata in confessione, nihilomi-
nus tenetur confiteri de aliis ; ergo similiter
in prsesenti, quia quod propter oblivionem
licet, etiam propter moralem impotentiam
licikim est.
G. Suscepturus Eucliaristiam potest ali-
quando celare peccatum. — Tertianecessitas est
suscipiendi Eucharistiam aut faciendi sacrum,
quando sine gravi scandalo aut alio incom-
modo prEetermitti id non potesl ; nam tunc
etiam^ est prajceptum divinum prsemittendi
confessionem, quando est conscientia peccati
mortalis, etpotest impleri dicto modo, et ita
procedunt rationes factce. Hunc tamen, et
preecedentem casum ita limitandum censeo,
ut solum procedant, quando homo habet con-
scientiam alterius peccati mortalis, quod con-
fiteri potest, preeter illud quod confileri non
potest ; nam, si illius tantum haberet, non
obligaretur, quia non obligatur homo ad
DISPUTAT.
confitcnda venialia ; nequc etiam posset tunc
inortale peccatum in genere confiteri, ut in
casu oblivionis, quia non posset veram cau-
sam tacendi speciem peccati declarare. At
vero in primo articulo necessitatis extremae,
satis probabile est, licet incertum, obligari
tunc hominem ad suscipiendum sacramen-
tum, ut potuerit, saltem ex charitate propria,
propter periculum, quod imminet, aeternae
damnationis.
7. Potest omittl peccatim ad vitandam in-
famiam. — Quarta occasio, vel necessitas erit
vitandi aliquam infamiam propriam, velaiiud
simile incommodum, quod quis timet nisi
confiteatur eo modo quo potest ; et tunc est
ctiam sufficiens ratio, ut homo possit licite
sic confiteri; non tamen obligatur,saltem sub
mortali, quia illud incommodum temporale
est et proprium, et potest homo cedere juri
suo. Secus vero erit, si scandalum aliorum
ex dilatione vel omissione confessionis ti-
meatur ; tunc enim non solum licebit, sed
etiamnecessarium eriteomodoconfiteri juxta
qualitatem scandali, quod semper ex chari-
tate vitandum est. Quinto contingere potest,
ut nulla sit confessionis necessitas simplici-
ter, sit tamen magna ivlilitas, quam per se
affert sacramentum, et augetur ex frequen-
tia ejus ; unde, si propter eam occasionem
multo tempore differendum sit, consultius
erit ita confiteri, licet non sit subobligatione,
Et hoc significaVit Soto supra. Denique quan-
do nulla causahujusmodi intervenit, sedpost
breve tempus speratur commoditas integre
confitendi, tunc melius erit differre confessio-
nem ; imo si cessaret omnis causa rationa-
bilis, esset praeceptum, quia tunc commode
potest servari integritas confessionis etiam
materialis, quod per se necessarium est ,
quando moraliter fieri potest ; in eo autem
casu ita fieripotest, quandoquidem nullara-
tionabilis causa cogit ad alium confessionis
modum ; ergo.
8. Opinio JSoti. — Addit tandem Soto su-
pra, in hujusmodi casu, quando ob hanc cau-
sam peccatum in confessione omitdtur, prae-
sertim ad implendum praeceptum annuae
confessionis, peccatum illud omissum, esse
postea confitendum quamprimum occurrerit
opportunitas illud confitendi sine tali detri-
mento. Et in hoc constituit differentiam inter
peccatum omissum ob oblivionem, et propter
hanc causam, quod illud licet postea memo-
riae occurrat , potest servari donec iterum
obliget praeceptum confessionis; hoc autem
XXIII. SECT. II. 515
minime, sed statim in confessionc aperien-
dum est. Et rationem differenliae redd.it, quia
ex Goncilio Florentino (inquit) tenemur con-
fiteri semelin anno omnia peccata, quae me-
moriee occurrunt, quod praeceptum ad litte-
ram implevit, qui tantum ob oblivionem ali-
quid omisitj et ideo ex vi illius praecepti non
tenetur amplius eo anno confiteri. Qui vero
omisit aliquid, quod in memoria hubebat, re
vera non implevit illud praeceptum, licet for-
tasse excusatus fuerit a transgressione pro ■
pter aliam causam ; et ideo. cessante causa,
tenetur illud implere.
9. Contraria opinio prolatur. — Haec vero
doctrina et differentia imprimis non recte
fundatur in Concilio Tridentino vel Florenti-
no, quia ibi non agit de praecepto confitendi
semel in anno , sed de substantiali materia
hujus sacramenti, quam dicit esse confessio-
nem omnium quae memoriae occurrunt; un-
de, si hoc non impletur , ut Soto supponit,
nec sacramentum perfici videtur, ut supra
objiciebam. Dicendum vero est, in nostro ca-
su vere impleri, quia sensus est confitenda
esse omnia quae memoriae occurrunt practice,
id est, tanquam possibilia moraliter, et con-
sequenter tanquam hic et nunc ex debito de-
claranda in confessione ; hoc autem totuni
etiam integre in dicto casu fit. Quapropter ex
vi illorum verborum Concilii Florentini non
magis tenetur aliquis peccatum sic omissum
postea statim confiteri, quam peccatum obli-
tum ; et re vera neutrum tenetur statim ex vi
juris divini, quod jus solum in illo loco Con-
cilii Florentini explicatur. In c. autem Omnis
utriusque sexus , ubi habetur praeceptum de
annuaconfessione, non additur illa particula,
Qucs memorice occv.rrunt, sed simpliciter di-
citur, Omnia peccata; unde ex vi etiam illius
praecepti nulla potest constitui differentia. Et
quamvis illa particula adderetur, idem dicen-
dum esset, quia ibi nulla specialis obligatio ad-
ditur ex vi praacepti Ecclesiastici, praeter tem-
poris determinationem_, ut infra suo loco vide-
bimus. Quid autem de utroque, tam de oblito
quam de alio dicendum sit, latius videbimus
infra agentes de illo praecepto ; nunc suppono
in neutro manere illain obligationem ad sta-
tim, quia, ut dixi, illud praeceptum Ecclesias-
ticum solum determinat praeceptum clivinum
ad tale tempus^ et praeceptum divinum jam
tunc impletum fuiL; poterit ergo illa materia,
quae ex causa honesta relicta est^ in aliud le-
gitimum tempus reservari.
40. Duae aliae supersunt hic graves quaes-
516
DISPUTAT. XXIII. SECT. III.
tiones. Prima est de casuum reservatione, an
propter illatn liceat interdum mutilare mate-
rialiter confessionenx, et lianc tractabo infra,
disp. 29. Secunda queestio gravis eral de
compliee, an scilicet quando peccatum dici
non potest, nisi revelando personam quee fuit
socia criminis; liceat propter hoc damnum
vitandum tacere tale peccatum. Tamen, quo-
niam de complice multa alia dicenda sunt,
ut omnia simul conjungam, instituam poslea
de illo disputationem specialem. Superest er-
go solurn, ut de oblivione dicamus.
SECTIO III.
Qux confessio sit formaliter integra, quando pro-
pter oblivionem vel ignorantiam aliquid in ea
omittitur.
1 . Certum imprimis est, aliquam confes-
sionem posse esse validam , quamvis in ea
omittatur aliquid ob ignorantiam vel oblivio-
nem. In quo conveniunt omnes Theologi . et
ita indefmite loquendo de aliqua ignorantia
est res certa de fide. Nam ideo ConciliumFlo-
rentinum addiclit illam particulam : Quorum
memoriam halet, et explicatius Tridentinum :
Quorum post diligentem excussionem conscien-
tiam liabent, et infra : Dum omnia , qua? me-
morice occurrunt, etc, et infra damnat dicen-
tes, in confessione prsecipi aliquid impossi-
bile : Constat enim , inquit, in Ecclesia nihil
aliud a pmnitentibus exigi, quam itt posfquam
quisque diligentius se excusserit,et conscientke
sua? sinus omnes , et latebras exploraverit, ea
peccata confiteatur , quibus se Domimtm et
Deitm suum mortaliter offendisse memine-
rit, etc. Constat igitur aliquam confessionem
posse esse integram formaliter, licet non sit
integra, propter oblivionem. Unde etiam obi-
ter intelligitur, seclusa omni oblivione/nun-
quam posse esse confessionem validam^ si
scienter in ea omittatur aliquod peccatum
mortale nunquam confessum, et sine alia ra-
tionabili causa, ut ex eisdem Concifiis satis
probatur, et ex dictis in principio disputatio-
nis praecedentis,
Difficultas. Qualis debeat esse ignorantia seu
oblivio.
2. Duplex oblivio. — Oblivio invincibilis suf-
ficit ad valorem confessionis. — Difiicultas er-
go superest, quanta et qualis csse debsat hsec
oblivio seu ignorantia, ut ea non obstante
confessio valida sit , quamvis non sit mate-
rialiter integra. Duplex enim esse potest hoec
oblivio, scilicet, invincibilis, ac propterea in-
culpabilis, et vincibilis, ac propterea culpa-
bilis. De priori ergo certum est illam suffi-
cere ad integritatem formalem, ideoque esse
sufficientem ad valorem confessionis , qnam-
vismaterialiter aliquid illi desit. In quo etiam
Doctores conveniunt, et hoc maxime con-
vincunt auctoritas et ratio Concilii Triden-
tini, quia tunc omissio illa non est volunta-
ria; nam , ut conslat exl. 2, q. 6, ignoran-
tia antecedens, qualis est omnis invincibilis,
causat involuntarium. Item , quia in eo casu
intervenit impotentia, vel moralis, vel etiam
physica. Unde, si talis confessio non suffice-
ret^ non possent homines sacramentum hoc
cum aliqua morali securitate recipere. Quse
omnia non solum procedunt de propria obli-
vione, quas dicit carentiam memorise et spec-
tot ad ignorantiam facti, sed etiam de qua-
cunque ignorantia probabili juris, ratione cu-
jus bomo existimat se posse licite omittere
tale peccatum in confessione , vel quia pro-
babiliter putat non esse mortale, vel certe
quia probabiliter credit hic et nunc se juste
excusari a confessione illius , vel certe quia
invincibiliter credit adhibuisse diligentiam
necessariam , cum tamen re vera non adhi-
buerit; quia in omnibus his et similibus casi-
bus confiletur omnia quse invincibiliter exisli-
mat esse confitenda , et ita formaliter implet
praeceptum de integritate confessionis. Nam
in his omnibus casibus eadem est ratio , vel
impossibilitatis moralis, vel sufficientis excu-
sationis; utraque autera sufficit ad integrita-
tem formalem.
3. Diversi gradus ignorantim vincibilis. —
Primus. — De altera vero ignorantia vel obli-
vione culpabili difficultas superest, an cum
illa possif esse formalis integritas. Est enim
in hoc ignoranlise genere magna latitudo et
diversitas graduum , in quibus aliqua sunt
certaj et aliqua dubia. Primus gradus est,
quando negligentia commissa in examinanda
conscientia^ seu obligatione aliquid confitendi
fuit minima, ita ut ad summum sufficiat ad
veniale peccatum ; et tunc certum est ea non
obstante posse esse confessionem formaliter
integram el validam. In quo conveniunt om-
nes Doctores statim citandi. Ratio autem est,
quia non obstante illa negligenlia , substan-
tialiter impletur prasceptum de integritate
confessionis, in quo prsecipue consistit hasc
integritas formalis ; ergo, licet aliquo modo,
et secundum quid, violetur illud preecepturn,
hoc non obstat quominus sacramentum sub-
DISPUTAT. XX
stantialiter validum sit. Quiu potius illa culpa
non est sufficiens ad impediendum effectum
sacramenti , cum non repugnet gratiae , nec
remissioni pcccatorum mortalium; ergo mul-
to minns impediet valorem sacramenti. Deni-
que talis omissio est imperfectissimo modo
voluntaria, etvix potesthumano modo vitari,
et ideo ea non obstante, verurn est dicere ho-
rainem adhibere humanam et moralem dili-
gentiam, et confiteri omnia peccata quse post
diligentem excussionemmemoriee occurrunt;
ergo confert materiam quam Concilia requi-
runt ; ergo quantum est ex hoc capite , facit
confessionem validam et formatam.
4. Secundus gradus. — Secundus gradus
extreme contrarius est, quando nulia prorsus
diligeutia adhibetur, quia homo directe vult
nullam adhibere. Atque ejusdem rationis es-
se censetur , quando aliqualem quidem dili-
gentiam adhibet, adeo tainen levem , et cum
tanta negligentia, ut moraliter quasi nihil
reputetur, quia tunc ita homo se gerit, ac qui
rem omnino neghgit , vel parvi sestimat,
etiamsi directam voluntatem habeat nihil
omittendi scienter, sed confitendi omnia quee
in ipso actu confessionis occurrerint. Et in
hoc casu aliqui existimarunt confessionem
esse validam. Tribuiturque hsec senlentia Pa-
ludano in 4, d. 1 7, q. 5, art. 3, casu 3, eo
quod declarans nullitatem confessionis ex
defectu integritatis, solum dicit esse, quando
aliquod peccatum scienter per hypocrisim
celatur. Certum tamen est, etreceptum apud
Theologos infra citandos, in eo casu confes-
sionem esse nullam, quia tanta negligentia
et ignorantia tam crassa, tamque voluntaria
moraliter scientiee sequiparatur. Quod non
solum est verum , quando ignorantia est af-
fectata , seu directe voluntaria, sed etiam
quando est tam crassa et supina, utsit mani-
festa, et gravissima pro negotii qualitate, qua-
lis in prsesenti estilla quam descripsimus. Et
hoc a fortiori patebit ex dicendis in sectione
sequenti. Adhuc enim superest difficultas, an
circa hoc deturaliquod medium alicujus igno-
rantiee, vel oblivionis culpabilis mortaliter
propter gravem negligentiam, quee nihilomi-
nus sufficiat ad integritatem formalem con-
fessionis, ita ut non sit contra substantiam
sacramenti. De qua dicemus commodius sec-
tione sequente.
III. SEGT. IV
517
SECTIO IV.
Qux integritas sufficiat ad valorem confessionis,
ei consequenter, an possit aliqna integrilas suf-
ficere acl valorem, qnce non sit sufficiens acl tf~
fectnm.
1 . Integriias formalis necessaria est ad ta-
lorem confessionis. — Quid ad inlegritatem for-
malem necessarium sit . — Heec quoestio sub aliis
verbis proponi solet, an possit dari confessio,
quee ob defectum integritatis sit informis,
quamvis sit valida; cujus decisio ex eo pendet,
ut sciamus quid necessarium sit ad integrita-
lemformalem. Nam quod haec necessaria sit
ad valorem confessionis, pro certo statuen-
dum est, quia supra ostendimus integritatem
aliquam esse de essentia hujus sacramenti ;
sed hoc dici non potest de integritate mate-
riali; ergo saltem formalis est de essentia,
quia preeter has nullam aliam agnoscunt
Theologi, nec potest revera inter eas repe-
riri medium, quia Concilium Tridentinum
satis descripsit integritatem debitam huic sa-
cramento. Unde, quando illa observatur, est
sufficiens integritas, et consequenter erit for-
malis, quamvis materialis non sit; si vero iila
non adhibeatur, jam deest integritas neces-
saria ad valorem sacramenti juxta doctrinam
Concilii. Est ergo integritas formalis de sub-
stantia sacramenti. Quidvero ad hanc inte-
gritatem necessarium sit, quamvis a Concilio
videatur satis expositum, adhuc in contro-
versia versatur.
2. JPrima sententia. — Prima ergo sententia
dicit, ad hanc integritatem formalem suffi-
cere, quod sit per se intenla, quantum est ex
directa voluntate pcenitentis, et quod aliqua-
lis diligentia acl eam adhibeatur, quamvis
nonsit tota illa, quse preecepta est, etiamsi ob
defectumejusmortaliter peccetur, dummodo
defectus nec sit directe voluntarius, nec ex
summa quadam negligentia quse appellari
solet crassa et supina; sed solum communi
et ordinario modo culpabilis sit, etiam culpa
mortali. Unde infert heec sententia posse ali-
quam confessionem esse validam in ratione
sacrainenti, et non ad effectura, sed informis
maneat propter defectum integritatis ; nam
si talis est defectus, ut ratione illius commit-
tatur peccatum mortale, non potest simul
cum illo esse justificatio. Ita sentit Soto, d.
18, q. 3, art. 3, concl. 3 ; et Cano, Relect. de
Pcenit., p. 5 ; et Victoria, n. 146. Citatur
etiam Cajetanus, sed immerito. Fundaraen-
518
DISPUTAT. XXIU. SEGT. IV.
tum Soti solum est, quia illa confessio ex in-
tentione dicenlis est integra ; habet enim
voluntatem dicendi omnia quse commisit, et
alioquin adhibet nonnullam diligentiam ;
ergo id satis est, ut illa coufessio sit forma-
liter integra. Alii vero maxime moventur ex
eo quod alias seepe obligarentur fideles ad
confessiones iterandas, atque ita boc onus
confessionis redderetur gravissimum, quodvi-
tandum est, quantum fieri possit.
3. Vera sententia. — Dicendum nibilominus
censeo, eam tantum esse integritatem forma-
lem, in qua bomo nibil omittit peccando
mortaliter, sive ex scientia, sive ex ignoran-
tia et negligentia culpabili. Ex quo fit, ut om-
nis confessio, ex parte integritatis sufficiens
ad valorem sacramenti, sufficiat etiam ex boc
capite ad effectum ejus, si aliunde sufficiens
dolor non desit, ac proinde nulla detur con-
fessio invalida et informis ob defectum inte-
gritatis. Quod imprimis tenent illi Doctores,
qui generatim negant dari sacramentum pce-
nitentiee validum et informe, quos supra re-
tuli, agens de prima parte materiali hujus
sacramenti. Deinde in particulari tenet Cajet.
in Sum., verb. Confessio, condit. 10, licet in
Opusculis obscurius loquatur ; tenet etiam
Petr. Soto, lect. 10 de Pcenit. ; Navarr., c. 9
Summ., n. 16 ; et Medina, Cod. de Confess.,
q. de Confessione diminuta iteranda. Sumb»
turque heec sententia ex Concil. Trident.,
dict. c. 5, sess. 14, ubi ter repetit necessa-
rium esse diligentem examinationem con-
scientiae adbibere, et tunc peccata oblita vir-
tute contineri in bis quse dicuntur, quando
diligens examen preecessit ; declarat autem
in eo capite substantialem integritatem con-
fessionis, neque in hoc distinguit unquam
inter necessitatem sacramenli et preecepti.
Unde conficitur ratio, quia, licet integritas
materialis non sit de substantia, tamen obli-
gatio integre confitendi pertinet ad subslan-
tiam ; et ideo, ut supra dixi, intrinsece oritur
ex ipsa institutione sacramenti ; ergo nulla
est confessio integraformaliter, nisi per illam
satisfiat saltem huic obligationi ; sed qui
omittit aliquid ex ignorantia culpabili pec-
cando mortaliter, non implet banc obliga-
tionem ; ergo talis confessio censeri non po-
test formaliter integra ; ergo nec sufficiens ad
sacramentum conficiendum.
4. Sotus reprolatur. — Doctorum motivo
satisfit. — Ex quo constat, quam sit inefficax
ratio Soti ; nam ad formalem integritatem
non satis est queelibet voluntas directa confi-
tendi ; hanc enim etiam babet ille qui confi-
tetur cum crassa et supina ignorantia ; requi-
ritur ergo voluntas efficax faciendi quod in se
est, seu quod moraliter potest et debet, ut
integre confiteatur; banc tamen non babet
ifie, qui mortaliter peccat in ipsa confessione.
Prceterea, sicut omissio ex ignorantia crassa
moraliter est ejusdem rationis cum omissione
directe voluntaria, ita etiam omissio ex qua-
cunque ignorantia quee ad peccatum mortale
sufficiat ; sed illa prior omissio dicitur esse
contra substantiam sacramenti propter mora-
lem eequivalentiam ; ergo idem est de poste-
riori dicendum ; nam si quee est differentia,
solum est accidentalis secundum magis et
minus intra latitudinem voluntarii indirecti,
quee non potest tantam diversitatem efficere
in substantiali materia sacramenti. Eo vel
maxime , quod illa differentia inter igno-
rantiam culpabilem mortaliter communem ,
et ignorantiam crassam vel supinam, gratis
excogitata est ab bis auctoribus; nam in jure
omnis ignorantia quee ad peccandum morta-
liter sufficit , si non est affectata, vocatur
crassa vel supina , ut in materia de Excom-
municatione latius ostencletur. Nec potest
moraliter explicari quomodo hi gradus igno-
rantiee distinguantur, cum omnis negligentia
quee ad peccandum mortaliter sufficit, esse
debeat salis gravis , et consequenter satis
crassa et supina. Accedit preeterea, quod in
eo casu vix potest esse, aut intelligi sufficiens
dolor ad sacramentum, cum homo in ipsamet
confessione actu peccet mortaliter. Unde ad
aliud motivum aliorum Doctorum responde-
tur, nos nullum onus addere confessioni, sed
itlud tantum quod ex preecepto intrinsece ori-
tur , quodque Tridentinum Concilium decla-
ravit.
5. Objectio. — Quorumdam solutio. — Vera
responsio. — Dices : ergo, si qnis ex ignoran-
tia etiam inculpabili existimaret se fecisse
sufficientem diligentiam , cum tamen re vera
illam non fecisset , et ideo omitteret aliquod
peccatum, talis confessio esset insufficiens,
quia non continet materiam quam Concilium
exigit. Quidam concedunt iilam confessionem
esse nullam; sed immerito, quia, cum pona-
turintercedereignorantiainvincibilisjamilla
oblivio est naturalis et inculpabilis, Unde di-
cendum est , quod licet ille non adbibeat for-
tasse totam diligentiam quam in re ipsa adhi-
bere posset et deberet, adhibet tamen totam
diligenliam quam homo sic dispositus (cum
illa scilicet ignorantia) adhibere potest et de-
DISPUTAT. XXIV. SEGT. I.
519
betj secundum rectam rationem ; et ideo illa
confessio formaliter integra est, quia in ea ad-
hibetur moralis diligentia possibilis., et suffi-
ciens ad cxcusandum peccatum contra pree-
ceplum de integritate.
6. Objectioni contraruc sententice satisfit. —
Tandem ad leniendum rigorem de iterandis
confessionibus , quem opposita sententia ob-
jiciebat, addere hic possumns (quod Navarrus
supra notavit, et in c. Fratres, num. 82) sse-
pe contingere, ut peccatum aliquod ex igno-
rnniia culpabili committatur, et tamen quod
postea facili negotio ex ignorantia inculpabili
in confessione omittatur; nam eadem igno-
rantia quee nunc est occasio mortaliter pec-
candi, in futuro tempore est occasio oblivio-
nis naturalis seu inculpabilis peccati sic com-
missi, quia peccatum ex ignorantia cornrnis-
sum difficile cognoscitur, et postquam trans-
actum est , difficilius in memoriam revoca-
tur. Hinc ergo ssepe contingit, ut quamvis
confessio fuerit nulla ex ignorantia cnlpabiii,
et ideo, per se loquendo, repetenda , nihilo-
minus de facto ssepe excusentur homines ab
hac obligatione, quia in posteriori confessione
invincibiliter obliviscuntur prioris defectus,
et ideo validam confessionem faciunt sine
il!a repetitione, et priora illa peccata per ac-
cidens tolluntur. Ac similiter, in quoiibet fu-
turo tempore fit difficilior recordatio talis de-
feetus, el ideo excusatio semper durat, vel
potius augetnr. Quod si contingeret postea
per aliquam occasionem recordari illius de-
fectus, esset quidem iteranda illa confessio,
rion tamen omnes posteriores quce bona fide
factse sunt.
7. Dulium. — Dissolvitur. — Sed quid siin
ipsamet confessione sic negligenter inchoata
homo advertat, et culpam suam ac negligen-
tiam recognoscat ? Communiter dici solet 3
debere hoc ipsum statim confiteri, et ita sup-
pleri illum defectum. Sed hoc intelligendum
est, dummodo ipsa etiam negligentia per in-
terrogationes confessoris, vel alio modo suf-
ficienter suppleatur ; ideoque spectare opor-
tet an urgeat aliqua necessitas mortis vel
scandali vitandi, ant quid similead perficien-
dum sacramentum ; et tunc si juxta oppor-
tunitatem preesentern fiat, quod potest, tam ex
parte pcenitentis quam confessoris_, ignoran-
tia, qua3 erat culpabilis, incipiet esse invin-
eibilis; ideoque rite et recte perficietur sa-
cramentum. Si tamen nulla urgeat necessi-
tas, regulariter differenda est absolutio , ut
pcenitens possit sufficiens examen conscien-
tisefaccre, nisi confessor moraliter judicet se
posse in proesenti diligentiam illi supplere.
DISPUTATIO XXIV.
DE MINISTRO CONFESSIONIS IN C0MMUNI.
Secunda condilio confessionis, quam su-
pra explicare promisimus, est, ut sit legitima
accusatio ; quse respectiva est, et in hoc con-
sistit, quod fiat coram legitimo judice , qui
judex est minister hujus sacramenti ; et ideo
disputatio de ministro in hunc locum cadit,
quo cognito, manebit explicata illa conditio.
Dicemus autem de ministro prius in commu-
ni, postea in particulari, et deinde de modo,
quo exercere debet munus suum, et conse-
quenter de obligationibus seu prseceptis quse
ad illum pertinent.
SECTIO I.
Ulrum minister hujus sacramenti sit solus
sacerdos.
1. Error Waldensiun%<—Hujuserrorispri-
mum fundamentum. — Secundum fundamen-
tum. — Multihseretici clixerunt, etiam laicum
pcsse esse ministrum hujus confessionis, praa-
sertim si justus sit et bonus. Qui error solet
tribui Waldensibus, quia licet negaverint
confessionem, dixerunt tamen omnes laicos
esse sacerdotes, et habere potestatem confi-
ciendicorpus Domini, pra?sertimsi justi sint^
ut videre est in Prateolo, verb. Waldenses, et
verb. Pauperes de Lugduno. Hunc vero erro-
rem proprie docuit Wicleph, ut refert Wal-
densis, tom. 2, c. 135 et 145, et eumdem ex-
citavit Lutherus , ut patet apud Rofensem ,
art. 13, et alios. Fundamenlum esse potuit,
quia hiheereticinegant inhocsacramento da-
ri gratiamjet veram absolutionem a peccatis^,
secl tantum ^esse quoddam nudum ministe-
rium, et externum signum adhibitum tantum
ad excitandam frdem. Quod falsumfundamen-
tum in materia de sacramentis in genere satis
impugnatum est; et supra in liac materia, d.
10, in particulari ostendimus habere minis-
trum hujus sacramenti veram et supernatu-
ralem potestatem judiciariam ad remittenda
peccata in hoc sacramento, et sententiam ab
illo latam, clave non errante, ratam etfirmam
esse in coelis, quod etiam supra confirmatum
est, cum de essentia et forma hujus sacra-
menti ageremus, disput. 10 et 11. Alterum
fundamentum hujus erroris esse potuit, quia
520
DISPUTAT. XXIV. SECT. I.
neganl verura sacerdotium a Christo institu-
tum, sed omnes Christianos faciunt sequalis
dignitatis et potestatis, et solum requiruntut
ab ipsa communitate Ecclesiae deputentur ad
aliquod ministeiium peragendum,ut rite et
recte illud exequi possint. Sed hoc ex pro-
fesso impugnandum est in materia de Or-
dine, et in materia de Eucharistia impu-
gnatum est ex parte , ostendendo potesta-
tem consecrandi non omnibus laicis esse
communem. In materia etiam de fide et de
legibus ostenditur esse in Ecclesia potesta-
tern spiritualem, datara a Christo non omni-
bus Christianis, sed sacerdotibus et pastoribus,
ut constat ex ad Ephes. 4, et 1 ad Cor. 12.
Supra etiam impugnatus est ille error quan-
tum ad hanc judiciariam potestatem in hoc
foro, de quo agimus; et hic pauca breviter
addenda sunt.
Assertio 1.
2. Dico primo, solum sacerdotem esse mi-
nistrum hujus sacramenti. Est de fide defi-
nita in Concilio Florentino in litteris unionis,
et Tridentino, sess. 14, c. 6, et can. 9 et 10,
et in Constantiensi, sess. 8 et 15, ubi dam-
nantur errores Joannis Huss et Wicleph ; et
in Concilio Cabilonensi II, c. 33, et habetur
in c. Quidam dicunt, de Poenit., d. \, ubi di-
eitur universam sanctam Ecclesiam docere
sacerdotibus esse confitenda peccata. Defini-
vit etiam Leo X, in damnatione articulorum
Lurtieri. Fundamentum est, quia in ministro
hujus sacramenti necessaria est potestas cla-
vium, quia nullus potest esse judex sine po-
testate; hcec autem potestas cum supernatu-
ralis sit, ut supra ostensum est, non per se
et necessario convenit omnibus, sed illis qui-
bus a Christo data est, ut per se est manifes-
tum ; solum ergo illi possunt esse ministri
confessionis, quibus Christus contulit hanc
potestatem ; contulit autem solis sacerdoti-
bus, quod solum probandum superest. Pro-
batur autem ex Joan. 20, ubi solis Apostolis
pro se et suis successoribus dixit Christus :
Accipite Spiritum Sanctum ; quorum remise-
ritis peccata, remiituntur eis ; per quae verba
concessit praedictam potestatem, ut in supe-
rioribus etiam ostensum est.
3. Objectio. — Decisio ex conjectura. — Di-
cet qnis : unde constat illa verba dicta esse
Apostolis in dicto sensu ; saepe enira loque-
batur Christus ApostoJis pro illorum perso-
nis, ut quando dedit potestalem ejiciendi dse-
mones et sanandi infirmos, elc,- interdura in
illis loquebatur toti Ecclesise, ut cum dixit :
Ego vobiscum sum usque ad consummationem
SiBCuli ; interdum loquebatur illis, et succes-
soribus illorum tantum in potestate Episco-
patus, ut forte cum dedit potestatem excom-
niunicandi, vel quod certius est, cum dedit
potestatem ordinandi sacerdotes ; unde ergo
conslat illa verba non posse aliquo ex dictis
modis intelligi , non vero quod sint dicta
Apostolis pro illis, et eorum successoribus in
dignitate sacerdotali ? Respondetur, si conjec-
tura utendum est, sufEciens ratio reddi po-
test ; nam cum hsec potestas et sacrarnentum
ad commune bonum Ecclesiae ordinaretur,
et esset unum ex prsecipuis fundamentis ejus,
sicut Ecclesia erat perpetuo duratura, ita et
heec potestas ; et inde constat illa verba non
esse dicla Apostolis personaliter, sed pro il-
lis et eorum successoribus ; qua ratione supra
latius usi sumus. Deinde, quia hocsacramen-
tum est gravissimum judicium, non debuit
cuihbet de populo committi, sed determina-
tis judicibus. Et quia est judicium sacrum ,
non nisi sacer minister, seu consecratus in-
stitui debuit. Deinde non oportuit reservari
solis Episcopis, quia hoc sacramentum est
magnee necessitatis, et judicium frequenter ac
communiter exercendum, et propterea recte
inlelliguntur illa verba non esse dicta Apo-
stolis, ut simpliciter repreesentabant totam
Ecclesiam, neque ut solum repreesentabant
Episcopos, sed ut solum repraesentabant sa-
cerdotes ; sicut illa verba : Hoc facite in meam
commemorationem, quibus data est potestas
consecrandi, dicta sunt Apostolis pro illis et
eorum successoribus in dignitate sacerdotali.
Unde etiam sumitur optima congruentia, quia
potestas heec absolvendi, quse est supra cor-
pus Clnisti mysticum, concedi debuit iis qui
habent potestatem supra corpus Christi ve-
rum, quia quibus competit conficere verum
Christicorpus, debuit etiam dari potestas ad
disponenda membra Christi, ut essent apta ad
illius corpus verum suscipiendum, et propter-
ea potestas heec nulli eorum conceditur, qui
in inferiori gradu conslituitur.
A. Decisio ex usu et consuetudine Ecclesia?.
— Sed, quod caput est, hanc veram interpre-
tationem et doctrinam confirmat infallibilis
traditio Ecclesiee, quae constat imprimis per-
pelua consuetudine , cujus nullum initium
cognoscitur, neque in aliquo Concilio, neque
in aliquo Pontiticis decreto, quod estsignum
esse traditionem Apostolorum, qui ita sen-
sum verborum Christi intellexerunt et Eccle-
DISPUTAT. XXIV. SECT. I.
521
Sase tmdiderunt. Deindc constat ex veterum
Patrum teslimoniis, qui dicunt hoc significas-
se Cliristnm, cum Lazarum dedit Apostolis
soivendum, Joan. 11, et cum illos misit ad sol-
vendum pullum et asinam, Matt. 21, ut ex
AthanasiOj Augustino etaliis supra citavi, dis-
put. 1 de Clavibus. Intelligunt etiam hoc in-
dicasse Chrislum Matt. 4 et Luc. 17, quando
misit leprosos, utse sacerdotibus ostenderent.
Unde etiam intelligunt hoc fuisse figuratum
in lege veteri, in qua judicium inter lepram
et non lepram sacerdotibus erat reservatum.
Dequo videripotestHieron.,Matt. 18; Chrys.,
lib. 3, de Sacerdotio, prcesertim col. 4, ubi in-
teralia ait, sacerdotes Evangelicos habere po-
testatem, quam neque Angeli, neque Archange-
li, neque terreni principes habent, quia ad hos
omnesdiclumnon est : Quodcunque solveritis.
Unde concludit, Christianos omnes persuasos
esse debere, sacerdotum curationibus se sub-
mitlere oportere. Unde Leo Papa. Ep. 89, alias
9!, c. 2, de hoc tractans, inter alia ait, sic
osse divinse bonitatis preesidia ordinata, ut
indulgentia Deinisi sacerdotum supplicationi-
lus nequeat oltineri. Et Fabianus Papa, Ep. 2
decretal., coL 4, ad finem, dicit, qui mortali-
ter peccaf, inbarathrum delabi, nisi ei sacer-
dotali dignitate subcentum fuerit. Et Cyprian.,
lib. de Lapsis, circa finem : Confiteantur, in-
quit, singuli delictum suum, dum satisfactio
et remissio facta per sacerdotes, Domino gra-
ta est. Et Epist. 54, alias lib. A, ep. 2, in fine,
dicit, pcenitentibus per sacerdotem posse pa-
cem concedi. Et de eadem re est optima tota
blp. 55, quae alias est 2, lib. 1. Ambrosius
etiam, lib. 1 de Pcenit., jus ligandi et solven-
di solis sacerdotibus dicit esse datum, et mu-
nus Spiritus Sancti esse officium sacerdotis ;
et lib. 2, c. 2, in fine : Concessit hoc Christus
Apostolis,quod ab Apostolis ad sacerdotes trans-
•missum est. Idem Ambrosius, ser. 10 in Psal.
118, aliquantulum a principio : Accepimtis ,
inquit, Spiritum Sanctum,quinon solum nos-
tra peccata dimittit, sed etiam nos facit sacer-
dotes ad aliorum dimittenda peccata. Et Au-
gustinus, de Vera et falsa pcenit. , c. 10, et
habetur in cap. Quempcenitet, de Pcenit., d.
1 : Reprcesentet vitam suam Deo per sacerdo-
tem, prmveniat judicium Deiper confessionem;
et lib. 50 Homil., in 50, c. 11 : Veniat ad an-
tistites, per quos in Ecclesia claves ministran-
tur. Basilius etiam, in Reg. brevioribus, in
288, cum interrogatus esset, an liceat cui-
libet ccnfiteri peccata, respondet : Necessario
iis peccata aperiri debent, quibus credita est
dispsnsatio mysteriorum Dei. Et citat locum
Actor. 16, ubi homines baptizati solis Apo-
stolis confitcbantur peccata. Et simili modo
in Cpist. ad Amphilochium, can. 73, dicit,
miuistrum pcenitentise esse solum illum qui
habet potestatem ligandi et solvendi. Deni-
queTertuL,lib. de Pcenit., c. 9, meminitcon-
suetudinis antiquissirnee confitendi flexis geni-
bus oorain sacerdote. Unde lib. de Praescri-
ptionibus hsereticorum, c. 41 , circa finem ,
graviter reprehendit hsereticos, quod omnia
confundant, et laicis sacerdotalia muniacom-
mittant.
5. Dubium deciditur. — Sed contra : nam
Jacobi 5 dicitur : Confitemini alterutrum pec-
cata vestra. Respondetur primum, non esse
certum ibi esse sermonem de sacramentali
confessione. Unde Beda ibi distinguit inter
peccata mortalia et venialia ; et priora di-
cit esse confitenda sacerdotibus , hsec vero
posse dici coram aliis; quod nonest verum de
sacramentali confessione, quia etiamsi fiat de
solis venialibus, soli sacerdoti fieri potest ;
nam quse adduximus generaliter probant de
hoc sacramento et de potestate clavium. Imo
quod aliqui dicunt, confessionem venialium
posse fieri laico, non per modum sacramenti,
sed cujusdam sacramentalis, et per absolu-
tionem ejus remitli hsec peccata, sicut per
alia sacramentalia, non habct fundamentum,
sed solum potest esse illa confessio per mo-
dum cujusdam actus humilitatis, vel ad pe-
tendam oralionem seu consilium , ut supra
etiam dictum est. Secundo, intelligendo illum
locum, ut probabilius est, de confessione sa-
cramentali, sensus esl homines non tantum
Deo, sed etiam hominibus debere confiteri
peccata sua,non tamen omnes debere confiteri
peccata omnibus, sed illis qui ad hoc depu-
tati sunt et potestatem habent , quod ipse
supponebat esse in Ecclesia satis distinctum
et ordinatum.
Assertio 2.
6. Qui contra hanc veritatem docere videan-
tur. — Explicantur in vero sensu. — Dico se-
cundo: sacerdos, etiamsi malussit et iniquus,
potest esse sufficiens minister hujus sacra-
menti. Est de fide diffinita in specie in Con-
cilio Tridentino, sess. 14, can. 10, de qua
videri possunt supra dicla de sacramentis in
genere, et specialiter Chrysost., hom. 85 in
Joan., et August., tract. 5 in Joan. Et ratio
est, quia hoc ministerium non fundatur in
sanctitate, sed in potestate a Christo concessa,
522
quee propter peccatum non amittitur. Contra
hanc autem veritatem docere videtur Auclor
Imperfecti in Matth.,hom. 53, et Orig., tract.
2 in Matth., quos conatur exponere Sixtus
Senens.j lib. 6 Biblioth., notat. 69 et 70, et
108. Sed revera uterque loquitur valde im-
proprie, nec in illorum iuterpretatione mul-
tum immorari necesse est. Augustinus vero
variis in locis animadversione indiget. Nam
lib. 3 de Baptismo, c. 18, et lib. 5, c. 21, et
lib. 6, c. 3, etlib. 7, c. 51, dicit potestatem
remittendi peccata datam esse Ecclesise prout
ex justis et sanctis constat. Sed interdum Au-
gustinus non loquitur de potestate remitten-
di peccata sacramentaliter, sed de potestate
impetrandi aliis remissionem peccatorum,
vel si loquatur de priori potestate, intelli-
git datam esse soli Ecclesiee in qua vera est
sanctitas, non tamen sentit solum esse hanc
potestatem in membris sanctis ; constat enim
alias ex Augustino, in Ecclesia non tantum
esse sanctos, sed etiam peccatores , et sa-
cramenta posse valide ab utrisque minis-
trari. De qua re in superiori tomo fuse dic-
tum est.
An ex dispensatione vel ob necessitatem possit
hoc sacramentum a non sacerdote fieri.
7. Ratio dubitandi quoad primum. — Ratio
dubitandi quoad secundum.— Augetur diffi-
cultas ex c. Fures , de Furtis. — Sed difficul-
tas superest, an sacerdos sit ita necessarius
minister, ut neque ob dispensationem, neque
ob necessitatem possit ab alio sacramentum
fieri ; ex utroque enim capite potest esse ali-
qua dubitandiratio. Etprimo, quia interdum
minister, qui per se et ordinarie non sufficit
ad aliquod sacramentum ministrandum, po-
test sufficere ex dispensatione Pontificis, ut
in sacramento confirmationis constat ; ergo,
licet sacerdos sit ordinarius minister hujus
sacramenti, ex dispensatione poterit sufHcere
diaconus, praesertim cum hoc sacramentum
sit majoris necessitatis quam confirmatio.
Ex alio vero capite potest esse dubitandi ra-
tio, quia ob necessitatem videtur esse suffi-
ciens ratio, ut laicus possit confessionem au-
dire, quando pcenitens est in extremo arti-
culo, et non est conia sacerdotis. In baptismo
enim ita institutum est, quia est sacramentum
necessitatis ; cur ergo non etiam in hoc sa-
cramento, quod etiam necessitatis est ? Et
augetur primo difficultas ex c. Fures, extra
de Furtis, ubi prsecipitur, ut fur, qui in ac-
tuali furto interficitur, careat sepultura, et
DISPUTA.T. XXtV. SECT. I.
subditur: Si autem presbytero vel diacono con-
fessus fuerit, communione non privetur. Cni
consentaneus est locus Cypriani supra trac-
tatus, Epist. 13, alias lib. 3, epist. 17, ubi
committit diacono, ut in absentia presbyteri
reconciliet pcenitentem jam animam agen-
tem. Et confirmatur secundo, quia in arti-
culo mortis, qui non potest confiteri sacer-
doti, tenetur confiteri laico, ut videtur docere
Magister in 4, dist. 17, cap. 5, etibiD. Thom.,
q. 3, art. 3, q. 2, ad 1 ; ergo est illa vera
confessio, et ille vere minister.
8. Conclusio negativa.— Dicendum tamen
est, sacerdotem esse ministrum simpliciter
necessarium, ita ut innulla necessitateneque
ex ulla dispensatione alius sufficere possit.
Est conclusio communis Theologorum, et de
fide, queeprobanda estex dictis inprobatione
principalis assertionis, et ex Concilio Trident.,
sess. 14, can. 10, ubi absolute definit solum
sacerdotem posse esse ministrum hujus sa-
cramenti. Unde multo aliter loquitur, quam
de ministro confirmationis vel baptismi fue-
rat loculns. Ratio vero est, quia sine potes-
tate clavium nullus potest esse minister, ut
constat ex supra dictis ; quia sine potestate
absolvendi nullus potest conficere hoc sacra-
mentum, nec vere proferre formam ; potestas
autem clavium fundatur in charactere sacer-
dotali. Et confirmatur, quia nullus nisi sacer-
dos potest ex dispensalione vel ob necessita-
tem conficere verum Christi corpus ; ergo
similiter, etc. Tandem hoc pendet prsecipue
ex institutioneChristi; traditio autem, etusus
Ecclesise docet ita esse hoc a Christo insti-
tutum.
9. Ratio differentice inter Jwc sacramentum
et confirmationem. — Ratio vero differentise
inter hoc sacramentum et confirmationem
reddi potest, quia in hoc sacramento minis-
ter regulariter deesse non potest, neque po-
lest accidere, ut communi bono Ecclesite vel
alicujus provincise ejus expediat talis dispen-
satio, quia sacerdotes in Ecclesia ordinarie
inveniuntur, ita ut in una provincia, vel ci-
vitate nunquam desint, et in particularibus
casibus raro deficiant ; et ideo non oportuit
ut in eo posset dispensatione uti. Confirma-
tionis autem ordinarius minister est solus
Episcopus, qui interdum deesse potest, etiam
in tota aliqua regione. Item quia sacramen-
tum confirmationis solum presbytero com-
mitti potest, qui jam habet potestatem in ve-
rum Christi corpus, et adhucin controversia
est, an in charactere differatab Episcopo. At
DISPUTAT. XXIV. SECT. I.
523
vero, si ministeriura hujus sacramenti com-
mittendum fuisset alteri quam sacerdoti ,
committeretur homini non habenti potesta-
tem in verum Christi corpus. Quee quidem
sunt congruentiee. Vera autera ratio est Ghri-
sti institutio. Etidem dicendum est de bapti-
smo. Est enira baptismus majoris necessitatis,
quam hoc sacramentum; nam hoc semper sup-
pleri potest per contritionem, ille vero non,
saltem in parvulis ; et ideo aliter est commis-
sum sacerdotibus ministerium illius sacra-
menti quamistius. Cujus signummanifestum
est, quia si extra necessitatem laicus bapti-
zet, licet male faciat, tamen sacramentum
tenet, quod in hoc sacramento nullo modo
dici potest.
10, Cap. Fures, de Furtis, explicatur. — Un-
de adillud c.Fures, respondetur, sensum esse,
si ostenderitsignacontritionis et pcenitentiee,
non esse illi denegandam communionem ;
numerantur autem specialiter sacerdos et
diaconus, quia a sacerdote potest et absolvi,
et comraunicari ; diaconus vero , quamvis
non possit illum absolvere, potest tamen in
illo articulo, et deficiente sacerdote, Eucba-
ristice sacramentum ministrare illi, dummodo
alias se sufficienter dispositum ostendat. Et
hoc significatum estper illaverba : Si diaco-
no confessus fuerit.
1 i . Hinc vero colligit Glossa ibi, in extrema
necessitate, deficiente sacerdote, confessio-
nem esse inferiori etiam laico faciendam. Et
Panormitanus addit ibi, et posse, et debere.
Quem modum loquendi imitati sunt Theolo-
gi supra citati. Sed certum est talem confes-
sionem non esse faciendam in ordine ad ab-
solutionem, quia ille non potest esse judex.
Unde est certum non esse necessarium ne-
cessitate sacramenti, seu salutis, cum ad sa-
cramentum conficiendum, velad gratiamob-
tinendam nih)l conferat. Ex quo etiam aperte
sequitur, non esse necessariam necessitate
preecepti, per seloquendo; quia hoc preece-
ptum conjunctum est cum potestate clavium,
estque idem cum preecepto recipiendi hoc
sacramentura ; illa autem confessio neque in
potestate clavium fundatur, neque ad sacra-
mentum conficiendum ordinari potest, cum
non sit accusatio coramjegitimo judice ; nul-
lo ergo modo necessaria est. Advertere au-
tem oportet, in ConcilioConstantiensi,inBul-
la Martini V, in qua condemnantur errores
Joannis Wicleph et Joannis Huss, inter alias
interrogationes quoe ibi proponuntur pro his
qui sunt suspecti de illa heeresi, unam esse :
Utrum credant, quod Christianus ultra contri-
tionem cordis, habita copia sacerdotis idonei,
soli sacerdoti de necessitate salutis confiteri
teneatur, et non laico, seu laicis quantumcun-
que lonis et devotis. Ubi cum additur, hahita
copia sacerdotis idonei, videlur indicari, in
absentia ejus esse necessarium confiterilaico.
Sed hoc argumentum a contrario sensu nul-
lius est momenti, in materia praesertim doc-
trinali ; ibi ergo solum proponitur interroga-
tio de eo quod ad fidem pertinet ; aliud vero
quod spectat ad Theologicam queestionem,
proponendumnonfuit, nec propterea aliquid
circa id definitur aut insinuatur.
12. Certumergo est, confessionem laico fa-
ciendam, nec sacramentalem, nec necessa-
riam esse. Imo addit Scotus, d. 14, queest. 4,
neque consulendam essetalem confessionem,
quia homo se infamat sine causa ; et d. 17,
art. 3, dicit regulariter non esse utilem, ac
denique dubitat an licita sit. Idemque fere
sentit Soto, d. 18, q. 4, art. 1. Contrarium
vero sentit Alexand. Alens., 4part.,q. 78,
memb. 1, art. 1, quem sequuntur Bonav. et
Paludan., d. 17, et sumitur ex August., de
Vera et falsa pcenit., c. 10. Sed neutrum
censeo posse sirapliciter affirmari, sed consi-
derandas esse circumstantias rerum et per-
sonarum. Nam si persona indigeat consilio
et auxilio, et alia sit prudens, a quo possit
utilitas et secretum sine alio gravi detri-
mento sperari, optimum erit hoc medio uti ;
nam illa qualiscunque infamia majori spiri-
tuali utilitate compensatur, et in reliquo,
homo potest cedere juri suo. Si autem illee
circumstantiee non concurrant, melius erit
soli Deo confiteri, ut recte Navarr., in c. 1
dePcenit., d. 6, n. 72.
SECTIO II.
Utrum omnis sacerdos, vel solusille quipotestatem
habet jurisclictionis. possit esse minister hujus
sacramenti.
1. Potestas ordinis. — De potestate ordi-
nis supra corpus Christi mysticum, et de po-
testate jurisdictionis dixi nonnulla supra, se-
cunda parte hujus materiee, disp. 16, sect. 1,
quee hicrepetenda non sunt, sed supponen-
da. Prsesertirn oportet ut in significatione no-
minum conveniamus, ne forte de nominibus,
aut in ambiguo laboremus. Quidara enim
ipsam polestatem ordinis in corpus Christi
mysticum, jurisdictionem appellant, ut Abu-
lensis in suo Defensorio, part. 2, c. 62, et
i
524 DISPUTAT. XXIV. SEGT. lf.
nonnulli alii, ut ibi vidimus ; quia illa revera communis omnibus
est potestas judiciaria ad ligandum et solven-
dum in hocforo ; omnis autem potestas ju-
diciaria videtur esse jurisdictio, quia est po-
testas ad dicendum jus. Ego vero hanc ap-
pello potestatem ordinis cum communi mo-
doloquendi antiquorum Theologorum, imo
et Conciliorum, quia per ipsam consecratio-
nem et ordinationem sacerdotis datur, et
immutabilis ac indelebilis est; et prseter illam
datur propria potestas jurisdictionis,per quam
unus alteri subditur in hoc foro, quod non
fit per solam potestatem ordinis, ut ex dic-
tis in citato loco constat.
2. Error hcereticorum. — Qwestio. —Pri-
ma sententia. — Suppositaergo significatione
nominum, hseretici sicut non agnoscunt hoc
sacramentum esse verumjudicium, ita etiam
totum hoc genus jurisdictionis contemnunt.
Yerumtamen eos omittamus; nam eorum
fundamentum satis impugnatum est, et ju-
risdiclio in hoc foro satis est in superioribus
demonstrata, et ex dicendis etiam constabit.
Inler Catholicos autem quidam dixerunt,
omnes sacerdotes ex vi suse ordinationis et
divini juris esse sufficientes rninistros hujus
sacramenti, ita ut, quamvis possit Ecclesia
prohibere aHquibus sacerdotibus, ne hoc sa-
cramentum ministrent, non tamen possit
efficere quin eorum absolutio sit valida,
quantum esL ex parte illorum, si ex parte
pcenitentis omnia necessaria concurrant. Quod
ideo dicitur, quia in hoc sacramento, ex de-
fectu dispositionis pcenituntis fieri pGtest, ut
sit invalidum, ut supra dictum est ; et ideo
si pcenitens scienter confiteatur sacerdoti ab
Ecclesia prohibito, graviter peccat, et indis-
positus accedit, et ex hac parte nullum fit
sacramentum ; si autem accederet bona
fide et cum debila dispositione , sacra-
mentum esset validum. Hanc sententiam
tenuit Armacanus , libro 11 de Qusestio-
nibus Armenorum , a principio , per non-
nulla capita. In quam etiam inclinat Almain.
in 4, d. 18, q. unica; neque improbabilem
reputat Durandus, d. 19, q. 2.
3. Fundamentum preecipuum sumitur ex
verbis institutionis, Accipite Spiritum Sanc-
tum, Nam ex vi illorum constituti sunt mi-
nistri sufficientes hujus sacramenti, quos
non potest Ecclefia niutare, neque eorum
actum irritare, magis quam in aliis sacra-
mentis. Preeter hoc autem adduntur conjectu-
rse sumptee ex aliquibus in quibus potestas
ad conficiendum hoc sacramentum ita est
sacerdotibus, ut non
possitper Ecclesiam auferri, ut in articulo
mortis, et c.irca peccita venialia. Solet etiam
argumentum sumi ex confessionibus Pontificis
vel Episcoporum. Sed de his casibus dicemus
infra in propriis locis, parum enim ad pree-
sentem faciunt. Principale autem fundamen-
tum supra solutum est, cum de potestate re-
mittendi peccata disputaremus, ubi late os-
tendimus ipsum falsum esse, et sententiam
hanc jam hoc tempore esse erroneam.
4. Secunda sententla. — Secunda senteniia
reprolatur. — Alii tandem distinctione usi
sunt, ut refert Medin., Cod. de Confess., q.
de Confessione non necessitate sed volun-
tate facta. Nam in confessione voluntaria,
quee non est ex preecepto, dixerunt, quemli-
bet sacerdotem, etiamsi jurisdictionem non
habeat,posseesseministrum; in ea vero con-
fessione, quee fit exnecessitate prsecepti,aie-
bant, non quemlibet sacerdotem, sed illuni
tantum qui jurisdictionem habet, posse esse
ministrum, ac si heec necessitas orta sit ex
cap. Omnis utriusque sexus, preecipiente con-
fessionem annuam fieri proprio sacerdoti.
Hsec vero sententia non est minusfalsa quam
preecedens, quia necessitas jurisdictionis in
ministro hujus sacramenti non est ex pree-
cepto Ecclesiee, sed ex intrinseca ratione et
institutione hujus sacramenti per modum ju-
dicii, ut mox explicabimus. Item, quia alias,
quamvis in confessione ex preecepto esset
necessaria jurisdictio, ut licite ministraretur
sacramentum, non tamen esset per se neces-
saria ad valorem ejus, quia solum preece-
ptum Ecclesiee ad hoc non sufficit. Tandem
confessio de peccatis mortalibus (de qua pree-
cipue agiinus) licet interdum fiat voluntarie
quoad temporis circumstantiam , tamen per
illam semper impletur preeceptum divinum
confessionis quoad substantiam ejus ; pree-
ceptum autem divinum obligat ad confiten-
dum omnia peccata Ecclesiasticis judicibus
et pastoribus, a qua obligatione homo liber
manet per illam confessionem voluntariam ;
ergo idem minister in ea requiritur, quando
est de mortalibus prius non confessis ; nam
si sit de venialibus, seu materia non necessa-
ria, heec ratio non ita urget. Prior tamen
etiam de illa procedit, ut latius inferius di-
cemus.
' Qucestionis resolutio.
5. Dicendum ergo est, per se loquendo,
non omnes Ecclesiee sacerdotes esse suffi-
DISPUTAT. XXIV. SEGT. II.
525
cientes ministros adconficiendum valicle hoc
sacramentum circa materiam necessariam
ejus, idque non tantum per accidens ob in-
dispositionem pcenitentis, sed per se ob de-
fectum alicujus rei necessarieeexparte ipsius
ministri. Hsec assertio est communis Theolo-
gorum, D. Thomee in 4, d. 17, q. 3, art. 3,
q. 4, et d. 19, q. 1, art. 3, q. 1 ; Paludan.,
d. 17, q. 3, art. 1, et d. 19, q. 3, art. 3; ubi
etiam Capreolus, Gabr., Scotus, et Major, q.
1 ; Bonav., art. 2, q. 2 ; Richard., art. 1, q.
3 ; Soto, d. 18, q. 4, art. 2, et d. 20, q. 1,
art. 5 ; Ledesma, 2, part. 4, qusest. 32, art.
1 ; Cano, dict. Relect. de Pcenit., part. 5;
Petrus Soto, lect. 5 de Confessione ; Medina,
Cod. de Confessio. , q. 39. Consentiunt etiam
Cajetan., tom. 1 Opusc, tractat. 7 ; et Na-
varrus in Summa, c. 27, n. 239, et in cap.
Placuit, de Pcenit., dist. 6, in principio,
num. 48 et 53 ; et Angelus, verb. Confessio,
nura. 4 ; et Sylvest., verb. Confessor, 1,
q. 1 et 2 ; et D. Antoninus, 2 part., titul. 17,
cap. 4, casu 3. Sumiturque ex Concilio Flo-
rentino in Decreto Eugenii; clarius ex Tri-
dentino, sess. 14, cap. 7, dicente, nullius
momenti esse absolutionem a sacerdote da-
tam, qui neque ordinariam, neque delegatam
jurisdictionem hadet. In quibus verbis Conci-
lium, unum supponit, scilicet, posse aliquos
sacerdotes carere omni jurisdictione in hoc
foro, et aliud docet, scilicet, absolutionem ab
eis datam nullius momenti esse, et conse-
quenter esse per se nullamex impotentia ab-
solventis; nam si exhoc capite, acpersepos-
set esse valida circa pcenitentem recte dispo-
situm, non posset talis absolutio per se dici
nullius momenti. Atque hanc dicit Concilium
esse Apostolicam traditionem, quse confir-
mari potest ex Damaso Papa in Epist. 4 De-
cretali, et ex Concilio Hispalensi II, c. 7, di-
centibus, presbyterum non posse reconciliare
pcenitentem sine licentia Episcopi ; etloquun-
tur clare de reconciliatione sacramentali. Et
hoc ipsum confhmat capitulum Omnis utri-
usque sexus, dicens, alienum sacerdotem sine
licentia proprii non posse solvere vel iigare.
Idem sumitur ex c. Si Episcopus, de Pcenit.
et remission., in sexto, ubi dicitur, nulla con-
suetudine posse prGescribi, ut aliquis sibi con-
fessorem eligat sine licentia sui Preelati ; nam
si quilibet sacerdos ex vi juris divini esset
sufficiens minister hujus sacramenti, et pro-
hibitio Ecolesise solum faceretillicitamhujus-
modi electionem confessoris sine licentia
Prodati, consuetudo posset contra illam pro-
hibitionem prsevalere ; nam potest legem hu-
manam revocare.
6. Ratio veritatis a priori. — Jurisdictio or-
dinaria. — Jurisdictio delegata. — Adverten-
dum primo. — Ratio a priori hujus veritatis
est, quam Concilia tetigerunt, quia de essen-
tia bujus sacramenti et de necessitate ex parte
ministri est^ ut habeat jurisdictionem ; sed
non omnis sacerdos habet jurisdictionem ;
ergo non omnis sacerdos est sufficiens mi-
nister. Major patet, quia hoc sacramentum
essentiaiiter est judicium ; ergo minister ejus
necessario requirit omnia quee sunt de ra-
tione veri judicii ; de ratione autem judicis
est, ut habeat jurisdictionem. Quia nemo po-
test sententiam ferre, seu jus dicere in non
subditum, ut Concilium Tridentinum dixit ;
nemo etiam potest ligare, aut pcenam impo-
nere ad vindicandum delictum, nisi qui ju-
risdictionem habet ; utrumque autem facit
minister in hoc sacramento. Major vero sup-
ponitur tanquam clara in dictis Conciliis, et
ex illa partitione jurisdictionis, quam insi-
nuant, probationem ejus indicant. Partitio
est, quia omnis jurisdictio, aut ordinaria est,
aut delegata ; qua? in materia de judiciis pcr
se satis nota est, et in sequenti libro de cen-
suris anobisfusins tractabitur. Nunc breviter
exponitur, nam jurisdictionem ordinariam
dicitur habere is qui ex vi proprii muneris
et officii est superior alteri, et in prsesenti
materia dicuntur lllam Iiabere, qui ex offioio
sunt pastores animarum, qui propterea etiam
possunt hanc junsdictionem aliis committere.
Unde illi dicuntur habere hanc jurisdictio-
nem delegatam, qui solum habent illam ex
commissione, ac propterea per se non pos-
sunt eam aliis subdelegare. Est ergo illa par-
litio adsequata, cum membra ejus immedia-
tam oppositionem seu contradictionem inclu-
dant. Atque binc facile probatur major pro-
positio, quia manifestum est non omnes sa-
cerdotes ita esse animarum paslores, ut cx
officio jurisdictionem ordinariam habeant.
Notum est etiam, non omnes sacerdotes, qui
pastores non sunt, habere jurisdictionem ab
ipsis pastoribus commissam. Quse omnia la-
tius confirmari possunt ex dictis supra de po-
testate jurisdictionis. Est autem hic adverten-
dum, propter opiniones ibi tractatas, quod
iicet Catholici Doctores inter se disputent, an
sacerdotes habeant jurisdictionem a Christo
vel ab Ecciesia, omnes tamen, exceptoArma-
cano, in hoc conveniunt, quod non omnes
sacerdotes possunt valide ministrare hoc sa-
526 DISPUTAT. XXIV
cramentum, et consequenter, quod deestali-
quibus jurisdictio, vel' aliquod ejus comple-
mentum, quidquid illud sit ; quod ad pree-
senlem quaestionem satis est, alia vero con-
troversia satis ibi disputata est.
7. Corollarium. — Unde ex hac resolutione
colligitur, valorem liujus sacramenti ex parte
ministri pendere ex aliqua concessione vel
prohibitione Ecclesiee , quod est singulare
liuic sacramento inter csetera. Nam in aliis
quantumvis Ecclesia removeat miuistrum a
sacro ministerio alicujus sacramenti., nihilo-
minus sacramentum, ab illo datum, validum
est, licet ille peccet ministrando , quia nulla
conditio sublata fuit necessaria ad sacramen-
tum, licet usus fuerit prohibitus; in hoc au-
tem sacramento, si Ecclesia non concedat, vel
auferat jurisdictionem, et hoc modo prohi-
beat ministerium, non solum peccat sacer-
dos qui tentat absolvere, sed etiam nihil fa-
cit, ut aperte docuit Concilium Tridentinum.
Et ratio est, quia illa non est tantum probi-
bitio, sed etiam ablatio alicujus conditionis,
seu potestatis necessarise in ministro ad va-
lorem talis actus, quam potestalem nos dixi-
mus esse jurisdictionem, quia heec revera
est moralis potestas necessaria , et quee per
homines dari vel auferri potest ; et quidquid
aliud fingitur. aut sine fundamento est, aut
revera non est aliud, sed idem, alio nomine,
preeter communem usum Ecclesiee etConci>
liorum, nominatum, ut in citata disputatione
satis declaratum et probatum est. Neque hinc
sequitur Ecclesiam mutare aliquid substan-
tiale in ministerio hujus sacramenti; quia
requisita ad valorem hujus sacramenti ex in-
stitutione Cbristi semper eadem sunt, et illis
concurrentibus,, non potestEcclesiaimpedire,
quominus sacramentum validum sit, neque
etiam quod sine illis fiat ; potest tamen face-
re, ut hic homo habeatvel non habeat omnia
necessaria ex institutioneGhristi adconficien-
dumhoc sacramentum. Namunumex his re-
quisitis est, quod jurisdictionem et subditum
habeat, quod pendet ex concessione vel abla-
tione Ecclesiee, de qua rc dixi plura in supe-
rioritomo,tractandodesacramentisingenere.
8. Advertendum ultimo. — Ultimo adver-
tendum est, assertionem positam limitatam a
nobis fuisse ad materiam necessariam hujus
sacramenti, quee est peccatum mortale nun-
quam confessum , et per se loquendo. Et hoc
posterius additum est ad excludendum ca-
sum extremee necessitatis, in quo quilibetsa-
cerdos potest esse minister modo infra expli-
SECT. II
cando. Illud vero prius positum est propter
peccata venialia vel mortalia jam semel rite
confessa; nam ab utrisque potest absolvere
quilibet sacerdos, preesertim ab Ecclesia to-
leratus, si de illis solis fiat confessio. In quo
tamen advertendum est , duabus de causis
posse intelligi, quemlibet sacerdotem esse
sufficientem ministrum in confessione, quae
fit de solis venialibus peccatis. Prima est,
quia ad absolvendum in tali causa non requi-
ritur propria jurisdictio, sed sufficit volunta-
ria subjectio poenitentis. Secunda est, quia,
licet requiratur jurisdictio, omnes sacerdotes
illam habent. Priorem causam videtur appro-
bare Cajetanus, tomo 1 Opusc, tract. 7, quod
ipse nulla ratione probat; et aliunde repu-
gnat definitioniConcilior. Lateranens. etFlo-
rent., et preecipue Tridentini, quod minister
hujus sacramenti debet habere jurisdictio-
nem ordinariam vel delegatam, alioqui nul-
lius momenti erit absolutio eius. Quee defmi-
tio generalis est, sine ulla exceptione ; ergo
verum habet in omni confessione, in quacun-
que necessitate et ex quacunque materia fiat.
Ratio etiam supra facta generaliter hoc con-
viucit ; nam etiamsi confessio fiat de solis
venialibus, sacramentum hoc perfici debet
per modum veri judicii ; ergo etiam in illo
est necessaria simpliciter jurisdictio , quee
non est tantum conditio requisita ex parte
materiee, ut Cajetanus ait, sed etiam ex parte
ipsius ministri, non minus in hac confessione
quam in aliis_, quia nulla assignatur differen-
tiee ratio , nec Concilia in hoc aliter loquim-
tur, nec minus peccata venialia remittuntur
et judicantur potestate divina, seu manante
ex Christi institutione, quam ceetera. Imo ta-
lis jurisdictio non utcunque est conditio ne-
cessaria, sed etiam dici potest principium per
se morale talis actionis ; nam, licet absolutio,
ut est actus efficaciter sanctificans hominem,
sit per se a potestate ordinis, tamen ut est
juridica prolatio sententiee, est per se a potes-
tate jurisdictionis; et, quia non potest rite
exerceri, nisi utramque habeat, ideo necesse
esl ut ab utraque potestate procedat. Est ergo
hoc in universum verum, et sine ulla exce-
ptione , quod existimo certum ex preedicta
Conciliorum doctrina et ratione. Exceptio er-
go, et limitatio in regula , posita est propter
aliam rationem , scilicet, quia circa venialia
peccata omnibus data est jurisdictio, et idem
est circa mortalia in extrema necessitate;
unde autem sit talis jurisdictio , et quomodo
constet; suo loco videbimus.
DE MINISTRO
DISPUTATIO XXV.
HUJUS SACRAMENTI
POTESTATE.
DISPUTAT.
EX ORDINARIA
Ministri quantum ad potestatem ordinis
wquales sunt. — Ministri hnjus sacramenti,
quantum spectat ad potestatem ordinis ,
a^quales sunt ; nam, licet possit ab Episcopis
ministrari, illa excellentior potestas Episcopi
per accidens est ad hoc ministerium; unde
modus etiam recipiendi hanc potestatem
idem est in omnibus sacerdotibus, et ideo de
hac potestate nihil superest in hac materia
dicendum, sed reliqua pertinent ad materiam
de Ordine. Patestas autem jurisdictionis quia
rcgulariter ab homine manat , et non datur
per aliquid intrinsecum, sed per extrinsecam
concessionem, et augeri potest, et minui, et
variis modis concedi, quos oportet declarare.
Supponendi autem sunt illi duo modi insi-
nuati in Conciliis supra citatis, habendi, scili-
cet, hanc jurisdictionem, vel ordinariam, vel
delegatam , de quibus quomodo differant ,
jam satis dictum est; de utroque ergo in par-
ticulari est dicendum. Et in hac disputauone
dicemus de ministro ordinario, et consequen-
ter de proprio sacerdote singulorum fidelium;
in sequenti vero de ministris delegatis.
SECTIO I.
Qui sint ministri ordinarii hujus sacramenti res-
pectu omnium et singulorum fidelium.
1 . Tres snnt ordines ministrorum. — Pri-
mus. — Tres sunt ordines in Ecclesia horum
ministrorum ad quos omnes alii reducuntur ,
qui numerari solent. In primo et supremo
ordine est solus Summus Pontifex, qui habet
jurisdictionem hanc ordinariam et eminen-
tiorem omnibus aliis : primo in hoc, quod ha-
bet illam immediate a Christo Domino ; nam,
licet eligatur ab hominibus, tamen neque
ipsi, nec universa Ecclesia dat iliis jurisdic-
tionem, sed ipsi designant personam , et
Christus immediate munus confert, de quo
alibi disputandum est, et videri potest Ni-
eolaus Papa in cap. In nomine Domini ,
d. 23. Secundo , in hoc, quod habet hanc
jurisdietionem independentem ab alio, quin
potius omnis alia pendet ab ipso. Tertio ,
quod habet illam universalissimam quoad
loca, personas et culpas, et quoad modum
utendi illa, vel per se immediate, vel per
XXV. SECT. I. 527
alios, seu concedendo eam aliis, prout volue-
rit vel oportuerit. Quee orania fundantur in
verbo Christi, Joan. 21 : Pasce oves meas ; et
videri possunt c. ult. et pen., 9, q. 3 , et c.
Cuncta per modum, de Majorit. et obed.; et D.
Th., Opusc. 1, c. 32, et Opusc. 19, c. 4, et
alia queetractari solent 2. 2, q. 1, art. 10. Et
ad hunc ordinem reducuntur summus Pceni-
tentiarius Pontificis , Legatus a latere , et si
qui alii excellentiori modo illam participant.
2. Secundus ordo. — An Episcopi liabeant
jurisdictionem Immano nel divino jure. — Pri-
ma sententia. — In secundo ordine sunt Epis-
copi, de quibus dubitari solet an habeant ju-
risdictionem hanc humano vel divino jure.
Quee queestio praecipue tractari solet de juris-
dictione Ecclesiastica pertinente ad forum
contentiosum, sed est eadem ratio utriusque,
et ideo in materia de Censuris, Deo clante,
tractabitur. Nunc breviter attingam opinio-
nes et auctores,et quid a nobis tenendum sit,
quantum necessarium est ad ea quse postea
dicemus de casuum reservatione. Quidam
ergo simpliciter dicunt, Episcopos habere ju-
risdictionem jure diviiiO;, Major, in 4, d. 17,
q. 7; insinuat Soto in 4, d. 18, q. 4, art. 2,
expressius d. 21, art. 4, et disp. 24, q. 2,
art. 2, etlib. 1 de Justitia, q. 1, art. 4; Pe-
trus Soto, lect. 5 de Confess. ; Victor., Re-
lect. 2 de Potestate Eccles., q. 2; Castro, lib.
2 de Justa ha?ret. punit., c. 24, et lib. de Hce-
res., verb. Episcopatus.
3. Contrariam sententiam tenet D, Thom.,
2. 2, q. 39, art. 3, et in 4, d. 19, q. 1, art. 3,
et d. 20. qusest. \, art. 4, qusest. 3; ubi Soto,
qusest. 1, art. 2, in fine 4 conclus. , hoc
sentire videtur, nisi aliud intelligat per
auctoritatem Episcopi , de qua ibi loquitur,
aliud per jurisdictionem, de qua agit in aliis
locis. Latius tsnet hoc Cajet., tom. 1 Opusc,
tract. 1, c. 2; Turrecrem. inSum. de Eccles.,
lib. 2, c. 54; Jacobat., lib. 10 de Conciliis ,
art. 7; Medin., Cod. de Confess., q. 39; Cor-
duba, lib. 4 de Potestate Papa?, q. 14 ; Covar.
in reg. Peccatum, 2 p., § 9, n. 6 et seq., ubi
plures alios referl auctores. Et ex Scholasti-
cis antiquis in hanc partem inclinant Gabr.,
lect. 43 inCanon.; Palud.in4, dist. 17, q. 2, et
Durand. ibi, q. 2 ; Henric, Quodlib. 9, q. 22.
Atque hanc sententiam absolute loquendo,
veram censeo ; quanquam si accurate distin-
guantur ea quse in hac materia certa sunt, vix
possit in re esse dissensio, sed in modo lo-
quendi.
528
DISPUTAT.
Quinque ceria proponuntur.
4. Primum. — Episcopalis dignitas a jure
divino est introducta. — Quinque autem vel
sex sunt in hac materia certa. Primum est,
Episcopalem dignitatem ab ipso Christo fuisse
institutam, atque adeo divino jure esse intro-
ductam, et non ab hominibus. Hoc in mate-
ria de Ordine ex professo probandum est ;
nunc sufficiat definitio Concil. Trident. , sess.
23, can. 6 et 7. Et a posteriore declaratur,
quia Episcopus est necessarius minister ali-
quorum sacramentorum ; constat autem si-
cut sacramenta sunt a solo Ghristo instituta,
ita etiam ministros eorum. Simile argumen-
tum est, quia juxta probabilem sententiam
ipsa consecratio Episcopi est verum sacra-
mentum , vel pars sacramenti Ordinis ; fuit
ergo aChristo Domino instituta. Et ita in hoc
sensu certum est hanc dignitatem Episcopa-
lem esse de jure divino, quia licet per homi-
nem tanquam per ministrum sacramentorum
conferatur, tamen et ipsum sacramentum et
minister ejus , et effectus illius est certus et
determinatus, et immutabilis ex institutione
divina, sicut character baptismi, seu confir-
mationis, et alii effectus sacramentorum.
5. Secundum. — Jurisdictio spiritualis non
est conjuncta cum dignitate Episcopali. —
Secundo est certum, nullam jurisdictionem
spiritualem, prsesertim adforum pcenitentiee
pertinentem , esse necessario conjunctam
cum dignitate seu poteslate ordinis Episcopa-
lis, quod Castro supra non satis advertisse
videtur. Soto etiam, dicto lib. 10 de Justitia,
multa congerit, quoe videntur niti in contra-
rio fundamento ; quo destructo, omnia illa
ruunt. Declaratur autem, et probatur. Duo-
bus enim modis hoc intelligi potest : pri-
mo, ut nulla sit in Episcopo jurisdictio, quae
necessario requirat Episcopalem consecra-
tionem; secundo e contrario, ut Episcopalis
consecratio nullam secum necessario afferat
jurisdictionem ; et utrumque verum est. Pri-
mum patet ex usu Ecclesise, quia omnis actus
jurisdictionis qui potest per Episcopum exer-
ceri, committitur interdum presbytero , et
multi sunt Abbates aut Archidiaconi haben-
tes interdum jurisdictionem Episcopalem. Et
de jurisdictione praesertim in hoc foro pceni-
tentise est res certissima, quia absolutio a quo-
cunque peccalo exerceri potest per presby-
terum, si jurisdictio conferatur, cujus sine
dubio capax est. Secundum etiam facile pa-
tet, quia sicut dantur aliqui sacerdotes sim-
XXV. SECT. I.
plices, et non habentes jurisdictionem , ex
quo supra intulimus sacerdotes non habere
jurisdictionem ex vi ordinationis suae , ita
dantur aliqui simplices Episcopi , qui nullam
habent jurisdictionem , quia nullam Eccle-
siam habent sibi commissam, neque sunt
ordinarii pastores alicujus dicecesis. In-
terdum etiam aliqui, qui habuerunt Episco-
patum et jurisdictionem, illam renunciant
consenticnte Pontifice, et postea manent sine
jurisdictione ulla, ita ut si vellent absolvere
ex vi solius potestatis, quam per ordinatio-
nem vel consecrationem habent, nihil effice-
rent; signum ergo evidens est, illos non ha-
bere jurisdictionem ullam ex vi consecratio-
nis suee.
6. Tertium. — Jurisdictio Episcopalis sal-
tem in communi a Christo fuit instituta. —
Tertio certum est . jurisdictionem Episcopa-
lem, ut ordinariarn, et ex officio, saltem in
communi esse a Christo Domino institutam
et prseceptain, id est, instituit Christus Domi-
nuS; ut Petrus et successores ejns Ecclesiam
per Episcopos gubernarent , eosque in par-
tem sollicitudinis assumerent. Quod duplici-
ter potest intelligi : uno modo, ut Episcopi
sint veluti vicarii et delegatiSummi Pontificis ;
et hic modus non est sufficiens, aliter enim gu-
bernat Papa universalem Ecclesiam per Epis-
copos, quam gubernat proprium et particu-
larem Episcopatum Romanum per vicarium
suum ; quia vicarius non habet proprium li-
tulum et quasi proprietatem talis Episcopa-
tus; unde nec per se est proprius pastor
ejus. Secus vero se habent Episcopi in pro-
priis Episcopatibus ; cujus signum a poste-
riori est, quia mortuo Pontifice, vicarius ejus
in Episcopatu Romano statim perdit jus
suum , quia pendebat omnino ab eo cujus
erat vicarius; reliqui autem Episcopi mancnt
sicut antea, quia jure proprio possident jus
illud, et suo modo sunt domini illius. Hoc
ergo secundo modo intelligo gubernationem
Ecclesice per Episcopos esse de jure divino.
7. Quae videtur esse sententia Innoc. III in
c. 2, extra de Translatione Episcoporum, u3;i
dicit vinculum spiritualis dispensationis inter
Episcopum et Ecclesiam suam esse de jure
divino. Et idem sentiunt Pius Papa I, in Epist.
4, et Cornelius Papa in Epist. 2, qui dicunt,
Deum posuisse Episcopos, ut essent veluti
oculi Ecclesiae suse. Nec est alienus ab hac
sententia Dionys., de Ccelesti Hierarch., c. 5
et6. Magis eam significatCyprian., epist. 95;
et Bernard., lib. 3 de Considerat. ad Eugen. ;
DISPUTAT. X
etD.Thom.multa congerit, qure illam confir-
mant, Opusc. 19, c. 4. Et eolligitur satis ex
verbis Pauli ad Ephes. 4, et 1 ad Cor. 12, ubi
dicit posuisse Christurn in Ecclesia^a^om,
per quos Hieron. et ceeteri expositores, Epis-
copos intelligunt ; est autem de ratione pro-
prii et perfecti pastoris , ut habeat proprias
oves; nam qui tantum gubernat alienas, po-
tius mercenarius dicitur quam pastor, ut col-
ligitur ex Joan. 10. Posuit ergo Christus in
Ecclesia Episcopos, ut essent proprii anima-
rum pastores, ad quos veluti jure suo et quasi
ex proprio munere pertineret cura ovium.
Quod etiam indicatnr Act. 20 in illis verbis :
Posidt vos Spirltus Sanctus Episcopos regere
Ecclesiam Dei.
8. Argumentum a consuetudine et traditione
Ecclesice. — Preeterea consuetudo et traditio
Ecclesiee hoc confirmat; statim enim ab ini-
tio Apostoli creabant proprios Episcopos Ec-
clesiarum , et Jacobum statim preefecerunt
Ecclesiee Hierosolymitanee , ut esset ordina-
rius illius Episcopus; et idem fecerunt in
Ecclesia Ephesina, Antiochena, et aliis, ut
constat ex historiis, et nonnulla ex Actibus
et ex Pauli Epistolis. Et ex modo quo heec fe-
cerunt, satis colligitur non fuisse hoc novum
consilium, vel institutionem eorum, sed ita a
Christo Domino accepisse.Unde sine dubio non
posset tota Eeclesia hunc modum regiminis
mutare, ut omnes etiam auctores fatentur. Et
ratio breviter est , quia Christus Dominus in-
stituit perfectam monarcbiam inEcclesia; ad
peifectionem autem monarchiee et bonum
animarum necessarium fuit ut in tota Eccle-
sia, non tantum unus Monarcha, sed etiam
ut sub illo essent alii veluti principes Eccle-
siee, ipsi supremo Principi subordinati; ergo
hoc totum Christus instituit. Minor declaratur,
tum quia monarchia, ut sit perfecta , debet
habere aliquid admistum aristocratiee, quia
oportet, ut in Republica sint varii principes
sub uno primo, qui sinl veluti fundamenta et
nervi ejus; tum etiam quia in Republica Chri-
stiana erat hoc maxime necessarium ; nam
est amplissima et universalissima, et ejus re-
gimen estspirituale etinternum, quod nou fit
exacte, nisi per proprios pastores et principes
Ecclesise.
9. Quartum. — Cum Episcopali munere in-
trinsece est conjuncta ordinaria jurisdictio. —
Quarto est certum, cum Episcopali munere
intrinsece et quasi ex natura rei esse con-
junctam jurisdictionem ordinariam in hoc
foro. Atqne hoc modo non solum divinum
xxn.
XV. SECT. I. 529
jus positivum, sed etiam naturale (quantum
in hac materia esse potest) dictat, ut qui con-
stituitur Episcopus , jurisdictionem hanc or-
dinariam habeat in eos quorum fit Episco-
pus , quia talis jurisdictio est de intriuseca
ratione talis muneris. Est enim Episcopus ex
vi sui officii pastor animarum et gubernator
in spiritualibus, et magis in his quee pertincnt
ad internum bonum animee, quara ad exter-
num ; ergo tali muneri intrinseca est heec ju-
risdictio.
10. Quintum. — Episco^jl haheni Episcopah
munus per Summum Pontificem. — Quinto ni-
hilominus certum esse existimo omnes Epi-
scopos Ecclesiee habentes Episcopale et pasto-
rale muniis, habere illud per Summum Pon-
tificem, seu dependenter ab illo. Quod variis
modis explicatur et probatur. Primo, quia
omnes recipiunt hoc munus media auctorita-
te et consensu Pontificis, quod docet aperte
Leo Papa, Ep. 87, alias 89, et habelurin c. Ita
Dominus, 19 d. Et idem habet Innoc. I, in ep.
2G seu 91 inter ep. Aug., et habetur in c.
Quoties, 24, q. 1, ubi mulla sunt quee in lianc
sententiam colligi possunt; et ex Calixto Pa-
pa, ep. 2, cap.23, qui omnes dicunt ab aucto-
ritate seu potestate Apostolicee sedismanasse
potestatem ad alios Episcopos. Et ex usu Ec-
clesiee hoc satis constat; solet enim Summus
Pontifex creare Episcopos, et dicit se illis
conferre ministerium talis Ecclesiee in tem-
poralibus et in spiritualibus. Et quamvis non
eodem modo in universa Ecclesia faciat, quia
in quibusdam regionibus , preesertim Euro-
pee, id solet facere immediate per se ipsum,
in aliis vero non ita, tamen, ut ex historiis
consiat, vel per se, vel per Patriarchas, aut
Legatos suos, semper aliquo modo hoc pree-
stitit, quiarevera pertinet ad officium univer-
salis pastoris et ad perfectionem monarchiee
Ecclesiasticee. Secundo pendent alii Episcopi
a Summo Pontifice in determinatione seu di-
visione dicecesium ; nam heec divisio non est
jure divino facta, ut per se patet; ergo per
hominem;ergo maximepertinetad Summum
Pcntificemunicuique assignare proprium ter-
minum; unde interdum potest coarctare, in-
terdum augere vel dividere territorium, ut
latius patet, 2. 2, q. 1, art. 10. Et de hac re
potest videri Bernard., ep. 131. Tertio peu-
dent in extensione vel limitatione jurisdictio-
nis ad plures vel pauciores effectus, quod sa-
tis constat experientia in iis quee pertinent
vel ad forum externum, vel ad dispensaliones
in votis, iinpedimeutis, etc, vel ad ahsolven-
3i
530
dum a censuris, vel ad conferendas indul-
gentias. In foro vero de quo agimus, id evi-
denter constat ex casuum reservatione, quae
non fit nisi per ablationem seu limitationem
jurisdictionis , ut latias dicendum est disp.
seq. Idem argumentum sumitur ex aliquarum
personarum exemptione , quia potest Papa
eximere a jurisdictione Episcoporum, sibique
soli reservare. Denique pendent in hoc, quod
jurisdictio seu officium Episcopale potest per
Pontificem auferri ex justa causa potest etiam
mutari, ut fit in translatione Episcoporum, ut
constat extit. de Translat. Episc, in Decretal.
Satis ergo ex his constat, pendere muliismo-
dis jurisdictionem Episcoporum a poleslate
Sumini Pontificis.
Conclusio.
1 1 . Objectio.— Decisio. — Ex his ergo tan-
dem concludo, jurisdictionem hanc non dari
Episcopis immediate a Christo, sed per Sum-
mum Pontificem. et hoc sensu non habere il-
lam divino, sed humano jure. Probatur pri-
mo, quia non habent illam ex vi consecratio-
nis, sed ex vi sui muneris, ut ostensum est.
Illud autem munus habent a Summo Pontifi-
ce, et juxta illius institutionem et modum.
Dices : etiam Summus Pontifex habet jurisdic-
tionemnon ratione consecrationis, sedratione
muneris, quodmunus etiam habet ab homi-
nibus eligentibus ipsum. Respondetur, habe-
re longe diverso modo ; nam electores Ponti-
ficis non pr&bent munus, sed designant per-
sonam, cui Christus ipse immediatesuas vices
committit. Summus autem Pontifex vere con-
fert inferioribus Episcopatus tanquam supre-
mus dispensator, sicut confert alia Ecclesias-
tica beneficia. Et hinc est, ut Pontifex semel
electus non possit per hominem sua potesla-
te privari, neque int. gre, neque ex parte,
quia non habet illam ab horninibus, sed a
Christo ; Episcopi autem possunt per Ponti-
ficem privari, aut transferri, et jurisdictio
eorum potest limitari, prout Ecclesise fuerit
expecliens. Unde etiam est alia manifesta dif-
ferentia; nam jurisdictio Pontificia ex divina
institutione certa et immutabiiis est; juris-
dictio autem Episcopalis exvi solius juris di-
vini non habetcertummodum aut terminum,
sed per Pontificem tacite vel expressemodum
et determinationem recipit. Hoc ergo est si-
gnum manifestum, jurisdictionem hanc esse
immecliate ab homine ; sicut de aliis ritibus
Ecelesiasticis superiori tomo diximus. Quid-
quid enim in genere tantum a Christo Domi-
Disrimvr. xxv. sect. j.
no ordinatum est, modus autem vel disposi-
tio parlicularis Apostolis vel Pontifici est
commissa, postea cum fit, absolute est de
jure humano, quia res non fit nisi in particu-
lari, et ideo ab illo fit a quo determinate et
in particuiari executionimandatur. Exemplum
opticuum in hac materia est de praecepto an-
nuse confessionis ; nam verisimile est Chri-
stum praecepisse Pastoribus Ecclesiee, ut tem-
pora usui confessionis accommodata et ne-
cessaria designarent ; nihilominus tamen
preeceptum annuse confessionis simpliciter est
Ecclesiasticum, quia ita in particulari ab Ec-
clesia positum est, et ab ea semper ita pendet,
ut possit muiari; ita vero est de jurisdictione
Episcopali, ut declaratum est
12. Objectio. — Objectioni satis/it.—Qualiter
Episcopi succedant Apostolis. — Sed objieiunt,
quia Apostoli habuerunt a Christo immediaie
jurisdictionem, ut supra diximus, et Epis-
copi succedunt Apostolis, ut docent Clem. I,
epist. 1 ; Anacletus, ep. 2 et 3, et Cyprian.,
epist. 69. Et eodem modo loquuntur Conci-
lium Florentinum in litteris unionis, et Tri-
dentinum, sess. 23, c. 4 ; ergo habent imme-
diaie jurisdictionem ab ipso Christo ; hac
enim ratione maxime probatur, Summum
Pontificem habere jurisdiclionem immediate
a Christo, quia succedit Petro, qui imme-
diate a Christo illam habuit. Respondetur,
siargumentum est validum. probare Episco-
pos habere jurisdictionem a Christo in uni-
versum orbem, quia Apostoli illam habue-
runt ; sicut ergo hoc non sequitur, ita neque
illud. Et ob eamdem rationem, scilicet, quia
alii Apostoli a Petro, sicut non acceperunt
Apostolatum, ut perpctuo duraturum in Ec-
clesia, neque ut in iiia dignitate eis succe-
deretur, ita nec jurisdiclionem, quam ex spe-
ciali privilegio et ratione illius dignitatis ac-
ceperunt, quae in eis non fuit quasi ordina-
ria, sed ex peculiari Christi commissione, ob
necessitatem illius temporis, in quo funda-
batur Ecclesia. In hoc ergo Petrus, ut Christi
Vicarius,, multum illos excessit; nam ejus di-
gnitas pastoralis instituta fuit a Christo tan-
quam suprema et ordinaria, ac perpetuo in
Ecclesia mansura, juxta iilud : Super lianc
petram cedificabo Ecclesiam meam, et, Tibi
dabo claves regni ccelorum, scilicet, speciaii
modo ; ideoque Petro singulariter dictum est:
Pasce oves meas. Episcopi ergo dicunlursuc-
cedere Apostolis^ sed qualenus fuerunt pri-
mi Episcopi, tam in potestate ordinis, seu
consecrationis, quam in speciali et ordinaria
DISPUTAT. XXV. SEGT. I.
531
jurisdictione aliquarum Ecclesiarnm, ut Ja-
cobus fuit Episcopus Hierosolymis, et Joan-
nes Epbesi. Ac deuique, quia post Pontifi-
cemsunt ordinarii principes Ecclesiee, sicut
Apostoli fuerunt sub Pelro; sicut ob simi-
lem proportionem dicuntur presbyteri succe-
dere septuaginta Diseipulis, ut notavit D.
Tbom., 2. 2, q. 188, art. A, ad 5.
13. Proportio inter jurisdictionem Papce et
Episcopormn. — Addendum vero est, jurisdic-
tionem hanc Epis^opalem, quamvis preedictis
modis ditferat a Papali in origine proxima,
inindependentia, et universalitate absoluta,
servare tamen in hoc quamdam proportio-
nem cum illa. Nam in hoc foro quidquid
potest Pontifex in universa Ecclesia, potest
Episeopus in sua dicecesi, nisi in liis qiiEe
specialiter probibita aut reservala sunt Pon-
tifici, argumento a fortiori sumplo ex cap.
Nuper, de Sent. excom., ubi hoc dicitur de
absolutione a censura ; majori autem ratione
verum habet de absolutione a peccatis. Tum
quia in censura id conceditur propter abso-
lutionem a peccatis; tum maxime, quia cum
Episcopali munere intrinsece conjuncta est
jurisdictio in foro pcenilenliee circaovessuas;
heec autem jurisdictio cle se universalis est,
nisi limitetur; etideo non solum in Episcopo,
sed etiam in quocunque alio, cui heec juris-
dictio conceditur, heec regula locum habet,
ut in sequentihus latius patebit. Non est
autem idem de Archiepiscopo in suo Ar-
chiepiscopalu, quia in dicecesibus suiira-
ganeorum regulariter non babet jurisdic-
tionem , sed solum potest illam exercere
dum actu visitat, ut notat Sylvest., verb.
Confessor, 1, q. 1, qui male ad boc citat
c. Nostro, de Pcenit. et remiss., quia ibi
solum dicitur Archiepiscopum posse indul-
gentias concedere in toto suo Arcbiepisco-
patu. Id ergo expresse decernitur in c. ult.
de Censib., in 6.
H. Dubitari autern merito posset, an illa
jurisdictio censenda sit ordinaria vel dele-
gata ; videtur enim esse solum ex speciali
Pontificisconcessione, quamvis jam sit ipso
jure facta. Nihilominus probabilius dicitur
illam esse jurisdictionem ordinariam, quia
competit Arcbiepiscopo ratione proprii mu-
neris, sicut visitare Episcopatus sutfraga-
neorum, quia boc jus est quid annexum illi
actui seu visitationi. Et hoc sensit Sylvest.
supra, dum ait, posse Archiepiscopum illarn
jurisdictionem alteri committere, quod est
signura ordinariee jurisdictionis. Extra illud
vero ternpus non babet Arcbiepiscopus banc
jurisdictionem, quia nec jure divino neque bu-
mano illi conceditur; imo dum in preediclo-
textu tempus illud singulariter exprimitur,
satis signiticatur extra ilhid non haberi. Tan-
dem ad hunc ordinem rcducuntur vicarii
Episcoporum ; item Abbates exempli, qui par-
ticipant jurisdictionem Episcopalem, et alii
similes, ut sunfc in religionibus Preelati uni-
versales, ut Generales, vel Provinciales.
15. Tertius ordo. — In tertio ordine suntpa-
rochi; nam illi etiam sunt judices ordinarii in
hoc foro, ex sententia omnium Theologorum,
d. 17, et ex usu et sensu Ecclesiee, et ex c.
Omnis, ubi nomine proprii sacerdotis preeci-
pue intelligitur parochus, vel saltem forma-
liter comprehenditur, et de illo proprio sa-
cerdote absolute et in universum supponitur,
posse suam jurisdictionem committere, quod
est munus ordinarii judicis. Et ad huncordi-
nem reducitur imprimis vicarius perpetuus
parocbi ; nam ille jam habetur, ut ordinarius
pastor, qui potest vices suas delegare. Reduci
etiamsolentarchipresbyteri,proutnuncsuntin
usu; sunt enim quasiprimarii parochialiqua-
rum Ecclesiarum ; olim autem videnturfuisse
vicarii Episcoporum in absentia eorum, juxta
c. 3 de Off. arcbipresbyteri. Reducuntur
etiam in religionibus immediati preelati, et
in universum omnes, quibus ex jure vel ex
privilegio speciali commissa*est cura imme-
diata aliquarum animarum. Est enim paro-
cbns speciali modo judex immediatus in boc
sacramento; nam licet Papa ec Episcopus
possint per se et immediate ministrare boc
sacramentum, vel etiam immediate cnmmit-
tere vices suas, ut infra dicam, tamen is,
ad quem ex officio competit ordinarie cxer-
cere boc munus, est parochus. Unde fit pri-
mo, ut quamcfem proportionem servet iu sua
jurisdictione ad ea quce diximus deEpiscopo;
habet enim illam quasi generalem in sua
parochia, tamen limitatam ad terminos ejus,
non tam locales quam personales, et subor-
clinatam Episcopo, qui potest aliquos casus
sibi reservare, ut postea dicemus.
16. Dubium.—Decisio. — Solet autem de bis
etiam queeri, an eorum jurisdictio sil imme-
diata a Christo et ex divino jure ; nam id
etiam contendunt Major et Soto; icl vero
minus probabile est quam de Episcopis, ut
reliqui auctores docent ; et a fortiori constat
ex omnibus dictis. Quin potius addo, banc
divisionem parocbiarum cum institutione
propriorum parochorum, etiam in communi,
53-2
DlSPlTAT. XXV. SECT. II.
non videri de jure divino, quia necsufficienti
testimonio, nec ratione probari potest tale
jus divinum. Posset enim Ecclesia plures
Episcopatus dividere, et minus territorium
unicuique concedere, et ordinare, ut Episco-
pus esset proximus et immediatus pastor in
tota sua dicecesi, quam per vicarios seu ca-
pellanos posset gubernare, ut nunc de facto
fit in aliquibus Episcopatibus, quod, licet
fortasse universaliter non esset expediens,
tamen non est directe et aperte contra jus
divinum.
17. Primum dubium. — Secundum dubium.
— Ad primum duiium respondetur. — Duo
autem brevia dubia supersuntbic explicanda.
Primum est, an ha?c jurisdictio terminetur lo-
cis aut personis, id est, an possifc exerceri
intra terminos dicecesis vel parochiae circa
quascunque personas in ea existentes, vel e
contrario solum circa personas proprias talis
dicecesis ubicunque existant. Secundum est,
an ratione delictiin tali loco commissi acqui-
ratur jurisdictio in bocforo. Ad priusrespon-
deo , jurisdictionem terminari personis , et
non localibus terminis. Itaque Episcopus po-
test absolvere subditum suum, si cum illo si-
mul versetur extra dioecesim suam, vel po-
test illi dare facultatem eligendi confessorem
ubicunque extiterit. Ratio est, quia boc sa-
cramentum per se requirit jurisdictionem in
personain, quia illa judicanda est ; haec autem
jurisdictio nec acquiritur, nec amittitur ra-
tione praesenliee vel absentise localis. Item hoc
judicium sacramentale non requiritpublicam
et exteriorem solemnitatem in determina-
tione loci,vel aliarum cseremoniarum, etideo
qui alias est ordinarius judex respectu per-
sonee, potest ubicunque voluerit jus dicere;
in quo differt hoc judicium ab externo. Ita
Sylvester, Confessor, \, p. 14, qui hoc limitat
ad eos qui habent jurisdictionem ordinariam;
sed servata proportione, etiam in delegatis
locum habet, ut ratio facta probat, et bene
notavit Victoria in Sum., num. 151 ; Soto, 4,
d. 18, q. 4, art. 3, § Aliud vero duUum ; et
Ledesm., 2, part. 4, q. 5, a. 7, dub. 9. Itaque
sacerdos babens jurisdictionem ab Episcopo
Gonimbricensi in omnes suos subditos potest
absolvere aliquem illorum, etiamsi ambo ex-
tra dicecesim inveniantur ; quia iha circum-
stantia loci nihil refert ad hoc sacramentum,
nec tollit aut dal jurisdictionem, nisi fortasse
ubi ratione alicujus specialis privilegii aliud
explicatum esset, ut infru de Mendicantibus
dicemus, disp. 25.
18. Ad secundum dubium respondetur .— Dif-
ferentia inter judicium internum et externum.
— Ad posteriusdubium quidam affirmant ra-
tione delicti acquiri forum sive jurisdiclionem
in hoc judicio, sicut in contentioso, juxta c.
de Haptoribus, et quse ibi traduntur. Ita sen-
tiunt Adrian., d. 17, q, 4; Antonin., 3 p.,
tit. 17, cap. 4. Sed oppositum existimo cer-
tum. Itaque si aliquis subditus hujus Episco-
patus in alio peccavit mortaliter, non debet
nec potest, per se loquendo, absolvi in hoc
foro ab illo delicto ab Episcopo vel ordinariis
ministris ejus loci, in quo peccavit, sed asuo
Episcopo vel parocho, aut ex licentia ejus.
Loquor autem de absolutione a culpa; nam
de censuris aliud est. Ita etiam Sylvest. su-
pra, q. 13 ; et Navarr. in c. Placuit, de Pce-
nitent., d. 6, n. 33 ; et notavit etiam Gloss. in
alio c. Placuit, 16, q. f ; Panorm. in c. ult. de
Foro compet., in 6. Et sumitur ex c. Omnis
utriusque sexus, ubi sine restrictione vel dis-
tinclione dicitur, omnia peccata esse proprio
sacerdoti confitenda. Item, alias esset cum
proportione dicendum, si intrahanc civitatem
parochianus unius Ecclesiae, in alia peccet,
quoad illud delictum manere subditum alieno
parocho, quod est frivolum et preeler omnem
usum. Ratiooptima est, quia in hoc foro idem
debet essejudexomnium culparum, quia om-
nes simul debent remitti, nec possunt dividi
quaudo sunt mortalia crimina , de quibus
est sermo, quia propter illa primario datur
heec jurisdictio ; ergo nec debuit haec juris-
dictio dividi pro varietate locorum, Item esl
manifesta differentia inter hoc judicium et ex-
ternum; namhocposteriusordinaturad exter-
nam gubernationem et publicam punitionem
quae fit ad aliorum exemplum, et ideo expe-
dit, ut ibi puniatur delictum ubi committi-
tur; hoc vero judicium ordinatur adinternam
salutem et reconciliationem cum Deo, et ideo
ad finem illius nihil refert, quod peccatum in
hoc vel illo loco committatur.
SECTIO II.
Quis sit ordinarius minister hujus sacramenti, sea
proprius sacerdos respectu singulorum fide-
lium.
1 . Qtiid intelligatur nomine proprii sa-
cerdotis. — Tres acceptiones hujus vocis. —
Prima. — Reprobatur prima acceptio. — Prin-
cipio declarandum est, quid nomine proprii
sacerdotis in hac materia inlelligendum sit;
hac enim voce solent jura uti ad nominan-
DISPUTAT. XXV. SECT. II.
833
duraordinarium ministrum hujns sacramenti,
ut patct ex c. Omnis utriusque sexus. Distin-
guunt ergo mulli Theologi tres accepliones
hujus vocis. Prima est, quse significat omnera
sacerdotem habentem jurisdictionem in hoc
foro, sive illam ordinariam habeat, sive de-
legatanr, ita ut proprius dicatur, qui jus ha-
bet administrandi hoc sacramentum, quo-
cunque titulo et modo illud habeat, distin-
guaturque ab eo qui omnino est quasi alienus
ab hoc ministerio. Ita loquuntur Bonav. in 4,
d. 17, 3 p. ejus, art. 4, q. 2 ; Richard., art.
3, q. 4; Palud., q. 3, art. 2; Sylvest.j verb.
Confessor, 4, q. 1; imo juxta hanc expositio-
nem interpreiantur cap. Omnis utriusque se-
ccus. Sed hoc aperte repugnat illi textui, in
quo proprius sacerdos distinguitur ab alieno,
etiamsi delegatam jurisdictionem habeat ; ne-
que in eodera textu admittenda est sequivo-
catio,, quam Paludanus gratis et sine funda-
mento admittit; prsesertim cum, juxta vocis
proprius proprietatem, non possit recte illi
accommodari, qui ex proprio officio non ha-
bet animarum curam, sed tantum delegatam
jurisdictionem.
2. Secunda acceptio. — Tertia acceptio. —
Secundo ergo vox illa significare dicitur
quemcunque pastorem animarum, qui in hoc
foro habet jurisdictionem ordinariam, sive
illa sit proxima et immediata, qualis est in
parocho, sive sit universalis et quasi remota,
qualis est in Episcopo vel Summo Pontifice,
ita ut non dicatur sacerdos proprius , ut dis-
tinguitur a communi , sed ut distingnitur ab
alieno. Ita utuntur hac voce Gabriel, in 4,
d. 47, q. 2, art. 2; Med., Cod. de Confessione,
q. de Confessione Fratribus privilegiatis facta ;
Soto^ d. 48, q. 4, art. 27 et juxta illam expo-
nunt c. Omnis utriusque sexus. Estque satis
probabilis hsec expositio, quamvis non neces-
saria, ut infra suo loco dicam. Non ergo nunc
hac significatione indigemus, quia de proprio
sacerdote universali vel universalissimo, ut
sic dicam, nihil peculiare dicendum occurrit ;
nam universalissimus est Suramus Pontifex,
universalis vero est unusquisque Episcopus in
sua dicecesi, de quibus satis dictum est supe-
riori sectione. Solumque addendum occurrit,
Summum Pontificem ita esse hoc modo pro-
prium sacerdotem omnium fidelium, ut nul-
lus possit ab illius jurisdictione eximi, quia
universalissimaetimmutabilisest, utdiximus.
At vero Episcopus ita est proprius pastor uni-
versalis omnium fidelium hahitantium in sua
dicecesi, ut nonnulli eorum possint ab illius
jurisdiclione eximi per Romanum Pontificem-
Et eadem ratione possunt esse aliqua loca,
qupe non habeant proprium Episcopum im-
mediatum, sed Abbatem aliquem exemptum,
velaliquem similem Praelatum, quia hocpen-
det ex varia institutione humana. In his ergo
personis,vel locis, loco Episcopi proprie sum-
pti succedit is qui participat jurisdictionem
Episcopalein , et superior est his qui proxi-
mam et immediatam curam pastoralem ha-
bent, ut est in personis exemptis teligiosis,
Provincialis, aut Generalis , in locis exemptis
Abbas aut alius similis. Omissis ergo univer-
salibus pastoribus, in rigorosa signilicatione
proprius sacerdos dicitur ,, qui proximam cu-
ram et obligationem habet ex officio minis-
trandi fidelibus hoc sacramentum, ut bene
notavit Cano, dicta Relect., p. 5 et 6, qui hoc
modo exponit cap. Omnis utriusque sexus, et
Extravag. Marlin. V,de quibus infra. Hoc er-
go modo nunc de proprio sacerdote agimus,
et primo videbimus, quis sit secundum ordi-
narium jus respectu singulorum fidelium;
deinde nonnullas exceptiones adnotabimus.
Conclusio.
3. Parochus est proprius sacerdos in sua
parochia. — Circa priorem partem constat
ex jure, in unaquaque Ecclesia parochiali, il-
lius parochum esse proprium sacerdotem
omnium, qui intra terminos illius parochiae
degunt, sive illi laici sint, sive sacerdotes ;
quod intelligitur, per se loquendo, et seclu-
sis privilegiis. Ita docent omnes, etest per se
clarum, quia ille parochus est proprius rec-
tor et pastor immediatus illarum animarum.
Solum est observandum, juxta commune jus
et usum Ecclesiaa, unumquemque fideliura
sortiri parochiam ubi habet domicihum fir-
mum. Ita habetur in c, ult. extra de Paro-
chiis ; ex quo oriuntur nonnulla dubia.
4. Bulium primum. — Aliquorum solutio.
— Aliorum solutio probatur. — Primum
est , quando aliquis habet plura domici-
lia in diversis Ecclesiis, in quibus per dis-
tincta anni tempora habitat. Aliqui dicunt
pro eo tempore , pro quo in aliquo domicilio
exdictis habitat, illum habere sacerdotem
proprium, in cujus parochia tale domicilium
existit. Ita sentiunt Palud. in 4, d. 47, q. 3 ;
Anton., 3 p., tit. 47, c. 4. Et videtur verisi-
mile quoad prasceptum annuse communionis,
quod certum tempus determinat, et conse-
quenter quoad confessionem, quatenus ad
Eucharistiam preeinitti solel ; nam per se hoc
534
DISPUTAT. XXV. SECT. II.
prreceptum non determinat certum tempus
anni. Nihilominus alii sentiunt liberum esse
huic parochiano confiteri cui voluerit ex duo-
bus parochis sub quibus domicilia habet. Ita
Navarrus in dict. cap. Placmt, n. 77,quia
uterque illorum est proprius sacerdos, et ita
potest essejudex; quia haec jurisdictio non
sequitur actualem habitationera, sed domi-
cilium. Et a simili confirmari potest heec opi-
nio ex cap. 2 de Sepulturis, in 6. Et hanc
sententiam censeo veram. Oportebit tamen,
ut talis persona satisfaciat illi sacerdoti in
cujus parochia habitat, reddens illum certum
quod jam impleverit praeceptum.
5. Secundum dubium. — Decisio. — Se-
cundum dubium est de illis qui in uno loco
habent domiciiium, in alio vero quasi domi-
cilium, scilicet, habitationem diuturnam pro
aliquo temporeanni, quamvisnon fixam ; in
quo ordine sunt prrecipue schoiastici ; nu-
merantur etiam milites et litigantes, ac mer-
catores, quandoin alienis oppidis diu moran-
tur. Et de his omnibus dicendum est, etiam
per illud quasi domicilium subjici ordinariis
parochis illorum locorum in quibus habitaut,
ex Glossa in Clement. 1, de Privilegiis, et Na-
varr. cum aliis, d:ct. cap. Placuit, n. 85, et
usus etiam id probat. Fuitque moraliter ne-
cessarium ut hujusmodi personae possent
habere ordinarios pastores, ad quos perti-
neat ex officio eis ministrare sacramenta
dictis temporibus. Quod etiam intelligendum
est seclusis privilegiis ; nara, si in Academia
ex privilegio, vel probata consnetudine, quae
illi sequivalet,assignetur scholasticis proprius
confessor, ille erit pro eo tempore proprius
sacerdos eorum.De militibus vero et aliishu-
jugmodi, Navarrus scrupulosins loquitur ;
addit enim intelligendum id esse, quando
hujusmodi homines non possunt facilem ha-
bere recursum ad suos proprios sacerdotes;
quia nullo jure, inquit, constat, per solam
inhabitationem diuturnam forum acquiri.
Sed certe etiam nullo jure constat acquifi
tunc, quando est difficilis recursus ad pro-
prium pastorem. Quod si tunc dicatur, ut
recte dieendum est, consuetudine ipsa hoc
potuissc introduci, et satis constare , idem
simpliciter etabsolute dici poterit sine ulla
limitatione, quia, ut ipsemet Navarrus fate-
tur, moraliter loquendo,ac fere semper, ille
recursus non est facilis, et ideo introducta
fuit illa consuetudo, quae vim habet universa-
lis legis. Quapropter, licet in aliquo individuo
cesset illa ratiOjillud nonobstat,quominusille
titulus sit sufficiens ad acquirendum forum,
seu jurisdictionem.
6. TertiumduUum. — Responsio. — Navar-
rus et Paludanus rejiciuntur. — Galriel re-
probatur. — Vera solutio. — Tertiurn dubium
est de his qui nullum habent domicilium, sed
semper vagantur. Navarr., dict. c. Placuit,
79, existimat in his manere integrum illud
jus, quod ipse putat esse divinum, scilicet,
ut possint eligere quem voluerint confesso-
rem, quia Ecclesise determinatio , quae est
per domicilia, in eis locum non habet. Palud.
vero, et Antonin. supra, atque etiam Cajet. ,
verb. Alsolutio, 2, dicunt, etiam hos nullum
habere proprium sacerdotem, et ideo Eccle-
siam fecisse eis facultatem eligendi qucm vo-
luerintconfessorem. Sed utrumque falsum est:
primum, quia ostensum est nullum dari tale
jus divinum ; secundum, quia nullibi ostendi
potest talis facultas ab Ecclesia data his ho-
minibus, neque esset rationabilis, tum quia
non magisilli merentur hoc privilegium , quam
alii habentes domicilia ; tum etiam quia es-
set illis valde nocivum, alias neque aliquis
haberet ex officio propriam et particularem
curam eorum, neque ipsi tenerentur alicui
rationem reddere, quod impleverint preece-
ptum confessionis. Et ob easdem rationes
non placet quod Gabr. ait in 4, cl. 17P q. 2,
art. 3, dub. 2, hosnon habere alium sacerdo-
tem proprium pra?ter Episcopum dicecesis in
qua versantur, et ab illo habere ex consue-
tudine facultatem eligendiconfessorem quem
voluerint. Sed neque hoc modo his homini-
bus satis provisum esset, nec de tali faculta-
te constat, neque esset rationi consentanea.
Dicendum est ergo, ibi habere proprium sa-
cerdotem, ubi vagantur, et in hujusmocli ho-
minibus actualem habitationem succedere
loco domieilii, quandoquidem aliud non ha-
bent ; et ideo ordinarium parochum illorum
esse illum in cujus parocliia habitant, et mu-
tata habitatione mutari. Et hoc probant ra-
tiones facta3,atque etiam consueludo. Et est
etiam optimum signum, quia ipse parochus
teneturex officio eis ministrare sacramenta,
si indigeant, eosque potestad preeceptum im-
plendum compellere. Ita tenent Sylvester, et
Soto, locis paulo ante citatis_, et Medina, Cod.
de Confess., q. 35.
7. Quartum dubium. — Secunda solutio ve-
rior. — Quarto dubitari potest, an sit idem
dicendum de iter agentibus, seu peregrinan-
tibus, qui alibi habent- suum dornicilium.
Respondetur revera non esse eamdem ratio-
DISPUTAT. XXV. SECT. II.
535
nem dc his ; qnia, sicut relinent domicilium,
etiamsi extra illud incedant, ita etiam eum-
dem semper parochum habent firmum et
proprium. Unde juxta generalem regulam
c. Omnes utrinsqne sexus, non videntur posse
confiteri alieno, etiam in locis distantibus ,
sine licentia proprii ; et ideo olim fideles fa-
cultatem petebant a suis propriis sacerdoti-
bus ad agendum iter, et iuilla facultate cen-
sebatur dari licentia confitendi alteri in iti-
nere, si opus esset. Nunc autem cum jam
cessaverit illa consuetudo, dicunt graves auc-
tores, jure ordinario et sine privilegio non
posse bujusmodi peregrinos aliis confiteri.
Ita Paludi, d. 17, q. 8; Anton., dict. tit. 17,
c. 4; et Navar., dict. c. Placuit, n. 68, et in ri-
gore juris videtur verum. Tamen spectata
consuetudine, ettacitoconsensuparocborum,
censeo probabiiem efc veram contrariam sen-
tentiam , scilicet, posse has personas confi-
teri vel parocbo illius loci ad quem perve-
niunt, vel sacerdotibus ibi babentibus juris-
dictionem delegatam ab Episcopo loci. Si au-
tem ibi fuerint alii babentesdelegatam a Papa,
securius erit illis confiteri, quia est res magis
certa. Et hanc opinionem tenent Sylvester ,
Confessio, 1, q. 11 ; Soto, d. 18, q. 4, art, 2;
Ledesma, 2, p. 4, q. 7, art. 5, dub. 11, in
fine ; Victoria in Siimm., c. 153,, ubi ait, hos
debere confiteri in Ecclesia cathedrali; sed
hoc nec potest locis omnibus accommodari ,
nec illius video fundamentum.
8.Ratio apriori traditur. — Eamdem senten-
tiam significat Cajet., verb. Absolutio, 2, et
refert Eugenium IV boc declarasse etiam in
annua confessione, vel communione, quarn
intelligo esse extensionem,non limitationem;
nam, si de aliqua dubitari poterat, maxime
de illa, quia in eo tempore videtur esse maxi-
ma obligatio confitendi proprio sacerdoti ;
si ergo tunc fieri potest alteri, etiam poterit
quocunque alio tempore, maxime si aliqua
necessitas vel specialis utilitas occurrat. Ratio
a priori est, quia heec existimatur esse quee-
dam implicita licentia proprii sacerdotis, quia
occurrit causa maxime rationabilis, et mo-
raliter necessaria propter itineris occasiones
et pericula. Unde bic confessor non tam ordi-
narius videtur esse quam delegatus, vel ex
concessione Summi Pontificis allegata a Ca-
jetano, vel ex consuetudine. Quia vero non
censetur heec facultasdata respectu cujuscun-
que, sed respectu tantum proprii sacerdotis
illius loci, in quo quis peregrinalur, vel ejus
qui vicem illius habet, ideo censetur ille sa-
cerdos loco proprii, et hac ratione hoc loco
numeratur. Advertere autem oportet necessa-
riam hic esse bonam fidem; nam, si quis ad
hoc tantum iter ageret, ut haberet occasio-
nem confitendi alteri, etnon proprio sacerdo-
ti, jam illa non essetnecessitas, sed voluntas,
et non esset juxta intentionem paslorum, nee
juxta consuetudinem EcclesicC, et ideo non
esset valida confessio.
9. Dubium quintum enodatur '. — Paludanus
et Sylvester reprehenduntur. — Quinto dubitari
potest, quid dicendum sit de ipsis parochis,
vel Episcopis. Respondeo, paroehos nullnm
habere proprium sacerdotem praeter Episco-
pum, regulariter loquendo. Hoc per se ma-
nifestum est, quia cum ipsi parochi inter se
non sint subordinati, neque unus sit alteri
superior, non potest esse proprius sacerdos
alterius. Episcopus autem est illis immediatc
superior, et ideo ille solus esfc proprius pas-
tor eorum. Dixi, regulariter, quia interdum
sunt aliqui qui participantjurisdictionem epi-
scopalem in plures Ecclesias parochiales, ut
sunt aliqui Abbates, vel archidiaconi, et tunc
eadem est de iis proportionalis ratio ; cum
enim hsec omnia humano jure statuta sint,
facile admittere possunt hanc varietatem. De
Episcopis vero dicendum est, ipsos non habere
alium proprium sacerdotem preeter Pontifi-
cem. Hoc constat ex rationefacta, proportio-
naliter applicando illam. Neque est verum
quocl Palud. in 4, dist. 17, q. 3, art. 2, et Syl-
vester, v. Confessor, 1, q. 2, dicunt, proprium
sacerdotem Episcoporum esse Archiepisco-
pum, Archiepiscoporum vero Patriarchas, ho-
rum vero Pontificem ; quia, ut bene ait Soto,
d. 18, q. 4, art. 2, hoc nullo jure fundatur ;
etsupra ostendimus Archiepiscopum non ha-
bere ordinariam jurisdictionem in hocforo in
dicecesibus suffraganeorum ; ergo multo mi-
nus circa ipsos Episcopos. Unde colligiturcla-
ra differentia inter Papam respectu Episcopi
et Episcopum respectn parochi, et Arcbi-
episcopum respectu Episcopi. Papa enim
habet ordinariam jurisdictionem in dicece-
ses omnium Episcoporum, et inomnes subdi-
tos eorum, et ideo etiam habet in ipsos Epi-
scopos, et similiter se habet Episcopus res-
pectu parochi ; at Archiepiscopus non habet
ita universalem jurisdictionem, proportionali-
ter loquendo.
10. Dubiicm de Cardinalibus. — Sed quaeres
quid dicendum sit de Cardinalibus : eorum
enim dignitas non consistit in potestate juris-
dictionis ad hoc forum pertinentis, et ideo
536
DISPUTAT. XXV. SECT. II.
non potest communi et ordinario jure regula-
ri. Tamen, sicutratione dignitatis propinquis-
sirai sunt Pontifici, ita illum solam habent ut
proprium pastorem et sacerdotem, ut Sylves-
ter supra dicit. Est autem Collegium illud ve-
Inti unum spirituale corpus, cujus proximum
caput est Pontifex, quod magis ex dicendis
patebit. Et haec sunt quee de jure ordinario
posse dici videntur.
Exceptiones ab ordinario jure proponuntur.
1 i . Prima. — Secunda.— Superest, ut non-
nullas exceptiones ab hoc ordinario jure, quse
ab auctoribus traduntur, breviter insinuemus.
Primo ergo excipitur tota familia Summi
Pontificis, cujus proprius sacerdos est ipse,
vel summus Poenitentiarius ejus, vel quem
ipsi designant. Hoc constat ex usu, ut om-
nes auctores citati referunt; quod enim hoc
facere possit Pontifex, non est dubium. Intel-
ligendum autem est de his qui actu sunt Ro-
mee, et actu sunt de familia ejus ; uam, si
inde discedant, non utuntur hoc privilegio ,
sedcommunijure. Secundo, excipiunturetiam
familise Cardinalium ; nam quisque Cardi-
nalis est quasi proprius sacerdos suse fami-
liee, et potest per se vel per [alium hoc mu-
nusexercere; vel, si ipse non sit sacerdos,
potest delegare hanc potestatem. Ita refert
Cajetanus supra, quod sufficit, quiapendet ex
facto. De familiis autem Episcoporum non est
idem, sed habent proprium sacerdotem ordi-
narium juxta jus commune. Dicit tamen Soto,
posse Episcopum, si velit, eximere familiam
suam ab ordinaria parochorum cura, et sibi
reservare , vel alium proprium designare ;
quod mihi maxime verisimile videtur, quia
sunt superiores, et possunt habere rationabi-
lem causam, sicut possunt sibi reservare ca-
sus; tamen loquendo regulariter etordinarie,
hoc non itafit.
12. Tertia exceptio. — Quarta. — Quinta.
— Tertio excipiuntur quaedam personee in
speciali dignitate constitul8e, ut decani Eccle-
siarum, et interdum archidiaconi, vel aliee
similes, quse immediate subordinantur Epi-
scopis et eximuntur a parochorum cura, ut
Sylvester et alii supra referunt. In qua re
consulenda est consuetudo, et specialia pri-
vilegia. Quod veroaliqui extendunt hanc ex-
ceptionem ad omnes sacerdotes, quia omni-
bus concessum videtur generali consuetudi-
ne, ut possint eligere confessorem quem ma-
luerint, hoc, inquam, non recte dicitur, tum
quia de hac consuetudine non satjs constat,
et majori explicatione indiget, ut trademus
scquentibus; tum etiam quia aliud est habe-
re potestatem eligendi confessorern , aliud
eximi omnino a cura et jurisdictione proprii
pastoris; nam, licet fideles per bullam pos-
sint eligere confessorem, non tamen propter-
ea non habent proprios pastores et paro-
chos : nam illi retinent suam jurisdictionem
ordinariam, et in usu aliorum sacrarnento-
rum, et inaliisquee adpastorale munusperti-
nent, manet eadem subjectio et subordina-
tio. Quarto excipiuntur religiosi, qui proprio
reguntur ordine,etproprios habentpastores;
de eis tamen eodem modo loquendum est
proportione servata ; habent enim superio-
rem proximum, qui est veluti sacerdos om-
nino proprius, et habent etiam remotos, ut
supra dixi. De monialibus vero idem judican-
dum est ; nara quse sunt subditse Episcopo,
illum habent tanquara proprium sacerdotem ;
ipse tamen designare potest aliura, qui vices
ejus gerat. Quee vero sunt subditse religiosis,
habent proprium superiorem etvicarium tan-
quam proprium sacerdotem. Et eodem modo
judicrtndum est de similibus. Quinto excipi
solent reges et principes, preesertim supremi,
de quibus nihil certum statuere possumus,
quia ratione suse dignitatis vel potestatisnon
sunt exempti ipso jure ; in hoc ergo servanda
sunt privilegia hujusmodi principibus con-
cessa, et anliquse consuetudines quee creden-
dee sunt legitime introductee, et ex consensu
superiorum.
DE
DISPUTATIO XXVI.
MINISTRO HUJTJS SACRAMENTI EX DELEGATA
POTESTATE.
De fide est jurisdictionem in hoc foro posse
delegari. — Duobus modis potest delegari. —
Supponimus jurisdictionem in hoc foro dele-
gari posse, quod est certum de fide ex Conci-
liis supra citatis et ex usu Ecclesise. Et ra-
tione ostendi potest, quia ea quee sunt juris-
dictionis, delegabilia sunt, iit dicitur in c.
Aqua, de Consecratione Ecclesiee vel altaris;
cum enim jurisdictio non deturper aliquam
internam consecrationem, vel physicam fa-
cultatem, sed per moralem concessionem,
vel deputationem, merito potest is qui illam
habet veluti propriam, alteri eam committe-
re. Neque inhocjudicio, aut foro aliquid spe-
ciale intervenit, ob quod ei repugnet hujus-
modi delegatio. Potest autera duobus modis
concedi seu delegari : primo, directe conce-
DISPUTAT.
dendo jurisdictionem sacerdoti, ut quando
paroclius assumit sacerdotem aliquem ido-
neum coadjutorem ad tempus, vel Episco-
pus, autPapa alicui committunt hoc munus;
secundo, ex parte pcenitentis, ut quando ali-
cui conceditur facultas eligendi confessorem.
Hicergopriorem modum exponemus ; de illa
vero facultate instituemus sequentem dispu-
tationem.
SEGTIO I.
Qiti possint jurisdictionem delegatam in foro poeni-
tentice dare, vel recipere.
1 . Cui possit hcec potestas delegari. — Po-
test htec qusestio intelligi, vel de potestate,
veldefacto, et in priori sensu tria inquiri
possunt : scilicet, cuipossit delegari haec po-
testas,quispossit eam delegare, et qua for-
ma, aut modo delegare possit. Circa primum
punctum advertendum est, duobus modis
posse jurisdictionem hanc alicui committi :
scilicet, vel ut ipsemet illa utatur, vel utaliis
eam committat, seu subdeleget. Hic de priori
modo prsecipue agimus, ideoque dicimus ju-
risdictionem hanc solum esse delegabilem sa-
cerdoti, quia solus ille potest aetum hujus
jurisdictionis per se exercere. Rursus, quan-
tum est ex vi potestatis ordinis, cuilibet sa-
cerdoti potesthsec potestas delegari ; tamen,
ut recte fiat, necesse est ut talis sacerdos ido-
neussit quoad scientiam, prudentiam, etpro-
bitatem huic muneri obeuudo necessariam ;
ut vero rite fiat, necesse est ut lalis sacerdos
sit approbatus juxta formam Concilii Triden-
tini, de qua re inferius ex professo disputa-
bimus.
2. Hcec jurisdictio potest delegari non sa-
cerdoli. — At vero quando alicui committitur
hfec jurisdictio, non ut per se illa utatur, sed
ut eam aliis distribuat, seu committat, illa
imprimis non videtur esse propria delegatio
jurisdietionis; nam de],egatus proprie est ad
exercendam jurisdictionem ,, et ordinarie ex
vi delegationis non potest eam subdelegare,
nisi vel in casibus in jure expressis, vel quan-
do id specialiter conceditur; unde regulariter
potius illa est queedam participatio ordinarise
jurisdictionis. Sic enim viearius Epi^scopi ,
quamvis ipse sacerdos non sit, nec possit per
se ipsum hanc jurisdictionem exercere, eam
habet ita sibi commissam, ut possit aliis eam
delegare, dando facultatem simplicibus sa-
cerdotibus ad audiendas confessiones ; liic
autem vicarius ordinariam potius quam dele-
XXV!. SECT. I. 537
gatam censetur habere. Si quis tamen recte
consideret , intelliget accidentarium esse ,
quod talis vicarius non possit per se hanc ju-
risdiclionem exercere ; nam quantum est ex
mrisdiclione sibi concessa, revera posset ;
aliunde vero, quia potestate ordinis caret,
non potest. Atque hoc modo etiam potest hsec
jurisdiclio delegari non sacerdoti, ut ea uta-
tur quando fuerit sacerdos, quod in idem re-
dit; nam quantum spectat ad effectum,solum
pro eo tempore datur, pro quo habuerit ordi-
nis potestatem. Aliquando vero contingit in
Ecclesia, ut laicis vel feminis concedatur fa-
cultas providendi seu nominandi confessores
pro suis familiis vel subditis; illa vero non
est commissio jurisdictionis, quae talibus per-
sonis fiat ; sunt enim jurisdictionis spiritualis
incapaces, ut latius dicemus agentes de cen-
suris ; sed solnm est potestas ad eligendam
vel designandam talem personam, qua desi-
gnata, Pontifex, seu Praelatus Ecclesiasticus,
qui talem facultatem dedit, confert illi juris-
dictionem, ut in simili explicabimus sectione
sequenti.
3. Quis possit lianc potestatem delegare. —
Qui habent j urisdictionem ordinariam, possunt
delegare. — Circa secundum punctum de eo
qui potest hanc jurisdictionem delegare , ge-
neralis regula est posse delegare lianc juris-
dictionem omnes qui illam habent ordina-
riam, juxta cap. Inter ccetera, deOffic. ordin.,
et dict, c. Omnis utriusque. Ratio est , quia
delegatio est unus ex propriis actibus juris-
dictionis ordinariae. Rem quia non est cogen-
dus pastor semper per seipsum exequi offi-
ciumsuum; ergo potest vices suas delegare.
Haec autem potestas cum proportione residet
in ordinariis supra numeratis. Nam Pontifex
habet illam universalissimam, et ideo potest
delegare hanc facultatem cuilibet personae,
pro quolibet loco, et pro quibuscunque pec-
catis, Clement. Dudum, de Sepult., et in Ex-
travag. Super cathedram, eodem tit., et Ex-
travag. Inter cunctas, de Privil.; unde etiam
in hoc non pendet Papa ab Episcopis vel pa-
rochis; nec solum eorum consensum non ex-
pectat, sed etiam contra eorum voluntatem
polest hanc jurisdictionem et usum ejus de-
legare; quod provenit ex suprema potestate
ejus. Idem est de Episcopo in suo Episcopa-
tu, cum hac sola limitatione , ut Papa non
reservet vel resistat. Sumitur ex c. Quoniam,
et c. Inter ccctera, de Offic. ord., et c. 2 de
Pcen. et rem., in 6, et consuetudine etiam
constat. Et ratio est eadem cum proportione.
538
DISPUTAT. XXVI. SECT. I.
Pari modo et cura accommodata proportione
potest parochus respectu suorum subditorum
hanc jurisdictionem committere , seu dele-
gare, ut plane colligitur ex dict. cap. Omnis
utriusque, dum ait, de licentia proprii posse
alienum ahsolvere, utrecte nolavit Navar. in
c. Placuit, de Pcenit., d. 6, n. 48, etDoctores
omnes. Et ratio etiam est eadem, dummodo
suhordinatio servetur; nam Preelatus supe-
rior posset hanc delegationem impedire, si-
cut potest casus reservare.
4. Et hinc preeterea colligitur , nullum
alium preeter hos posse hanc jurisdictionem
concedere; quia, ut supra etiam dixi , dele-
gatus non potest suhdelegare jurisdictionem,
ut ad hoc propositum satis indicatur in cap.
ult., § ultimo, extra de Offic. deleg. Et ratio
propria esse videtur, quia actus communi-
candi jurisdictionem est actus jurisdictionis
distinctus ab actu audiendi confessionem,
vel absolvendi; et ideo qui solum habet ju-
risdictionem delegatam ad audiendam con-
fessionem, ex vi illius non potest aliud effi-
cere. Secus vero est de jurisdictione ordina-
ria, quee per se loquendo ad utrumque ex-
tenditur. Adnotavi autem supra sub iilis tri-
bus pereonis numeratis comprehendi alias
quee ad illas reclucuntur, ut subPontifice Pce-
nitentiarium ej us summum, sub Episcopo vica-
rium, et alii etiam numerant Pcenitentiarium
Ecclesiee cathedralis, sed hoc non credo re-
gulariter esse in usu. Sub parocho compre-
henditur vicarius perpetuus; etPaludanus ac
Sylvester dicunt idem esse de omni vicario
posito ab Episcopo loco curati, quia intelligi-
tur illum ponere omnino loco alterius. Secus
vero est de vicario quem assumit ipse paro-
chus sua voluntate; qnia ille est mere dele-
gatus, nisi parochus velit majorem illi facul-
tatem concedere, quod etiam potest, ut nota-
runt Adrian. , q. 5 de Confess., dub. 2; et
Medina, Cod. de Confes., q. 36, de Licentia
vicecurati ; et Major in 4, d. 19, q. 1 , circa
finem. Qui tamen significant, hoc ipso quod
parochus eligit aliquem iri vicarium suum,
dare illi hanc facultatem, si illam non negat,
quamvis non exprimat. Oppositum vero sen-
titPalud., d. 17, q. 3, art. 2, concl. l,in fine;
et Anton., 3 part., tit. 17, cap. 1 , in fiue. Et
hoc mihi videtur securius, et in praxi servan-
dum.
5. Difficultas. — His positis superest diffi-
cultas, an quilibet istorum trium habeat 'fa-
cultatem in solidum, ita ut si quis habeat fa-
cultatem audiendi confessionem a Summo
Pontifice, vel Episcopo, possit id facere sine
aliafacultate parochi, et e contrario. Et qui-
dem auctores omnes conveniunt, licentiam
parochi, seu proprii sacerdotis proximi esse
per se sufficientem sine alterius superioris
remoli licentia ; quia id videtur aperte col-
ligi ex c. Omnis utriusque sexus, et quia fide-
les seu parochiani per se solum tenentur
confiteri parocho, non Episcopo, vel Ponti-
fici ; et ideo, si ex illius facultate confitean-
tur, satis est. Qnee doctriua est quidera vera,
limitanda tamen nunc juxta decretum Conc.
Trid., sess. 23, cap. 25, et in sequentibus ex
professo exponemus.
6. Quorumdam opinio. — At vero e contra-
rio quidam existimarunt non sufficere privi-
legium seu licentiam Summi Pontificis sine
licentia parochi, quod a fortiori dicerent de
Episcopo. Ita Glos. in c. Omnis utriusquc se-
xus, in verb. Alieni, ubi Archidiaconus, Joan-
nes Monachus, et Hostiensis illam sequi re-
feruntur. Loquuntur autemhi potius de facto
quam de possibili ; non enim videntur ne-
gare Summo Pontifici hanc potestatem, sed
negant uti illa in prsejudicium parochorum,
quando similia privilegia concedit. Citatur
etiam pro hac sententia Joannes de Poliaco,
et Henricus ; sed istorum opinio alia est, ut
infra dicam. Fundamentum hujus sententiee
fuisse videtur c. Omnis utriusque sexus, ubi
dicituromnes fidelesdebere confiteri proprio
sacerdoti, vel ex licentia illius ; ille autem
proprius sacerdos est parochus; ergo est ne-
cessaria ejus licentia, et alia non sufficit.
Minor patet, tum ex viipsius verbi, tum ma-
xime quia Sixtus IV, in Extravag. Vices, dc
Treuga et pace, videtur ita intellexisse de-
cretum illud ; agens enim de privilegiis con-
cessis Mendicantibus ad audiendas confes-
siones, dicit, per illa derogatura non esse,
quominus teneantur fideles semel in anno
tempore Paschatis suis parochis confiteri,
juxta constitutionem Concilii generalis. Et
eodem modo loquitur Benedict. XI in Extra-
vag. Inter cunctas, de Privil.,et Martinus IV,
idem dicens quod Sixtus IV, inExtrav. Al
uberes, quee non habetur in corpore juris ;
eam tamen referunt Henricus, Medina et alii
citandi.
7. Et augetur difficnltas, quia, ut seepe dic-
tum est, et indicatur in Conc. Trid., sess. 14,
c. 5, in illo c. Omnis utriusque sexus, non
statuitur jus positivum nisi quoad temporis
determinationem, in reliquis vero explicatur
jus divinum ; ergo de jure divino est, ut-unus-
DISPUTAT. XXVI. SECT. I.
539
quisqne subsit suo parocho ; ergo non potest
Ponlifex mutare hoc jus , supposito quod
non mutet parochum, nec auferat ab illo
jurisdictionem ; sed dando hujusmodi licen-
tiam, non facitquod iste non sit parochus, et
alter parochianus ; ergo non facit ut paro-
chianus non indigeat liceniia sui parochi ad
hujusmodi confessionem. Et confirmatur pri-
mo ; nam propter hujusmodi causam multis
decretis prohibitum est religiosis, ne confes-
siones audiant sine licentia proprii pastoris,
ut videre licet, 16, q. 1, per muita capiia. Et
tandem confirmatur, quia privilegium alicui
concessum intelligendum est sine praejudicio
alterius, ut est axioma juris,c. Pastoralis,ex-
tra de Privileg. Sed si per hoc privilegium
possent, vel alieni sacerdotcs audire confes-
siones, vel fideles confiteri sine licentia pro-
prii sacerdotis, illud essetin magnum prseju-
dicium pastorum, quia et privarentur jure
suo, et non possent agnoscere, nec commode
gubernare oves suas ; ergo, elc.
8. Opinio supra posita erronea et falsa ju-
dicatur. — Ha3c tamen sententia et falsa est,
et erronea. Et imprimis quod ad potestatem
attinet, de fide certum est posse Pontificem
concedere cuicunque fideli facultatem con-
fitendi aiteri absque ulla alia licentia sui
Episcopi vel parochi. Ita traditum esta Sum-
mis Ponlificibus supra citatis, et citandis, et
usus , et iraditio Eeclesiee ita habet. Et
idem constat ex suprema jurisdictforie Sum-
mi Pontificis supra probata. Praeterea idem
est de Episcopo respectu parochi, ut paiet
ex proportionali ratione, et ex testibus supra
aliatis. Et declaratur etiam hoc modo, quia
Papa vel Episcopus possent per se audirecon-
fessionem cujuscunque subditi sine licentia
alterius pastoris inferioris, ut per se constat,
et id possunt facere per jurisdictionem ordi-
nariam, non solum sequalem, sed etiam su-
periorem aliquo modo jurisdictione parochi;
ergo multo magis possunt hanc jurisdictio-
nem delegare, ita utoperari possitsine licen-
tia parochi, quam posset parochus ipse sine
licentia superioris. Gonfirmatur, quia, si li-
centia parochi esset necessaria, impertineus
et nullius momenii essct delegatio superio-
ris, qnia licentia parochi sola suificeret ; et ita
delegatio illa nihil operaretur. Quin potius
addo, quamvis licentia parochi in solidnm
possit sufficere, tamen posse asuperiore pro-
hiberi ne illam concedat, ita ut si concedere
tentet, nihil ratumfaciat ; atvero e contrario
superior potest illam eoncedere, etiam con-
traclicente inferiore. Ratio clara est, quia in-
ferior non habet potestatem supra superio-
rem, nec superioris jurisdictio ab inferiore
pcndet ; at vero e contra superior potest li-
mitare vel impedire jurisdictionem inferioris,
licet id facere non debeat, nisi ex rationabili
causa.
9. Assignatur ratioa priori. — A posteriori.
— Atque hinc colligo, quoiies Pontifex (et
idem est proportionaliter de Episcopo) abso-
lute et expresse dat facultatem alicui ad au-
diendas confessiones, id sufficere ad jurisdic-
tionem deiegandam, nulla expectata inferio-
ris sacerdotis proprii licentia, etiamsi heec in
tali privilegio seu facultate non exprimatur,
dummodo nontalis conditio apponatur. Qua?
est communis doctrina Theologorum, D.
Thom., Opusc. 19 contra impugnantes reli-
gionem, cap. 4, et in 4, d. 17, q. 3, art. 3,
q. 5 ; Durand., q. 12 ; Paludani, q. 4, art. 3;
Majoris, q. 6 et 7 ; Sot., dist. 18, q. 4, art. 5;
Antonin., 3 p., tit. 17, c. 9 ; Adriani, q. 5de
Confess.; Medin., q. 33 de Confess.; Petri Sot.,
lect. 5 de Confess. Idem sentiunt Summistse
omnes, Sylvester, Confessor, 2, et ibi ceeteri.
Ilem jurisperiti communiter cum Gloss. in
dict. Clement. Dudum. de Sepulturis, verb.
Libere, quos refert, et sequitur Navar. in c.
Placuit, d. 6, n. 57. Sumiturque ex declara-
1ione Joann. XXII in Extravag. Vas electionis,
de H*reticis, et ex Extravaganti Benedicti > I
et Martini V supra citatis. Ratio vero a priori
est, quia in superiore est potestas, utosten-
sum est ; et heec exercetur per iilum actum,
et voluntasejus per illa verba sufficienter de-
claraiur, et ipse nonrestringit concessionem,
neque apponit illam conditionem, ut suppo-
nimus ; ergo. A posteriori vero confirmari
potest ratione supra tacta, quia si praeter tale
privilegium necessaria esset facultas inferio-
ris, privilegium esset nullius momenti, quia
ipsa licentia parochi per se sola sufficeret ;
ergo, si illa necessaria est non obstanle pri-
vilegio superioris , tale privilegium nihil
confert.
10. Oojectio. — Diluitur. — Dices, posse ad
hoc conferre, ut per facultatem ab Episcopo
datam possit quis absolvi, vel absolvere a ca-
sibus reservatis Episcopo, quod non posset
fieri per solam parochi facultatem. Sed hoc
extrinsecum est et per accidens ; preesertira
quia faculias simpliciter et absolute concessa
ab Episcopo, si nihil aliud exprimatur, non
extenditur ad casus reservaios, ut dicitur in
ean. 2 de Poenitentia et remiss., in 6, et iamen
540
DISPUTAT. XXVI. SECT. I
frequens est Episcopum concedere hanc li-
centiam hoc simplici modo, sine extensione
ad casus reservatos ; ergo sine hac exten-
sione habet suum effectum ; non haberet au-
tem si necessaria esset licenlia inferioris.
Quod optime confirmat responsio HonoriillL,
in capitulo In Ms, etiam de Privilegiis, ubi
rogatus de quodam privilegioconcesso ordini
Minorum et Prsedicatorum, celebrandi in al-
tari portatili, respondet, intelligendum esse
privilegium sine licentia inferiorum Praelato-
rum, quia alias, inquit, nihil operaretur.
11. Ethsecratio solvit rationem quamdam
prioris sententiae, quse assumebatprivilegium
interpretandum esse sine preejudicio alterius;
quod, si intelligatur de prcejudicio extrinseco,
et non intrinsece incluso in ipso prlvilegio,
verum est ; sed non est hujusmodi id de quo
agimus; si autem vocetur preejudicium ipsa
aliqualis derogatio juris communis, hoc non
potest vitari in privilegio. Quin potius retor-
queri potest argumentum , quia de ratione
privilegii est, ut aliquid operetur praeter jus
commune ; si autem non exponantur hsec pri-
vilegia ut diximus, nihil operarentur prseter
jus commune. Addit vero D. Thomas supra,
hanc ipsam extensionem ordinarii juris re-
vera non esse in ullum praejudicium paro-
chorum, tum quia ipsi non privantur juris-
dictione sua , et semper illam habuerunt su-
periori subordinatam ; ergo, si superior uta-
tur jure suo, illud non est in injuriam et prae-
judicium inferioris. Tum etiam , quia illi non
habent jurisdictionem propter suam utilita-
tem, sed propter utilitatem ovium; et ideo,
si propter eamdem utilitatem superior pro-
videat ovibus, ut pluribus confiteri possint,
non illud est reputandum praBJudicium infe-
rioris. Tum denique , quia potius per hujus-
modi privilegia parochi juvantur, et eorum
onus levius fit, nec impediuntur quominus
possint gubernare gregem suum, quia exte-
rius possunt curam adhibere ut bene vivant.
Quod vero pertinet ad poenitentiie forum, ipsi
sunt securi, quia superior pastor jam illam
curam suscepit. Quocirca quando interdum
in decretis dicitur, religiosos non posse mi-
nistrare sacramenta, intelligitur suo proprio
et ordinario jure, seu hoc ipso quod religiosi
sunt; quod vero ex privilegio possint, nun-
quam negatur.
12. Objectio. — Solutio. — Alia objectio.
— Solvitur. — Ex his infertur , non posse pa-
rochum prohibere parochianum suum , quo-
minus confiteatur religioso habenti privile-
gium ad audiendas confessiones, vel alteri
sacerdoti ab Episccpo exposito, et ab illo ju-
risdictionem habenti; quia, ut supra dixi ,
hsec facultas est quasi relativa, et si uni da-
tur ad audiendas confessiones, alteri conse-
quenter datur ad confitendum. Dices : ergo
religiosus non indigebit licentia sui superio-
ris ad audiendam confessionem ejus, qui a
Papa habet licentiam eligendi confessorem.
Respondetur, quantum est ex parte jurisdic-
tionis, ita est; tamen, quia religiosus non est
sui juris et arbitrii, ut in hoc vel illo opere
occupetur, sed tenetur parere superiori suo_,
ideo indiget licentia, vel saltem non prohibi-
tione, ut possit in audiendis confessionibus
occupari ; et ideo in conclusione expresse
locutus sum de licentia,, quae ad dandam ju-
risdictionem pertineat. Dices secundo : ergo
non potest superior religionis prohibere suum
subditum, ne confiteatur alteri religioso, qui
a Papa habet facultatem audiendi confessio-
nes. Respondetur negando consequentiam ,
quia hoc jus non derogat convenienti ordini,
et institutioni uniuscujusque religionis; etila
satis explicatum est in dicta Clement. Du-
dum, et in dicta extravag. Inter cunctas.
Delegetume luec jurisdictio per solam ratiha-
bitionem.-
13. Prima sententia. — Secunda sententia.
— Tertia sententia. — Atque ex his explica-
tum relinquitur, quod tertio loco propositum
est, scilicet, qua forma vel modo deleganda
sit heec potestas; dicendum est enim nullam
aliam formam esse ad hoc specialiter requisi-
tam, praterquam quod delegans sufficienter
explicet voluntatem suam, supposita potesta-
te ; nam quibuscunque verbis , signis, aut
scripturis hoc fiat, ad hunc effectum sufficit,
quia nec ex natura rei, neque ex speciali jnre
positivo aliud requiritur. Solet autem hoc
loco specialiter quaeri, an ad hujusmodi dele-
gationem sufficiat futura ratihabitio, in prse-
senti probabiliter pra?sumpta. Id enim asse-
ruitRaymund. in Summ.,tit. de Pcenitentiis
et remissionibus, § 15, quem videtur sequi
Palud. in4, d. 19, q. 2*n. 25, et ibi Capreo-
Jus, ad 1 contra 3 conclusionem. Et in hanc
sententiam solent citari Hostiensis et alii Ca-
nonistse. Et fundatur inRegula 10 juris, in 6,
dicente : Ualiluibitionem relrotraM, et man-
dato non est dubium comparari; nam si illa
regula generalis est, etiam in proesenti locum
habet; ergo absolutio sic data non minus erit
valida., quam si ex mandato proprii confesso-
DISfUTAT. XXVI. SECT. 1.
ris data cssct; ergo talis ratihabitio sufficiens a principio fuisse
fuit ad dandara jurisdictionem. Alii distin-
guunt duplicem ralihabilionem, unam de fu-
turo, alteram de proBsenti : primam negant
sullicere, quia quod non esl, licet futurum sit,
non potest in prsesenti operari; alteram vero
dicunt satis esse , quia quacunque ratione
potestati adjungalur voluntas in praasenti
tempore, sutiicit ad clelegandam jurisdictio-
nem. Ita Sylvester, Confessor, 1, q. C; Navar-
rus in Summa , c. 9, n. 6, et in c. Placuit,
de Pcenit., dist. 6, num. 403; Ledesma, 2,
part. 4, qurest. 22, art. 1, et qusest. 47, art. 5,
dnb, 13; Soto, in 4, d. 18, quaast. 4, art. 3.
Alii vero simpliciter negant, ratiliabitionem
sufficere ad delegandam jurisdictionem. Ita
lenuitPalud. in 4, d. 17, q. 3, n. 28;Major,
d. 19, q. 1 ; Gabriel, d. 17, q. 2, art. 3,dub.
2 ; Anton., 3 p., tit. 17, c. 4, casu 8 ; Adrian.,
q. 5 de Confess.; Medina, q. de Multiplici li-
centia confitendi alieno; Henric, Quodlib. 1,
q. 31 et 32.
14. Tertia sententia prolatur et prima refu-
tatur. — Ex bis sententiis haec ultima sim-
pliciter vera est. Nam contra primam mani-
festum est, spem aut prsesumptionem fulurse
ratihabitionis non sufficere ; quia saeramen-
tum non potest esse pendens exfuturo eventu.
Ponamus enim superiorem postea non ha-
buisse ratum preeteritum factum ; inquiro,
an sacramentumpr.Tteritum tuuc sitvalidum,
necne ; nam, si non fuit validum, ergo a
principio semper est invalidum ; quia, si ali-
quando validum fuisset, quidquid superior
postea vellet, semper validum permansisset ;
neque enim potest irritari absolutio sacra-
mentalis, qua? semel valida fuit j si autem
est a principio invalidum, non potest postea
per solam ratihabitionem superioris validum
fieri; quia sacramentum, quod in principio
non habuit valorem, non potest per solum
consensum allerius validum fieri. Quod patet
manifeste in re de qua agimus, quia absolu-
tioprius data, si invalida fuit, ideo est, quia
fuit data a non judice, seu non habente ju-
risdictionem ; postea vero per ratihabitio-
nem non efficitur, ut illa absolutio detur ab
habente jurisdictionem, quia nec datur a de-
legante, seu ratum habente, nam ille non ab-
solvit ; nec etiam datur a delegato, quia ille
solum incipithabere jurisdictionem, quando
superior consentit, et tunc ipse non repetit
absolutionem.
15. Ohjectioni occurritur. — Instantia. —
Dihdtur. — Si autem dicatur, absolutionem
541
validam, ideoque validam
permanere, etiamsi ratihabitio postea non
succedat, ut sperabatur, contra hoc est, quia
inde sequitur, subditum rite confiteri alie-
no, non solum absque licentia, sed etiam
contra voluntatem proprii, contra capitulum
Omnis utriusque. Respondent, illam confes-
sionem esse validam quoad valorem sacra-
menti, non vero quoad tollendam obligatio-
nem iterum confitendi eadem peccata pro-
prio sacerdoti, si ipse nolit ratam habere
priorem confessionem. Uncle aiunt, subdi-
tum, qui sub hac spe contitetur, teneri ad
habendum propositum confitendieadempec-
cata proprio sacerdoti, si nolit priorem abso-
lutionem ratam habere ; et ita significant, in
eo casu dari jurisdictionem delegatam non
absolute, sed sub ea conditione, scilicet, ite-
rum confitendi proprio, si ipse velit. Verum-
tamen hsec omnia dicuntur sine fundamento,
quia nullumibi est indiciumtalis pacti,neque
sufficiens signum jurisdictionis collatEe, etiam
hoc modo. Nam spes, vel praasumptio futuri
consensus alterius non ponit in superiore
consensum, vel voluntatem ; sed solum po-
nit in aliis opinionem, seu fiduciam de tali
voluntate futura; mea autem opinio, vel fi-
ducia non dat mihi jurisdictionem, etiamsub
illa conditione. Deinde urgeamus argumen-
tum factum, sisuperior postea expresse no-
lit ratam habere absolutionem, etiam quoad
valorem sacramenti, nec jurisdictionem dare
pro tempore preeterito, etiam sub ilia condi-
tione ; tunc enim dici non potest, alienum
sacerclotem habuisse jurisdictionem sine ulla
voluntate proprii, imo contra ejus volunta-
tem. Igitur ratihabitio propria de futuro ad
hanc deiegationem sufficere non potest, et
consequenter neque ad ministrandum valide
hoc sacramentum.
16. S ecunda sententia iinprobaiur. — Quod
autem dicebat altera opinio de ratihabitione
de praisenti, videtur imprimis repugnantia iu
terminis proprie sumptis ; quia ratihabitio
proprie respicit praiteritum, et ideo dicitur
retrotrahi in prsedicta regula. Quando ergo
fit factum, quod postea ratum habetur, non
potest esse in re ipsa ratihabitio, sed tantum
in spe ; repugnal ergo dicere ratihabitionem,
et de praeeenti. Quod si fortasse ratihabitio
de preesenti vocetur a dictis auctoribus prse-
sens voluntas committendi jurisdictionem ,
non tamen manifestata expresso et claro si-
gno, sed involute et implicite , illa imprimis
non est propria ratihabitio, sed collatio ju-
542 DISPUTAT. XXVI. SEGT. II.
risdictionisper consensum de prsesenti. Et possunt per
deinde satis difficile ad explicandum est,
qualis sit illa implicita seu involuta conces-
sio. Nam certum est, interiorem voluntatem
non sufficere ad dandamhancjurisdictionem,
quia debet conferri humano modo ; homines
autem non cognoscunt interiores voluntates,
nisi per externa signa. Unde certum etiam
est3 hoc signum externum, quodcunque illud
sit, tale esse debere, ut sufficienter per illud
innotescat delegatovoluntasdelegantis; quod
si hoc habeat, sive illud vocetur explicitum,
sive implicitum, satis erit ; si vero hoc non
habeat, insufficiens semper erit. Quod si tale
sit signum, ut rem dubiam relinquat, sine
dubio non sufficit; quia non satis manifestat
voluivtatem ; et prseterea exponitur homo
periculo nihil faciendi, si tenlet absolvere.
17. Imo etiamsi faciat probabilem existi-
mationem de prsesenti consensu delegantis,
non est tali jurisdictione utendum, nisi ubi
non est opportunitas clarius et expressius co-
gnoscendi voluntatem superioris , et aliunde
est sufficiens causa administrandi sacramen-
tum, ut etiam Soto animadvertit ; et constabit
ex eo quocl infra generaliter dicemus, non
esse utendum probabili jurisdictione, omissa
cerla, quando commode potest. Igitur ad
hanc delegationem semper est necessarius
prresens consensus superioris delegantis, suf-
ficienter manifestatus ; hsec autem manifes-
tatio non habetunum definitum signum, quo
necessario facienda sit ; sedaliquando fit pro-
priis et explicitis verbis, aut litteris claris et
expressis, quod est optimum consilium ; ali-
quando generalibus verbis ministrandi sacra-
menta, aut exercendi hoc vel illucl munus
loco alterius. quando habet annexum hoc mi-
msterium secundum communem usum ; ali-
quando etiam fieri potest tacito consensu ,
quando ita conjungitur alicui facto, vel inter-
rogationi preeterilse, ut secundum prudentem
existimationem censeatur suflicere, ut adver-
tit Adrianus siapra, et in sequentibas aliqua
exempla occurrent.
18. Regula RatiJiabitionem de Regul. jur.,
lib. 6, declaratur. — Per hsec ergo satis res-
pousum est ad secundam sententiam. Regula
vero, quam prima sententia in suum favorem
afferebat, variis modis a citatis auctoribus, et
ab aliis jurisperitis declaratur. Breviter tamen
dico, regulam illam primo habere locum in
his quae a principio valida sunt substantiali-
ter, irritari tamen possunt propter defectum
alicujus solemnitatis accidentalis ; nam illa
subsequentem ratihabitionem
omnino firmari, quod in prsesenti non. babet
locum, cum a principio sacramentum fuerit
nullum, ut ostensum est. Secundo, in his quae
a principio nullasunt, habere poterit locum'
illa regula, quando illa sunt talia^ ut possint
essedependentia et quasi expectantiafuturum
eventum, ut sunt fere contractus humani;
namquse bujnsmodi sunt, possunt per subse-
quentem ratihabitionem ita firmari, ut ex eo
tempore quo sub ea spe facta sunt, valeant,
et operentur; quod est ratihabitionem retro-
trahi. Sacramentum autem non potest ita
esse pendens ex futuro eventu, et ideo non
potest per subsequentem ratihabitionem fir-
mari; quod idem est de quacunque alia re,
quee neque a priiuipio valida est, neque ex
futuro pendens esse potest. Quod inter alios
notavit Baldus inLege Obsertare, § Post hcec,
Digestis, de Ofiicio Proconsulis, num. 8, ubi
etiam Bartolus, et alii; Felinus cum aliis in
cap. Prudentiam, de Officio delegati. Aliquan-
do vero prseteritus actus, quamvis validus non
fuerit, neque in futurum pendeat, potest per
voluntatem alterius postea declarari et quasi
de novo fieri ; et tunc potest etiam ratihabitio
dici confirmare quod factum erat, quamvis
potius de novo faciat; nec tunc retrotrahitur,
nisi et voluntas ad hoc sit efficax, et hoc ip-
sum exprimatac declaret. In prsesenti autem
nihil istorum locum habet, ut ostensnm est;
et ideo illa regula non recte in prsesenti ap-
plicatur. Quod etiam suo modo verum habere
in jurisdictione ad ferendas censuras , infra
suo loco ostendemus.
SECTIO II.
In quibus sit jurisdictio delegata in foro pceniten-
tice, ei qnid operetur.
1. Trilus inodis delegatur ha?c jurisdictio.
— Primo ajure. — Diximus de potestate ha-
bendi hanc jurisdictionem. Dicendum super-
est de actu, seu de habenlibus ipsam. Quae
res vix potest sub doctrinam cadere, quia est
quid contingens, pendens ex voluntate dele-
gantinm ; unde hoc tantum fere possumus ge-
neratim respondere, illos habere hanc potes-
tatem, quibus data est ab ordinariis pastori-
bus per sufficientem declarationem suae vo-
luntatis, juxta superius dicta. Ut autem ali-
quid in particulari dicamus, adverto ulterius
tribus modis posse dari jurisdictionem, et
eisdem videtur posse delegari. Primus est a
jure; ethocmodo non invenio alicui esse de-
DISPUTAT
legatara hanc jurisdicticmem jure communi
cx purteipsiusmet confessoris, sed tantnm ex
parte pcenitentis, quatenus aliquibus data est
facultas eligendi confessorem , de qua dice-
mus disputatione sequente. Nisi quis vocet
delegationem a jure iJJaiu, quee facta est Men-
dieantibus per eorum privilegia, quatenus
aliqua ex his in jure continentur; verumta-
men nos hanc sub tertio membro comprehen-
dimuSj quee est ab homine, quia a principio
ita facta est; in jure autem solum per occa-
sionem, et aliquam ejus declarationem inser-
ta est.
2. Secundo a consuetudine . — Conclusio. — -
Secundus moclus delegandi hanc jurisdiclio-
nem potest esse ex consuetudine , ad quem
duo casus videntur preecipue pertinere. Pri-
mus est de articulo mortis; nam, licet hic ex
multis juribus colligatur, antiquior tamen est
omni jure canonico scripto. Secundus casus
est de confessione, quee fit de solis venialibus,
vel de peccatis jam confessis, et de his duo-
hus proprias disputationes postea instituemus.
Tertius casus addi posset de confessionibus
ordinariis elericorum;sed quia hoc magisvi-
detur speclare ad facullatem concessam pce-
nitenti eligencli confessorem, dicemus de hac
re commodius disputatione sequente. Unde
in preesenti concludo, circa materiam neces-
sariam confessionis, et secluso mortis arti-
culo, neminem habere propriam jurisdictio-
nem deJegatam ex consuetudine, quia de nulla
tali consuetudine constat. Quod si aliquando
heec jurisdictio consuetudine comparatur, illa
jam non est delegata, sed ordinaria; semper
enim acquiritur, ut annexa alicui muneri, ut
beneficio ; neque aliter videtur posse obti-
neri, per se loquendo, cum semper heec de-
legatio pendeat ex voluntate alicujus pastoris
ordinarii.
• 3. Tertio per concessionem hominis. — Du-
bium. — Tertius ergo modus, et omnino pro-
prius hujus delegationis, est per concessio-
nem hominis, quee interdum est privata et
personalis ; de qua sequente sectione dicam.
Alia vero cst magis communis et publica, et
quee per privilegia perpetua conceditur, ut
suut ea quse religiosis, preesertim Mendican-
tibus, concessa sunt. De quibus specialiter du-
bitatum olim fuit, quid operentur, seu ad
quicl valeant. Duo enim fiunt per absolutio-
nem a peccatis : unum est sacramentalis re-
missio peccatorum valida etfirma; aliud est,
quod pcenitens non teneatur amplius confite-
ri iila peccata. Certum ergo ex dictis est, heec
XXVI. SGCT. II. 543
privilegia valere ad illud prius, ut constat cx
sectionc praecedente , ubi error conlrarius
tractatus et improbatus ust.
4. Quorumdam error. — Circa secundum
ergofuiterrordiccntium, lieec privilegianunc
de facto nou valere ad absolvendum absolute
fideles a peccatis, ita ut liberentur ab obtiga-
tione confitendi eadem peccata semel inauno
suo parocho, si absque ejus iicenlia Fratribus,
vel sacerdotibus habenlibus similia privilegia,
confessi sunt. Ita docuit Joannes de Poliaco,
utrefert Joannes XXII in Extravag. Vas elec-
tionis, de Heereticis, et latius Durand. in 4,
d. 17, q. 2. Idem tenuit Henricus, Quodlib. 7,
q. 26, et Quodlib. -10, q. 1 ; et in eadem sen-
tentia fuit Acaclemia Parisiensis ; refert enim
Major, d. 17, q. 6, cum Tornaci quidam
Joannes de Angeli preedicasset, parochianum
confessum intra annum Fratribus privilegiatis
non teneri iterum confiteri suo parocho, Aca-
demiam Parisiensem sentenliam illarn ut
scandaiosam et juri contrariam damnasr-e.
Fundamentum hujus sententiee fuit, quia heec
privilegia non auferunt preeceptum c. Omnis
utriusque sexus, quia neque expresse illud de-
rogant, neque ita cum iJlo repugnant, quin
aliquo modo conciliari possint ; sed in cap.
Omnis , preecipitur fidelibus , ut omnia sua
peccata semel in aimo proprio sacerdoti con-
fiteantur; ergo non obstantibus dictis priviie-
giis et confessionibus factis virtute illorum,
tenebuntur fideles confiteri omnia peccata
semel in anno suo parocho , nisi ipse licen-
tiam dederit. Et confirmatur primo, nam pri-
vilegium, quoad fieri possit, ita exponi debet,
ut quam minimum repugnet et juri communi,
et juri parocliorum : nam quoad hancpartem
odiosum est, et ideo stricte interpretandum.
Gonfirmatur secundo, quia ita videtur heec
privilegia, et cap. Omnis, interpretari Marti-
nus V in quadam Extravag. Ad uberes, quee
non habetur in corpore juris, neque in Bulla-
rio Romano ; eam tamen referunt Henricus
supra, Adrianus, Major, Medina, et alii; de-
clarat enim, fideles,quamvis confessi sint Fra-
tribus privilegiatis, nihilominus teneri semel
in anno confiteri suis parochis juxta decre-
tumConcilii generalis, etipsosmet Fratres de-
here fideles ad hoc exhortari, Atque idem
sentire videtur Sixtus IV in Extravagant. Vi-
ces, de Treuga et pace.
Assertio.
5. Dicendum nihilominus est heec privile-
gia, et jurisdictionem, quee ex vi illorum de-
DISPUTAT. XXVI. SECT. II.
legatur, operari, non solum absolutionem va-
lidam quoad sacramentalem remissionem
peccatorum, sed etiam omnino absolvere ho-
minem ab onere confitendi iterum talia pec-
cata. Ita docent omnes Doctores citati in prse-
cedenti sectione, qui in boc nihil distinguunt
inter valorem talis confessionis ad remissio-
nem peccatorum, et ad implendum prsere-
ptum confessionts. Definitur etiam a Joan-
ne XXII in Extrav. Vas electionis^deU^reticis,
et Benedicto XI in Extravag. Inter cunctas,
de Privileg. : Ne sequatur, inquiunt, absur-
dum, ut peccata semel remissa aliquis confi-
teri teneatur, et liberatus debitor iierum sol-
vere cogatur. Underatio a priori est, quiahsec
privilegia concedunt jurisdictionem in hoc
foro simpliciter, et sine ulla restrictione ;
ergo absolutio, quse ex vi illius jurisdictionis
datur, est omnino absoluta, et sineullo onere
confitendi ; ergo confessio sicfacta sufficit ad
liberandum hominem et aculpa, et ab oiiere
iterum confitendi. Consequentise sunt evi-
dentes. Antecedens vero patet, primo ex de-
claratione dictorum Pontificum ; nisi enim
ita intellexissent dicta privilegia, non repu-
tassent absnrdum fideles manere obligatos
ad confitendum iterum eadem peccata ; quia
cum aliquis absolvitur sub illo pacto, vel con-
ditioneiterum comparendi, non est inconve-
niens quod iterum confiteri teneatur, utinfra
dicemus agentes de reservatis. Secundo pro-
batur ex vi verborum talium privilegiorum,
quse absoluta sunt, et sine ullatali restrictio-
ne ; illa autem conditio absolutionis sub one-
re iterum confitendi, adeo est onerosa et
exorbitans ab ordinario modo confessionis,
ut nisi expresse proferatur, nunquam intelli-
gatur apposita ; nec fideles possent ad hoc
rationabiliter obligari, cum illi nunquam in-
tellexerint tale pactum vel conditionem, aut
tali obligationi consenserint. Unde est tertia
ratio, quia privilegia hsec illo modo declarata
nullius fere essent momenti, vel utilitatis;
nullus enim fidelium vellet religiosis confiteri
cum illo onere confitendi iterum omnia sua
peccata propriis sacerdotibus. Tandem, ipsa
etiam consuetudo satis declaravit, et confir-
mavit hunc esse verum sensum talium privi-
legiorum. Imo hse rationes convincunt, non
solum de his privilegiis quee jam concessa
sunt, sed in universum de omnibus et quibus-
cunque facultatibus qua? sub simili absoluto
tenoreverborum conceduntur a Summo Pon-
tifice, vel Episcopis, proportione servata.
6. Ratio a priori. — Secundo principaliter
pYobatur haec veritas ex vera intelligentia c.
Omnis utriusque sexus. Non enim potest, si-
cut Henricus, et alii volebant, exponi ; alio-
qui confessio facta Fralribus privilegiatis sine
licentia propriiparochi, non solumad implen-
dum prseceptumnonsufficeret, sed etiam va-
lida omnino non esset, cum in eodem textu
dicatur : Si quis voluerit alieno sacerdoti con-
fiteri , licemiam priics postulet , et obtineat
a proprio sacerdote, cum aliter ille non possit
absolvere, vel ligare. Ubi non dixit : Gum ali-
ter non possit liberare eum ab onere hujus
prsecepti, sedsimpliciter, absolvere, velligare.
Deinde sequiturex illa expositione, quod li-
cet parochianus esset confessus ipsi Summo
Pontifici, vel Episcopo suo sine licentia sui
parochi, tenereturex vi illius prsecepti iterum
confiteri parocho omnia illa peccata ad im-
plendum preeceptum dicti cap. Omnis utrius-
que, quod absurdissimum est, cum ex jure
divino ita sufficiatconfessiofacta Pontifici, ut
nonpossit jus humanumobligare adconfiten-
dum peccata inferiori sacerdoti, post confes-
sionem rile factam superiori ; in hoc autem
foro peiinde est confileri alicui ex licentia su- .
perioris, ac confiteri ipsimet superiori, ut ex
eodem c. Omnis uiriusque, cum proportione
colligitur.
7. Opinio Paludani. — Rejicitur. — Propter
hoc ergo Palud., dist. 17, q. 3, num. 8, cen-
set, in primis verbis illius capitis ubi praece-
ptum traditur, propriumsacerdotemsumi pro
quocunque habente jujisdictionem ordina-
riam, vel delegatam ; in aliis autem verbis,
in quibus dicitur, ad confilendum alieno ne-
cessariam esse proprii sacerdolis licentiam,
proprium appellari quemlibet ordinarium.
Sed immerito et sine ulla necessitate hanc
a?quivocationem admitlit. Nam, si in poste-
riori loco proprius sacerdos dicitnr solus pa-
rochus, ita ut omnes alii excludantur, non
solvitur difficultas, quia licentia talis proprii
non esl simpliciter necessaria ; si vero ibi ac-
cipitur proprius sacerdos pro omni habente
jurisdictionem ordinariam , sive particula-
rem, sive generalem, cur non potest eodem
modo accipi in ipso prsecepto, nam hoc salis
est ad solvendam omnem difficultatem ?
Nam, licet praeceptum per se et absolute ila
latum sit, statim in eodem textu explioatur
et limitatur, scilicet, ut ad implendura illud
prseceptum sufficiat confessio facta alieno de
licentia ejusdem proprii, de quo in ipso pree-
cepto mentio facta fuerat, scilicet, vel parti-
cularis, vel generalis ; ergo, cum confessio
DISPUTAT. XXVI. SECT. 1!. 545
Fratribus privilegiatis facfa, licet videatur tur parochianus, saltem in Pascliate, proprlo
fieri aiieno, fiat tamen ex licentia unius pro- confiteri sacerdoti. Conslat eniin, loquendo
prii, scilicet Pontificis, satis erit acl implen- de proprio proecepto confessionis, non teneri
dum illud prseceptum. Est ergo valcle proba- fideles adconfitendum in Pascbate suis paro-
bile, in toto illo textu proprium sacerdotem chis, sed tantum semel in anno in quocunque
accipi pro quocunque judice ordinario in boc tempore illius. Ad communionem autem
foro , tum quia ibi tantum distinguitur con- obligantur preecisetempore Paschatis, et con-
tra alienum ; Episcopus autem, vel Pontifex sequenter ad confessionem , quatenus ad
non potest dici alienus; tum etiam quia ibi communionem necessaria esse potcst, scili-
quoad banc partem nibil prsecipitur prseter cet, si is, qui communicaturus est, conscien-
id quod jure divino est necessarium ; sola tiam babeat peccati mortalis. De bac ergo
enim temporis determinatio ibi additurjure obligatione tantum locutus est Pontifex ;
humano, ut saepe diximus ex Concilio Trid., unde non dixit, teneri fideles ad confitendum
sess. 14, cap. 5; ex jure autem divino non est in Pascbate omnia peccata, quse intra an-
necessarium confiteri proprio parocho, exclu- num commiserunt, sed simpliciter ad confi-
dendo superiorem, ut per se notum est. tendum, quantum videlicet indiguerint ad
8. Fundamentis contraricn sententicc satis- communicandum ; nam , si conscientiam
fit. — Undelicet concederemus (quod etiamest peccati mortalis non habuerint, satisfacient,
verisimile) propria et directa intentioneCon- dicendo suo parocho, se non gravari con-
cilium ibilocutum essedeproprio parocbo,eo scientia peccati mortalis, quod ipse in foro
quodlocutus est secundum communem usum conscientiee credere tenetur, ut D. Thomas
Ecclesise,inquahoc ordinariumonusaudiendi supra dixit ; boc autem nihil derogat privi-
confessiones fideliumparoebis imposilumest, legiis religiosorum, quominus plenam etab-
et quia illi quasi per antonomasiam dicuntur solutam jurisdictionem habeant ad confes-
proprii sacerdotes, juxta rigorosam signifi- siones audiendas, per quas tam divinum,
cationem illius vocis, proprius, quam ila vi- quam Ecclesiasticum praeceptum impleatur.
dentur in illo praecepto intellexisse Sixtus IV Ad Extravagant, autem Martini V non pos-
et Benedictus XI, locis cilatis, et expresse D. sumus ex illius praescriptis verbis responde-
Thom. in 4, dist. 17, q., art. 3, q. 5, ad 4, re, quia illam non habemus. El ideo Medina,
licet, inquam, hanc expositionem admitta- in quajstione de Confessione Fratribus privi-
mus, non propterea pulandum est ex viillius legiatis facta, dupliciter respondet. Primo
decreti excludi superiores, sed potius tan- fortasse Martinum V limitasse quoad hanc
quam per se notum supponi, multo magis partem privilegia fratrum Mendicantium,
sufficere confessionem factam superiori, vei scilicet, ut per ea non daretur jurisdictio ad
de licentia ejus ; quia, quantumvis dictio vi- absolvendum absolute. Sedboc mihi non est
deatur exclusiva, nunquam excludit conco- verisimile, tum quia Martinus V iu favoreni
mitantia, vel quse necessario supponuntur. Mendicantium illam Extravagantem edidisse
Quod etiam a simili declaratur ; nam ex vi dicitur ; tum etiam quia constat nunquam
illius decreti tenentur parochiani Eucbaris- restrictionem illam positam fuisse in usu,
tiam in Paschate suscipere a proprio paro- neque sub eo gravamine concessam fuisse
cho, vel de licentia ejus, quod est etiam si- fidelibus hanc facultatem confitendi religio-
gnum in eo textu proprium sacerdotem sumi sis. Secunda ergo responsio est, quam nos
pro parocho, et tamen id non excludit, quo- adhibuimus verbis Extravagantis Sixti IV, ni-
minus accipiens Eucharistiam a suo Episcopo mirum, teneri fideles tempore Pascliatis con-
velaSummo Pontifice, sine dubio satisfaciat fiteri proprio sacerdoti ad communicandum,
illi preecepto. si confessione indigeant ; alioqui satis illis
9. Per hsec ergo satisfactum est fundamen- erit si parochum reddantcertum, vel de con-
to contrarise sententise, quod ex dicto capite fessione legitime facta , vel quod non ha-
sumebatur, simul cumprima coufirmatione. beant conscientiam peccati , qua.3 ipsos ad
Ad secundam, quae sumebatur ex Exlrava- confitendum obliget. Et hoc etiam signiti-
gantib. Sixti IV et Martini V, respondemus cavit Benediclus XI in dicta Extravaganti
ad priorem, expendenda esseilla vcrba: Ipsi Inter cunctas, dicens esse proeeeptum confi-
Mendicantes desistant prcedicare, quod paro- tendi semel in anno proprio sacerdoti ; sed
chiani non sint olligati, saltem in Pasckate hoc intelligendum est de bis qui sua peccata
proprio confileri sacerdoti ; quia de jure tene- confiteri neglexerunt.
xxn 35
548
DISPUTAT.
SECTIO 111.
Quam sit durabilis seu permancns hcec jurisdictio
delegata.
1. Jurisdictio delegata potest revocari a
delcgante. — Agimus de hac jurisdictione in
ordine ad confessiones ex materia necessaria,
et extra articulum mortis , ut excludamus
duos singulares casus in duabus sectionibus
sequentibus tractandos. De hacergo jurisdic-
tione certum est posse revocari a deiegante,
et tunc non amplius durare ; quia est veluti
participatio quaedam jurisdictionis ejus , exi-
stens, ut sic dicam, in alieno subjecto, et
ideo moraliter semper pendet a delegante in
conservari , saltem quoad hoc , ut si positive
revocetur, revera auferatur. Nam qui juris-
dictionem delegat, non omnino transfert il-
lius dominium in alium, et a se illud abdicat,
sed solum concedit usum talis jurisdictionis ,
qui semper pendet ex voluntate prioris do-
mini. Quee doctrina est indubitata ex toto ar-
ticulo de Officio delegati, et communi om-
nium sententia.
2. Delegatio durat ad tempus fixum. — Dif-
ficultas. — Sohitur. — Atque hinc secundo
certum est, quoties delegatio fit ad prsefixum
tempus , pro illo durare , si non revocetur ;
illo autem finito, ipso facto cessare, quia a
principio, et in ipsamet concessione facta est
revocatio pro illo puncto, vel potius non est
facta concessio pro toto lempore post illud
punctum; quia gratia vel facultas non exce-
dit voluntatem concedentis , nec voluntas
operatur amplius, quam per verba explice-
tur ; si ergo concessio tantum fit usque ad
tale tempus, illo finito, extinguitur, quia pro
lolo sequenti tempore facta non est. Sicut, si
concessio fit ad actum iimitatum, vel ad ma-
teriam determinatam , ultra eam non exten-
ditur , propter rationem factam , quse eodem
modo locum habet in prsesenti. Difficultas
ergo superest, quando deiegatio indefinite fit
absque temporis limitatione, an semper du-
ret, quamdiu expresse non revocatur. In quo
tertio loco est etiam certuna, quamdiu vivit is
qui delegavit, durare banc jurisdictionem in
delegato quamdiu non revocatur; supponi-
mus autem vivere personam delegati, quia
alias constat, corruptis nobis , desinere esse
ea qua3 sunt in nobis. Ratio est clara ,
quia jurisdictio hsec non pendet ex actuali
influxu, et voluntate continua ipsius dele-
ganti? pbysice , ut sic dicam ; sed solum ex
XXVI. SEGT. III.
voluntate semel babita moraliter perma-
nente ; censetur autem moraliter durare
quamdiu retractata non est; et ideo datur
haec jurisdictio durabiliter et permanenter ex
vi prioris concessionis, donec retractetur ;
alias moraliter nullius esset utilitatis, nec
sciri posset quantum duret, quando indefi-
nite, et sine temporis limitatione conceditur.
Advertere autem oportet, hic nunquam ex-
cludi superioris voluntatem, sed supponi po-
tius, consentanee ad ea quse paulo antea cli-
cebamus in superiori sectione ; quia non so-
lum ipse delegans, sed etiam superior ejus
potest jurisdictionem ab ipso delegatam revo-
care, quia multo magis ab ipso pendet, et
quia ipse potest efficaciter prohibere inferiori
suo, ne huic, vel illi personaj suam jurisdictio-
nem committat, et irritare concessionem, si
fiat ; nam est superior pastor , cui hsec juris-
dictio principaliter commissa est.
3. Differentia inter delegantem et ejus su-
periorem. — Cum ergo dicimus, jurisdictio-
nem hanc delegatam durare quamdiu non
revocatur a delegante, a fortiori inteliigimus,
neque ab aliquo superiore ipsius delegantis.
Quanquam in hoc notari potest nonnulJa dif-
ferentia ; nam is qui delegavit, suo arbitrio
sine alia causa potest revocare, non solum
valide, sed etiam licite, per se loquendo, quia
utitur jure suo, et quasi re propria; superior
autem non potest revocare delegationem fac-
tam ab inferiore, sine aliqua rationabili causa,
idque non tam propter jus acquisitum a dele-
gato, quampropter jus ipsius delegantis, quod
habet ex vi suse jurisdictionis ordinarise, quod
habet ad committendam illam alteri; nec po-
test hoc usu privari sine rationabili causa.
Imo, si evidenter sit injusta revocatio, videri
potest nulla , quia est privare alterum ratio-
nabiliter invitum re sua; sicut superior si ve-
lit suspendere subditum a suo munere injuste
et sine ulla causa, non poterit, neque aliquid
valide efficiet. Quse ratio probabilis est in
Episcopis , quia potestatem habent communi
juri magis addictam. At si Summus Pontifex
id faciat, factum tenebit, propter dependen-
tiam, quam habent ab illo omnes inferiores
in jurisdictione, quia omnes ab illo, et per
illum eam recipiunt.
4. DuUum. — Ratio dulitandi. — Resjpon-
detur dicbio. — Superest ergo difficultas, an
per mortem, vel mutationem, aut suspensio- ]
nem deleganlis cesset haec jurisdictio in dele-
gato, vel ea non obstante, permaneat. Et ra-
tio dubitandi est, quia in universum jurisdic-*
DISPUTAT. XXVI. SECT. III.
tio delegata amittitur per mortera conceden-
tis, si causa nondum erat incboata, ut con-
stat cx c. Licet, et c. Gratim, et c. Relatum,
de Officio delegat. Et ratio est , quia delega-
tus moraliter censetur habere unain et eam-
dem jurisdictionern cum dclegante cujus vices
gcrit , et ideo si in delegante cessat , conse-
quenier videtur cessare in delegato. In con-
trarium vero esse videtur consuetudo, quan-
tum spectat ad forum pcenitentiee. Igitur, ut
hanc rem explicemus , distinguere oportet
tres judices ordinarios in hoc foro supra nu-
meratos, Summum Pontificem, Episcopum ct
parochum ; et de singnlis sigillatim dicere.
5. Papam posse delegare jurisdictionem per-
peticam. — De Summo Pontiiice omnes conce-
dunt posse delcgare hanc jurisdictionem per-
petuam, ita ut duret post mortem ejus douec
a successore revocetur. Ratio est clara, quia
in ipso residet suprema potestas communi-
candi hanc jurisdictionem , tam ordinariam ,
quam delegatam; ergo potest definire modum
concessionis magis vel minus permanentis.
Prseterea ex usu ipso certissimo constat lieec
potestas, nam privilegia, in quibus heec po-
testas religiosis conceditur, perpetua sunt,
quamvis illa revera solum fuerit delegatio
queedam. Item similes facultates concessee
a Summis Pontificibus regulariter ita intelli-
guntur; quia jura quee statuunt quod juris-
dictio delegata etiam a Summo Pontifice, si
eausa non est incboata , censeatur extingui
per mortem concedentis, loquuntur tantum
de jurisdictione fori contentiosi, quee non da-
tur in favorem ipsius judicis, nec habet ratio-
nem gratiee, sed tantum justitiee. Unde in ne-
goliis fidei, in favorem ejus concessum est
Inquisitoribus, ut jurisdictio eis delegata non
cesset per mortem concedentis , etiam ad
causas nondum inchoalas, cap. Ne aliqui, de
Heeret., in 6. Ex quo evidenter concluditur,
non deesse Summo Pontifici potestatem ad
delegaudam suam jurisdictionem perpetuam
ante vel post causam inchoatam, prout ex-
pedire censuerit , neque hoc determinari ex
solo jure naturee , vel divino , sed ex Eccle-
siastico, et ex volnntate ipsorum Pontificum.
Quoad forum autem pcenitentiee non inveni-
mus aliquid circa hoc pontificio jure disposi-
tum, et alioqui hoc magis est forum gratiee,
quam justitise ; et delegatio jurisdictionis in
hoc foro habetrationem gratiee elfavoris, tam
respectu ejus cui delegatur , quam respeclu
pcenitentium propter quos delegatur ; ergo
duratio hujus jurisdictionis non est mensu-
517
randa per delegationem fori contenliosi, sed
per regulam gratia: et favoris, de quibus est
regula juris , non expirare per mortem con-
cedentis, cap. Si sv.per gratia, de Officio de-
leg., in 6, et cap. Si cui, de Preebendis, in 6.
Sit ergo certum, in Pontifice esse hanc potes-
tatem, et frequenter illa uti; et probabilius no-
bis sit, rescripta, et concessiones ejus, quoad
hanc partem ita esse regulariter intelligenda,
nisi vel ex eorumverbis aliud aperte constet,
vel in aliquo particulari casu, aut munere,
usus ipse declaret aliam esse Pontificum men-
tem.
6. An Episcopus possit delegare jurisdictio-
ncm perpetuam. — Prima sententia. — De Epis-
copisres est magisdubia,et controversa.Mul-
ti enim censent jurisdictionem hanc delega-
tam ab Episcopo ipso factam cessare per
mortem ejus. Ita tenet Palud., d. 17, q. 4,
n. 25 ; quamvis enim videatur loqui genera-
liter de jurisdictione delegata, tamen ex de-
claratione , et aliis quce subjungit, constat
non loqui de Summo Pontifice, sed de infe-
rioribus pastoribus. Et eum sequuntur An-
ton., 3p., tit. 17, c. 9, et Sylvest., verb. Co/i-
fessor, 1, q. 9. Qui tamen solum fundantur
in juribus supra citatis, qui dicunt, re inte-
gra existente, delegatum amittere jurisdic-
tionem per mortem delegantis. Unde aiunt,
Pcenitentiarium Episcopi , seu sacerdotem
habentem ab Episcopo delegatam jurisdictio-
nem, posse post mortem ejus absolvere a
peccatis, quorum confessionem ante mortem
ejus audierat, vel, si solura audierat partem
confessionis vivente Episcopo, posse post*
mortem ejus illam perficere, et absolvere ;
quia causa jam erat inchoata. Et de his ca-
sibus et similibus nullum est dubium ; sunt
tamen rarissimi et extraordinarii, et ideo
satis mibi est creditu difficile, distinctionem
illam de causa integra vel inchoata proce-
dere etiam in hoc foro, juxta mentem Pou-
tificis in citatis juribus. Nihilominus tamen
dicti auctores itailJam intelligunt velaccom-
modant, et ideo negant posse hujusmodi sa-
cerdotem post mortem Episcopi denuo au-
dire totam aiiquam confessionem, vel absol-
vere. Et ratio reddi potest, quia Episcopus
non est supremus pastor, ut possit modum
aut formam ponere in hujusmodi deJega-
tione, aut oves suas committere pro tolo tem-
pore quo voluerit; ergo ad summum potest
committere pro tempore , quo ipse fuerit
pastor, et non nltra, nisi juxta formam pree-
scriptamajure, scilicet, quoadcausas inchoa-
548 DISPUTAT. XXVI. SECT. III.
tas. Et confirmatur, quia vicarius Episcopi mam potestatem
ipso facto cessat ad mortem ejus, ut constat
ex usu, cujus ratio non est alia, nisi, quia
habet jurisdictionem ab Episcopo participa-
tam, et consequenter pendentem ab illo; crgo
idem erit de quolibet delegato in hoc foro,
quia in illo est tanquam vicarius quidam, qui
vices Episcopi gerit.
7. Secunda sententia. — Nihilominus contra-
riam sententiam indicat Navarrus in cap.
Placuit, de Poenit., d. 6, n. 161 et sequenti-
bus ; quamvis enim non loquatur de juris-
dictione direste delegata sacerdoti, sed de
facultate data pcenitenti ad eligendum con-
fessorem, tamen vel est eadem utriusque ra-
tio, quia hre dute concessiones ad eumdem
finem tendunt, et in re eumdem effectum ha-
bent, quamvis diversis viis, vel certe minor
est in prsesenti dubio difficultas, quia in prae-
senti casu jurisdictio jam est data sacerdoti ;
in alio vero casu non datur, donec actu eli-
gatur ; facilius autem permanet, quod datum
jam est, quam de novo detur, quod datum
non erat. Fundamentum Navarri prsecipuum
est supra tactum, quia delegatio hujus juris-
dictionis non est pensanda per regulas jus-
titiae, ut sic dicam, sed gratise ; regula autem
gratiarum est, ut non expiret per mortem
concedentis, ut in superiori puncto allegatum
est.
8. Objectio. — Decisio. — Dicet fortasse ali-
quis, gratiam alicui factam in ipsiusmet fa-
vorem non cessare per mortem concedentis ;
gratiam vero factam uni in favorem alterius
"cessare per mortem eoncedentis, juxta cap.
Is cui, de Prsebend., in 6 ; hsec autem juris-
dictio datur sacerdoti non in favorem ejus,
sed in favorem pcenitentium, et ideo non vi-
delur in illius concessione procedere dicta
regula. Respondetur, licet verum sithancju-
risdiclionem delegari sacerdotibus infavorem
pcenitentium, tamen etiam esse magnum fa-
vorem et gratiam factam sacerdoti. Et per
se loquendo, est favor quidain, qui nulli est
odiosus, et omnibus est favorabilis ; ergo
merito compulatur inter gratias, quae favo-
rabiliori modo interpretandee sunt. Magis ve-
ro obstare potest huicfundamento, quia jura,
quai ad illud principium confirmandum ci-
tanlur, loquuntur de gratia facta ab Aposto-
lica Sede, ut patet expresse in dicto c. Si
super gratia, et dict. c. Sicui, quodpotestin
illa esse speciale , tum quia favor supremi
Principis amplissime intelligendus est_, ut
habetur in jure ; tum etiam quia ob supre-
facilius polest perpetua
privilegia concedere; et ideo hsec regula
juris communis non videtur recte applicari ad
Episcopos. Aliunde autem non videntur ipsi
propria et sola auctoritate sua posse commit-
tere jurisdictionem duraturam post mortem
suam ; et ideo in iilis parum efficax videtur
fundamentum illud.
9. Sententia Navarri probatur. — Nihilo-
minus tamen satis probabilem censeo senten-
tiam Navarri, tum quia fundamentum ejus
aliquam probabilitatem habet , quia, licet
jura illa loquantur de gratiafactaa Pontifice,
tamen non excludunt alias, et ideo ex simi-
litudine rationis, probabilis conjectura inde
suiri potest; tum etiam quia non videtur hoc
excedere Episcoporum potestatem;unde,cum
alias hoc non sit eis prohibitum aliquo jure,
integrum jus liabent ad concedendam juris-
dictionem hoc modo duraturam, si voluerint.
Neque in hoc aliquid facient, quod deroget
juri suorum successorum ; quia satis illis est,
quod possunt has concessiones revocare, et
quandiu nonrevocant, videntur tacite eas ad-
mittere. Et aliunde multa incommoda sequi
possent, si per mortem Episcopi ipso facto
cessaret tota haec jurisdictio delegata in toto
Episcopatu; nam inde moraliter sequeretur,
ut multse fierent confessiones invalidee, et
sine jurisdictione, interim dum Episcopimors
omnibus innotescit.
10. Prohatur ex consuetudine. — Atquehinc
fortasse ( quod me maxime movet ) videtur
consuetudine receptum^ut mortuo Episcopo,
hsec jurisdictio durare censeatur, donecaCa-
pitulo vel successore revocetur. Atque ita
existimo posse in praxisecure observari, sive
hoc sit, quia delegatio Episcopi, ut ab ipso
facta est, durat; sive quia per tacitam con-
cessionem Gapituli vel successoris continua-
tur, quod ad rem moralem parum refert.
Unde etiam conslat, idem esse dicendum, qua-
cunque ratione Episcopus privetur Episco-
patu, sive deponatur, sive ipse cedat, aut re-
nunciet, sive alio transferatur; nam quantum
ad praesens attinet, eadem est ratio in omni-
bus his casibus; illa enim diversitas materia-
lis est; formale autem est, quod suam juris-
dictionem amittat.
11. Rursus a fortiori idem erit, si Episco-
pus excommunicetur, aut suspendatur, quod
in hoc casu admittit Paludanus supra, quia
tuncEpiscopus non privatur omnino jurisdic-
tione, sedtantum impediturab usu ejus ; quod
non videtur referre, ut delegatus uti possit
jurisdictione, quse in ipso manet
dem verissimum est, suppositoquodmaneat;
hoc autem ex aliis principiis positis proban-
dum est ; nam in jurisdictione fori contcn-
tiosi aliter sentiendum est, ut infra notabi-
mus in materia de Censuris l. Hic autem ob-
servare oportet, aliter loquendum esse , si
suspensio vel excommunicatio Episcopi an-
tecedat delegationem, vel sequatur ; nam, si
antecedat, delegatio est nulla, quia delega-
tio est actus jurisdictionis, ut per se constat ,
et sumitur ex c. 1 de Offic. Ordin.; excom-
municatus autem caret usu jurisdictionis, et
ideo talis actus nullus est. Quod recte notavit
Paludanus supra ; male autem addit , non
esse eamdem rationem de inferiore delegan-
te, ut est parochus ; nam est eadem de his ra-
tio, ut in sequenti disputatione iterum occur-
ret. At vero si delegatio prius facta est, et
postea subsecuta est delegantis excommuni-
catio, procedunt quse dicta sunt.
12. TJltimo loco dicendum est de parocho,
qui delegavit jurisdictionem suam assumen-
do aliquem in vicarium , seu coadjutorem
suum propria tantum auctoritate absque ap-
probatione vel confirmatione Episcopi. De quo
esse possunt esedem rationes dubitandi pro
utraque parte. In quo censeo consulendam
esse consuetudinem ; nam videtur hoc pen-
dere ex voluntate Episcoporum tacita vel ex-
pressa.
SECTIO IV.
Utrum in articulo mortis quilibet sacerdos habeat
jurisdictionera delegatam in hoc foro.
1. In articulo mortis quilibet sacerdos liabet
jtirisdictionem. — Responsio certa et commu-
nis est, in articulo mortis, si vera interveniat
necessitasministri, quemlibet sacerdotem ha-
bere jurisdictionem ad absolvendum in hoc
foro ; ideoque et valide, et licite posse hoc
sacramentum administrari. Heec assertio su-
mitur ex Concilio Tridentino, sess. 14, c. 7, et
habetur ex antiqua traditione, quse sumitur
ex multis decretis, 26, q. 6, c. De his, et se-
quentibus, fnitque communis Theologorum
in 4, ubi D. Thom., d. 19, q. 1, art. 3, q. I, et
alios statim referemus.
2. Quce debeat esse pcenitentis necessitas. —
Tria vero circa hanc veritatem explicanda
sunt. Primum, quse esse debeat necessitas
poenitentis, et prsesertim quseri solet, an suf-
1 Vide Ugolin., lib. de Censur., tab. \, c.
10, parag. 2, n. 4, in fin.
DISPUTAT. XXVI. SECT. IV. 549
quod qui- ficiat periculum mortis. Aliqui enim auctores
distinguunt inter periculurn , et nrticulum,
quod articulus sit, quando mors proxime in-
slat, et moraliter est certa, et fere inevitabi-
lis; periculum autem sit, quando est proba-
bile dubium, et frequenter solet in tali casu
mors accidere, ut est actuale bellum, longa
navigatio, partus rnulieris, et similia. Dicunt
ergo hi auctores, necessarium esse articulum,
nec sufficere periculum mortis. Ita sentiunt
Soto, d. 18, q. 4, art. 4; Cano, dict. Relect,
p. 5; Covarr. in cap. Alma mater, p. 1, § 11,
n. 8. Fundamentum esse videlur, quia jura
loquuntur de articulo mortis.
3. Respondetur ad dubium. — Dico tamen
sufficere morale periculum. Ita sensit Glossa,
in cap. Pastoralis, § Prceterea, de Officio Or-
dinar., et cap. Quod in te, verb. Pcenitentia,
de Pcenit. et remiss. Et tenet Navarrus in
Sum., cap. 26, n. 31, et c. 27, n. 271; Me-
dina, Cod. de Confessione, q. 16. Et idem
sentiunt Palud., dist. 17, q. 5, art. 2, et dist.
20, q. 1, art. 2; Adrian., q. 3 deConfessione;
Sylvest., verb. Confessor, 1, q. 6, et Inter-
dictum, 5, q. 7. Et probatur optime ex cap.
Si quis suadente, 17, q. 4, ubi posita reserva-
tione, excipitur periculum mortis. Et in cap.
Non dubium, de Sent. excomm., facta men-
tione illius exceptionis, dicitur esse in arti-
culo mortis; unde intelligimus , heec duo in
jure pro eodem reputari. Quod aperte eliam
significatur in c. Eos qui, de Sent. excomm.,
in 6, nam in eodem contextu nunc periculum,
nunc vero articulus mortis appellatur; ergo
quoties in aliis locis fit exceptio articuli mor-
tis, recte et secundum jus extenditur ad pe-
riculum, prsesertim cum favores ampliandi
sint. Ratio etiam moralis est optima, quia
morale periculum perinde existimari debet,
et in malis ita caveri, sicut eventus ipse ; nam
propterea dictum est : Qui amat pericuhim,
peribit in illo ; ergo necessitas periculi mor-
tis existimatur moraliter tanquam extrema.
Et confirmatur; nam propterea in eo casu
obligat divinum praeeeptum confitendi; ergo
talis confessio tunc censetur medium neces-
sarium ad salutem. Ratio autem concedendi
hanc amplitudinem ministrorum fuit hsec ne-
cessitas ; itntur extenditur haec concessio ad
periculum mortis, non autem ad alios casus,
quia hanc solam necessitatem jura exci-
piunt.
4. Qucp debeat esse necessitas sacerdotis. —
Secundo explicandum est, an hfec necessitas
consideranda etiam sit ex parte sacerdotis.
550
DISPUTAT. XXVI. SECT. IV.
Ad quod respondetur affirmando. Necessitas
autem ex parte sacerdotis est, ut non sit alius,
ad quem ex officio vel delegatione tale mu-
nus pertineat. Quapropter, si adsit parochus,
verbi gratia, vel alius qui habeat jurisdictio-
nem, non potest simplex sacerdos absolvere,
quia jam non est articulus necessitatis com-
paratione illius, ut per se constat, et sumitur
a simili ex c. Presbyter, 26, q. 6, in illo ver-
bo : Nisi absente Episcopo extrema necessitas
cogat. Et eadem ratione censeo, nunc sacer-
dotem non expositum non posse in eo casu
absolvere, si adsit approbatus, qui possit et
velit id facere, etiamsi alioqui jurisdictionem
non habeat, ut esset, verbi gratia, parochus
alienus. Ratio est, quia decretum Tridentini
etiam tunc obligat, cum revera, et omnibus
pensatis nulla sit necessitas exceptionis. Si-
mili etiam ratione existimo, si adsit sacerdos
excommunicatus vitandus , seu suspensus,
aut preecisus, non posse absolvere, si adsit
simplex sacerdos toleratus, etiam si antea
jurisdictionem non haberet. Ratio est, quia
illi omnes sunt perEcclesiam privati omnino
hoc ministerio generaliter, et consequenter
sine exceptione, nisi in casu necessitatis ex-
tremee ; jam vero ille casus non est hujusmo-
di, ut declaralum est.
5. Qutestio. — Solvitur. — Hic vero occur-
rebat queestio, an isti omnes preecisi, seu non
tolerati sacerdotes, etiam degradati, vel hee-
retici, possint in articulo mortis absolvere,
quando non est alius; non enim defuerunt
viri graves qui hoc negaverint. Verumtamen,
quia quaestio pertinet ad materiam de Consu-
ris, illam ibi tractabo, agens de excommuni-
catione, et nonnulla disputavi superiori to-
mo, disput. 64 et 65. Et breviter affirmo om-
nes hos posse. Ad quod sufficiunt verba Con-
cilii Tridentini, dict. c. 7, in quibus distribu-
tiones sunt notandee , scilicet, quilibet pceni-
tens a quilusvis peccatis , a quocunque sacer-
dote, etc. Prima enim comprehendit omnes
pcenitcntes, etiam excommunicatos, heereti-
cos, etc; et similiter secunda comprehendit
omaia peccata afitecta quacunque censura,
sine exceptione; ergo et tertia similiter com-
prehendit omnes sacerdotos quacunque cen-
iura, vel culpa ligatos. Per hoc tamen non ex-
eluditur, quin ipse sacerdos teneatur quod in
se est facere, ut digne ministret; quod fa-
ciet, si contritionem habeat , etiam si a cen-
sura absolvi non possit. Quo etiam fit, ut
pcenitens in tali necessitate existens licite ab
hissacramentum petat, quia petit rem, quam
licite illi possunt dare, etiamsi fortasse id
facturi non sint, sed indigne sint administra-
tuii ; hoc enim non imputabitur pcenitenti ,
sed ipsis , ut constat ex generalibus priuci-
piis de scandalo. Unde non solum potest, sed
etiam tenetur infirmus tunc confiteri tali mi-
nistro, per se loquendo, quia obligatur ex di-
vino pra^cepto, quod potest commode imple-
re ; ergo tenetur. Item quia tenetur saluti suee
providere, licet alius sua prava voiuntate pec-
caturus sit. Dico autem, per seloquendo, quia,
si timeat aliquod majus nocumentum , ut si
sacerdos sit heereticus, et timeat contagiuin,
vel publicum scandalum, ea ratione excusari
poterit, imo et ad illud vitandum obligari, de
quo alias.
6. Unde tunc liabeat sacerdos jurisdictionem.
— Prima sententia, esse ajure divino. — Ter-
tium explicandum est, unde tunc habeat sa-
cerdos jurisdir.tionem ; nam quod habeat, cer-
tissimum est ex dictis de necessitate jurisdic-
tionis ad conficiendum hoc sacramentum.
Dicunt ergo aliqui, in eo casu speciali habere
a jure divino. Ita Durand., d. 19, q. 2, ad 4 ;
et Capreolus, ad 4 contra 3 conclus.; Palud.,
d. 20, q. i, art. 3; Cano supra ; Ruard., art. 3;
et Armilla, s-erb. Absolutio. Fundamentum
esse potest, quia perpetua Ecclesise traditio,
cujus initium ignoratur, est signurn juris di-
vini, ex Augustino, lib. 4 de Baptismo, c. 24;
hujusmodi autem estbaec traditio. Item, quia
non videtur Ecclesia habere potestatem ad
hoc mutandum; talis enim potestas et usus
non esset ad eedificationem, sed ad destruc-
tionem.
7. Contraria sententia probatur. — Contra-
riam sententiam existimo veram, quam tenet
D. Thomas, d. 19, q. 1, art. 3, et d. 20, q. 1,
art. 1, q. 2; Bonaventura, dist. 19, art. 3,
q. 1; Major, q. 1 ; Almainus, q. 1 ; Soto, dis-
tincl. 18, q. 4, art. 4; Ledesma, 2,p. 4, q. 21,
art. 6, et q. 12, art. 1 ; Medina, Cocl. de Con-
fcssione, queest. de Alieno sine licentia pro-
prii absolvente ; Petrus Soto, lection. 5 de
Confess.; Victoria, in Summ., n. 156; Covar-
ruvias, qui alios refert dict. c. Alma, § 6.
n. 8, p. 1. Et videri etiam potest Turrecre-
mata, in Summa de Ecclesia, lib. 1, c. 98. Et
insinuatur a Concilio Tridentino supra , di-
cente : Ne aliquis periret , custoditum semper
in JEcclesia fuit, etc. Ubi significat hanc tra-
ditionem ortam esse ab ipsa Ecclesia, et ad
summum esse Apostolicam. Omnia etiam an-
tiqua decreta, in quibiis reservantur peccata
cum hac exceptione, inclicant esse Ecclesiee
DISPUTAT. XXVI. 8ECT. V.
551
concessionem. Neque est aliquod aliucl prin-
cipium , unde oppositum colligatur. Nam in
ordinatione nulla datur jurisdiclio , ut supra
dixi, neque ex alio loco habetur; nec etiam
consuetudo sufficiens est indicium, quia, ut
dixi, ad summum indicat Apostolicam tradi-
tionem, quse non semper est de re instiiuta
a Christo ; neque aliud dicit Augustinus loco
supra citato. Est etiam optirna conjectura.,
quia si hoc esset de jure divino, omnes sacer-
dotes essent pares in illo articulo, neque pos-
set unus privari tali jurisdictione, etiamsi es-
set copia alterius; neque tunc necessarium
esset, expositum non exposito prseferre , quia
ad jurisdictionem divini juris non esset ne-
cessaria hominum approbatio, et ab homini-
bus instituta. Ex quo facile solvitur conjec-
tura opposita; nam, licet semperfutura esset
in Ecclesia haec concessio jurisdictionis, ta-
men , quia in illa servandus etiam erat ordo
et modus, ideo actualis ipsa concessio non
est immediate facta a Christo, sed suis Vica-
riis commissa, qui ex prsecepto divino, imo
etiam naturali charitatis, tenentur in hoc suf-
ficienter providere necessitati fidelium.
8. Jurisdictionem esse delegatam in illo ar-
ticido. — Tandem ex his concluditur , juris-
dictionem, quam sacerdotes omnes habent
in illo articulo , esse delegatam. Patet, quia
non est ordinaria ex munere alicujus bene-
ficii, aut ex officio sacerdotis, ut sic, ut ex
dictis constat ; ergo est delegata, quia omnis
jurisdictio in hoc foro , vel delegata est, vel
ordinaria. Item est ex concessione Ecclesise
tantum pro illa occasione; ergo est delegata.
Est autem verisimile hanc delegationem coe-
pisse ab ipso Petro, et per tacitam con-
sensionem Pontificum prius continuatam
fuisse, postea vero per expressam in ipso jure,
variis locis supra indicatis, et in c. De ca>,-
tero, et in c. Ea noscitur, de Sentent. excom-
municat., c. Pastoralis, de Officio judic. or-
din., cum aliis similibus. Ex quo etiam fit, ut
hsec delegatio ex se perpetua sit, utpote a
Summis Pontificibus facta, ideoque a nullo
inferiori tolli, aut limitari possit, nisi a Sum-
mo Pontifice, a quo etiam nunquam revoca-
bitur, quia esset intolerabilis error, quem
nunquam Spiritus Sanctus in sua Ecclesia
permittet. Denique hinc etiam constat, per
confessionem factam in articulo mortis cui-
cunque sacerdoti, liberari hominem ab obli-
gatione iterum confitendi illa peccata, per se
loquendo. Patet, quia hsec delegatio est abso-
luta, ordinarie loquendo, quocl addo propter
casus reservatos, de quibus est speciale du-
bium, an semper, vel saltem aliquando ab-
solutio in illo artieulo solum concedatur sub
onere comparendi, si periculum evaserint,
quodinfra videbimus; bic autem casus spe-
cialis declarat, in reliquis concessionem esse
absolutam, ideoque simpliciter hominem ab-
solvi, et a tali onere Jiberari.
SECTIO Y.
Utrum in confessione, qux fit de solis venialibus
peccatis, quilibel sacerdos sit sufficiens minister.
1. Ratio dubitandi esse potest, quiain cap.
Omnis utriusque sexus, absolute et sine limi-
tatione dicitur, nullum posse ministrarc hoc
sacramentum, nisi sacerdotem proprium, vel
alienum ex licentia proprii. Propter quocl
Medina, dict. Cod., qusest. 40 de Confessione
non necessitate sed voluntate facta, in du-
bium revocat, an simplices sacerdotes habeant
hanc facultatem. Et Navarr. in cap. Placuit,
n. 22, de Pcenit., d. 6, et in Sum., cap. 4, n.
5 et 6, significat incertam sibi esse talem con-
cessionem ; etvideturmagisincerta reddi post
Concilium Tridentinum, saltem quoad sacer-
dotes non expositos. Et addi potest aliqnalis
ratio, quia, licetad judicandum de venialibus
non sit necessaria magna scientia, tamen ad
discernenda venialia a mortalibus aliqua ne-
cessaria est ; qui autem judicaturus est de ve-
nialibus sine potestate circa mortalia, neces-
se est ut sciat discernere inter venialia et
mortalia ; hac ergo ratione posset in illo exigi
approbalio.
2. Ex EcclesicB consuetndAne quilibet sacer-
dos potest absohere. — Nihilominus antiqui
Doctores supponunt de hoc esse consuetudi-
nem Ecclesise, ratione cujus cuilibet sacerdo-
ti non specialiter prohibito licitum est de ve-
nialibus absolvere ; et c. Oiunis utriusque, ab
omnibus intelligitur de confessione morta-
liurn; et est eertum, quia agit de prcecepto
annuse confessionis, de cujus necessitate tan-
tum sunt peccata mortalia. Et ita etiam tan-
dem dixit Medina. Nec Navarrus ab hac re-
cepta sententiadiscedere audet. Eamque sen-
tio habere locum etiam post decretum Conci-
lii Tridentini ; nam illud in hac parte etiam
intelligendum est quoad confessionesde mor-
talibus nunquam confessis, quia csetera non
sunt materia necessaria confessionis.
3. Difficultas de jurisdictione assignanda.
— Prima opinio. — Reprobatur. — Difficul-
tas vero est in ratione , vel jurisdictione as-
552
DISPUTAT. XXVI. SECT. V.
signanda ad hoc ministerium. ]n quo prima
opinio est, rationem esse, quia ad absolven-
dam de venialibus nulla est necessaria juris-
dictio. Ita Soto, d. 18, q. A, art. 2, ad 2; quia
sacerdos, inquit, non potest cogere pceniten-
tem ad confessionem talium peccatorum, nec
hgare illum ad pcenitentiam de illis facien-
dam; ad quid ergo necessaria est jurisdictio?
Unde etiam ]>. Thomas, ibid., quaestione pri-
ma, art. 3, q. 1, ad 3, indicat potestatem or-
dinis ad hoc sufficere. Nihilominus falsa est
opinio. Primo, quia Concilia inter res neces-
sarias, ut conficiatur hoc sacrameotum, po-
nunt jurisdictionem, et nihil excipiunt, nec
limitant. Secundo, quia tunc etiam perficitur
sacramentum per modum judicii ; qua3 est
fundamentalis ratio necessitatis jurisdictio-
nis. Tertio, quia sacerdos, et potest solvere
judicialiter, et potest suo modo ligare, vel
non absolvendo, si videat pcenitentem non
dispositum, sed cumproposiio committendi ;
vel imponendo satisfactionem, quam saltem
sub veniali teneatur pcenitens implere.
-4. Secunda opinio. — Rejicitur. — Secunda
opinio est, sacerdotem babere jurisdictionem
ab ipsopcenitentese voluntarieilli subjiciente.
Sensit Cajet., t. 1 Opus., tract. 7, etin Sum.,
xer.Absolutio,^. Sed sihocintelligaturproprie
ut verba sonant, est plane improbabile , ut
probant quae supra tractavi, quia solus Deus
est supremus judex etiam venialium. Si vero
intelligatur, quod pcenitens dare dicitur desi-
gnando personam, cui Deus vel Christus sta-
t'm confert jurisdictionem, ut Navarrus sen-
tit, oportet ostendere, ubi sit a Christo con-
cessa hsec facultas omnibus, vel pactum in-
itum de tali jurisdictione conferenda ad nu-
tum alterius.
5. Tertia opinio. — Reprobatur.—Esl ergo
tertia opinio,quce affirmat jure divino datam
essc hanc jurisdictionem sacerdotibus. Quod
tenent Paludanus, distinct. d9, q. 2, num.
25,etibiCapreolus,ad tertiam contraprimam
conclusionem. Fundantur vero in opinione
supra rejecta, quod omnessacerdotes habent
jurisdictionem illam a Christo, dum Ecclesia
non tollit ; hanc autem non abstuht. Eamdem
sententiam tenent Cano, et Ruardus supra,
etLedesma, quaest. 22, art. 2. Fundantur
vero in Ecclesiae consuetudine, et quia Eccle-
sia non potest reservare ha?c peccata, et quia
sunt materia voluntaria. Nihilominus etiam
in hoc casu existimo hanc fuisse Ecclesise
concessionem, quam consuetudo ostendit.
ItasenlitMedina, qucest. de Gonfessione, non
necessitate sed voluntate facta, et alii. Fun-
damenta sunt eadem, quse adduxi sectione
prsecedente. Addo etiam, aliquando Eccle-
siam privare sacerdotem hac jurisdictione ;
nam ex communi sententia excommunicatus
sacerdos nunquam valide absolvit, etiamsi de
solis venialibus absolvat (loquor autem nunc
de nominatim denunciato), quod etiam cer-
tius videtur de sacerdote degradato ; ergo
signum est esse privatum hac jurisdictione ;
ergo non habet illam a jure divino.
6. Quid de peccatis mortalibus jam confes-
sis tenendum. — Atque hinc constat quid di-
cendum sit de mortalibus peccatis jam con-
fessis, de quibus Soto scrupulose loquitur,
sentiens non omnem sacerdotem posse de il-
lis absolvere ; quia circa mortalia semper est
necessaria jurisdictio, et quia illa sunt per se
materia necessaria.; per accidens autem est,
ut sintjam confessa. Ledesma vero concedit
omnes habere hanc jurisdictionem jure di-
vino, in quo consequenter loquitur. Dicen-
dum enim sine dubio est, eodem modo hanc
materiam esse subjectam simplicibus sacer-
dotibus, quo venialia peccata, quia est ea-
dem consuetudo, et eadem ratio, quee est ma-
teria non necessaria.
7. Eanc jurisdictionem esse delegatam. —
Objectio refellUur. — Atque hinc etiam colli-
gimas, jurisdictionem hanc delegatam esse
ab Ecclesia, quia non est jurisdictio ordina-
ria ; ergo esse debet delegata ; nam, juxta
cloctrinam Conciliorum ssepe citatam, minis-
ter in hoc sacramento nihil operari potest,
nisi jurisdictionem habeat ordinariam vel de-
legatam ; quaj definitio universalis est, et
fundatur in propria ratione judicii, ideoque
omne sacramentum pcenitentiae, ex quacun-
que materia constet, omnemque absolutio-
nem comprehendit. Antecedens vero , sci-
licet, hanc jurisdictionem in simplicibus sa-
cerdotibus non esse ordinariam, patet, quia
non convenit illis ex vi alicujus muneris, seu
pastoralis officii ; supponimus enim nullum
habere praeter solum sacerdolium ; neque
etiaro convenit illis ex vi solius sacerdotii ;
nam supra ostensum est, ex vi institutionis
non dari aliquam jurisdictionem necessario
conjunctam cum potestate ordinis. Nec po-
test dici cum fundamento ex vi illorum ver-
borum : Accipite Spiritum Sanctum , guo-
rum remiseritis peccata, remittuntur eis, de-
disse Christum omnibus sacerdotibus potes-
tatem potius ad venialia, quam ad mortalia,
vel constituisse omnes sacerdotes pastoreset
DISPUTAT. XXVI. SEGT. VI.
S33
judices ordinarios animarum cum plena po-
testate in causis levioribus et venialibus, po-
tins quam in gravioribus et mortalibus, quia
Christus simphciter et sinc distinctione de
peccatis locutus est ; imo directe videtur lo-
cutus de mortalibus, de venialibusautem per
quamdam consecutionem, ut supra expendi-
mus ex verbis illis : Quonm retinueritis, re-
tenta sunt.
8. Alice oljectioni satisfit. — -Quod si ex
illo loco non colligitur, non est fundamen-
tum ad dicendum, jure ordinario incluso in
ipsa institutione sacramenti pcenitentiee, aut
Ordinis, vel ex speciali concessione Christi liis
sacramentis conjuncta, habere sacerdotes
omnes banc jurisdictionem. Neque enim boc
sequitur ex Ecclesiastica consuetudine ; nam
potuit liabere ortum ab ipsa Ecclesia, seu
Aposlolis. Neque etiam recte colligitur ex eo,
quod hsec peccata sunt materia voluntaria ;
nam, licet sit voluntaria quantum ad exer-
eendam confessionem eorum, nibilominus,
si quis velit ea confiteri, oportet ut accedat
ad judices babentes juiisdictionem ; et ideo
non recte infertur, ex concessione Cbristi li-
berum esse cuicunque confiteri ha?c peccata
cui voluerit. Sicut supra dicebamus, volunta-
rium quidem esse, et non simpliciter neces-
sarium habere propriara contritionem, vel
attritionem de peccatis venialibus ; tamen,
si quis velit eorum remissionem per hoc sa-
cramentum accipere, necessarium esse de
eis dolere. Item, licet sit voluntarium ea con-
fiteri, tamen, si quis ea confiteri vult, necesse
est ut sacerdoti, et non laico, ea confilealur.
Sic ergo potest esse necessarium ea confiteri
sacerdoti potestatem habenti, et non alteri ;
ergo ex vi institutionis ac divini juris non po-
test cum fundamento dici, hanc jurisdictio-
nem esse in omnibus sacerdotibus tanquam
ordinariam.
9. Esse delegatam ab Ecclesia. — Relin-
quitur ergo, ut sit ex commissione et delega-
tione. Quod si delegata est, ab Ecclesia esse
debet, quiaChristus non reliquit in Ecelesia
jurisdictionem delegatam perpetuo duratu-
rain, quatenus ab ipso fuit immediate ; pro-
pterea enim jurisdictio aliorum Apostolorum
a Petrodelegata tantum fuit, quia non erat
perpetuo duratura ; et e converso, quia tan-
tum fuitdata pro personis Apostolorum, ideo
per modum cujusdam delegationis fuit con-
cessa ; soli autem Petro data est jurisdictio
ordinaria, cui perpetuo suceederetur, et a
qua omnisalia jurisdictio, sive ordinaria, si-
ve delegata semper in Ecclesia manaret ; ab
illa ergo processit jurisdictio heec, de qua
agimus, vel ut ordinaria, quatenus includitur
inomni pastorali munere sub Pontifice Sum-
mo, vel ut delegata, quatenus est in simplici-
bus sacerdotibus, quibus ex offieio non com-
petebat, ut ostensum est.
10. Hinc verointelligere licet hanc conces-
sionem, seu delegationem a Summis Pontifi-
cibus manasse, et ex eorum tacito consensu
durare ; nam hoc saltem ostendit consuetudo
et traditio. Unde ulterius sequitur, per nul-
lum inferiorem Praelatum posse hanc delega-
tionem auferri, quia delegatio facta a supe-
riori, non potest derogari ab inferiori ; in
Summo autem Pontibce non deest potestas ;
nunquam tamen in universum, ac generali-
ter ea utetur, quia ad universale Ecclesiee re-
gimen nec necessarium est, nec expediens ;
in particulari vero hoc non repugnat. Et
quoad personasquidem credimus aliquando
id facere, ut cum excommunicatis, vel de-
gradatis ; quoad culpas vero, an , et quo-
modo hoc possit fieri per reservationem ,
postea videbimus.
SECTIO VI.
Vtrum liceat Itoc sacramentum ministrare cam
jnrisdictione delegata , dubia tantum , vel pro-
babili.
i .Dubium proprie, et iwiproprie dicium, quid
sit. — De hac disputatione nihilfere invenio in
terminis dictum ab auctoribus; necessaria
taraen mihi visa est ad praxim et communem
usum hujus sacramenti, propter difficultatem
specialem hic occurrentem, quae non solum
in jurisdictione delegata, sed etiam in ordi-
naria potest habere locum ; frequentius ta-
men, et ordinarie occurrit in jurisdictione de-
legata, et in conditionibus quse ad eam re-
quiruntur, et ideo circa illam potius hoc trac-
tamus. Contingit ergo aliquando, quempiam
esse dubium de jurisdictionesibi delegata,vel
quia mortuus est qui concessit, et dubitat,
an cessaverit per mortem concedentis ; vel
quia dubitat, an privilegium, virtute cujus
illam habuit, fuerit validum. In his ergo et
similibus casibus est difficultas, an possit quis
tali jurisdictione uti, et an pcenitens possit
secure tali sacerdoti confiteri. In quare opor-
tet distinguere dubium proprie dictura, quod
est pure negativum, quia in neutram partem
potest intellectus determinari per judicium
positivum et probabile, sed suspensus est,
554
DISPUTAT. XXVI. SECT. VI.
et anceps ; et dubiura improprie dictum, so-
lum ratione formidinis^ quamvis determinate
possit ferre judicium probabile, licet incer-
tum ; in quo potest esse latitudo et varietas,
quia potest utraque pars judicari seque pro-
babilis, vel una probabilior, quamvis altera
sit probabilis, et e converso, vel denique una
tantum probabilis, quia non evidens, neque
certa, quamvis opposita fundamentum proba-
bilitatis non habeat.
2. Regula generalis de dubio proprie dicto.
— In casu ergo in quo proprium dubium ne-
gativum circa jurisdictionem intercedit, est
regula generalis accerta, nunquamlicerehoc
ministerio uti cum tali dubio, nisi duplici
concurrente conditione. Una est, ut occurrat
evidensnecessitas ; alia, ut absolutio detur
sub conditione, et cum onere iterum confi-
tendi illa peccata habenti jurisdictionem cer-
tam, nacta opportunitate.Ratio generalis est,
quia alias exponit se homo periculo sacrile-
gii, efficiendo sacramentum nulium; quia,
ut ostensum est, jurisdictio est de necessitate
sacramenti; ergo, quantum quis clubitat de
jurisdictione, tantum dubitat de veritate sa-
cramenti, quod tentat conficere ; ergo minis-
trando cum hoc dubio, exponit se periculo
nibil faciendi ; ergo, si id faciat sine ne-
cessitate , temere et imprudenter facit, at-
que adeo graviter peccat. Confirmatur;
nam ob similem rationem diximus in su-
periori tomo, esse grave peccatum volun-
tarie uti materia, vel forma dubia, scilicet,
propter periculum, quod inde resultat circa
valorem sacramenti ; sed idem resultat in
hoc sacramento ex jurisdictione dubia; ergo.
Exceptio autemposita ex proportione eadem
ad alia sacramenta ostendi potest ; quia pro-
pter necessitatem occurrentem seepelicet da-
re sacramentum in casu dubio subcondilione
expressa, vel concepta, JSi possum, vel, si
i?idiges, aut alia proportionata, ut in hoc eo-
clem sacramento licet sub conditione absol-
vere de peccato mortali dubio, quando non
est alia materia. Ratio vero est, quia, con-
currentibus illis duabus conditionibus, tolii-
tur omnis inordinatio ; quia necessitas facit,
ut actus non temere fiat, nec ex mera et irra-
tionabili voluntate ; conditio vero tollit peri-
culum, quia, si in re subsistat, infallibiliter
fit sacramentum ; si vero non subsistat, nulla
injuria fit sacramento , quia conditionalis
nihil ponit in esse.
3. Quce necessitas vequiratur , ict dublus
absohat. — Dubium. — Est autem adverten-
tendum , necessitatem in pra±senti debere
consurgere tam ex parte ministri , quam
ex parte pcenitentis ; illius quidem, ut ncn
occurrat alius , qui certiorem habeat juris-
dictionem, alioqui ille temere, et sine ne-
cessitate se ingereret; hujus vero, ut sci-
licet sit pcenitens in aliqua necessitate con-
fessionis ; quia alioqui sine causa rationabili
non debet facere confessionem ita dubiam.
Non est tamen facile ad explicandum quanta
et qualis esse debeat hsec necessitas pceni-
tentis ; nam si sit extrema articuli seu peri-
culi mortis, non potest in ea habere locum ca-
sus propositus, quia tunc non potest esse ju-
risdictio dubia, cum certum sit, quemlibet
sacerdotem tunc habere jurisdictionem. Mi-
nor autem necessitas non videtur sufficere ad
confessionem sic dubiam faciendam ; quia si
ministrandum sit,vel recipiendum aliquod sa-
cramentum, etiam Eucharistise, melius et
certius est conari ad contritionem haben-
dam. Imo propter solam illam confessionem
dubiam non liberabitur homo ab illa obliga-
tione, si alioqui tenebatur homo se disponere
ad justitiam, quia per illam absolutionem
dubiam non sufficienter disponitur, morali-
ter loquendo, cum non excludat morale peri-
culum permanendi in statu peccati mortalis,
absque probabili judicio de justificatione ob-
tenta, si tantum erat attritus. Si vero occur-
rat necessitas implendi preeceptum Ecclesias-
ticum,per talem confessionem non impletur.
At denique, in quocunque alio eventu sem-
per potest sine incommodo expectari oppor-
tunitas confitendi habenti jurisdictionemcer-
tam ; ergo nunquam ob necessitatem hoc
licet.
4. Responsio ad duMum. — Respondeo,
lioc argumento recte imprimis probari nun-
quam teneri pcenitentem ad confitendum
saeerdoti sic dubio ; quia, si sit extrema ne-
cessitas, cessat dubium : si vero non sit ex-
trema necessitas, cessat obligalio propter ra-
tionem factam. Nihilominus tamen existimo
aliquando posse licite illo modo confiteri,
quando aliter non potest, ut si necessario sit
recipienda Eucharistia, vel si per longum
tempus confiteri non possit, quia in confes-
sione tali nulla est deordinatio, et si quid est
incommodi, ratione dubii, totum est in gra-
vamen pcenitentis, quod potest ipse volunta-
rie assumere ; in absolutione etiam, adjecta
vel subintellecta conditione, et interveniente
prsedicta causa, nnllus est abusus clavium ;
quia potest illa absolutio prodesse, et non
DISPUTAT. XXVI. SECT. VI.
555
obesse; imlla ergo ibi est ratio culpre. Est au~
tem tunc cptimumconsilium confiterialiquod
peccatum veniale; nam boc modo tollitur,
ut opinor, dubiumde valore sacramenti,abso-
lute loquendo, licet semper maneat dubium
de absolutione directa peccatorurn morta-
lium. Propter quod censeo in eo casu semper
manere obligationem illa confitendi sacer-
doti babenti certiorem jurisdictionem, occur-
rente opportunitate, quia semper manetprac-
ticum ac morale dubium , an peccata illa
vere, et in re ipsa fuerint subjecta clavibus ;
bomo autem tenetur vere et in re illa subji-
cere, velsaltem habere de hac re moralem,
eeu practicam certitudinem , quantum po-
tuerit.
5. Difficultas de dubio improprio. — De du-
bio improprio, quod non excludit probabile
judicium, est specialis difficultas, quia tunc,
non obstante iali dubio, videtur esse licitum,
sacramentum hoc ministrare, quia ta!e du~
bium speculativum est, et non practicum,
cum in moralibus licitum sit uti opinione pro-
babili ; nam, qui ex illa operatur, moraliter
certus est practice non peccare. Et confirma-
tur ex usu ; sa?pe enim in queestione versa-
tur, an hoc vel illud sufficiat ad jurisdictio-
nem habendam, ut partim ex dictis constat,
partim ex his quae dicemus, et nihilominus
confessores non dubitant suo munere fungi,
quoties juxta probabilemopinionem jurisdic-
tionem se habere existimant. In contrarium
vero est, quia probabilitas opinionis non tol-
lit ipsius rei incertitudinem ; nam vera juris-
dictio, in re ipsa existens, est de necessitate
hujus sacramenti ; ergo quoties est incerta
jurisdictio, incertum manet in re sacramen-
tum ; ergo non licet hoc modo illud minis-
trare, non obstante opinionespeculafive pro-
babili. Ex quo videntur ulterius sequi multa,
quse in praxi existimabuntur difficilia. Fri-
mura, non posse pcenitentem confiteri sacer-
doti, quem probabiliter tantum existimat ha-
bere jurisdictionem ; neque e contrario ipsum
sacerdotem posse licite in eo casu ministrare
sacramentum, ne se exponat periculo nihil
faciendi. Quod maxime urgebit, si facile pos-
sit fieri confessio sacerdoti certam et indubi-
tatam habenti jurisdictionem. Etpari ratione,
si sit diversitas opinionum, necessario eli-
genda erit ea, quse censetur probabilior ; hsec
enim omnia et similia sequuntur ex dicto
iundamento, addito quodam generali princi-
pio ex materia de conscientia, scilicet, in re-
bus, seu opinionibus, quse ad factum perti-
nent, id est, ex quibus pendet, quod res fiat,
vel non fiat, eligendam semper esse tutiorem
viam, et certam probabili, et probabiliorem
minus probabili essepraaferendam, quia pro-
babilitas opinionis non tollit dubinm, quod
in re ipsa esse potcst ; ut in prsesenti materia,
etiamsi sit probabilis opinio aliquem habere
jurisdictionem, tamen, si in re non ita est,
sacramentum erit nullum ; etita non obstante
tali opinione, semper manebit in re incertum
et dubium.
6. Propter hanc difficultatem videri for-
tasse alicui potest^ perse loquendo, illum or-
dinem necessario esse servandum, ut si pos-
sit haberi minister, cerlam et indubitatam
habens jurisdictionem, ille eligatur ; si au-
tem ille haberi non possit, tunc possit alius
eligi, qui, juxta opinionem probabilem, ju-
risdictionem habeat, ita tamen ut securius,
atque adeo, quod probabilius est, eligatur.
Dico autern, per se loquendo, quia si aliqua
gravis causa intercederet, posset interdum
prudenter hic ordo immutari ; quia illa cer-
titudo aut securitas intelligenda videtur mo-
raliter, ac caeteris paribus. Et hic quidem di-
cendi modus est securior et certior. Arduura
tamen, et prseter consuetudinem etiam timo-
ratorum virorum esse videtur, omnes homi-
nes ad hoc obligare. Et ideo ad expedien-
dam aliter difficultatem positam, duae vise ex-
cogitari possunt, quibus defendamus, non ob-
stante diversitate opinionum circa jurisdictio-
nem, semper esse certum practice, sacra-
mentum validum fieri ; hoc enim necessarium
esse videtur ad recte solvendam difficultatem
positam.
7. Respondelur primo ad difficultatem. —
Primus ergo modus dicendi esse potest, hoc
ipso quod minister juxta probabilem Docto-
rum sententiam censetur habere jurisdictio-
nem ad ministrandum hoc sacramentum ,
quandocunqueilla utitur, revera illam habere
ex tacita Ecclesise concessione. Hoc autem ita
esse, fundari potest, quia est hoc prineipium
jure receptum, ut quicommuniexistimatione
et opinione magistratum gerit, licet in re ipsa
munus illud vero titulo non obtineat, nihilo-
minus gesta ejus valeant , propter com-
mune bonnm, juxtal. Barlaiius, ff. de Olfic.
Prsetoris, et inde fit, ut excommunicatus oc-
cultus, et is qui parochus communiter repu-
tatur., vere t»men non est, quia simoniace
obtinuit beneficium, nihilominus validam ab-
solutionem conferat ; quia Ecclesia tunc dat
iurisdictionem, ne communis ignorantia po-
55G
DISPUTAT. XXVI SECT. VI
pulo noceat. Sic ergo in preesenti, qiiia pro-
babiiis opinio sufficit ad hanc communem
existimationem, verisimile est Ecclesiam sup-
plere defectum, si fortasse aliquis in re ma-
net. Est enim eadem ratio, quia heec etiam
ignorantia, qua? oritur ex sententia probabili
Doctorum, est communis et publica, et com-
muni populo nocere posset, si in re ipsa mi-
nistri carerent jurisdictione. Et ideo non li-
cct argumentari ad privatas ignorantias, vel
errores, qui in particularibus factis interve-
nire possunt, quia non pertinet ad bonam
gubernationem, ut iis omnibus provideatur,
quod fieri non posset sine aliis majoribus in-
commodis ; providere autem communi, et
publicee necessitati, illud est valde conveniens
et necessarium. Et confirmatur ex universaii
Ecclesiee consuetudine, quee est sufficiens si-
gnura jurisdictionis, ut supia dictum est. Est
autem universalis Ecclesiee usus, ut sacerdo-
tes secure utantur hujusmodi jurisdictione in
administratione hujus sacramenti. Secundo
confirmatur, quia ad convenientem et pru-
dentem Ecclesiee gubernationem pertinet, ut
nonpermittat sacramentum tam necessarium
frequenter esse incertum et dubium, quan-
tumcunque existat sub opinione probabili ;
sicut non esset expediens Ecclesiee, ut ba-
ptismus vel Eucharistia frequenter confice-
rentur modo aliquo incerto, quantumvis pro-
babili; ita igitnr hoc non expedit in hoc sacra-
mento ; ergo, cum Ecclesia possit subvenire
huic incommodo, et tollere hanc incertiludi-
nem dando jurisdictionem, verisimile est hoc
in casu illam conferre.
8. Respundetur secitndo ad difftcultatem. —
Est quidem hic dicendi modus probabilis, non
tamen certus, et hoc ipso non omnino tollit
dubium,nec datrei certitudinem, quam quai-
rimus. Et ideo alius modus dicendi est, in
omni confessione, quoe fit hujusmodi minis-
tris, semper intervenire materiam aliquam,
ciroa quam habeant certam et indubitatam
jurisdictionem, scilicet, aliqua peccata venia-
lia ; et hoc satis esse, ut confessio bona fide
facta semper sit rata, ita ut data absolutione,
verum conficiatur sacramentum.etiamsi con-
tingeret opinionem probabilem, in qua fun-
datur confessor ad audiendam talem confes-
sionem, in re ipsa falsam esse. Quod enim
tunc sacramentuin perficiatur, patet; quiaex
parte poenitentis concurrunt formaliter om-
nia necessaria, scilicet, debita dispositio, et
confessio formaliter integra; et ex parteminis-
tri habetur etiam et potestas ordinis, et juris-
dictionis circa aliqnam partem materiee, quee
sufficiens est ad valorem absolulionis, quan-
do pcenitens bona fide procedit. Confirmatur
primo a simili ; nam si quis habeat peccatum
reservatum, et reservationem ignoret, et bo-
na fide illud cum aliis confiteatur ordinario sa-
cerdoti, et ille absolvat, sacramentumfactum
tenet, ut ex sententia omnium infra videbi-
mus, et signum est, quia etiamsi pcenitens
postea sciat defectum, non lenetur iterum
confiteri peccata non reservata, sed solum il-
lud quod reservatum erat, quia illud non per
se, sed accidens fuit remissum ; ergo idem
omnino dicendum est in preesenti ; nam sa-
cramentum factum revera tenebit, quamvis
per illud non tam per se, quara per accidens
remittentur mortalia peccata, si revera mi-
nister super illa jurisdictionem non habuit ;
et si postea quacunque ratione et viahoccer-
to constaret, deberet pcenitens illa iterum
confiteri ; tamen ad tollendum morale peri-
culum satis est, quod sit moraliter certum,
sacramentum ipsum perfici, et justificare ho-
minem, si dispositus sit. Secundo confirma-
tur alio simili; nam si quis confiteatur venia-
lia peccata simplicisacerdoti, et habeat mor-
tale peccatum, cujus omnino obljviscitur, sa-
cramentum fit, et illud peccatum tollitur per
accidens ; ergo idem proportionaliter erit, si
recordetur talis peccati, et simul cum aliis
confiteatur iilud bona ficle ei, qui existimatur
habere jurisdietionem, cum non habeat.
9. Objectio. — Decisio. — Solum video ob-
jici posse, quia videtur sequi, etiamsi minis-
ter mala fide absolvat et decipiat pcenitentem,
in quem non habet jurisdictionem circa mor-
talia peccata , nihilominus sacramentum te-
nere propter jurisdictionem quam habet cir-
ca venialia, supposita bona fide pcenitentis ;
quia mala fides ministri non tollit necessaria
ad perficiendum sacramentum. Respondetur,
idem argumentum fieri posse in dicto exem-
plo de casibus reservatis, etfere idem in alio
de peccatis oblitis. Potest ergo primo negari
sequela, quia oportet, ut sicut confessio, ita
et absolutio sit integra, saltem formaliter ,
scilicet, ex bona fide et intentione absolven-
di ; posita autem illa deceptione non potest
absolutio esse formaliter integra. Secundo
potest concedi sequela, quia nullum habet
inconveniens ; absolutio enim data a non ha-
bente jurisdictionem, utsic, formaliter nulla
est ; si tamen circa aliquid habeat jurisdic-
tionem, ea rationepoterit esse valida. Et hsec
via videtur mihi vera, nam principium in quo
fundatur estsatis certum
omnia conjungantur , efficiunt sufficientem
moralem certitudinem, ut propterea licitum
sit uti opinione probabili in usu hujus juris-
dictionis. Semper tamenego admonerem tam
ministros, quam pcenitentes, ut certiori, vel
saltem probabiliori via uterentur, nisi aliqua
causa gravis, vel rationalis urgeat.
DISPUTATIO XXVII.
DE FACULTATE ELIGENDI CONFESSOREM.
Ex duobus modis supra positis delegandi
jurisdictionem in hoc foro, unus erat ex parte
pcenitentis , cui datur facullas eligendi con-
fessorem; non enim ipse pcenitens se sub-
jicicndo dat jurisdictionem, cum haec debeat
a Christo per Vicarium suum, vel alios pasto-
res manare ; sed tacta electione, seu designa-
tione per ipsum pcenitentern, ille quifaculta-
tem eligendi confessorem concessit, jurisdic-
tionem ilii prsebet. Unde hcec delegatio in re,
et quoad moralem effectum ad hoc judicium
necessarium, ejusdem rationis est cum praa-
cedenti, et eamdem vim habet, tantumque dif-
fert in modo, quia per hanc facultatem directe
fit favor et gratia ipsi pcenitenti, in alio vero
Jit sacerdoti ; tamen et ex illa concessione re-
dundat in pcenitentem facuitas confitendi tali
confessori , et ex hac redundat in confesso-
rem potestas absolvendi hunc pcenitentem.
Sunt enim heec duo quasi relativa et connexa,
subjectio unius, et jurisdictio alterius, et ideo,
uno concesso, aliud concedi necesse est, ut in
simili dixit Honorius Papa_, in cap. Si quis ob-
jecerit, 1, qua;st. 3. Hac ergo ratione necesse
est in prsesenti facultatem hanc explicare, a
quo, seilicet, aut quibus modis delur, aut dari
possit.
SEGTIO I.
Quis possit facultatem eligendi confessorem conce-
clere, et quomodo intelligenda sit.
1. Rabens jurisdictionem ordinariam potest
Tianc facultatem concedere. — Primo suppo-
nendum est, duobus modis posse dari hanc
facultatem, scilicet, et a Christo Domino, seu
jure divino, et ab homine, seu jure humano.
Nam sicut principalis auctor hujus sacramen-
ti, et jurisdictionis est Christus Dominus, ita
ipse est, qui principaliter potest hanc faculta-
tem concedere ; imosicut necesse est ut alicui
ipse detimmediate jurisdictionem, itanecesse
est ut alicui per se et immediate conferat
DISPITAT. XXVII. SECT. I. 557
Ac denique, si hcec hanc facultalem eligendi confessorem. Rur-
sus etiam homo potest hanc facultalem dare,
quia non magis repugnat delegare hanc ju-
risdictionem hoc modo, quam alio. Unde fit
eamdem potestatem requiri in Ecclesiastico
Praelato, seu pastore ad hanc facultatem con-
cedendam,qu8eaddelegandamjurisdictionem
necessaria est, et eamdem etiam sufficere,
quia_, ut dixi, eosdem effectus habet, et quod
hoc vel illo modo fiat, non refert, nec majo-
rem jurisdictionem postulat. Itaque omnis ille
qui habet jurisdictionem ordinariam in hoc
foro respectu aliquorum fidelium, potest illis
concedere hanc facultatem eligendi confesso-
rem, dummodo confessor habeat conditiones
requisitas, ut ipse possit suam jurisdictionem
ei delegarc: ita enim est semper heec facul-
tas intelligenda. Sicut e converso,quotiesali-
quis ordinarius pastor suam jurisdictionem
delegat sacerdoti, necessario intelligitur res-
pectu eorum fidelium qui suse jurisdictioni
subditi sunt ; nam illa duo, ut dixi, correlati-
va sunt et connexa.
2. Prima assertio. — Atque hinc fit, illos
tres pastores ordinarios, quos supra distinxi-
mus, posse hanc facultatem dare, ut de Surn-
mo Pontifice est per se notum ; et de Episco-
po dicitur expresse in cap. 2 de Pcenit. et re-
miss., in 6; de parocho vero satis colligitur
ex c. Oimiis utriusque sexus, de Pcenit. et
rem., et ex c. Placuit, de Pcenit., d. 6, ut
ibi etiam Navarr. notat, n. 48. Et ratio est
manifesta ; nam quilibet ex iis est superior
ordinarius in hoc foro, ut supponimus ; ergo
ex hac parte potest facultatem dare ; aliunde
vero, quia potestatem ordinariam habet, po-
test illam delegare; ergo nihil illi deest ad
hanc facultatem concedendam. Sub his autem
tribus pastoribus comprehendimus omnes
alios qui ad illos reducuntur, juxta superius
dicta.
3. Asseriio secunda. — Secundohinc fit, ut
facultas hsec ad eligendum coniessorem, data
a superiore Praelato, omnino sufficiat sine
facultate inferioriSj imo etiam ipso renuente,
scilicet , licentia Episcopi independenter a
parocho, et licentia Papa3 independenter ab
utroque, quia jurisdictio superioris non pen-
det ab inferiore, sicut diximus de alio genere
delegationis ; nam est omnino eadem ratio ;
ideoque talisfacultasnon tantum ad substan-
tiam sacramenti, sed etiam ad praeceptum
tam divinum, quam Ecclesiasticum implen-
dum sufficit , sicut de alio modo delegationis
dixiuius ; possunt enim hic omnia ibi dicta
558 DISPIJTAT. X
applicari. At vero e contrario, quamvis infe-
rior pastor non indigeat positivo consensu su-
perioris ad dandam hanc facultalem , tamen
necesse est, ut ille non conlradicat, revo-
cando aut impediendo facultatem. Est enim
facultas inferioris snbordinata superiori, qui
potest ex rationabili causainferiori prohibere,
ct omnino impedire ac suspendere, ne talem
preebeat facultatem ; et tunc si inferior tentet
illam concedere, non solum male faciet,
sed etiam facultas nullius momenti erit, quia
tunc jam deest illi jurisdictio, seu usus juris-
dictionis ad illam ferendam,
4. Dulium. — Sententia affirmativa. — Ex
quo obiter solvitur incidens dubium, an hsec
facultas data a pastore excoinmunicalo , vel
suspenso validasit, et sufficiat ad veram con-
fessionem faciendam. Nam aliqui auctores af-
firmant, ut Palud. in 4, d. 17, q. 4, n. 26 et
27; et Antonin.,|3 p., tit. 17, c. 9 ; quiin hoc
fundantur, quod per banc facullatem non da-
tur jurisdictio, quia sacerdos ex se etjuredi-
vino illam babet, sed aufertur tantum probi-
bito introducta per Ecclesiam ; unde potius,
inquiunt, est permissio, quam commissio. In
quo certe non consequenter loquuntur ; nam
paulo superius dixerant, per banc commis-
sionem constitui judicem qui non erat, et ac-
cipere potestatem jurisdictionis, quam non
babebat. Quam contradictionem in eis notavit
Navarr. in dict. cap. Placuit, n. 95, quam-
vis eorum sententiam quoad hanc partem ap-
probet, dicens , illam facultatem esse vali-
clam, ex eodem principio, scilicet , quod per
illam non datur jurisdictio, sed removetur
tantum probibitio.
5, Negativa sententia certa judicatur. —
Sed oppositum censeo verum, scilicet, illam
facultatem esse nullam. Quod tenet Sylves-
ter, verb. Confessio,^; Soto in 4, d. 18, q. 4,
art. 3; Victoria, in Sum., n. 152. Et ratio est
primo, quia opposita sententia falso nitilur
fundamento, quia exvibujusfacultatis revera
datur jurisdictio sacerdoti electo ; nam ex vi
soliusdivini juris illamnon habet; qui autem
suspensum habet jurisdietionis usum,non
potest jurisdictionem clare. Secundo, etiam
dato illo fundamento, sententia illa est faisa;
quia concessio haec facta pcenitenti, quamvis
solum esset ablatio impedimenti, ut ipsi di-
cunt , nibilominus non posset esse valida,
quia revera est actus jurisdictionis ; omnis au-
tem actus jurisdictionis factus ab eo, qui ju-
risdictionis usum non habet, invalidus est,
ut babetur in cap. 1 de Offic. Vicarii, lib. 6,
XVII. SECT. I.
et est per se evidens, qnia omnis actus juris-
dictionis cst usus ejus ; quia ergo caret usu,
u t sic dicam, caret omni actu ; ergo nullum
potest validum efficere ; ergo neque illa fa-
cultas valida esse potest. Nam quod ejus
concessio sit quidam jurisdictionisusus, ma-
nifestum est, quia ut minimum est quaidam
dispensatio in prohibitione Ecclesise non
confitendi alieno confessori. Igitur ad banc
facultatem valide concedendam necessaria
est potestas jurisdictionis expedita quoad
usum, seu nullo canonico obstaculo impe-
dita. Et heec de potestate.
6. Tertia asserlio. — Non est necessaria
specialis causa, ut Juec facultas concedatur. —
Objcctio. — De concessione autem ipsa duo
tantum in genere dicere possumus. Primum
est, pendere ex voluntate concedentis, ut
per se constat ; ideoque necessarium esse,
ut talis voluntasper sufficientiasigna constet;
quantum enim ex illis constiterit, tantum fa-
cultas operabitur, etnonamplius. Tribus au-
tem modis intelligi potest hsec facultas con-
cedi, scilicet, vel a jure, vel ex consuetudine,
vel personaliter a Preelato seu pastore, de
quibus sigillatim postea dicemus ; nam ia
singulis aliquid speciale occurrit , tam de
concessione ipsa, quam de modo et signis
quibus fieri potest. Aliud adnotandum est,
ut hsec facultas non solum valide, sed etiam
licite detur, nullam specialem causam esse
necessariam, sed sufficere pcenitentis petitio-
nem, dummodo nullumsit morale periculum,
quod tali facultate male utetur, et in perni-
ciem animse suse. Dices : omnis dispensatio
in iege requirit aliquam juslam causam ; dixi-
mus autem esse hanc dispensationem quam-
clam. Respondetur primo, potius esse conces-
sionem jurisdictionis, quam dispensationem;
concessio autem jurisdictionis potest mere
liberaliterfieri, si alioqui ei concedatur, qui
prudenter ea usurus creditur. Deinde, etiam
si demus illam esse dispensationem, talis ta-
men est, ut per ipsam legem simpliciter per-
mittatur. Nam ita prohibet jus confiteri alie-
no, ut in ipso addatur : Nisi de licentia pro-
prii, ut patet ex c. Omnis utriusque sexus.
Deniquetalis est haec facultas, ut veluti in-
trinsece habeatadjunctam rationabilem cau-
sam(quando aliundeexaccidenti non occurrit
impedimentum), scilicet, ut confessio facilior
et suavior fiat, et ut tollantur impedimenta
qua3 ad integritatem ex humana fragilitate
accidere possunt, ut iterum circa casus re-
servatos explicabimus.
DISPUTAT. XXVII. SECT. II.
559
SECTIO II.
Quibus sit a jure concessa facultas eligendi
confessorem.
1. Prima conclusio. — SolusPapa ex jure
divino halet potestatem eligendi confessorem.
— Dc duplici jure loqui possuraus, scilicet,
diviuo et Ecclesiastico, et de utroque breviter
dicemus. Primo ergodicendum est, Summum
Pontificem solum habere ex jure divino fa-
cultateni eligendi sibi confessorem. Prior
pars de Pontifice patet, quia, eliam ipse po-
test et debet confiteri, si conscientiam peccati
babeat, quia boc jus divinum est omnibus
commune ; et utilitas respectu venialium, et
necessitas medii et consequenter prsscepti
respectu mortalium, eadem est in illo, quee in
ca^terisomnibus, utinfraetiara dicemus agen-
tes de proecepto ; ergo necesse est ut possit
babere confessorem ; non est autem aliquis
designatus jure divino, cui confiteri teneatur,
ut per se constat, neque etiam jure humano ,
quia ipse est supremus pastor ; ergo necesse
est ut ab ipso deligatur ; et'go habet ad hoc
potestatem; et non ab homine, quia non ha-
bet superiorem in terris ; ergo immediate a
Ghristo. Hoc vero argumenlo uti solent maxime
auctores, qui dicunt omnes sacerdotes habere
jurisdictionem in hoc foro jure divino, quod
respectu Pontificis dicunt manere integrum,
et suee electioni comrnissum, quia prohibi -
tioEcclesiasticanoncomprehenditPontificem.
Alii vero respondent esse speciale in hoc ca-
su, quod confessor habeat jurisdictionem su-
pra Pontificem Summum immediate ab ipso
Christo. Ita Palud., d. 17, q. 3, art. 4; et Ca-
preol., d. 19, ad argum. contra 2 conclus. ;
Cano in Relect., part. 5 ; Ruard., art. 3.
2. Assertio. — Sed verius dicitur, quod li-
cet potestas ex parte Pontificis sit a jure di-
vino, tamen jurisdictio etiam in eo casu trans-
feratur in confessorem medio Pontifice. Ita
D.Thom. in 4, d. 19, q. 1,'art. 3, q. 2, ubi ait,
Pontificem ut peccatorem subjici, ut Vicarium
autem Christi dare jurisdictionem supra se-
ipsum in iilo foro. Idemibi Bonaventura, art.
3, qusest. 2 ; Gab., art. 3, dub. 3; Soto, d. 18,
q. 4, art. 2; Ledes., 2, p. 4, q. 22, art. 1 ; Me-
dina, queest. de Sacerdote alieno absolvente
sine licentia proprii, ad 2 ; Turrecremata, lib.
de Ecclesia, c. 8, et alii. Et patet facile, quia
per generalemeoncessionempotuit hocfieri;
non est ergo necessarium speciale privilegium
fingere. Item, Pontifex concedens generalem
indulgentiam lucratur ipsam;potest etiamipse
dispensare in votis suis, et in preeceptis posi-
tivis, quatenus illura comprehendunt; et hajc
potest committere suo confcssori, quia sunt
actus jurisdictionis ; ergo idem erit de juris-
dictione ad absolvendum. Est autcm discri-
men, quia alios actus potest exercere per se-
ipsum circa seipsum ; hunc autem minime,
quia distinctio pcrsonarum poenitentis etcon-
fessoris est de substantia sacramenti, ut con-
stat ex forma et ex supra dictis ; sicut non
potestalicui sacerdoti concedere, ut seipsum
absolvat.
3. Altera veropars exclusiva probatur con-
traria ratione ; quia nullus praeter Pontificera
caretinterrisproprio pastore, seu judiceinboc
foro, ut ex supra dictis constat; et ideo, slan-
do in juredivino, in omnibus aliis verumha-
bet, quod in cap. Omnis titrmsque sexics, di-
citur, neminem posse confiteri, nisi proprio
sacerdoti, vel de licentia ejus, quod ex se-
quenti puncto clarius constabit. Sed qugeres :
unde constat de hoc speciali privilegio, aut
de divino jure ? aut ubi estilli datum, si aliis
concessum non est? Respondeo, hanc non
esse distinctam concessionem factam Summo
Pontifici, sed in ipsamet suprema jurisdic-
tione, divino jure ipsi data, contineri. Nam,
sicut ex vi illius suprernse jurisdictionis po-
test dare jurisdictionem pro aliis, ita et pro
se ; et sicut potest dare aliis facultatem eli-
gendi confessorem, ita et sibi potest acci-
pere ; sicut ergo singulare in illo esthabere
jurisdictionem ex jure divino, ita etiam ha-
bere facultatem eligendi confessorem.
Episcoporum facultas ad eligendum confesso-
rem explicatur.
4. Secundo dicendum est, Episcopos, et
eorum superiores, nec non etiam inferiores
Prcelatos exemptos habere ex jure Ecclesias-
tico facultatem eligendi sibi confessorem. Ita
habetur in capit. ult. de Pcenit. et remiss.
Nam licet contendat Navarrus, c. 27, n. 260,
etiam hoc esse divinum jus, tamen repugnat
verbis textus , quibus Pontifex ait se id con-
cedere, seu permittere, ne pcenitentia difjfera-
tur. Soto vero, d. 18, q. 4, art. 2, dicit,
etiam Episcopum dare potestatem et jurisdic-
tionem suo confessori, cum illum eligit. Sed
non probo, quia Episcopus habet superiorem
et pastorem proprium, qui, sicut dat Episco-
po facultatem eligendi, ita confessori electo
dat jurisdictionem; unde posset Pontifex, si
vellet, praescribere Episcopis alium modum
560
DISPUTAT. XXVII. SECT. II.
habendi confessores. Atque hsec est commu-
nior sententia, quam tenet Turrecremata in
cap. Quempcenitet, de Poenit., d. 1 ; et Palud.,
d. 17, q. 3 ; et ibi Gabr., q. 2, art. 3, dub. 2;
Anton., 3 p., tit. 17, c. 9 ; Sylvest., verb. Con-
fessor, 1, § 2 et 8 ; Angelus, verb. Confessio, 3 ;
Cajet., verb. Absohitio, cap. 2. Ad hoc autem
privilegium explicandum nonnulla brevia du-
bia expedienda sunt.
5. Primum duMum. — Deciditur. — Primum
dubium est, quid nomine Episcopi in eo textu
intelligendum sit, scilicet, an qui est conse-
cratus et Episcopatum non habet, ibi com-
prehendatur ; vel e converso qui est electus
et Episcopatum habet, nondum vero est con-
secratus. Et quidemde electo tantum, certum
est non comprehendi, quia non est Episcopus,
sed designatus tantum in Episcopum ; unde
adhuc manet subditus eidem proprio sacer-
doti, quem antea habebat. Ille vero, qui jam
est confirmatus, ita ut Episcopatum jam ha-
beat, revera comprehenditur, quia [jam est
verus Episcopus , et non habet proprium pa-
rochum preeter Pontificem. De illo vero, qui
e contrario consecratus est Episcopus, Epis-
copatum autem non habet, nec jurisdictio-
nem, Paludanus dubitat, et inclinare videtur
in partem negantem. Mihi autem videtur il-
lum posse hoc jure uti, tum quia ille est vere
et simpliciter Episcopus, et in textu nihil
aliud requiritur; tum etiam quia non oportet
favorem restringere, sed ampliare quantum
proprietas verborum admittit. Addo vero, si
quis Episcopus esset degradatus, non posse
uti hoc privilegio, quia quamvis non privetur
Ordine, quia hoc fieri non potest, privatur ta-
men executione sui Ordinis quantum per Ec-
clesiam potest, et ideo etiam privatur privile-
giis sibi concessis ratione Ordinis vel conse-
crationis. Idem dicunt aliqui de deposito, vel
suspenso. Sed sine dubio verum non est, quia
ille solum impeditur usu Ordinis, vel jurisdic-
tionis in ministerio , vel officio proprio suse
potestatis ; non privatur autem privilegiis
omnibus , et gratiis Episcopis concessis. Et
idem censeo de deposito tantum verbaliter,
quia etiam non privatur privilegio clericali,
vel Episcopali proportionaliter, solumque dlf-
fert illa depositio a suspensione generali in
perpetuitate, ut dicetur in sequenti opere.
6. Secundum duttum. — Secundum du-
bium est, quis intelligatur nomine superioris
Episcopis. In quo constat intelligi Archiepis-
copos, Primates, Patriarchas ; solum de Car-
dinalibus non Episcopis tam jurisdictione ,
quam consecratione dubium esse solet. Palu-
danus enim, et Soto dicunt illos non gaudere
hoc privilegio , quia ex vi suse dignitatis ju-
risdictionem non habent ; unde nec vere dici
possunt superiores Episcopis. Angelus vero
et Sylvester contrarium docent. Quod mihi
videtur posse satis secure et probabiliter
defendi, quia quamvis non sint superiores po-
testate seu jurisdictione , tamen jam juxta
communern usum Ecclesiee censentur supe-
riores dignitate. Et Pontifices, ac Ecclesia
Romana ita de illis loquuntur. Et aliunde fa-
vet ratio privilegii, quse extensionem patitur,
quantum verba in propria significatione ad-
miltuiit. Quod vero ad praxim pertinet , non
multum hoc refert, quia certum est illos gau-
dere et uti hoc privilegio eligendi confesso-
rem, ut Cajetanus refert in Summa, verbo
Absolutio, 2, sive hoc sit ex vi hujus juris,
sive ex aliis concessionibus Pontificum , sive
ex consuetudine.
7. Tertium dubium. — Qui sint Prcelati. —
Tertium dubiurn est, an parochi ibi compre-
hendantur sub illa tertia particula, Proulati
inferiores. Et ratio dubii esse potest, quia
in jure interdum dicuntur parochi habere
prcelationem, c. Tua nos, de Clerico segro-
tante. Et confirmatur ex illo principio, quia
privilegia exteudi debent. Et itasentiunt Syl-
vest. et Angelus cum Panormitano. Sed in
rigore probabilius videtur contrarium ; nam
revera simpliciter et absolute nuuquam pa-
rochi dicuntur Praelati in jure. Quin potius in
Clement. Dudum, de Sepult., fit aperte dis-
tinctio inter parochos et Preelatos , ut ibi
notavit Glossa, verb. Pnelati. Unde alia Glos-
sa in cap. Decernimus, de Judiciis, dicit, de
ratione Prselati esse, ut habeat aliquam juris-
dictionem Ecclesiasticam in foro contentioso,
et ad hoc multa congeiit. Adde, parochos
nunquam esse exemptos, quod necessarium
est ad gaudendum hoc privilegio, ut patet ex
ipso textu. Si vero contingeret aliquem pa-
rochum esse exemptum , et immediatum
Pontifici Summo, probabile est posse uti hoc
jure, propter ralionem ejus, et quia verba
possunt aliquo modo accommodari ; secus
vero si non esset immediate subjectus Papoe,
sed alicui Abbati exempto, vel alteri simili ;
nam tunc ille non est proprie exemptus, sed
proximus superior ejus, scilicet, Abbas, vel
alius similis Praelatus, est proprie exemptus ;
et licet non sit proprie Episcopus, habet ta-
men jurisdictionem Episcopalem participa-
tam ; et ideo non est cur ad parochos illi sub-
DISPUTAT. XXVII. SECT. II.
561
joctos lioc extendatur privilegium ex vi hujus
juris, nam de consueludine infra dioam.
8. Quarlum dubium. — Sohitur. — Quarlum
dubium est, an oporteat illum Prffilalum, qui
utitur hoc privilegio, habere jurisdictionem
in hoc foro. Sunt enim aliqui Prselati habentes
jurisdictionem Ecclesiasticam inforo externo,
quamvis non in foro pcenitentise, ut dicuntur
esse quidam archipresbyteri, et in curia Ro-
mana sunt plures, ul auditor camerse, et alii,
de quibusaliqui censent non gauderehocpri-
vilegio, etiamsi exempti sint. Ita sentit Paluda-
nus,quod non probat, nisi quia hi non viden-
turesse Prselatiinhocforo. Contrarinm tamen
verius existimo, cum Sylvestro et aliis, tum
quia textus simpliciterloquiturde PrselatisEc-
clesiae,inter quosisti comprehenduutur; tum
etiam quia ratio privilegii, scilicet, ne peri-
culumimmineatanimarum, etiamin his habet
locum, si vere exempti sint ; tum deniqne
quia privilegia non sunt restringenda, nisi
satis constet. Solum notandum est, non dici
Preelatos, nisi cum habent jurisdictionem
propriam, id est, proprio jure seu titulo.
Unde vicarii Episcoporum, seu aliorum Proe-
latorum, qui solum ex commissione, seu vice
aliorum jurisdictione utuntur, non compre-
henduntur sub Prselatis, neque gaudent hoc
privilegio. Advertendum est etiam, hos Prse-
latos tandiu posse uti hac facultate, quandiu
officium prselationis tenent ; ut, si temporale
sit, tantum pro temporequo durat; si sit per-
petuum, quandiu illud non renunciaverint ;
quia heec facultastantum conceditur Preelatis.
Unde si desinunt esse Prtelati, jam non gau-
denl illa. Secus vero est, si tantum loco dis-
tent a suoterrilorio, quia nihilominus Prselati
manent, et ldeo Praslatorum facultate uti
possunt.
9. Quintum dubium gnivocentur exempti. —
Prima opinio. — Secunda opinio prolatur . —
Quinto difficile ad explicandum est, qui vo-
centur exempti. Quidam dicunt esse illos Prfe-
latos, qui in hoc foro subjiciuntur immediale
soli Summo Pontifici. Ita tenet Angelus su-
pra, n. 5, citans Hostiensem et Panormita-
num. Et illis videtur favere ratio decreti,
scilicet, ne pro dilatione posnitentice periculum
immineat animarum ; quce ratio solum vi-
detur habere locum in iis qui immediate sub-
duntur Summo Pontifici, quia non possunt
facile illum adire ; si vero habeant alium su-
periorem, facile possunt convenire illum, vel
ab illo confessorem postulare. Alii vero per
exemptos intelligunt omnes Prselatos, qui in
XXII.
hoc foro non subdunttlr Episcopis, etiamsi
habeant alios superiores prseter Papam, quo-
rum exemplum extra religiones fjrtasse non
invenietur ; hujusmodi sunt Provinciales re-
ligionum, et aliqui supcriores immediati, ut
Abbates, et similes, juxta diversum usum et
jurisdictionem, quse illis in religione conce-
ditur. Ita sentiunt Sylvester et Paludanus,
quorum sententia mihi placet, solum proplcr
illucl verbum textus : Possint eligere confes-
sorem sine sui superioris liceniia, quod sup-
ponit posse babere superiorem, cujus iicenlia
esset necessaria, non exislenle hocprivilegio.
10. Alia oijectio diluitur. — Nec dici po-
test, illum superiorem esse Summum Pon-
tilicem, tum quia ipse Pontifex est qui hanc
facultatem concedit, unde repugnat, qui illa
utitur, eligere confessorem sine Summi Pon-
tificis licentia ; tum etiam quia loquitur de
superiore lanquam de alio distincto. Dices,
id non esse consentaneum his quee supra di-
cebamus de parocbo habente Praelatum su-
periorem exemptum. Respondeo, esse dissi-
milem rationem ; nam hujusmodi parochus
nullo modo est exemptus, sed solus Prselatus
ejus exeraptus est ; Prselati vero religionum,
etiamsi inter se subordiuationem habeant,
omnes exempti sunt, vel potius totum cor-
pusreligionis adsequate est exemptura. Addo
vero, hoc esse intelligendum cum aliqua li-
mitatione, et moderamine, scilicet, nisi juxta
specialia privilegia, vel institutionem a Pon-
titicibus probatam Prselatus inferior religio-
nis habeatconfessorem designatum a suo Prse-
lato superiore, qui jam est veluti ordinarius
judex, et pastor ejus in hoc foro, quia tunc
nec ratio hujus textus locum habet ; neque
est verisimile per hoc generale jus derogari
specialia jura spectantia ad convenientem or-
dinem rcligionis, argumenlo cap. 2 de Pcenit.
et remiss., in 6. Quod multo cerlius erit, si
privilegia religionis post illud commune jus
concessa vel confirmata sint. Quoties vero
contigerit Prselatumreligionis non habere a
superiore confessorem designatum, sive quia
id non est in more religionis, sive quia de
facto contingit ut non habeat, tunc uli pote-
rit iiac facultate. In quo etiam servare debet,
ut alia etiam propria jura seu privilegia reli-
gionis custocliat, eligendo confessorem intra
ipsam religionem, et non extra, propter eas-
dem rationes. Denique addendum est, hoc
non esse extendendum ad abbatissas, quan-
tumvis exemptas, ut Sylvester superius no-
lavit, quia sub nomine Prselatorum in oinni
36
562
DISPUTAT. XXVJI. SECT. II.
proprietate non comprehenduntur, cumjuris-
dictionem Ecclesiasticam non habeant.
•11. Sextum dubium. — Solvitur. — Sex-
tum dubium est, an hee.c facultas spiret seu
finiatur uno actu, id est, antantum detur fa-
cultas eligendi semel unum confessorem, qui
postquam electus est, immutabilis maneat.
Et ratio esse potest, quia in ipsa facultate in
singulari dicitur, ut possit eligere discretum
confessorem, et quia similes facultates in jure
ita intelligi solent,ut unoactu finiantur. Res-
pondetur non determinari uno actu, sed per
hanc facultatem posse, qui illam habet, suo
arbitrio eligere plures confessores, vel saepe
eumdem. Ita Palud. supra ; et Anton.,3 p.,
tit. 17, c. 9 ; et Navarr., dict. c. Placuit, n.
166. Et ratio est clara, quia nisi hoc privile-
gium ita intelligeretur, fere nullius momenti
esset, nec per illud consequeretur Pontifex
quod intendit. Item, si moriatur, vel impedi-
tus sit confessor prius electus, indubitatum
est posse aliumloco illius substitui ex viejus-
dem privilegii ; sed privilegium non extendi-
tur propter necessitatem vel impedimentum
alterius ; ergo illud fieri potest ex sola volun-
tate et arbitrio eligentis. Preeterea, quia nulla
est ratio cur prima electio maneat immutabi-
lis. Denique usus etiam hoc confirmat. Unde
in textu in singulari ponitur confessor, quia
electio semper in particulari fit circa unum
confessorem , non quia illa non possit saepius
fieri. Quod si aliquando in jure nonnulla si-
milia rescripta intelligunlur finiri uno actu,
illudest, quia sunt odiosa; secus vero est in
gratiosis privilegiis, nisi aliud evidenter con-
stetj aut ex verbis, aut ex materia subjecta.
An in aliquo casu hdbeant fideles a jure facul-
tatem eligendi confessorem.
12. Navar. rejicitur. — Tertio dicendum
est preater hanc facultatem nullam aliam esse
ipso jure Pontificio datam ad eligendum con-
fessorem. Probatio hujus assertionis solum
potest esse negativa, quia nullum tale jus
invenitur. Et quidem de aliis particularibus
seu privilegiatis personis nullum tale jus ab
auctoribus affertur, neque de hoc invenio
opinionum varietatcm. Tamen de omnibus
fidelibus pro aliquo casu invenitur quoddam
speciale jus in cap. Placuit, 9, qusest. 2 de
Pcenit., d. 6, ubi multi intelligunt concessam
esse cuiiibet fideli facultalem eligendi confes-
sorem, si proprius sacerdos sit ignorans.
Atque ita intellexerunt illum textum plures
juris interpretes cum Panormitano in cap.
Omnis utriusque, et ex Theologis, Magist., in
A, d. 21, in Tme, ubi etiam Bonavent., in cx-
posilione litteree, id tenet. Et Richard., d.
M, art. 3, q. 7, ubi Gabr., q. 2, art. 3; et
Palud., queest. 3 ; Anton., 2 p., tit. 17, c. 4 ;
et Adrian., q. 5 de Gonfessione ; et Medin.,
Cod. de Confess., q. 37 de Licentia curati
confiteudi alieno. Navarr. etiam ineod. eap.
Placuit, n. 150, et in Sum., c. 9, num. 8,
eodem modo intelligit textum illum. Existi-
mat tamen (consequenter ad suam senten-
tiam de origine hujus jurisdictionis) ibi non
concedi facultatem aliquam jure humano, sed
in eo explicari jus divinum ; nam, cum pro-
pter ineptitudinem seu incapacitatem proprii
sacerdotis cesset obligatio Ecclesiastici pree-
cepti, subjiciendi se illi potius quam alteri,
revocatur pcenitens ad statum juris divini, in
quo pra^cise stando, omnes, utipsi putat, ha-
bent facultatem eligendi confessorem. Sed
procedit ex falso fundamento; et ita non-
nulla falsa infert, quse postea videbimus.
Reliqui ergo auctores speciale privilegium
putant esse ibi concessum jurehumano. Quod
etiam admittit Cano, dict. relect., p. 5 ; addit
tamen esse revocatum illud jus per cap.
Omnis utriusque sexus. Sed non recte, quia
cap. Omnis utriusque, quoad hanc partem,
non condit novum jus, sed solum proponit
quod de jure divino necessarium est, scilicet,
ad confitendum alieno , necessarium esse
licentiam proprii ; non tamen propterea re-
vocat licentias jure humano concessas, "si
quse erant.
13. Ex aliis vero auctoribus, quidam di-
cunt, in eo casu necessarium esse saltem
postulare licentiam a parocho, licet non obti-
neatur. Ita*Adrianus et Navarrus,ut subditus,
inquiunt, in eo quod potest, impleat decretum
capiiuli Omnis utriusque sexus. Paludanus
vero negat tunc esse necessarium petere li-
centiam a parocho; et magis consequenter lo-
quitur , quia ubi iicentia obtenta non est ne-
cessaria, nec petita ex sola rei natura requi-
ritur; sed si in aliquibus rebus necessaria est,
illud est,, vel propter speciale jus positivum,
vel quia ante negatam expresse licentiam
subditus non habet jus aliquid faciendi. In
preesenti vero nullum esx speciale jus man-
dans postulari hanc licentiam. Nam in cap.
Omnis utriusque sexus nullum circa hoc fertur
speciale prseceptum Ecclesiasticum, secl ex-
plicatur divinum ; ex jure autem divino nun-
quam est necessarium postulare hanc licen-
tiam, nisi ubi necessarium est ut obtineatur.
DISPUTAT. XXVII. SEGT II. 563
Placuit, sirapliciter, et cednt excusatio,quiaadilus adSumraum Pon-
In dicto autem cap
sine limitatione ponitur exceptio, Nisi per
ignorantiam, etc; ergo absolute datur poeni-
tenti jus et facultas adeundi alium confesso-
rem ; crgo supposita illa interpretatione, nul-
lum est fundamentum imponendi poenitenti
illud onus petendi iicentiam.
14. Verus intellectus ad cap. Placuit. —
Instanlia. — Solvitur. — Rursus est alia diffe-
rentia , quod Navarrus in eo casu putat, si
propriusparochussitignorans, non teneri sub-
ditum confiteri Episcopo, vel ab illo faculta-
tem petere, etiamsi ad illum facilis pateat
aditus , quia cap. Placuit , sirapliciter loqui-
tur , et restringendum non est , et quia hoc
ipso quod parochus est ineptus minister , ex
divino jure habet parochianus jus eligendi
aliura. Melius vero Auton., Hostiensis et alii
dicunt, si potest facile peti licentia confitendi
ab ipsoEpiscopo,necessariura idesse, tam ex
vi juris divini, quam ex vi illius cap. Placuit.
Patet, quia deficiente parocho, ut, verbi gra-
tia, si moriatur, non manent illae oves sine
aliquo proprio sacerdote, sed tunc immediate
subjiciuntur suo Episcopo ; ergo, si possunt
illum adire, non est unde habeant facultatem
ex vi juris divini, etiamsi adraitteremus, ante
prohibitionem Ecclesiee, seu divisionem juris-
dictionum id fieri potuisse. Quando autem
parochus est ignorans seu ineptus, ad sum-
mum se habent oves ejus tanquam carentes
proximo judice in hoc foro, non vero tan-
quam omnino carentes proprio pastore ; ergo
semper teuentur licentiara illius postulare, si
possint. Rursus cap. Placuit , non loquitur
specialiter de proprio parocho , sed simplici-
ter de sacerdote, cui alter commissus est;
non est autem commissus tantum parocho,
sed etiam Episcopo; ergo, quamvis parochus
sit ignorans, adhuc manet integrum jus Epis-
copi. Sicut, si quis haberet duos parochos, et
unus eorum esset ignorans , non propterea
posset statim uti facultate eligendi confesso-
rem, si alter parochus esset sufficiens. Secus
vero esset, si uterque parochus esset igno-
rans. Et ita etiam in proposito casu, si Epis-
copus esset seque ignorans, cessaret obligatio
adeundi illum. Statim vero occurrit interro-
gandum , an oporteat tunc facultatera petcre
a Sumrao Pontifice. Ita enim videtur conse-
quenter dicendum, ex vi illius capit. Placuit,
dicto modo intellecti ; nam, si prtecise siste-
remus in jure divino , eadem proportio esset
servanda, per se loquendo, ut rationes factse
probant, licet per accidens fere semper inter-
tificem regulariter difficilis cst. Tamen in hoc
capit. Placuit, ipse Summus Pontifex est qui
facultatem concedit eligendi confessorem ob
ignorantiam proprii , si omnes inferiores sa-
cerdotes inferiores Pontifice sint ignorantes ,
et ideo ex vi illhis concessionis non est neces-
sarius recursus ad Summum Pontificem.
15. Preeterea est alia differentia circa sa-
cerdotem eligendum ex vi illius juris. Nam
quidam dicunt, ex vi illius facultatis non esse
liberum fideli statim eligere quemcunque vo-
luerit sacerdotem, etiam idoneum, et nunc
etiam appfobatum ab Episcopo, sed oportere
in hoc servare aliquemordinera. Nam si esset
aliquis sacerdos habens jurisdictionem dele-
gatnm ab ipsomet parocho, deberet po3iiitens
illi confiteri, si esset idoneus : vel si esseut
plures hujusmodi, inter eos tantum posset
eligere. Ethoccenseo verum, quia illi om-
nes reputantur ut vicarii parochi, et conse-
quenter habent locum proprii sacerdotis.
Item, quia,licet parochus sit inhabilis adexer-
cendum per se hoc rnunus, nihilominus non
amittit juscommittendivices suasalteri,neque
adhoc estignorans; unde non est verisimile,
per illud capit. Plaacit, privari parochum
hoc jure ; ergo, si ipse habeat designatos ha-
biles confessores, tenentur oves illos eligere,
et non alios. Sicut si parochus nondum sit
ordinatus sacerdos, et aliquem dignum coad-
jutorem sibi eligat, parochiani tenentur, per
se loquendo, illi confiteri.
16. Objectio. — Decisio. — Dices : ergo
hac ratione tenebitur parochianus petere li-
centiam a parocho iguorante, et non habente
coadjutorem idoneum, ut, si velit, designet
determinate aliquem idoneum confessorem ;
quia non tenetur generalem facultatem con-
cedere subdito eligendi quem velit ; ergo nec
intelligendum est, hanc facultatem esse jure
concessam, donec constet, illum male uti
jure suo, non dando confessorem idoneuni,
cum ipseignorans sit. Respondeo, hoc modo
fieri probabilem opinionem Adriani supra
tractatam. Nihilominus tamen negatur se-
quela; nam ad ipsum parochum spectat uti
hoc jure suo, si velit, delegando jurisdictio-
nem suam sacerdotibus idoneis ; quod si ex
se id nonfaciat, non tenentur subditi hoc ab
eo petere, aut extorquere, si vera est senten-
tia, quam nunc prosequimur, quod tunc ex
vi hujus juris habentfacultatem eligendi con-
fessorem, quia sibi simpliciter datur, et sine
tali onere.
564 DI5PLTAT.
47. Additur vero a quibusdam juxta banc
sententiam, licet paroclms non habeal pro-
prium coadjutorem, si sint alii sacerdoles
idonei habentes jurisdictionem delegatam ab
Episcopo in hujusmodi parochiano, aliquem
exillis esse eligendum, et non alium. Quod
etiam censeo consequenter dictum , quia in
eo casu tenentur fideles Episcopum suum
adire, si possunt, ut diximus; ergo, si non
possunt, aut si nolunt illum adire, tenentur
accederead judices ab ipso delegatos ; quia
illi tunc etiam gerunt vicem proprii. Hinc
rursus additur. si nullus sit delegatus a paro-
cbo, vel Episcopo, sit tamen aliquis habens
jurisdictionem delegatam a Papa, ut sunt
nunc religiosi, aliquem ex illis esse necessario
eligendum; quod si nullussit hujusmodi, qui
eligi possit, sitvero aliquis sacerdos idoneus
habensalias jurisdiclionem in hoc foro, quam-
vis nonhabeat inhuncparochianum, illum es-
se eligendum, verbi gratia,parochum alterius
Ecclesia? poiius quam simpiicem sacerdotem;
hunc vero solum eligi posse, quando et ido-
neus est, et alius non occurrit, qui jurisdic-
tionem habeat.
48. Duce restrictiones supra positce reji-
ciuntur. — Aliisvero hredufe ultimse restric-
tiones non probantur, et videntur magiscon-
sequenter loqui ; quia non habent funda-
mentum in dict. c. Placuit, et est nimia re-
strictio favoris ibi concessi, ut supponitur.
Deinde de prima restrictione probatur, quia
ostensum est non teneri fideles in hoc casu
accedere ad Summum Pontificem ; ergo ea-
dem ratione nontenentureligere delegatosab
ipso ; nemo enim tenetur accedere ad judi-
cem, qui alterius vices gerit, nisi quateuus
per se tenebatur accedere ad ipsum prin-
cipalem judicem, vel nisi hoc sit speciali-
ter prseceplum, quod bic etiam dici non po-
test. De secunda vero restrictione patet, quia
juriddictio saeerdotis, si non sit in ipsum pce-
nitentem, per se loquendo, impertinens est
ad hocjudicium ; eigo nisi aliquo speciali
jure ponatur illa tanquam conditio necesso-
ria in sacerdote eligendo, non est cur exiga-
tur; hic aulem nullum est jus postulans ta-
lem conditionem; nam textus absoluteloqui-
lur de altero sacerdote, si vera est expositio,
quam nunc prosequimur.
49. An d. c. Placuit, sit extendendum ad
defectus alios praier ignoraniiam. — Opinio
communis. — Opinio Medince. — Denique est
alia diversitas in hae senteniia. Nam dicti
auctores communiter censent, quamvis dic-
XXVI!. SECT. ir.
tum c. Placuit, expresse solum loquatur de
casu ignorantise sacerdotis, extendendum esse
ad alios, in quibus fuerit eadem ratio, ut ca-
sum impotentias, vel malitiee contrarice huic
ministerio, utsi soieatrevelareconfessionem,
provocare ad malum, etc, quod quidem jux-
ta sententiam Navarri facillime explicatur;
quia, si illa non est concessio juris posi-
tivi , sed interpretatio juris divini, ubicun-
que occurrerit eadem ratio, admittenda erit
eadem interpretatio. Supponendo vero esse
humanam concessionem, solum potest id sua-
deri, quia cum hic sit favor et privilegium ,
ample interpretandum est , quantum recta
ratio permiltit ; satis autem est rationi con-
sentaneum, ut si ex parte sacerdotis alius
defectus interveniat a;que impediens, ac igno-
rantia, eadem in illo esse intelligatur juris
dispositio, tum quia valde materialeest, quod
ille defectus sit ignorantia, et magis attenden-
dum est ad formalem intentionem legis; tum
etiam quia alias nonesset sufficienter provi-
sum fidelibusj quod tamen videtur prsecipue
intentum in ilio capite, juxta hanc interpre-
tationem. Nihilominus Medina supra existi-
mat hanc facultatem restringendam esse
ad casum ignorantiae proprii sacerdotis ,
quia de illa tantum loquitur ille textus, et
privilegia tantum valent, quantum sonant,
et non amplius ; et illud, quod ibi con-
cedilur, quoddam privilegium est. Imo ad-
dunt aliqui, hoc restringendum esse ad tan-
tam ignorantiam, ut ratione illius confessio
facta taJi sacerdotifit invalida ; quia Pontifex
solum videtur voluisse subvenire quasi extre-
mee necessitati. Sed hsec ultima nimia re-
strictio est, juxta quam fere nullius mo-
menti esset illa concessio, quia talis ignoran-
tia, vel nulla, vel rarissima est. Item textus
absolute loquitur de ignorantia, et intendit
subvenire conscientiis fidelium ; cur ergo non
recte intelligetur de quacunque ignorantia,
qua3 ineptum reddit sacerdotem, ut de tali
conscientia possit convenienter judicare ? Re-
strictio autem MedinaB satis probabilis est^
quia fundamentum habet in verborum rigore.
20. Communis opinio prooatur. — Nihilomi-
nus tamen communior opinio quoad hanc
partem, rejicienda nonest; quia, licetverum
sit, hoc jus, seu nrivilegium pendere ex vo-
hmtate concedeutis, quam ex verbis ejus ,
non ex ratione cognoscimus , nihilominus
etiam verum est, verborum interpretationem
et extensionem ex ratione concedeniis saepe
colligL prsesertim quando cognoscitur volun-
DISPUTAT. X
tas ejus in omnibus consentanea rationi, ut
in prsesenti; et sic facit illud, quod favores
sunt ampliandi. Ilem, in omni casu impedi-
menti ex malitia sacerdotis, aliqua ignoran-
tia practica intervenit (juxta illud, Omnispra-
vus est ignorans) ratione cujns prave utitur
talis sacerdos ministerio suo ; ergorationabi-
liter potest omne tale impedimentum sub
ignorantia comprehendi. Gasus autem impo-
tentiae non tam videtur includi in illo textu ,
qunm supponi; cum enimpdstuletconsensum
sacerdotis extra casum ignorantiee, supponit
dari posse, quia non est verisimile rem im-
possibilem postulare. Sic ergo probabiliter
teneri potest ampliatio Glossa?, et commu-
nis.
21. Ex jure divino non datur facultas. —
Nec ex jure Pontificio. — Tota vero ha?c sen-
tentia supponit traditam interpretationem il-
lius cap. Placuit, quamita fuse explicui, quia
probabilitate non caret, potestque secure ad
praxim applicari, etmulta obiter dixiinusquee
ad alios casus , et praesertim ad ea qme dice-
mus sectione quarta possunt esse utilia. Ni-
hilominus existimo, juxta veram intelligen-
tiam illius c. Placuit, nullam facultatem con-
cedi ipso jure ad eligendum confessorem in
aliquo casu, atque adeo tertiam conclusionem
positam generaliter veram esse. Et imprimis
ibi non dari facultatem ex sola interpretatione
juris divini, satis constat ex dictis supra con-
tra opinionem Navarri, quibus ostendimus ex
vi solius divini juris nulli esse datam hanc
facultatem nisi soli Summo Pontifici. Quod
vero jure Pontificio non concedatur, commu-
nior sententia est D. Thomse et Scholastico-
rum, quos infra referam sectione quarta ;
nunc breviter probatur, quia, ut supra dixi,
in illo capite non est sermo de divisione ju-
risdiclionnm , aut parochiarum ; nam hsec
multo ante Urbanum facta est , semperque
fuit observata in Ecclesia, saltem quantnm
ad diversitatem Episcopatuum, et quoad hoc
ut presbyteri non possent sine licentia Epi-
scopi confessiones audire, ut ex multis decre-
tis superioribus adductis coustat. Deinde id
probatur ex illis verbis illius textus, Nisi per
ignoranliam illius, cui pcenitens prius confes-
sus esi; supponit ergo, pcenitentem, de quo
ibi est sermo, prius esse confessum alicui sa-
cerdoti, et de illo tantum statuit, ut nulli sa-
cerdotum liceat hujusmodi poenitentemjamcom-
missumalteri sacerdoti ad pcenitentiam admit-
tere, sineejus consensu, cui priusse commisil.
Ubi etiam expendo illud relativum recipro-
XVII. SECT. II. 5Gr>
cum, se, nam ex eo constat non esse sermo-
ncm de sola commissione facta pastoribus
Ecclesiae per divisionern jurisdictionum, sed
de commissionc et subjeclione ilia qua poeni-
tens se actu snbdit sacerdoti cum voluntate
illi confitendi.
22. Declarantur verba dicti capitis Pla-
cuit. — Preeterea juxta hanc interpretationem
optime intelligitur particula, Deinceps, quam
etiam ponderat Medina supra, intelligens per
illam significari, ante illud tempus ob multas
causas solitos fuisse pcenitentes proprios cn-
ralos relinquere, et alienos adire. Mihi tamen
verisimile non est, talem fuisse abusum in
Ecclesia eo tcmpore ; nam esttam manifestus
error, tanquam contrarius veritati sacramen-
ti, ut verisimile non sit solitos fuisse fideles
iilo modo confiteri saltem regulariter , ant
frequenter, ut propterea necessarium fuerit
iilam legem condere , aut renovare. Prius
enim illa constitutio facta fuerat, ut supra
ostendi, non tam propter abusum, quam ad
divisionem parochiarum faciendam et expli-
candam, ut maxime constatex Dionysio Papa
in c. Ecdesias, decimatertia, qusest. 1. Faci-
lius ergo introduci potuit consuetndo, ut pos'-
quam aliquis uni erat confessus, vellet ejus
sententiam mutari quoad pcenitentiam, vcl
satisfactionem exhibendam, aliumque sacer-
dotem adire, non quidem omnino alienum,
sed eorum qui in eadem Ecclesia jurisdictio-
nem habebant, cuique posset iterum se com-
mittere, et aliud genus pcenitentioe postula-
re, veluti a priori sententia appellando. Hoc
ergo videtur esse quodUrbanus in illo c. Pla-
cuit, fieri prohibet, ut csetera verba quse pon-
deravimus satis declarant. Quem sensum in-
dicavit Soto, dist. 18, q. 4, art. 2, satisque
probabiliter conjectat , cum Urbanus illos
prohibet recipiad poenitentiam, loqui de po>
nitentia publica, quae olim erat in usu, et
agenda erat juxta preescriptum confessoris ;
et ad hanc mutandam noluit Pontifex patere
accessum ad alium sacerdotem, etiam si alias
potuisset esse judex, postquam causa alteri
jam commissa erat.
23. Juxta hanc ergo interpretationem per
illam exceptionem, I\Hsi per ignorantiam il-
lius, cui pcenitens prius confessus est, nulla
facultas conceditur ad eligendum confesso-
rem, qui jurisdictionemhabeat in pcenitentem
propter solam ignorantiam proprii parochi ,
et per sese est fere incredibile hoc esse com-
missum jure communi omnibus pcenitentibus,
doctis et indoctis, bene vel male affectis erga
566 DISPUTAT. XXVII. SECT. III.
suos parochos ; neque talis facultas videtur
esse m usu in Ecclesia , vel unquam fuisse ;
et ideo fortasse Concilium Lateranense sim-
pliciter, et absque tali exceptione locutum
est. In dicto ergo c. Placuit, solum additur
per illa verba moderatio queedam illius rigo-
ris, quem lex ibi lata pree se ferre videbatur.
Cum enim hoc judicium sit maxime volunta-
rium ex parte pcenitentis, et quasi arbitra-
rium ex parte confessorisquoad pcenitentiam
imponendam, arduum videri poterat cogere
poenitentem ad standum judicio et senten-
tiee primi confessoris, ita ut non possit ab
alio mutari, etiamsi de novo se illi committat.
24. Nihilominustamenpropterreverentiam
sacramenti, et honorem confessoris, et ob vi-
tandam etiam ignaviam poenitentium , pru-
dentissime iliud statutum fuit, cum illa tamen
moderatione, quee ex natura rei videbatur
necessaria et quasi debita poenitentibus, Nisi
per ignorantiam , etc. Cujus sensum esse
existimo , id est, Nisi prior sententia quoad
poenitenliaminjunctam manifestum contineat
errorem, hujus rei judicium non ipsi pceni-
tenti, sed alteri confessori intelligimus esse
commissum. Unde exvi illiustextus non pro-
hibetnr sacerdos audire confessionem prius
alteri factam ; sed ita audire, et judicare de
iJla, utmutet poenitentiam ab alio injunctam,
nisi manifestum errorem in illa perspiciat.
Atqueita cessat illa queestio, an heec exceptio
ignorantiee extendenda sit ad alias causas si-
miles ; quia juxta hanc intelligentiam non
tam est sermo ibi de ignorantia personse ,
quam de ignorantia seu errore, qui in illo
facto intercessit. Unde sive ortus fuerit ex
propria ignorantia speculativa, ut sic dicam,
sive ex malitia et errore practico, locum ha-
hetpraedicta moderatio, idqueoptima ratione;
nam eequitas justitiee eeque id postulat in utro-
que casu, et nomen ignorantise satis proprie
explicatur illo modo, ut utrumque casum com-
prehendat. Et merito Pontifex illa voce usus
est,quia quoties talis error in sententia inven-
tus fuerit, potius ignorantise, quam malitiee
tribuendus est. Quapropter, quoad hanc par-
tem non est dubium, quin illa lex, hoc modo
intellecta, licite possit a confessoribus in praxi
servari. Quoad alteram vero partem pruhi-
bentem hanc mutationem pcenitentiae simul
injunctse, postquam pcenitentia3 publicee ces-
sarunt, etiam existimo quodlibet jus posi-
tum in hac parte cessasse. Quid vero in hoc
confessoribus liceat, dicemus infra, agentes
de satisfaclione.
SECTIO III.
Vtrum aliqui habeant vel habere possint faculta-
tem eligendi confessorem ex sola consuetu-
dine.
1 . Ratio dicbitandi. — Ratio dubitandi su-
mitur ex cap. 2 de Poenit. et rerniss., in sexto,
ubi dicitur, nullaconsuetudineintroduci pos-
se, ut aliquis valeat sibi ehgere confessorem
sine licentia proprii sacerdotis ; et supra red-
debamus rationem, quia hoc est contra jus
divinum, quod nulla consuetudine revocari
potest. Atque ita simpliciter tenuit D. Ant.,
supra, cap. 19, § 19.
2. Contraria sententia, quce probatur. — In
contrarium autem esse videtur usus in mul-
tis casibus ; nam parochi utuntur hac facul-
tate sine speciali licentiaEpiscoporum, unde,
cum non habeant a jure, videntur habere
exconsuetudine. Idem videtur esse de sim-
plicibus sacerdotibus, et de quibusdam aliis
personis in dignilate constitutis. Item con-
fessionem venialium, et jurisdictionem ad il-
lam multi putant esse sola consuetudine in-
troductam. Et confirmatur, quia consuetudo
potest dare jurisdictionem juxta c. Cum con-
tingat,de Foro competent., et sumitur ex c.
Bilecti, de Arbitris. Sicut e contrario consue-
tudo aufert jurisdictionem; unde aliqua pec-
cata dicuntur esse consuetudine reservata.
Propter heec ergo posteriorem hanc senlen-
tiam secuti suntHostiensis,Raymundus,Alen-
sis, Gerson, Guillelmus de Monte Lugduno,
quos refertGabr., lectio. 3 in canonem, et
ipse admittit hanc sententiam esse magis
piam, et sufficientem ad excusandum, quam-
vis alteram dicat esse tutiorem. Hanc eliam
sententiam sequiturNavarrus in dicto c. Pla-
cuit, n. 30 et sequentibus; sumitur exCajet.,
verb. Alsolutio, 2 ; Soto, dist. 18, q.4, art. 2.
Et mihi etiam probatur, si recte explicetur.
Assertio.
3. Dicendum ergo censeo, ubi constiterit
talem consuetudinem introductam esse, et
videntibus, ac tacentibus ordinariis pastori-
bus bona fide exerceri, eam suthcere, ut pce-
nitentes secure possint utihac facultate,quam-
vis heee non tam per ipsam consuetudinem
detur, quam data significetur.Prior parssatis
probatur argumentis secundo locofactis.Pos-
terior vero suadetur prioribus argumentis,
quia sola consuetudo per se sumpta non ha-
bet undepossit hanc facultatem tribuere ; er-
DISPUTAT
go, si proprie loquendum est, solum cst si-
gnum sufiiciens facultatis concessai a pisto-
ribns, et nunquam revocatte, secl quasi per
tacitum consensum perpetuo dnrantis. Non
Bst enim verisimile illam consuetudinem in-
choatam esse per confessiones sacrilegas, et
reipsa nullas , et per eas solas introductam
esse ; hoc enim juri divino repugnat; signum
est ergo preecessisse facultatem aliquam, sal-
tem generalem, nunquamque fuisse revoca-
tam«; et ita ex vi talis concessionis quasi
continuata? consuetudine fuisse introductam.
Nec videtur, moraliter loquendo, alio modo
potuisse introduci; quia recurrendo ad ini-
tium consuetudinis, interrogo, an qui coepe-
runtuti hac facultate, id fecerint de licentia
sui proprii sacerdotis, vel omnino absque il-
la ; si primum dicatur, non fuit proprie hsec
facultasconsuetudine acquisita,sed origoejus
fuit facultas superioris, quae per consuetudi-
nem conservata est, et ipsa facultas videiur
fuisse causa talis consuetudinis ; si vero dica-
tur secundum, ergo omnis ille usus juris-
diclionis in principio talis consuetudinis erat
nullius momenti, et contra divinum jus; ergo
per similes actus non potuit introduci con-
suetudo.
4. Objectio. — Solvitur. — Dices, potuisse
in principio esse abusum , postea tamen pas-
tores Ecclesise ad majus malum vitandum
tacite consensisse. Respondeo, esto id conce-
damus, semper tamen necessarium esse, ut
interveniat aliqua sufficiens significatio con-
sensus superiorum, ut ex tunc incipiat haberi
h:ec facultas, non tam vi ipsius consuetudinis,
quam virtute volunlatis superioris, ad qnam
significandara potest juvare consuetudo.
Quod recte declaratur exemplo supra tacto
de sacerdotibus , qui ex consuetudine solent
eligere confessorera ; nam quia illi solent
frequenter confiteri , ideo onerosum erat pa-
rochis omnes audire, et ideo facile in princi-
pio consenserunt , ut inter se invicem confi-
terentur, qui consensus non revocatus, con-
suetudine quasi continuatur, et ipsa consue-
tudo indicium est ejusdem consensus ; ad
hunc ergo modum de aliis consuetudinibus
judicandum est. Et potest tandem in hunc
modum declarari , quia quamvis jurisdictio
dicatur consuetudine acquiri , tamen (ut ego
opinor) id non fit sine adminiculo juris com-
raunis , preesertim in jurisdictione spirituali,
qu£e non potesta populo manare, sed a Sum-
mo Pontifice , et ideo non posset sola populi
consuetudo illam praebere, nisi Ponlifices hoc
XXVII. SECT. III. 567
declarassent , ad majorem Ecclesise pacem,
et ut certior esse posset jurisdictionum par-
titio. In proesenti autem consuetudo non
dat hanc facultatem, vel jurisdictionem i 111
correspondentem, adminiculo jnris ; nullum
est enim commune jus, quod hoc declaret,
sed potius videtur resistere ; ergo non potest
consuetudo per se, et quasi sua vi hoc facere,
sed adminiculo (ut sic dicam) taciti consen-
sus , ut voluntatis superiornm, qui cum non
sit in jure expressus, necesse est, ut ipsamet
consuetudine et circumstantiis ejus sufficien-
ter significetur.
5. Exflicatur c. Ide Pcenit. etrem., lib. 6.
— Objectio. — JSolvitur. — Solum superest
explicandum dictum c. 2 de Pcenit. etremiss.,
in 6, ne videatur praedictse resolutioni, etiam
in dicto sensu explicatee , repugnare. Navar.
igitur supra, n. 36 et seqq., muitum laborat
in illo textu exponendo. Vera tamen decla-
ratio est, quee ex dictis colligitur , quamque
tetigit Gabriel loco supra citato, seilicet, con-
suetudinem vi sua non posse dare hanc fa-
cultatem, quod verum esse concedimus ; inde
tamen non sequitur, non posse esse signum
facultatis concessee, et perseverantis per con-
sensum tacitum. Unde (etiamsi forraaliter ad
verba textus attendamus) per talem consuetu-
dinem non introducitur, quod aliquis prceter
sui superioris licentiam confessorem sibi eligere
valeat , qui eum possit solvere, vel ligare ; sed
introducifur, ut aliquis censeatur habere a
suo superiore talem facultatem , raodo expli-
cato. Dices : quid ergo speciale declarat ibi
Pontifex de hac facultate ? nam id commune
est cuicunque legi, quod non derogetur con-
suetudine, nisiquatenussuperior vidensetta-
cens consentire videtur?Respondetur, eligere
confessorem sine licentia proprii, repugnare
juri divino, et ideo significasse Pontificemin
illo textu, non posse consuetudinem preescri-
bere contra hoc jus; in quo raultum differt
hsec consuetudo a quacunque lege mere hu-
mana.
6. Ex quo infero (quod magis illam deci-
sionem declarat) facultatem hanc consuetu-
dine obtentam talem esse, ut semper pendeat
a voluntate proprii sacerdotis, ita ut non ob-
stante consuetudine , semper sit in ejus po-
testate illam revocare, si velit, quia alias talis
consuetudo formaliter ac directe esset contra
jus divinum , quandoquidem ex vi illius pos-
set subditus confessorem eligere , etiam pro-
prio pastore repugnante. Item consuetudo,
hoc modo introducta , esset valde onerosa
568 DISPUTAT. XXVII. SECT. IV.
pastoribus Ecclesiae , et contra subjectionem cousuetudines
illis debitam, multumque contraria conve-
nienti regimini animarum, ut etiam Glossa
circa illum textum significavit ; consuetudo
aulem, quoe hujusmodi est, nunquam praeva-
lere potest, aut jus aliquod conferre, c. 1 et
c. Cum venerabilis, de Consuetudine, et cap.
Cum non liceat, de Prsescript. Posita autem
hac veluli continua dependentia hujus con-
suetudinis a voluntate pastoris , oplime veri-
ficatur decisio illius capituli secundi. Nam,
si pastor videt et tacet, satis significat ex suo
consensu habere subditos illam facultatem, et
ita jam non est ad eligendum confessorem
sine licentia pastoris ; si vero ipse revocet ,
consuetudo non sufficiet , juxta illius texlus
decisionem.
7. Ex cujus pastoris noluntate manaverit
licec consuetudo. — Advertere autem oportet,
ex cujus pastoris voluntate manaverit con-
suetudo; nam ex illius vel superioris arbitrio
revocari poterit, non tamen ab inferiori; ut si
verum est consuetudine introductum esse, ut
quilibet sacerdos absolvere possit a veniali-
bus peccatis, quia illa consuetudo, vel ab
Apostolis, vel a Summis Pontificibus originem
duxit, aut confirmata est, ideo sine illorum
consensu revocari non poterit ab inferioribus
Praelatis. Consuetudo autem, ut parochi eli-
gant confessorem, solum ex consensu Episco-
porum creditur manasse, et ideo non dubito,
quin possit Episcopus in suo Episcopatu hoc
mutare, vel generatim pro omnibus paroehis,
vel speciahterpro aliquo,prout expedire cen-
suerit.
8. Rursus advertere oportet, aliud esse cjn-
suetudine habere facultatem eligendi confes-
sorem alienum , aliud vero consuetudine ac-
quirere jus parochiani in altera parochia, et
consequenter obtinere facultatem confitendi
parocho illius parochiae ; nam hoc posteriori
modo non acquiritur facultas eligendi con-
fessorem, sed subjectio ordinariain boc foro,
et ideo non pendet a voluntate alterius paro-
chi, postquam acquisita est, nec repugnat juri
divino, quia neque est contra jus divinum,
quod aliquis possit habere simul plures paro-
chos, neque etiam quod, si illos habeat, possit
eligere quem voluerit. eliamalio repugnante,
quod secus est quando confessio fit alieno. At-
que hsec sunt quae ad jus in hac parte perti-
nent. In quibus autem personis, vel casibus
inveniatur tahs consuetudo, ad factum spec-
tat, quod sub scientiam noncadit, et ideo pro
singulis locis et personis consulendae sunt
nam quoe generalius viden-
tur introductse, solum sunt illse quas obiter
insinuavimus.
SECTIO IV.
Qualis esse debeal facultas eligendi confessorem
ab homine concessa.
\. De potestate et modo concedendi hanc
facultatem, satis in prima sectione dictum
est ; quibus autem de facto concedatur, non
potest a nobis explicari, quia pendet ex vo-
luntate pastorum. Regulariter vero solent
habere hanc facultatem per privilegia perpe-
tuareges, et alii similes principes. Rem in
Hrspania per bullam Cruciataa generaliter
concedi soJet ; aliquando etiam per Jubilaea,
et similes gratias, in quibus verba sunt con-
sidoranda, et expendenda ad intelligendum
quantum hujusmodi facultates se extendant,
Dubitatio prima.
2. Prima conclusio. — Potest autem circa
has facultates dubitari primo ex parte mate-
ria?, quantum se extendat haec facullas sim-
pliciter concessa ad eligendum confessorem,
an sciiicet se extendat ad omnia peccata, et
ad sola illa. In quo primc dicendum est, se ex-
tendere ad peccata mortalia, et non ad venia-
lia tantum. Probatur, quia proptersola venia-
lia non esset necessaria facultas ; qui autem
illam petit, aliquid speciale petit, etin eodem
sensu superior illam conccdit. Deinde con-
fessio simpliciter dicta non accipitur pro iila
quae est de solis venialibus. Hoc autem intel-
ligitur per se ac regulariter. An vero in ali-
quo casu speciali aliter judicandum sit^ sta-
tim dicam.
3. Secunda conclusio. — Secundo, certum
est, facuitatem hanc non posse excedere po-
testatem coucedentis ; nam, si ipse potest
absolvere a quibusdam peccatis mortalibus,
et nou ab aliis, non potest facultatem dare
extra illos casus, a quibus ipse potest absol-
vere, quia non potest ampliorem jurisdictio-
nem delegare, quam ipse habet.
4. Terlia conclusio. — Tertio, non semper
haec facultassimpliciter concessa se extendit
ad omnia peccata, in quee delegans jurisdic-
tionem habet ; nam, si alias aliqua peccata
sibi specialiter reservavit, non comprehen-
dnntursub illa facultate generaliter tantum
concessa, sed oportet hoc in ea specialiter
exprirni. Ita dcclaratum cst in c. Si Episco-
pus, de Pcenit. et remiss., in6, et ratio reddi-
DISPUTAT. XXVII. SECT. IV.
5G9
tur, quia in generali concessione illa non ve-
niunt, quoe non esset quis in specie verisimi-
liter concessurus. Quse ratio iocum habet
elintn in facultate in jure concessa, verbi
gratia, Episcopis ; et ideo ex vi iliius non pos-
snnt absolvi a peccatis Summo Pontifici re-
servatis. Quod recte notarunt Palud., d. 17,
q. 3, et Sylvest., Confessor, 1, q. 9. Idemque
cum proportione dicendum est de facullate
persimilem consuetndinem obtenta. Imo et
Summus Pontifex banc facultatem genera-
tim concedendo, non solum non intelligitur
concedere casus sibi reservatos, verum etiam
nec reservatos Episcopis, quia etiam illi ha-
bent specialitatem, ratione cujus non intel-
liguntur compreliendi sub generali clausula,
nisi exprimantur. Quocl sumitur a simili ex
Clement. 1 de Privileg., et Extravag. Inter
cunctas, eodem titulo. quibus in locis dicitur,
quando Pontifex delegat jurisdictionem in
hoc foro sub geiierali clausula audiendi con-
fessiones, non concedere jurisdictionern ad
absolvendum apeccatis reservatis Episcopis,
quia non intelligitur derogare juri Episcopo-
rum, nisi id exprimat. Satis est enim, quod
per iiiam clausulam generalem intelligatur
concedi ordinaria facullas, quam habent pa-
rochi seu ordinarii paslores.
5. Objectio. — Diluitur. — Dices : ergo, si ali-
cubi essent reservata omnia peccata mortalia,
et superior concederet alicui subdito faculta-
tem eligendi confessorem, seu contitendi abso-
lute buic, aut illi personee, non intelligeretur
concedere facultatem ad confessionem de
mortalibus, sed de venialibus tantum ; quod
videtur repugnare superius dictis. Responde-
tur primo, negando casum; nunquam enim
reservantur secundum Ecclesies consuetudi-
nem omnia peccata mortalia ; nam ut mini-
mum non reservantur onmia mere inlerna,
neque etiam omnia externa, ut postea videbi-
mus. Deinde, permisso illo casu, conceden-
dum esset consequens; tamen illalicentia su-
perioris non esset propria facultas, de qua
nunc agimus, sed esset queedam dispensatio
in aliqua regula, vel ordinatione humana.
Posita enim illa reservatione, in rigore hujus
sacramenti, et stante alia universali consue-
tudine Ecclesise, non indigeret subditus licen-
tia pastoris ad eligendum sibi confessorem.
Nihilominus, ut confessio etiam de venialibus
cnm majori fructu et perfectione fiat, potest,
preesertim inter religiosos, statui, nt nemo
etiam de hac materia voluntaria confiteatur,
nisi confessori a superiori designato ; quod
statutum non aufert ab aliis jurisdictionem,
sed ponit modum et ordincm in usu ejus,
quatenus voluntates religiosorum, et regulee,
et voluntali superioris subordinatse esse de-
bent. In hac ergo regula censeretur in eo casu
dispensare superior, si nihilaliud expriineret.
Quod proportionate inteliigendum est, posita
quacunque reservatione prout est in usu ; de
qua re latius post disputationem sequcnlem.
G. Ultima conclusio. — Ex vi sui muneris
potest confessortotum commutare. — Ullimo di-
cendum est, in hoc puncto, hanc facultatem
per se non extendi extra absolutionem a pec-
catis, et quse cum illa connexa sunt. Hoc di-
xerim contra nonnullos, qui sentiunt, ex vi
hujus facultatis posse confessorem, per eam
electum, dispensare in votis, aut ea commu-
tare, fortasse, quia boc potest interdum per-
tinere ad perfectam animee curationem, quee
confessori committi videtur.quod non genera-
liter, sed in particulari de facultate Episcopis
concessa ipso jure, affirmat Paludanus, et Syl-
vester supra. Sed neque in illo particulari
jure aliquid invenio, ob quod in illa facultate
potius quam in aliis admittendum sit, cum ibi
solum detur facultas eligendi confessorem,
ne poeniientia differatur. Neque etiam genera-
liter censeo veram illam extensionem, quia
longe diversaest jurisdictio ad dispensandum
in votis, et ad absolvenduma peccatis, neque
una est cum alia connexa, cum possint om-
nia peccata iolii manente voto ; nec pertinet
ad munus confessoris curare pcenitentem tol-
lendo obligationes, sed ad observandas illas
eum juvando ; alias etiam in prseceptis pos-
set cum illo dispensare. Igilur ex vi hujus fa-
cultatis nulia datur jurisdictio acl dispensan-
dum. Quia vero interdum commulatio fieri
potest sine speciali jurisdictione, quando est
eequalis et pura, ideo confessor potest id fa-
cere ex vi sui muneris, absque ulla nova ex-
tensione hujus facuitatis. In absolutione au-
tem a censuris major difficultas est, an con-
sequenter concedatur per hanc facultatem, de
qua re dicemus in materia de Censuris ; ad
minimum enim extendi potest ad absolutio-
nem ab excommunicatione majori, quatenus
ejus absolutio necessaria estad absolutionem
a peccatis, argumento c. Nuper, de Sentent.
excommun. Geetera vero cum non sint ita
connexa, majorem dubitationem habent, de
qua suo loco.
Dubitatio secunda.
7. Aji hec facultas finiatur per unum ac-
570
ium. — Dulitationi respondetur
circa durationem hujus facultatis dubitari so-
let, an finiatur per unum actum, id est, per
electionem unius confessoris. Quod tractant
Palud., dict. q. 3 ; et Sylvester, verb. Confes-
sor, 1, q. 7; et Navarrus in dict. c. Placuit, n.
1 67, qui absolute defmiunt non finiri. Adver-
tendum vero est, hanc facullatem interdum
expresse dari solum ad semelfaciendam con-
fessionetn de peccatis, cui poenitens voluerit,
et tunc clarum est facultatem finiri per unum
aclum ; oportet tamen illum essecompletum,
quia nec privilegium extenditur ultra id, quod
in ipso exprimitur, neque etiam finitur ante
completum usum ejus. Unde in prsesenti, si
quis, verbi gratia, virtute Jubilaei eligit con~
fessorem, cui confiteri ccepit, vel etiam inte-
gre confessus est, non est tamen absolutio-
nem consecutus, vel casu aliquo, vel quia
confessor ei absolutionem denegavit, nihilo-
minus potest alium confessorem eligere,
quia prior actus non fuit consummatus, et
quia illa facultas ad hoc praecipue conceditur,
ut absolutio obtineatur ; et ideo prima elec-
tio, quse ad absolutionem non pervenit, tan-
quam nulla reputatur ; ac proinde potest alius
confessor eligi, dummodo id fiat intra tempus
in privilegio preescriptum, si fortasse in ipso
limitatur. Atque eadem proportione judican-
dum est de hac facultate, quando expresse
ad certurn numerum confessionum, aut per-
sonarum, vel ad limitatum tempus concedi-
tur. Quando vero datur indefinite, et sine ali-
qua limitatione, clarum est non finiri uno
actu, neque electionem factam de uno confes-
sore esse immutabilem, sed posse fieri nunc
uni, postea alteri, pro arbitrio ejus cui facul-
tas data est, ut in simili dictum est supra de
privilegio a jure concesso ; est enim eadem
utrobique ratio.
Dulitatio tertia.
8. Prima sententia. — Secunda sententia.—
Statini vero insurgit dubitatio tertia, an sal-
tem hsec facultascessetetfiniaturpermorteui
concedentis. In qua esedem sunt opiniones ,
quse in simili dubio de jurisdictione delegata
supra tractatse sunt ; idemque judicium de
illis ferendum videtur. Paludanus ergo, d.
17, q. 4, et Sylvester , verb. Confessor, 1,
q. 7, ipso facto putant hoc privilegium extin-
gui per mortem concedentis , nisi actus con-
fessionis inchoatus sit; quia virtute continet
delegationem jurisdictionis, quse per mortem
delegantis amittitur, quando res est integra.
DISPUTAT. XXVII. SECT. IV.
— Secundo Iclem ex parte tenet Cordub., lib. 5 de In-
duig., q. 36. Oppositam vero sententiam te-
net Navarrus in dict. c. Placuit, n. 35, et
num. 161, ex alio principio, quod hsec facul-
tas non tanquam delegatio, sed tanquam gra-
tia judicanda est; gratia autem non cessat
per mortem concedentis, quamvis res sit in-
tegra. Et confirmari potest a simili ; nam fa-
cultas, seu litterse dimissoriee concessse a pro-
prio Episcopo ad suscipiendosOrdines a quo-
libet alio, non amittunt vim suam per mor-
tem concedentis. Similiter licentia faciendi
sacrum , verbi gratia , in aliquo privato ora-
torio, durat post mortem concedentis ; idem-
que est in similibus gratiis ; idem ergo erit in
prsesenti facultate, quia eliam est gratia quse-
dam , cui non repugnat hoc modo et sensu
dari, ut, scilicet, duret quamdiu non fuerit
revocata, neque ab ipso concedente, neque a
successore, qui tanquam unus ratione mune-
ris reputantur. Quando autem verba faculta-
tis absolute et sine limitatione proferuntur,
prse se ferunt concedi cum hac permanentia
et quasi perpetuitate ; non est ergo cur a no-
bis limitentur.
9. Secunda sententia probatur. — Atque
hsec sententia mihi magis probatur , est
enim favorabilior , et satis rationi consenta-
nea. Et quoniam de potestate conceclentis
mihi non est dubium, et factuin pendet ex
voluntate , quse ex forma concessionis colli-
genda est , ideo adverto variis modis seu for-
mis posse hanc facultatem fieri , sicut alias.
Primo, si concedatur facuitas cum hac adjec-
tione, usque ad leneplacitum nostrum ; et talis
adjectio censetur esse limitans licentiam ad
personam concedentis , ideoque extingui per
mortem ejus, quia beneplacitum personse ab
illa pendet. Quse est communis sententia ju-
risperitorum in jure fundata, ut latius videbi-
mus tractando de Censuris. Aliquando vero
fit concessio cum hoc addito , usque ad hene-
placitum nostra? sedls ; et tunc sine dubio non
cessat per mortem concedentis , quia sedes
non moritur, sed perpetua est. Interdum vero
fit concessio simpliciter absque ulio addito,
per verba quae vel expresse indicant perpe-
tuitatem, vel saltem illam non excludunt, sed
admittunt; et tunc etiam judicandum estfa-
cultatem non extingui per mortem conceden-
tis , sed concessam esse usque ad beneplaci-
tum sedis , quia est favorabilis concessio, et
favores ample intelligendi sunt ; et quia alia
jura indicant, gratiam non extingui per mor-
tem concedentis ; quod intelligendum est ,
D13I'UTAT. XXVII. SEGT. IV.
quoties in ipsamet gratia expresse non poni- delegata
571
tur talis liraitatio.
10. Objectio. — Objectioni satisfit. — In-
stantice occurritur. — Sed objiciet aliquis ,
narn habet hoc specialemdifficultatemin hac
gratia, quse simul includit concessionem ju-
risdictionis; ha?c enim non datur sacerdoli
eligendo perhanc facultatem, donec actu de-
signetur, et eligatur a pcenitente ; tunc au-
tem non dalur ab ipsomet pcenitente, ut ex
superioribus constat , sed danda est ab ipso-
met qui facultatem concessit ; ab illo autem
dari non potest, quia vel jurisdictionem jam
non habet, vcl omnino jam non est; neque
etiam datur a successore, quia ipse non dedit
facultatem. Ad hoc responderi potest primo,
dari a successore , quatenus non revocando
facultatem, virtute seu tacite illam ratam ha-
bet, sive hic tacitus consensns ex consuetu-
dine, rationabilique interpretatione habea-
tur, sive etiam ex interpretatione juris. Di-
ces : quid si pro aliquo tempore nullus suc-
cedat ? Respondetur , nunquam deesse , qui
jurisdictionem vel administrationem obtineat
loco defuncti, quantum ad hunc actum effi-
ciendum satis est ; ut jurisdictio Episcopi de-
volvitur adCapitulum, et sic de aliis. Secun-
do dicitur, jurisdictionem dari virtute prioris
concessionis , atque adeo dari ab eo qui fa-
cultatem dedit, cujus virtus manet moraliter
in ipso privilegio seu gratia dicto modo con-
cessa; quod manifeste patet in hac facultate
ipso jure ctata, quse perpetua est, etipso jure
datur jurisdictio sacerdoti sic electo , qua3
merito dici potest- manare ab ipso auctore
juris. Et similiter hsec facultas data per bul-
lam Cruciatas durat post mortem Pontificis,
qui bullam concessit, et per virtutem in illa
relictam dici potesl jurisdictionem conferre.
Et ratio est, quia concedens hanc facultatern,
ex tunc transtert jurisdictionem in aliuin,,
quantum est ex efficacia voluntatis, quam
tunc habet, qua3, non retractata, semper suf-
ficit absque nova voluntate; solum deest ap-
plicatio quasi materialis ad talem personam,
quee sufficienter fieri potest virtute juris aut
privilegii permanentis.
Quarta dubitatio.
\ 1 . Varii casus in quibus prwsumptio suf-
ficere videtur. — Primus. — Secundus. — Ter-
tius. — Quartus.— Quarto dubitari potest, an
sufficiat aliquando hoec facultas interpretativa
seu prsesumpta. Quod dubium coincidere po-
test cum alio supra tractato de jurisdictione
an illius ratihabitio sufficiat. Hic
vero non agimus de propria ratihabitione, quEe
respicit futurum, sed de prarsumptione vo-
luntatis interpretativre , quas de prassenti ha-
beri potest. Sunt enim varii casus in quibus
videtur prsesumptio ha3C sufficere. Primus est,
si parochus , verbi gratia, a parochia discc-
dat , et pro aliquo notabili tempore absens
fiat, nullo vicario relicto; nam tunc videtur
virtute et implicite facere ovibus facultatem
confitendi cui voluerint; quia non est verisi-
mile illas relinquere sine ullo remedio ad sus-
cipiendum hoc sacramentura adeo necessa-
riura ; et hanc vocamus interpretativam seu
pra?sumptam voluntatem. Et confirmari hoc
potest, quia ob similem causam diximus in
superioribus , parochianum peregrinantem a
parochia sua , posse confiteri alteri parocho
propter distantiam proprii, absque alia facul-
tate expressa , quia sufficit interpretativa,
propter necessitatem hujus sacramenti ; ergo
idem e converso propter similitudinem ra-
tionis. Secundus casus est, si parochus mo-
riatur, vel ita repente a?grotet, ut non pcssit
facultatem dare; tunc enim quandiu Episco-
pus conveniri non potest, neque ipse vica-
rfum loco parochi substituit, merito pra^su-
mitur concedere facultatem illis subditis, ut
confiteantur cui voluerint, propter eamdem
causam. Tertius casus est, quando subditus
vult confiteri parocho, et ab eo petit, ipse au-
tem negat, vel quia non potest, vel quia non
vult confessionem audire; tunc enim hoc ipso
prasumitur facultatem concedere confitcndi
alii, quia non est verisimile velle privare sub-
ditum hoc sacramento, maxime quando in
hoc peccaret et injustitiam committeret.
Quartus casus est, quando pcenitens habet
rationabilem causam non confitendi ipsi pa-
rocho , et scit talem causam esse notam ipsi
parocho; nam tunc parochus tenetur faculta-
tem dare, et ideo merito praesumitur eam
dare. Est vulgare exemplum de femina, qua3
cum suo proprio parocho peccavit ; nam hoc
ipso censetur posse alteri confiteri ex pra?-
sumpta facultate ejusdem parochi.
12. An sufficiat facultas petita et non ob-
tenta. — Cum hac dubitatione conjuncta est
alia, utrum scilicet sufficiat hrec facultas pe-
tita, quamvis non sit obtenta; in multis enim
casibus videtur necessario hoc dicendum ,
alias manebunt pcenitentes sine remedio ex
sola iniquitate proprii sacerdotis, quod non
videtur admittendum. Primum exemplum est,
quando ipse parochus nec vult confessionem
572
DISPUTAT. XXVll. SECT. IV
subditi audire, neque ei facultatem dare , ut
alteri confiteatur; tunc enim manifesta est vis
et nocumentum subditi. Secundum exem-
plum est, si ipse parochus sit ignorantissi-
mus, aut scandalum prsebeat poenitenti in
fide, vel in moribus, aut sigillum non servet,
aut simile impedimentum habeat satis notum
pcenitenti, qui facultatem petit , et obtinere
ab eo non potest. Tertium exemplum est, si
ex parte poenitentis sit ingens verecundia,
quae interdum tantam inducit difficultatem,
ut moralis impossibilitas existimetur; nam
tunc etiam injuste negatur facultas; non est
autem cogendus pcenitens, aut rem moraliler
impossibilem facere, aut hoc sacramento pri-
vari. Quarto denique idem erit, quoties haec
facultas juste petitur et injuste negatur, quia
semper procedit et applicari polest ratio facta.
13. Quormndam opinio. — Propler hos ct si-
miles eventus nonnulli auctores absolute di-
cunt posse aliquando subditum confiteri alie-
no sine licenlia proprii, ut aliqui sumunt ex
D. Thoma, et Bonaventura in i, d. 21, in ex-
positione litterse, in fine, ubi quinque casus
numerant, ex quibus quatuor non pertinent
ad rem praesentem. Primus est de vagabun-
dis, de quibus jam supra diximus non ha-
bere talem facultatem, sed suo modo habere
sacerdotem proprium, cui tenentur confiteri,
quamvis, quia facile illum mutant, et suo ar-
bitrio habitationem eligunt, videantur per-
inde se habere, ac si suo arbitrio eligerent
confessorem ; re tamen vera ex vi sui status
nunquam possunt confiteri alieno sine li-
centia proprii. Secundus casus est, si mutavit
domicilium ; sed tunc etiam jam non fit con-
fessio alieno sine licenlia proprii, sed iile,
qni erat proprius, desinit esse talis, et alius
acquiritur, cujus licentia jam desideratur,
non allerius. Tertius casus est, si in aliena
parochia peccavit ; sed hoc non est verum,
per se loquendo, quantum ad hoc forum, ut
supra ostendi. Unde D. Thomas non videtur
ponere hos casus ex propria sententia, nec
examinat illos, sed solum ait, quinque casus
ponuntur, et simpliciter refert illos. Quintus
casus est de articulo necessitatis, de quojam
egimus : quia in eo non proprie datur facul-
tas libera poeDitenti ; si enim potest proprio
sacerdoti confiteti, debet id facere ; sed ipsis
sacerdotibusdataest facullasproillo articulo,
quando vera est necessitas. Unde, si sint
plures sacerdotes eequales, potest poenitens
eligere quem voluerit, non tam propter fa-
cultatem et privilegium de quo nunc agi-
mns, quam propter plnralitatcm sacerdotum
habentium jurisdictionem; sicut habens plu-
res parochos, potest eiigere quem maluerit.
Solus ergo quartus casus ad rem pra^sentem
pertinet, in quo D. Thomas solum ait, pro-
pter malitiam sacerdotis ; Bonaventura vero
addit , propter ignorantiam , tel malitiam,
quia, vel revelat confessionem,vel sollicitat ad
malum. Et in his casibus Bonavenlura solum
ait, licentiam petitam haberi pro oblenta.
D. Thomas vero ait, in eis licere confiteri
alii, quam proprio sacerdoti, sine ejus li-
centia. Et hoc modo loquitur etiam Paludan.,
d. 17, q. 3, art. 3, qui preedictis casibus alios
tresaddit; sextus est de peregrinis, et scpti-
mus de scholaribus, qui majori ratione a
preesenti queestione excluduntur, quam va-
gabundi ; oclavus est de ratihabitione, de
quo supra dictum est, et statim aliquid ad-
demus.
14. Supraposita opinio rejicitur. — Objec-
tioni occurritur. — Hic ergo loquendi modus,
quod liceat aliquando confiteri alieno sine
Jicentia proprii, formaliter et in rigore ad-
raitti non potest, omnem proprium compre-
hendo, sive proximum, sive remotum, quia
contraria regula statuitur in c. Omnis utrius-
que sexus. Nec dici potest illud esse intelli-
gendum regulariter et ordinarie, in casibus
autem extraordinariis admittendas esse ex-
ceptiones ; hoc, inquam, dici non potest,
quia quod minister hujus sacramenti habere
debeat jurisdictionem ordinariam, vel dele-
gatam, non regulariter tantum necessarium
est, sed infallibiliter et sine ulla exceptione,
ut constat ex Concilio Tridentino et aliis su-
perius citatis ; si autem confessio in aliquo
casu fieret alieno sine licentia proprii, ille
nec jurisdictionem ordinariam haberet, quia
supponitur esse alienus, nec delegatam, quia
si non habet licentiam alicujus proprii, a
nullo potest habere jurisdictionem delega-
tam ; unde enim illam haberet ? Quocirca,
quando aliqui auctores graves dicunt, posse
aliquando fieri confessionem alieno sine li-
centia proprii , vel non excludunt omnem
proprium, sed tantum proximum, scilicet
parochum, vel non excludunlomnem modum
licentire, sed expressum , et personalem (ut
sic dicam); dicunt enim fieri sine licentia pro-
prii, quod fit sine licentia expressa, quamvis
interveniat tacita, vel quod fit sine licentia
hominis, ex licenlia juris.
15. Alia opinio. — Dicunt igitur alii aucto-
res, suflicere aliquan.lo, ut haec facultas sit
DISPUTAT X
prsesumpta tantum, quamvis 11011 sitactu ex-
hibita, seu declarata. Ita loquitur Medina,
dicio Cod., q. de Multipiici Jicentia alieno
confitendi ; et idem a fortiori dicent , qui
putantsuflicere ratihabitionem. Et idem sen-
tiunt Richard. in 4, d. 18, art. 2, q. 3, et
Sylvest., verb. Confessor,\, q. 18, specialiter
in tertio casu supra posito, quando proprius
non vult audire subditum pcenitentem. Alii
vero dicunt in aliquibus casibus sufficere li-
centiam petitam, etiamsi non sitobtenta. Ita
loquitur Bonavent. supra, et Richard., d. 17,
art. 3, q. 7 ; et Adrian., q. 5 de Confess.,
dub. 3 et 8, citans Panormit. et alios in c.
Omnis utriusque sexus ; et idem sentit Palud.,
d. 17, q. 3, n. 19 ; et Gabr. ibi, q. 2, art. 3,
dub. 4; Antonin., 3 p.,tit. 17, c. 4 ; Angelus,
verb. Confessio, 3, num. 15; Sylvest., verb.
Confessor, 1, q. 6; Armilla, verb. Absolulio,
nurn. 18; et Navarr. in dict. c. Placuit, n.
138 et seqq. Qui omnes fundantur in hoc,
quod in illis casibus datur licentia a jure,
quamvis a proprio parocho non obtineatur.
Unde, secluso jure positivo, non sentiunt
dicti auctores posse sufficere licentiam peti-
tam et non obtentam. Posset autem aliquis
opinari, in casibus prsesertim supra positis
secundo loco, sufficere ipsum jus divinum, et
quasi naturale, supposita institutione ; quia,
cum subdilus injuste tunc suo jure privetur,
ipsum naturale jus concedit ei facnltatem
tuendi jus suum^ vel subveniendi suee neces-
sitati,
Prima assertio.
16. Quando suffkiat facultatem esse prce-
sumptam. — DifTerentia inter hanc facidtatem
et quamcunque aliam. — Nihilominus dicen-
dum censeo primo, nunquam sufficere facul-
tatem hanc esse praesumptam, nisi prsesum-
ptio fundetur in aliquibus signis, quse suffi-
cienter ac moraliter indicent prsesentem vo-
luntatem superioris concedendi hanc facul-
tafem. Haec sententia sumitur ex Palud.,
Gabr., Anton. et Adriano, locis citatis, et
Henric, Quodlib. \, q. 30, 31 et 32, et Ca-
preol. in 4, dist. 19, ad argum. cont. 3 con-
clus.; Victoria, Soto, et aliis supra citatis, ne-
gantibus ratihabitionem sufficere ad lumc
jurisdictionem, nisi de preesenti; est euim
eadem ratio de jurisdictione et de hac facul-
tate, quia hsec facultas involvit delegationem
jurisdictionis. Et perinde etiam est uti no-
mine prsesumplionis ac ralihabilionis ; nam
prsesumptio nihil aliud est quam existimatio
XVII. SECT. IV. 573
qucedam de voluntate superioris suffieiente
ad concedendam hanc facultatem ; aut ergo
existimatio illa est tantum de beneplacito
futuio superioris, quod nimirum approbabit
factum, etc, aut est de prsesenti voluntate,
per quam concedit facultatem. Priori modo
non potest>ufficere prsesumpta facnltas, quia
non sufficit ad dandam jurisdictionem de
praesenti, sine qua prsesens absolutio et con-
fessio nulla est, nec potest rata fieri propter
beneplacitum postea subsecutum; quse om-
nia satis constant ex supradictis. Unde est
magna differentia inter hauc facultatem, et
quamcunque aliam, quae solum requiritur ad
operandum sine culpa ; nam in aliis ssepe
potest sufficere licentia prsesumpta, quando
major haberi non potest, quia per epiikeiam
sa-.pe excusatur homo ab obligatione legis.
At vero ad concedendam novam jurisdictio-
nem, illa prsesumptio non sufficit, quia ju-
risdictio non delegatur sine actu positivo vo-
luntatis delegantis; hsec autem prsesumplio
neque supponit, neque indicat talem actum.
17. At vero secus erit si prsesumptio sit de
actu prsesenti; tunc autem necesse est, ut
talis prsesumptio fundetur in aliquibus signis
moraliter sutficientibus ad ostendendam ta-
lem voluntatem, et ita illa facultas non est
tantum prsesumpta, sed data, quamvis forlas-
se non fuerit data per signa adeo expressa,
sicut dari posset; quod si hac ratione dicatur
prsesumpta,estqueestio de nomine;tamen,quia
vox in rigore hoc non significat, et potest esse
occasio erroris, ideo non est ita loquendum
sine sufficienti declaratione. Quando autem
indicia hujus facultatis sint sufficientia, si
alioqui non haheru expressam significationem
voluntatis superioris, est quidem difficile ad
explicandum, et vix potest hoc admitti, nisi
ubi consuetudo declarat tacitum superioris
consensum,utin superioribusdeclaratum est.
Nam, si absque alia consuetudine, curatus,
verbi gratia, videat alienum sacerdotem suo -
rum parochianorum confessiones audire, li-
cettaceat, non statim preesumitur sufficienter
facultatem dare (quidquid Medina supra di-
cat), quia fortasse tacet tolerando, quia -non
potestimpedire sine rixa,sive aliis incommo-
dis, vel quia putat talem sacerdotem habere
jurisdictionem ab Episcopo, seu ex alio privi-
legio; nisi ergo alia indicia adjunguutur, id
satis non est, et pra^sertim quando potest pce-
nitens de voluntate sui pastoris certus fieri.
18. Quatuor casus explcaiihir.—Primus. —
Secuiulus. — -Ex his infero, in quatuor casibus
574
DISPUTVT. XXVII. SECT. IV.
primo loco posilis non licere confiteri alieoo
sine licentia proprii. Nam, si parochus disce-
dat nullo vicario relicto , ad Episcopum vel
viearium ejus recurrendum est, vel ad sacer-
dotes generaliter ab illis luibentes jurisdictio-
nem delegatam, vel ad privilcgiatos a Papa,
quia sola parochi absentia non dat faculta-
tem, et moraliter loquendo, et juxta commu-
nem usum omnium, illud non est sufficiens
signum talisvoluntatis, nec consuetudine ali-
qua hoc est introductum, aut ullo jure fun-
dari potest. Nunquam etiam superior priva-
tur jure suo propter neghgentiam inferioris,
argumento cap. 2 de Goncessione praebendse.
In eo ergo casu jus devolvitur ad Episcopum,
et ab eo est petenda facultas. Neque est si-
mile, quando parochianus, iter faciendo, ab-
sens est a parochia, tum quia consuetudo illi
favet; tum etiam quia tunc proprie non datur
illi facultas eligendi confessorem suo arbi-
trio , sed subjicitur proprio sacerdoti illius
loci in quo invenitur. Atque idem est in se-
cundo casu, quando parochus morilur, vel
repente sensum amittit; nulla enim consue-
tudine introductum est, ut parochiani statim
habeant hanc facultatem, nec ibi intervenit
aliquod signum voluntatis dandi illam, ut
per se patet. Tdemque censeo si parochus ex-
comtnunicetur, aut suspendatur nominatim,
ac publice (antea enim non est impeditus,
prepsertim respectu subditorum, post Extra-
vag. Ad evitanda, de qua postea), nam eadem
ratio in illo casu procedit, et Episcopi debent
statlm providere ovibus, quando parochum
jurisdictione privant.
19. Tertius. — Quartus. — Idem censeo in
tertio casu, quia nolle audire subditum vo-
lentem confiteri, nullum signum est facultalis
datse ad confitendum aliis, quia potest paro-
chus velle alio tempore audire, seu differre
confessionem. Item potest nihil cogitare de
tali facnltate, sed solum nolle tunc illud onus
subire. Et preeterea , cum possit subditus
clare petere talem facultatem, irrationabiliter
vult tali preesumptione uti. Queeratio etiam in
quarto casu procedit; nam quamvis subditus
babeat rationabilem causam, et haec sit nota
superiori, non propterea facit illi facultatem
confitendi cui voluerit; quod enim ibi est si-
gnum taiis voluntatis? aut in quo fundatur
haec consecutio? Maxime cum possit in tali
casu parochus non dare hanc facultatem , sed
vices suas alicui committere. Unde, in exem-
plo ibi adducto falsum est licere feminae, quas
cum parocho deliquit, statim eligere suo ar-
bitrio confessorem absque alia licenlia paro-
chi, ut recte contra Richardum notavit Medi-
na supra, in propria qiiEestione de illo exem-
plo. Et ratio est eadem. Nam imprimis, quam-
vis femina peccaverit cum sacerdote, non
statim fit ille inhabilis ad audiendam confes-
sionem talis peccati, quia nullo jure positivo
hoc prohibitum est ; nuilibi enim extat ; ne-
que etiam est contra jus divinum , aut natu-
rale, quia potest esse emendatus, et potest
rite ac sancte facere sacramentum„ Deinde, si
talis femina timeat periculum, etc, tunc ni-
hilominus debet petere facultatem , quia in
hoc nullum est periculum. Quid autem face-
re debeat, si non concedatur, pertinet ad se-
cundum punctum.
Secunda conclusio.
20. Non satis esse facultalem petitam et
noii oltentam. — Dico ergo secuudo, ut hoc
sacramentum valide fiat, non satis esse hanc
facultatem petitam et non obtentam. Hanc
assertionem sumo ex D. Thoma in 4, d. 17,
q. 3, art. 3, q. 4, ad 5 et 6, ubi ait, in hujus-
modi casibus ita se debere pcenitentem ge-
rere, tanquam eum qui non habet eopiam
confessoris ; et Opuscul. 19, ob hanc causam
dicit, superiorem negantem injuste hanc fa-
cultatem, et sibi, et subdito damnationem ac-
quirere, sibi, quia peccat mortaliter, subdito,
quia privat ilium utilissimo remedio. Idem
tenet Alens., 4 p., q. 77, memb. 3, art. I, ad
1; Marsil. in 4, q. 12, art. 1, 4 part. illius,
conclus. 2, ad 4 et 5 contra illam ; Soto in
4, d. 18, q. 4, art. 2; Victoria in Sum.,num.
145 ; Cano , dict. Relect. , part. 5 ; Ledesma,
2, part. 4, q. 7 , art. 5 , dub. 1 et 2. Et pro-
batur, quia sola petitio facultatis non satis est
ad obtinendam jurisdictionem ; quin potius
hoc ipso quod negatur facultas a proprio sa-
cerdote, evidens est ab illo non dari jurisdic-
tionem , quandoquidem ex negatione constat
non dare taiem facultatem ; nec voluntas de-
bila, seu polius obligatio volendi sufficit ad
conferendam jurisdiclionem, nisi voluntas
adsit, ut per se notum est ; quia aiiud est de-
bere, aliud facere seu solvere.
21. Rursus , negante facultatem proprio
sacerdote , non statim ipso jure vel facto dat
illam aliquis superior. Quia vel hoc est ex
sola preesumptione , et hoc nullius momenti
est, utexdictispatet, quia ibi nulium interve-
nil signum talis concessionis, nec aliqua con-
suetudo, vel quidpiam simile, quod ostendat
in superiore talem voluntatem. Vel hoc est
DISPUTAT. XXVII. SECT. IV
virtate alicujus juris positivi , et hoc nullum
est, ut ex dictis patet ; nam, si aliquod esset,
essetmaxime citatumc. Placult ; illud autem
non loquitur de hac re, ut ostendimus. Vel
lioc est ex vi juris divini positivi dantis juris-
dictionem omnibus sacerdotibus. vel faculta-
tern eligendi confessorem omnibus fidelibus ,
quandocunque cessat obligatio confitendi
proprio sacerdoti ; et hoc etiam supponit
falsum fuudamentum, ut late in superioribus
tractatum est, quia Ghristus nullam talem fa-
cultatem concessit omnibus fidelibus , neque
ullus sacerdos potest habere hanc jurisdictio-
nem delegatam , nisi medianie aliquo sacer-
dote proprio. Vel denique quia hoc est ex vi
juris naturalis, supposita institutione, et hoc
etiam est fictum et sine fundamento. Nam,
licet aliquis injuste privetur re sibi debita,
non statim ei conceditur ipso jure naturali.
Item, quia hsec jurisdictio ab aliquo danda
est ; non datur autem ab aliquo homine, ut
ostensum est ; dicere autem quod detur a
Christo, fictuni ac voluntarium est ; nam, li-
cet casUj vel injuria desit necessarium reme-
dium ad salutem inslitutum , non statim
Chrislus ipse dispensat, vel providet aliud; ut
si desit aqua ad baptismum quantumvis ne-
cessarium , non statim dispensat Christus ut
sufficiat vinum. Sic ergo, si deest jurisdictio^
et per aliquam ordinariam et debitam viam
non datur , non propterea statim immediate
datur ab ipso Christo propter unius necessi-
tatem, vel alterius injuriam. Et confirmantur
heec omnia, quia generalis regula juris est, ut
nemo confiteatur alieno sine licentia proprii,
in cap. Omnis utriusque sexus ; et in aliis ju-
ribus solum addilur exceptio de articulo mor-
tis, ut si in eo sit necessitas ministri alieni,
confessio fieri possit cuilibet sacerdoti ; et hoc
ipsum censemus a primis pastoribus Ecclesige
concessum , et consuetudine , ac jure firma-
tum ; ergo non licet nobis aliam exceptionem
facere, preesertim, quia, ut aiunt, exceptio
firmat regulam in contrarium.
22, Alii qualuor casus exponuntur. — Ad
casus ergo secundo loco positos primum in
genere dicendum est, peccare graviter sacer-
dotem proprium , qui in iilis casibus faculta-
tem negat, quod in primo et secundo casu est
manifestum ; et in tertio merito idem docuit
Navarrus in Sum., c. 1, n. 8, et in dicto cap.
Placuit, num. 150. Imo significat D. Thomas
citatis locis , satis esse, ut pcenitens dicat se
habere rationabilem causam petendi illam
facultatem, ut pastor illam debeat concedere,
575
ne ilium exponat periculo majoris mali. Nec
etiam debet eum cogerc, ut causam in parti-
culari explicet, quia vel potest ad ipsumrnet
pastorem pertinere , vel potest ita esse con-
juncta cum peccato, ut necesse sit illud ex-
plicarc, ad quod non est cogendus pcenitens.
Non tamen tenetur regulariter pastor hanc
hanc facullatem absolutam dare , sed potest
aliquam , vel aliquas personas designare ,
prout prudenter expedire judicaverit. Secun-
do dicendum est , quamvis sacerdos injustc
neget hanc facultatem , non ideo esse libe-
rum eligere alium, sed recurrendum esse ad
superiorem ; quod si hoc etiam locum non
habeat, differenda erit confessio, donec me-
lior opportunitas occurrat , sibique per con-
tritionem provideat. Nec mirandum est, quod
ex injuria vel negligentia Prgelati possit inter-
dum subditus redigi in has angustias, quia
hoc morale et humanum est, nec generalis
providentia omnia hsec particularia incom-
moda evitat. Tertio addo, hoc maxime pro-
cedere, quando confessioita impeditur, ut vel
nullo modo fieri possit , vel non recte et sine
periculo animce, ut in primo et secundo casu.
Si autem hoc periculum solum est in con-
fessione unius vel alterius peccati, tunc pos-
set, vel deberet (juxta occasionem vel neces-
sitatem occurrenlem) confessio fieri eidem
parocho de aliis rebus_, reservando in tempus
commodius illud, ex quo periculum nascitur,
juxta superius dicta de integritate. In ter-
tio vero casu de verecundia , si non oc-
currat specialis obligatio confitendi , pote-
rit poenitens confessionem differre ; si tamen
velit confrteri, debet proprio et integre confr-
teri, et si tempus obligationis occurrat, etiam
tenetur, quia neque imprudentia confessoris^
neque propria verecundia, si aiiud incommo-
dum non interveniat, sufficit ad excusandum
a preecepti observatione. Et juxta hcec judi-
candum est de quocunque alio casu , in quo
poenitenti haec facultas injuste negatur, quod
quarto loco proponebatur. Et hsec sufficiaut
de hac facultate.
DISPUTATIO XXVIII.
DE SACERDOTE ID0NE0 UT ELIGATUR, SEU ILLI
JURISDICTI0 ILEC DELEGETUR.
Quamvis in quolibet sacerdote niinistrante
hoc sacramentum necessarium sit, ut ad hoc
munus peragendum sit idoneus, specialiter
tamen hoc inquirimus de sacerdote alieno,
576
DISPUTAT. XXVIII. SECT. I.
qui eligendiis est iii confessorem, vel cui est
delegaiida jurisdictio quocunque modo ,
quia omnis ille, qui ordinariam jurisdictio-
nem habet iu hoc foro, ratione sui muneris
supponitnr idoneus, et id quodsuffioit, utre-
putetur idoneus ad tale munus suscipiendum,
sufficit etiam ut sit idoneusad hoc sacramen-
tum ministrandum. Quid autem necessarium
sit in aliqua persona, ut idonea reputetur ad
beneficium parocbiale vel pastorale munus
in Ecclesia suscipiendum, alterius considera-
tionisest; nam quodad prsesens spectat, satis
est dicere, quidquid bonitalis aut scientise in
delegato requiritur, multo magis in ordinario
pastore necessarium esse, et prseter hoc ni-
hil aliud in eo requiri ratione hujus ministe-
rii, licet fortasse ad alias actiones pastoralis
muneris aliquid aliud postuletur. Igitur ex
duplici capite potest aliquidesse necessarium,
ut sacerdos sit idoneus minister. Primum ex
nalura talis judicii, supposita institutione hu-
jus sacramenti ; secundum ex speciali jure
positivo. Item in sacerdote idoneo potest ali-
quid postulari, vel ut sacramentum sancte
fiat,vel ut rite et valide fiai; et utrumque
horum, quatenus ex utroque capite oriri po-
test, explicandum a nobis est.
SECTIO 1.
Utrum in sacerdote requiratur bonitas, ut sit ido-
neus ad lioc ministerium.
1. Tria sunt, quse in ministro hujus sacra-
menti desiderari possunt, sciiicet, potestas,
bonitas et scientia. Potestas non spectat ad
prsesentem qusestionem, nam hsec, aut est po-
testas naturalis, aut supernaturalis. Potesta-
tem naturalem in praesenti necessariam voco
posse audire, autaliquo modo percipere con-
fessionem alterius; posse item loqui, ut ju-
diciumferrepossit ; de quibus omnibus nihil
hicspeciale dicendumoccurrit, prseler eaquse
de generali doctrina sacramentorum constant,
suppositis, quse de materia et forma hujus
sacramenti supra dicta sunt. Sicut eliam ne-
cessenon esthoc loco repetere, debere hane
personam eligendam esse distinctam ab eli-
gente, quia hoc etiam notumest ex supradic-
tis. Potestas autem supernaturaiis esse po-
test, aut ordiuis, aut jurisdictionis. De potes-
tale ordinis jam supra declaratum est, quo-
modo et necessaria sit ad hoc minislerium,
el supponatur ad delegatam jurisdictionem ;
et ex ibi diclis evidenter constat, in facultate
ehgendi confessorern imprimis requiri, ut
qui eligendus est, sit sacerdos. Unde, si in
absenlia sacerdotis quispiam eligeret laicum,
cui prout posset confiteretur, talis electio
non esset actus facultatis in superiori dispu-
tatione explicMse, neque ordinaretur ad con-
fessionem sacramentalem, et ideo neque ad
ilJam esset necessaria superioris licentia, sed
esset mere voluntaria. Et eadem ratione, si
quis eligeret aliquem in confessorem bona
fide, existimans illum esse sacerdotem, cum
non sit, quamvis ex conscientia erronea ute-
retur preedicta facultate, tamen in re ipsa
nihil faceret, et sic eiectus, sciens suum de-
fectum, gravissime peccaret, sic decipiendo
alium, non solum propter injuriam et nocu-
mentum ejus, sed maxime propter sacrile-
gium contra reverentiam saeramenti, ficte il-
lud ministrando, et usurpando ministerium
sibi non concessum. Potestas autem jurisdic-
tionis, quamvis necessaria sit ad ipsum ac-
tuale miuisteriun.i hujus sacramenti, tamen
in sacerdote idoneo, de quo nunc agimus,
non prserequiritur , quia potius per ipsam
electionem seu delegationem, hanc potesta-
tem obtenturus esl ; solum ergo requiritur
in illo capacitas proxima ad hanc jurisdic-
tionem accipiendam, quam habebit, stando
in solo jure divino, aut naturali, si cum po-
teslate ordinis habuerit bonitatem, et scien-
tiam requisitam, quia nihil aliud est, quod
ex parte ejus desiderari possit, ut patebit il-
lasduasconditiones explicando.
2. Nulla bonitas reguiritur in ir,inist?'0, ut
valide ministret. — Circa bonitatem igitur
supponenda imprimis est generalis doctrina
sacramentorum, videlicet, ex parte ministri,
supposita potestate, nullam bonitatem requi-
ri, ut valide ministret sacramentum, prader
quamdam fidelitatem (ut sic dicam), id est,
quod non ficte, sed ex vera intentione perfi-
ciendi sacramentum,illud ministret; ad rccte
autem, et sancte ministrandum sacramen-
tum, necessariam esse bonitatem gratia1, sal-
tem in conscientia ministrantis, scilicet, ut
uqii habeat conscientiam peccati mortalis,
de quonon existimet probabiliterse esse con-
fessum, aut contritum. Utrumquc ergoinhoc
etiam sacramento necessarium estex parte
ministri. Et primum quidem per se notum
est. Secundum vero constat ex sanctitate hu-
jus judicii, ad quod peragendum ministerest
specialiter consecratus ; neque aliter potest
iliud perficere, quam ut minister ex officio;
quse est regula ct radix hujus obligationis,
DISPUTAT. XXVIII. SECT. I.
577
supposita sanctitate sacramenti, ut iu supe-
riori tomo suo loco diximus.
3.Ubi obiteradverto,cum boc sacramentum
ac ministerium ejus incboetur in ipsa con-
tessione poenilentis, debere sacerdotem ad
totum illudministerium accedere benedispo-
situm, et in statu gratice, quia totum illud est
sacramenli opus, ac proinde male facere sa-
cerdotem, quiin peccato mortali confessio-
nem alterius audit, spe babendi contritionem
prius quam absolval ; nam et facile potest se
exponerepericulo non habendi contritionem,
et, quod caput est, in malo statu exercet
magnam partemhujus sacri ministerii. Unde
non dubito, quin hoc ex genere suo grave
peccatum sit ; in individuo autem id judican-
dum erit juxta circumstantias, et materiee
gravitatem. Nam si quis aliqua necessitate
compulsus inciperet in eo statu confessionem
audire bona fide, et animo habendi contri-
tionem quamprimum pcssit, antequam ab-
solvat, et in hoc postea moralem diligentiam
adbibeat, facile credo posse excusari, saltem
a culpa morlali. Imo aliqui addunt, si tanta
sit necessitas pcenitentis, ut non possit confes-
sor attendere ad propriam contritionem, vel
dispositionem, ut illi cito subveniat, excusari
posse a novo peccato, etiamsi in statu pecca-
ti mortalis absolutionem tribuat, quod erit
fortasse verum per accidens, et ex inadver-
tentia ; tamen, si sacerdos advertat, uunquam
id est moraliter admittendum, quia interior
contritio brevissimo tempore baberi potest,
adeo ut dum incipit proferri forma, perfici
possit inlerior conversio ad Deum, et sine
magna difficultale adjungi possit cum exter-
na actione ; eo vel maxime, quod dum sa-
cerdos vocatur, et accedit ad pcenitentem;
velpoenitens ad ipsum, moraliter semper in-
tervenit sufficiens mora, si advertentia non
desit.
Prima conclusio.
ht. Quantum ad valorem sacramend non re~
quiritur lonitas in sacerdote. — Opinio quo-
rumdam rejicitur. — Objectioni occurritur. —
Ex his ergo infero primo, quantum spectat
ad substantiam et valorem hujussacramenti,
nullam specialem bonitatem requiri in sacer-
dote, utsit idoneus ad hoc ut eligi, seu dele-
gatam jurisdictionem accipere valeat. Patet,
quiaquodnon est necessarium ad valorem
sacramenti in usu ejus, non est etiam neces-
sarium ad aptitudinem,. ut sic dicam, seu
capacitatem hujus ministerii; scd bonitas
XXII.
ministri non estita neccssaria ad actualo iui-
nisterium bujus sacramenti, vel jnrisdictio-
nis ejus, ut pertineat ad substantiam seu va-
lorem ejus; ergo neque erit necessaria ad
substantiatem idoneitatem sacerdotis eligen-
di. Dicunt aliqui, saltem esse necessariam fi-
dem ad hanc idoneitatem, quia sine illa non
est aliquis capax jurisdictionis. Respondetur,
falsum id esse ; aliud enim est loqui de sa-
cramento fidei, quodest baptismus, aliud de
ipsa fide; illudnecessario supponendum est,
non tamen ratione fide/, sed ratione charac-
teris ; sed hoc jam includitur in ratione sa-
cerdotii, quia non potest esse verus sacerdos,
nisi sit baptizatus. Fides autem simpliciter
necessaria non est, quia ad conficienda alia'
sacramenta valide, non est necessaria, ut
est de fide certum ; ergo neque in hoc sacra-
mento est necessaria, quantum est ex vi po-
testatis ordinis. Sed neque ex parte jurisdic-
tionis necessaria est, quia fides non est fun-
damentum jurisdictionis, utsupra dixi ; ergo
sacerdos carens fide estita idoneus, ut si ei
committatur jurisdictio, factum teneat; alio-
qui si contingeret aliquem sacerdotem esse
hsereticum mentalem, electio illius, seu dele-
gatio jurisdictionis nulla esset, et quantum-
vis intenderet absolvere, nihil faceret. Etidem
consequenter sequeretur de parocho , vel
Episcopo, quod est satis absurdum. Dices,
saltem requiri, ut aliquis non sit ha?reticus,
vel apostata exterior et publicus. Respondeo,
aliud esse loqui ex vi solius culpae, aliud ra-
tione censuree. Eeclesiasticae ipso jure illi im-
positse. Ratione culpse(quod hic maxime con-
sideramus) non fit homo incapax hujus juris-
dictionis; nam, si fides interior non est fun-
damentum ejus., culpa exteriornon babet un-
de ex se reddat incapacem illius, quia necex
natura rei hoc sequitur, neque etiam de hoc
ostendi potest aliquod divinum jus.
5. Secus vero est ratione Ecclesiasticae cen-
surse, sed hoc non habet iocum tantum in
peccato haeresis, sed etiam in quolibet pecca-
to , quod habeat excommunicationem majo-
rem, vel suspensionem ab ofticio vel ab or-
dine sacerdotali ipso jure annexam, vel de
facto impositam. Unde, si sub bonitate mi-
nistri includamus , quod non sit ligatus his
Ecclesiasticis censuris , hsec adhiberi potest,
ut substanlialis conditio necessaria ad valo-
rem actus ex parte sacerdotis, ut in preesenti
idoneus existat ; quia hse censuroe omnino
privant hominem usu jurisdictionis necessa-
rise in boc sacramento, et consequenter red-
37
578 DISPUTAT. XXVIil. SECT. I.
dunt illura inhabilem ad novam jurisdictio- commiltit vices suas
nem recipiendam , ut suppono ex materia de
Censuris. Ex qua etiam adverto , hsec soium
habere locum in sacerdole ita ligato aliqua
ex his censuris , ut sit etiam puhlice , ac no-
minatim denunciatus , juxta Extravag. Ad
evitanda, quia antea, quantumvis aliquis sit
ipso facto excommunicatus, vel suspensus
propter quodcunque crinien, non est omnino
privatus jurisdictione , neque incapax illius ,
si ei delegatur, vel si in confessorem eligatur;
imo interdum licite eligi poterit, ut in proprio
loco latius dicemus. Huc etiam spectat quse-
cunque legitima prohibitio facta alicui sacer-
doti a suo superiore , ne confessiones audiat,
etiamsi non sit per propriam censuram , seu
suspensionem, sed solum per simplex prsece-
ptum ; hoc enim satis est , ut illi non liceat
ministrare hoc sacramentum, et consequen-
ter, ut non possit cum debita sanctitate id fa-
cere, ac proinde, ut aliis etiam non liceat, per
se loquendo, illum inducere ad tale ministe-
rium , quia esset illum ad malum provocare.
In hoc autem casu si prohibitio tollit, vel im-
pedit jurisdictionem , sequivalet cuidam sus-
pensioni ; si aulem non tollit jurisdictionem,
non erit hsec conditio per se necessaria ad
substantiam sacramenti, sed solum, ut recte
fiat; ex accidenti vero poterit esse contra
substantiam sacramenti, si quis eligendo ta-
lem sacerdotem, et confitendo illi, graviter
peccet , et ideo in actuali peccato accedat,
quod in hoc sacramento impedit valorem
ejus.
Regulariter aliquam bonitatem necessariam
esse in sacerdote. Secunda conclusio.
6. Secundo infertur ex dictis, per se ac re-
gulariter loquenckr, neeessariam esse aliquam
bonilatem, seu sanctitatem ex parle sacercio-
tis, ut in pra^senti sit ita idoneus, ut honeste,
et sine culpa eiigi valeat, aut ei jurisdictio
delegari possit. Probatur ex contrario princi-
pio, quia conditio necessaria in ministro, ut
licite exerceat ministerium, est etiam per se
necessaria, ut ab alio inducatur, aut eligalur
licite ad tale ministerium ; quia eligere indi-
gnum ad aliquod ministerium, prffisertim sa-
crunij valde inordinatum est. Et propterea,
per se loquendo, etiam est contra charitatem
inducere aliquem ad opus, quod indigne, et
cum peccato facturus est. Considerari autem
hic potest differentia inter hanc delegalionern
prout fit quasi permanenter et habitualiler,
ut fieri solet ., quando ordinarius pastor alicui
vel prout fit ad unum
singularem actum, ut quando pcenitens hic et
nunc eligit sacerdotern, et ab eo petit, ut con-
fessionem audiat. Nam in priori modo, utdigne
fiat electio seu delegatio, non satis est, utpro
eo tempore vel momento sacerdos existime-
tur esse in gratia, sed etiam oportet ut mora-
liter sit bonae famae et existimationis , quia
alioqui neque est dignus tali ministerio , nec
sine scandalo potest, moraliter loquendo, illi
comraitti. Quando autem electio fit posteriori
modo , satis erit, si hic et nunc credalur sa-
cerdos esse bene dispositus ad sacramentum
ministrandum, quantumvis alias peccare so-
leat, quia hoc accidentarium est ad prsesentem
actum, seu electionem. Oportet autem in hoc
etiam scandalum cavere, quod ex eo frequen-
ter nascitur, quod sacerdos, qui publice solet
gravia peccata committere , hoc ministerium
usurpet , ratione cujus scandali etiam ipsi
confessores possunt saepe graviter peccare, si
post frequentia publica peccata hoc ministe-
rium usurpent sine emendatione, vel satis-
factione etiafn publica. Dixi autem, per se,
quia aliquando potest esse licitum, si neces-
sitas urgeat, aliquem in confessorem eligere,
etiamsi in peccato administraturus sit, quia
tunc hoc illi imputatur, non eligenti : de quo
videnda sunt dicta de sacramentis in genere.
7. Objectio. — Respondetur objectioni. — Di-
cet vero aliquis, bonitatem ministri in hoc
sensu^ non tantum ad rectitudinem , sed
etiam ad valorem prasentis actus esse neces-
sariam ; quia electioindigni, verbi gratia^ ad
beneficium Ecclesiasticum, habens preesertim
curam animarum annexam, non solum illi-
cita est, sed etiam invalida ipso jure ; ergo
multo magis electio, vel delegatio indigni
confessoris erit invalida. Et declaratur ma-
xime, si tanta sit improbitas, ut credatur ad-
ministraturus sacramentum sine debitainten-
tione ; nam tunc sicut ille defectus in ipso mi-
nisterio est contra substantiam, ita eligere
eum, de quo talis defectusmoraliter timetur,
faciet irritam electionem^ seu cohationem ju-
risdictionis. Respondetur, ex accidenti posse
ob hoc impedimentum fieri sacramentum
nullum^ si ipsemet pcenitens in hoc ipso
peccet, quod huic indigno confitetur, et in
illo acluali peccato perseverans, confessio-
nem facit ; nam tunc deest materia necessa-
ria, et ex hoc capite confessio est nulla ; ta-
men per se ipsa electio seu collatio jurisdic-
tionisnon est irrita ex hoc capile. Nam, si ex
parte pcenitentis supponatnr bona fides et
DISPUTAT. XXVIII. SECT. II.
579
neecssariadispositio, et postea in administra*
tione sacramcnti debita intentione talis con-
fessor absolvat, factum tenebit, quidquid
peccetipse sacerdos,vel qui eijurisdictionem
commisit. Ratio est, quia ad valorem bujus
actus sufficit voluntas efficax in delegante,
et in alio capacitas, ut sic dicam, substantia-
lis ; hic autem ex parte delegantis prsecedit
prsedicta voluntas, ut supponimus, quae nullo
jure divino, aut Ecclesiastico irrita facta est;
bonitas autem non esl conditio substantialis,
neque malitia illi contraria facit sacerdotem
incapacem jurisdictionis ; ergo collatio talis
jurisdictionis valida est, et similiter absolutio
virtute illius data ; de qua re videri potest
Medina, Cod. de Confess., q. de Confessione
facta sacerdoti pravo. Ad exemplum autem
in contrarium adductum respondetur primo,
antecedens esseincertum ; secundo, si verum
est collationem beneficii factam indigno esse
nullam ipso jure, ex eo esse, quod per ali-
quod jus positivum irrita facta est ; in prae-
senti autem nullum tale jus invenitur, nec
fuisset conveniens, propter scrupulos et dubia,
quse inde oriri poterant circa valorem hujus
sacramenti. Excipio tamen speciale jus Con-
cilii Tridentini infra declarandum.
SEGTIO II.
Utruminsacerdote requiraturscientiaut sit idoneus
acl hoc ministerium.
\ . AUquam scientiam esse necessariam ut sit
dignus minisier. — Superest dicendum de
scientia necessaria idoneo confessori. In quo
agere possumusvel de scientia necessaria, ut
recte et juste exerceat boc munus, et conse-
quenter, ut licite ei committatur haec juris-
dictio, seu in confessorem eligatur ; vel de
scientia necessaria ad valorem sacramenti,
atque adeo ut sacerdos sit substantialiter
idoneus, ut sic dicam. Primum igitur, quod
aliqua scientia sit necessaria, ut aliquis sit
dignus minister, certissimum est, quia nullus
potestlicitejudicium exercerein aliquacausa
gravi, neque ad hoc munus juste deputari,
aut eligi, nisi habeat scientiam proportiona-
tam ad ferendum sequum judicium, quia alias
exponit se evidenti periculo errandi ; ergo
multo magis in hoc judicio hoc est necessa-
rium , nam est gravissimum, et de re valde
difficili et obscura, scilicet, conscientia homi-
nis, in qua etiam error esse potest majoris
periculi et incommodi. Atque in hoc conve-
niunt Doctores omnes in hac materia, prse-
sertimCajet. in Summa, verb. Confessori neces-
saria; Sylvest., verb. Confessor, 3; Antonin.,
3 p., tit. 17, c. 16; Navarr., in Summ., c. 4, et
in c. 1, § Caveat, dePoenit., d. 6 ; Petrus So-
to, lect. 6 de Confessione ; Richard. in 4, d.
17, art. 2, q. 8 ; Gabr., q. 1, art. 3, dub. 2 ;
Adrianus, q. 4 de Confess., dub. 7, et Quod-
lib. 5, art. 2. Quanta vero in particulari de-
beat esse hsec scientia, etiam explicatur a dic-
tis auctoribus, et multa in confessore requi-
runt, quse breviter ad hsec capita reducun-
tur.
2. Quce in confessore requirantur. — Pri-
mum. — Secundum. — Primo, ut sciat discer-
nere peccatum, et an veniale sit, vel morta-
le , non quidem speculative differentiam eo-
rum cognoscendo, sed practice et quantum
ad an est, utCajetanus dixit. Nec etiam opor-
tet ut in omnibus actibus malis exacte sciat
discernere rationem peccati mortalis, nam in
hoc viri doctissimi laborant; sed satis est ut
communi et ordinario modo de his valeat fer-
re judicium. Atque idem est de speciebus
peccatorum, et circumstantiis necessariis, et
in universum de omnibus quse per se spec-
tant ad integritatem confessionis. Nam, sine
eorum notitia non potest uti, prout debet,
clave scientise, causam examinando seu co-
gnoscendo quantum necesse est, ut de illa
ferat judicium. Secundo, eadem ratione ne-
cesse est ut sciat quid neccssarium sit ut po3-
nitens sit sufficienter dispositus ad absolulio-
nem, tam ex parte doloris quam ex parte pro-
positi, quia alias non potest scire an juste
absolvat, necne. Quapropter non solum ne-
cesse est ut sciat quee sint de substantia hu-
jus sacramenti, sed etiam quae sint necessa-
ria ut peenitens sit dignus absolutione, sive
hsec in illis includantur , sive non (hoc enim
in opinione versatur), quia non solum tenetur
ferre senlentiam validam, scd justam; nec
solum debet facere sacramentum validum,
sed etiam non dare sanctum canibus, Et ob
hanc causam oportet ut sciat cognoscere sta-
tum conscientiae pcenitentis, etan sil in proxi-
ma occasione peccandi, et similia.
3. Tertium. — Quartum. — Quintum. —
Tertio, hinc consequenter necessarium est ut
sciat quando ex peccato oriatur obligatio re-
stituencli,vel aliasimilis; quia oportet ut mo-
neat poenitentem, et ab illo debitam satisfac-
tionem vel saltem propositum ejus requirat.
Quarto, scire debet casus reservatos, ut sciat
quid possit absolvere, quid vero non possit;
hoc autem onere maxima ex parte liberati
580 DISPUTAT. XX
sunt, qui habent majorem potestatem. Quin-
to, scireoportetexcommunicationesquse ipso
facto incurruntur, tum quia non potest ab-
solvere a peccato, nisi prius absolvat ab ex-
communicatione; tum etiam quia oportet ut
sciat admonere pcenitentem de iis, quoe illi
necessaria sunt. ut ab excommunicalione ab-
solvatur. Advertit autem Cajetanus, non esse
idem de irregularitate ; quia, illa manente,
potest aliquis a peccatis absolvi, et ideo ejus
cognitio non ita necessaria est ad officium
confessoris. Hoc autem Navarrus limitat, dict.
c. A, n. 8, et dict. § Caveat, n. 27, nisi con-
fessor clericorum confessiones audiat; tunc
enim oportet, ut admoneat pcenitentem, si
forte irregularis sit, quomodo in administra-
tione sui muneris, vel Ordinis se gerere de-
beat. Quod quidem, per se loquendo, verum
videtur, nisi fortasse pcenitens sit ita doctus,
ut possit confessor banc curam illi*commit-
tere, ut Cajetanus etiam notavit, et ex dicen-
dis amplius patebit.
A. Sextum. — Septimum. — Sexto, adden-
dum est ex sententia omnium quos citavi,
non semper oportere ut confessor per seip-
sum possit hsec omnia discernere; sed satis
esse ut intelligat ea quae frequentius aecidunt,
et de aliis dubitare sciat, quia hoc satis est
ut juste et digne suo munere fungatur, ad
quem finem tota haec obligatio ordinatur;
nam si dubitat, potest legendo, vel alios con-
sulendo, semper in particulari scire quod
oportuerit; nec possumus majorem obliga-
tionem imponere, alias vix aliquiserit, qui
possit confessiones audire. Septimo, habenda
est ratio locorum et personarum ; multo enim
major scientia requiritur in uno loco, quam
in alio, et respectu unius personae quam alte-
rius (Navarr., dict. c. A, n. 4, et c. 25, n. 138,
et sumitur a simili ex Concilio Basiliens.,
sess. 31). Unde eliam fit, multo aliterloquen-
dum esse de illo, qui ex officio expositus est
ad audiendas omnium confessiones, quam de
illo qui discernit personas, et non omnium
confessiones audit; ille enim qui ex se expo-
situs est ad judicandum de quibuscunque
peccatis et obligationibus, majori scientia in-
diget quam alius qui tantum audit confessio-
nes eorum, quos probabiliter credit non ha-
bere casus , qui multam scientiam requi-
rant.
5. Potest confessor docti pcenitentis scientia
juvari. — Oclavum. — Addit etiam Cajetanus
facilius posse aliquem audire hominem doc-
tum, et illius scientia juvari, quod Navarro
VIII. SECT. II.
non placet, sed immerito; quia confessor po-
test et debet fidem adhiberepoenitenti se ac-
cusanti et excusanti ; et ideo, si est homo doc-
tus, potest judicio ejus stare, et ab illo instrui
non minus quam ab alio. Quocirca in hoc ne-
gotio de scientia confessoris, potissimum est
attendendum in particulari, quando hujus,
vel illius confessionem audit, ut scientiam ha-
beat, quee respectu hujus personee sufficiens
judicatur, moraliter loquendo ; et si hoc in
singulis confessionibus observet, erit securus
in conscientia, quantum ad hoc munus au-
diendi confessiones attinet ; preesertim quan-
do aliquis non assumit specialem obligatio-
nem, qua ex officio sacramentum hoc minis-
trare teneatur ; quando enim hanc assnmit,
oportet ut habeat scientiam suo muneri pro-
portionatam, ut est in Episcopis, parochis et
Eeclesiee pastoribus. Ultimo his adjungi po-
test, etiam prudentiam necessariam esse in
sacerdote, ut sit idoneus minister hujus sa-
cramenli, el quatenus judex est, et maxime
quatenus est medicus, qui convenientem me-
dicinam peccatisadhibere debet, ut expresse
traditur in cap. Omnis utriusque sexus ; et
late declarat Anton., dict. c. 16, et Cajet. su-
pra. In rigore vero illa prudentia sufficit, per
quam debito modo applicentur principia
scientiee, et ad disponendum pcenitentem, ut
pro preesentibus peccatis satisfaciat, et ad re-
medium adhibendum, ne in similia iterum
incidat.
Peccat sacerdus , qui sine sufficienti scientia
confessiones audlt.
6. Objectio sohitur. — Quando peccet sacer-
dos. — Ex his sequitur primo , peccare gra-
viter sacerdotem qui scienter se ingerit huic
ministerio absque sufficiente scientia. Quod
docent omnes auctores citati ; et est evidens,
quia intrinsece malum est suscipere aliquod.
justitiee munus sine sufficiente scientia ad il-
lud juste ministrandum. Sylvester autem et
plerique alii excipiunt casum extremse neces-
sitatis, nam tunc quilibet sacerdos, quantum-
vis ignarus, licite absolvit. Et alii addunt ca-
sum in quo captivi inter infidelesnon habent
sacerdotem cui confiteantur, nisi valde igno-
rantem ; qui casus in re non est diversus a
preecedenti; quia illa necessitas moraliter est
extrema, et reputatur tanquam periculum
mortis, cum ante mortem non speretur alius
sacerdos magis idoneus ; nec potest in eo
statu esse securitas habendi copiam etiam il-
lius confessoris., superveniente mortis neces-
DISPUTAT. XXVIII. SECT. II.
sitate. Objici vero contra hanc exceptionem copi approbatio bona
potest, quia quod est intrinsece malum, nun-
quam licet. Respondetur, scientiam propor-
tionatam accusationi necessaria?, et judicio
de illa ferendo, semper et sine ulla exceptio-
ne requiri, ut objectio probat ; tamen in mor-
tis articulo seu periculo , quoelibet confessio
cnjuslibet peccati sufficit, quando aliter fieri
non potest; et ideo etiam sufficit queecunque
satisfactio, vel dispositio necessaria ad justi-
tiam consequendam; ef eadem ratione sacer-
dos, qui alias, per se loquendo, esset igno-
rans , pro illo articulo censetur sufficienter
instructus, dummodo sciat absolvere, et ma-
teriam aliquam, qurecunque iila sit, cogno-
scere, et dispositionem sufficientem ad absol-
vendum postulare, aut ex signis percipcre ;
nam barum rerum cognitio nunquam potest
non esse necessaria ; illa vero sufficit , ut in
ea occasione justa sententia proferatur. Unde
etiam consequenter intelligitur, ut sacerdos
circa hanc materiam peccet, non esse consi-
randam scientiam ejus absolute , sed respec-
tive, juxta munus confitendi quod assumit ;
non enim hoc semper sequale est, et ideo ne-
que a?qualem scientiam postulat; ideoque
tunc solum peccatur in hoc genere, quando
juxta eam partein hujus muneris, cui aliquis
se exponit, non habet proportioualam scien-
tiam. Plus enim requiritur ad exercendum
hoc munus ordinarie , et quasi ex officio,
quam ad unum, vel alium actum exercendum,
et plus circa unam personam quam circa
aliam, et sie de aliis.
7. Solet autem hic specialiter quseri, an
facilius excusetur ab bac culpa sacerdos , qui
ex obedientia suscipit hoc munus sine suffi-
cienti scientia , quam qui ex propria volun-
tate. Antoninus enim et Sylvester affirmau-
dum putant. Melius autem docet Navarrus
hanc differentiam esse valde extrinsecam et
accidentariam, quod ad prassens attinet; quia
non potest charitas, vel obedientia efficere, ut
aliquis licite confessiones audiat sine suffi-
cienti scientia ad juste et digne exercendum
hoc munus; nec vero in eo, qui sua sponte
illud subit, major quam sufficiens scientia
necessaria est ; solum potest obedientia effi-
cere, ut aliquis, sui superioris judicio, depo-
sitis scrupulis et dubiis, licite se subdat, et
credat superiori dicenti se esse idoneum ad
hoc sacramentum ministrandum, quando evi-
dentissime aliud non constat. Et hoc etiam
efficere potest in saecularibus sacerdotibus,
qui sua sponte boc munus assumunt , Epis-
581
fide facta; nam ille
etiam est superior , et possnnt stare judicio
ejus, quando contrarium evidenter non con-
stat.
8. Qui jurisdictionem ignoranti committit,
pcccat. — Secundo, sequitur ex diclis graviter
peccare Episcopum, vel superiorem, qui ali-
cui sacerdoti jurisdictionem in hoc foro com-
mittit, qui non habet scientiam proportiona-
tam huic muneri. In quo etiamUoclores con-
veniunt, quia hoc etiam repugnat juslilia1.
et sanctitati sacramenti , et quia in uni-
versum intrinsece malum est indigno com-
mittere quodlibet munus, proesertim justilia3,
et sacrum. Hoc autem, ut dixi, cum eadem
proportione locorum ac personarum inlelli-
gendum est, atque ita difficultatem non ha-
bet. Ac propterea Concilia etiam in beneficio-
rum collationibus majorem scientiam requi-
runt in eo, qui majori populo prseficiendus
est, quamqui minori.
9. Pomitens eligens con/essorem ignorantem
peccat. — Tertio, eadem proportione sequitur,
pcenitentem habentem facultatem ad elige"n-
dum confessorem, graviter peccare eligendo
confessorem ignorantem respectuipsius. Pa-
tet eadem ratione, quia eligit indignum, et
alium inducit ad id, quod non potest licite fa-
cere, etsuse conscientise non sufficienter pro-
videt. Hoc autem intelligendum est per se,
nam, si bona fide illum eligat, quem putat
esse sufficientem, quia est communiter expo-
situs et approb.itus, facile poterit a culpa ex-
cusari. Non tamen satis erit illa exterior ap-
probatio etexposilio, sialioqui pcenitentimo-
raliter constet scientiam iliius sacerdotis res-
pectu conscientiee suse non esse sufficienlem,
quia veritas prseferenda est prsesumptioni.
Quin potius , etsi talis sacerdos ignorans ,
proprius parochus sit, non potest licite ilJi
confiteri, sed debet ab iilo licentiam ad eli-
gendum alium postulare, vel aliter sibi pro-
videre juxta superius dicta.
10. Sitne scientia mirdstri de substantia sa-
cramenti. — Tandem ex dictis concluditur,
scientiam proportionatam huic muneri ne-
cessariam esse in sacerdole, ut sit idoneus,
saltem ut delegatio hujus jurisdictionis licile
fiat. Superest vero declarandum, an hsec con-
ditio sit etiam de substaniia et valore hujus
muneris. Quod est quserere an ignorantia
reddat sacerdotem prorsus inhabilem, ita ut
absolutio ab eo data nullius momenti sit. In
quo omnes conveniunt, si ignorantia tanta sit,
ut ne»ciat etiam absolutionem proferre, v
582 DISPUTAT. XXVIII
cognoscere regulariter moralera actum etiam
sub communi rationepeccati mortalis, aut ve-
nialis,secundumgeneralem eorum rationem,
ac distinctionem, reddere actum nullum ;
quia talis homo non potest humano modo
exercere hoc ministerium ; unde potius illa
posset dici impotentia qusedam quam igno-
ranlia, quia ille homo non potest intendere
verba absolutionis proferre, nec causam seu
conscientiam examinare. Tamen quia hoc ge-
nus ignorantise rarissimum est, et fere im»
possibile in eo qui ratione utitur, et in Eccle-
sia versatur, vultque confessionem audire, et
quid nomine contessionis significetur, intel-
ligit, ideo de hac ignorantia non controverti-
tur, nec ratione illius dicitur confessio ali-
quando esse nulla.
1 1 . Difficultas de ignorantia mortalis et ve-
nialis peccati. — Prima sententia. — Difficultas
ergo est, quando ignorantia est de distinc-
tione peccatorum in ratione venialis et mor-
talis, aut in aliis circumstantiis aut rebus om-
nino necessariis. Et in hoc sensu multi auc-
tores existimare videntur talem ignorantiam
esse contra substantiam sacramenti, et con-
sequenter scientiam oppositam esse condi-
tionem substantialem, ut sacerdos reputetur
idoneus seu habilis ad hoc ministerium. Hoc
sentiunt omnes auctores, qui dicunt confes-
sionem esse iterandam ob talem ignorantiam
confessoris, Richardus, Antoninus, Sylvester,
et aliquos supra citavi agens de integritate.
Et potest fundari, quia de substantia con-
fessionis est, non solum dicere peccatum,
sed etiam tale vel tale peccatum ; ergo
de substantia ministri est non solum posse
audire et percipere peccatum,sedetiam quod
sit tale, vel tale ; non potest autem hoc per-
cipere, qui non habet scientiam, sub scientia
comprehendendo non tantum propriam scien-
tiam, sed etiam quodcunque adminiculum,
vel auxilium ad comparandam talem noti-
tiam, sive per consilium aliorum, sive per
instructionem ipsiusmet pcenitentis, juxtasu-
perius dicta.
Assertio.
12. Aliorum vero opinio, ac probabilior est
talem scientiam non esse de substantiali ido-
neitate ministri, proprie ac per se loquendo.
Declaratur : nam diximus pcenitentem teneri
ad non eligendum confessorem sibi ignoran-
tem, et, per se loquendo, peccare graviter,
si id faciat ; ex quo statim consequitur con-
fessionem cum illa conscientia factam esse
nullam ; sed quod ad prsesens pertinet, illud
SECT. II.
estper accidens, quia non est nulla ex defectu
ministri, sed ex defectu materia». Oportet er-
go supponere bonam fidem, et sufficientem
dispositionem ac confessionem ex parte pce-
nitentis ; et tunc dico absolutionem datara a
sacerdote sicignorante non esse nullam. Quod
plane sentiunt Gabr. , Adrian. , Medina, et
alii, quos dicto loco citavi. Et probatur, quia
ibi expartepcenitentisintervenit integra con-
fessio,et ex parte sacerdotis intervenit aliqua
cognitio et perceptio illius, quse licet non sit
exacta, tamen est sufficiens, ut cognoscat il-
lam esse sufficientem materiam hujus sacra-
menti ; ergo, si super talem materiam cadat
vera forma cum intentione perficiendi sacra-
mentum, validumfiet, quia nihil substantiale
illi deest ; imo et efficax erit ac formatum ;
quia supponimuspcenitentem esse convenien-
ler dispositum cum bona fide.
13. Occurritur objectioni. — Nec dici potest
quod ibi desit jurisdictio, quia supponimus su-
periorem voluisse huic sacerdoti jurisdictio-
nem delegare,quae voluntas non est conditio-
nata, sed absoluta; ergo habet effectum, et
coufert jurisdictionem. Neque enim ullo jure
constat, illam scienliamesse conditionem ne-
cessariam simpliciter, ut sacerdos sit capax
jurisdictionis. Quin potius omnes supponunt
non solum delegatam, sed etiam ordinariam
habere posse ; nam quando proprius sacer-
dos est ignorans, quamvis per se non possit
hoc judicium exercere, potest jurisdictionem
suam alteri delegare, et cum piimum depule-
rit illam ignorantiam, vel alicujus ope usus
fuerit ad supplendum defectum scientise, jara
poterit per se absolvere ; idemque est in de-
legato ; ergo signum est habere jurisdictio-
nem. Denique heec scientia necessaria in con-
fessore non est una et eadem respectu om-
nium peccatorum, et ideo non potest esse
conditio simpliciternecessaria ad capacitatem
jurisdictionis, quia jurisdictio absolute datur,
et non quasi respective ad ea tantum pecca-
ta, ad quae confessor habet scientiam condi-
tionatam, nam esset hoc valde periculosum
ac nocivum ; dalur ergo absoluta jurisdictio,
quamvis ad conscientiam et prudentiara sa-
cerdotis spectet non uti illa, nisi juxta capa-
citatem suse scientiae, vel alia via supplendo
defectum ejus ; si tamen in hoc excedat et
peccet, nihilotninus sacramentum validum
erit, quia nihil substantiale deest ; sola enim
culpa ministri non est contra substantiam sa-
cramenti, juxta cloctrinam Concilii Tridentini,
sess. \k, c. 5} et can. 10.
DISPUTAT. XXVIII. SECT. II.
583
14. Quorumdam opinio. — Rejicitur. — Di-
cunt vero aliqui, quamvis iu eo casu sit vali-
dum sacramcntum, nihilominus , si postea
constiterit poenitenti sacerdolem non intel-
lexisse talia peccata esse mortalia, sed il-
la existimasse ut venialia, teneri ad confiten-
dum iterum talia peccata, quia fuere quasi
oblita, vel sine cuipa prtetermissa in tali con-
fessione, quia perinde est peccatum nonper-
cipi a confessore, ac nou dici a pcenitente.
Et confirmatur ; nam, si sacerdos tunc dor-
mitasset, aut fuisset ita distractus, ut non per-
ciperet quod pcenitens dicebat, et hoc postea
coustaret pcenitenti, sinedubio teneretur pec-
catum illud iterum confiteri ; ergo similiter
in prcesenti. Sed hoc etiam nimis rigorosum
supra existimavi ; et ideo non censeo hoc
onus esse poenitentibus imponendum, quia
nullum est jus, ex quo sufficienter colligatur,
nec ratio convincens. Primum patet, quiaille
pcenitens vere et in rigore confessus est talia
peccata, et declaravit (ut sic dicam) integrum
factum uniuscujusque peccati, et illud etiam,
ut supponimus, percepit confessor quantum
a I factum, licet ignoraverit jus necessarium
ad cognoscendam culpa? gravitatem ; ergoille
pcenitens implevit ad litteram praeceptum de-
claratum in cap. Omiis utriusque sexus, de
confitendis omnibus peccatis ; ergo ex vi il-
lius 11011 tenetur iterum illa peccata confiteri;
pra?ter hoc autem nullum est jus, ex quo
obligetur.
15. Ratio etiam nulla urget, quia substan-
tia confessionis salvatur per hoc, qaod et
pcenitens dicit, et sacerdos percipit totum il-
lud factum sub ratione talis culpae, et utrum-
que servatur in prsedicto casu. Et ideo non
est simile, quod affertur de sacerdote distrac-
to aut dormiente, quia tunc nec factum per-
cipit, ac perinde se habet ac surdus : perci-
pere autem gravitatem peccati, qaantum ex
scientia juris pendet, licet sit necessarium ad
juslitiam hujus judicii , tamen non videtur
esse simpliciter de substantia , ita ut ob eam
causam non censeatur tale peccatum per se
et simpliciter remissum per talem absolutio-
nem ; nam licet fortasse ob eam rem senten-
tia fuerit injusta, vel injuste lata, non pro-
pterea fuit nulla. Si autem tale peccatum per
iiiam absolutionem fuit per se et simpliciter
remissum, non est unde maneat obligatio ii-
lud iterum confitendi.
16. Et confirmatur, quia si quis in articulo
mortis confiteatur sacerdoti sic ignoranti,
sciens ignorantiam ejus, quia non habet doc-
tiorem cui confiteatur, et ipse licite facit, et
alter licitc absolvit, si uterque, scilicet pce-
niLens et confessor, pro tunc faciat quod po-
test ; et hoc satis est, ut non teneatur iterum
confiteri talia peccata ; ergo idera est in qua-
cunque alia confessione simili, licite et bona
fnle facta, ctiam extra illum necessitatis ar-
liculum. Minor admitti videtur a Sylvestro,
et aliis ; et potest probari, quia in eo arti-
culo tenetur pcenitens omnia illa peccata
confiteri tali sacerdoti, eorumque notitiam
dare, quantum est capax, ct ipse potest ;
ergo ea confitendo, satisfacit supe obligationi ;
non est ergo cogendus ea iterum confiteri.
Prima vero consequentia probatur, quia si
illa confessio peccatorum non esset per se
sufficiens, etiam facta in articulo mortis esset
postea iterancla quantum ad illa peccata ; si
ergo non est iteranda, ideo est, quiailla suf-
ficit, ut talia peccata directe ac per se per
absolutionem tollantur; ergo etiam extra
illum articulum confessio est sufficiens acl
effectum ; ergo ex vi illius tollitur obligatio
confitendi iterum illa peccata.
17. Confirmatur tandem, quia juxta pro-
babilem multorum Doclorum sententiam ,
quamvis pcenitens confiteatur aliquod pec-
catum ut veniale, quod vere est mortale, et
confessor in eadem sit ignorantia, non tene-
tur postea pcenitens iterum confitcri tale
peccatum, ut ex midtorum sententia, quos
refert, tradit Corduba, in Summa, q. 9, et
rationem reddit, quia non est de necessitate
et valore hujus sacramenti ut sacerdos et
pcenitens cognoscant totam gravitatem cul-
pee.Victoriaetiam,in Summ.,n. 155, concedit,
quando confessor scitdiscernerein communi-
bus peccatis an sint mortalia necne, quamvis
aliqua minus communia ignoret, et appre-
hendat ut venialia, cum sint mortalia, non
esse scrupulum injiciendum pcenitenti, ut te-
neatur hsec iterum confiteri ; ergo idem est
dicendum de omnibus ; nam per se omnia
eeque sunt de necessitate confessionis ; ergo,
si illemodus confessionis est sufficiens in ex-
traordinariis peccatis, ita ut licet pcenitens
postea cognoscat ignorantiam confessoris et
gravitatem sui peccati, non teneatur illucl
iterum confiteri, etiam in quibuscunque aliis
peccatis erit sufficiens, nam quod attinet ad
integritatem confessionis et eequitatem judi-
cii, eadem est ratio de omnibus ; obligare au-
tem pcenitentes ad banc iterationem in om-
nibus peccatis, esset sine dubio valde onero-
sum et scrupulosum sine sufficienti funda
584 DISPUTAT. XXV
mento, quia saepissime accidit hsec ignoran-
tia in confessionibus, et postea detegitur,
cognita mo.lius persona confessoris. Imo
etiam sequeretur, quoties sacerdos nonintel-
lexit circumstantias mulare speciem, eliamsi
pcenitens illas sufficienter declaret, postea
cognita ignorantia sacerdotis a pcenitente,
teneri ea iterum confiteri, quia etiam est de
necessitate confessionis has circumstantias
confiteri ; ergo et quod confessor eas intel-
ligat; vel ergo htec consecutio valida non
est , vel multa sunt admittenda absurda,
etquse onerosam redduntconfessionem. Dicta
ergo illatio valicla profecto non est, utosten-
dimus ; et ita satisfactum est fundamento
contrariae sententia?.
18. Advertendum. — Solum adverio, quando
pcenilens discretus et prudens in ipsa confes-
sione intelligit confessorem non percepisse
gravitatem mortalem suae culpse, quod ssepe
conjeclare poterit, ut notavitNavarrus in Sum-
ma, c. 9,n. 9, ex pcenitentia injuncta, aut ex
aliis signis et verbis clarioribus, tunc debere
aperte declarare suam culpam fuisse morta-
lem, quia tenetur tacere quod in se est, ut
sacerdos hoc intelligat et juste judicet. Extra
hunc vero, aut similem casum non tenetur
pcenitens explicare , quasi in actu signato,
suam culpam esse mortalem, sed satis est
speciem ejus , et materiam ac quantitatem
ejus, si magna sit, declarare, nam per hoc
quasi in actu exercito satis explicat suam
culpam esse mortalem ; nec tenetur, per se
loquendo, amplius instruere confessorem,
aut praesumere illum esse adeo ignorantem
ut id non intelligat. Ex quibus omnibus tan-
dem concludo cum Navarro, dicto c. 9, n. 12,
et sumitur ex eodem,cap.4, n. 12 et sequen-
tibus, in duobus tantum casibus teneri pceni-
tentem, moraliter loquendo, ad iterandam
confessionem ob imperitiam confessoris ,
quando novit illum esse ita imperitum, ut
suam conscientiam dijudicare non sufficeret,
etnihilominusilli confessus est; velquandoin
ipsa confessione iutellexit sufficienter confes-
sorem non percipere gravitatem delicti, et
nihilominus simplieiter, et sine ampliori in-
structione confessus est.
III. SECT. 111.
SECTIO III.
Utrum ex jitre antiquo esset aliqua alia conditio
necessaria in sacerdote, ut esset idoneus judex
delegatus in hoc foro.
1. Duos modos hujus delegationis supra
distinxircus, scilicet directe factam ipsi con-
fessori, vel media facultate data pcenitenti
ad eligendum confessorem ; et utramque fieri
posse, vel a Summo Pontifice, vel ab Episco-
po, vel aparocho. Ut ergo Pontifex, aut Epis-
copus delegarent hanc jurisdictionem alicui
sacerdoti directe, et per privilegivm seu gra-
tiam illi concessam, nulla alia conditio in eo
requirebatnr ex vi juris antiqui, preeter eas
qna? ex natura rei in eo sunt necessarise, ut
sit dignus et idoneus ad hoc minislerium.
Quod est certum, quia nec in jure habetur
talis conditio, nec ex consuetudine, nec fa-
cile excogitari potest, quia nec requirebatur
in tali persona prior jurisdictio, nam poterant,
sicu t et nuncpossunt Papa etEpiscopi delegare
hanc jurisdietionem simplicibus sacerdotibus,
neque etiam requirebatur alia prior approba-
tio, nam ipsi poterant immediate approbare.
Atque hoc maxime constare potest in privi-
iegiis seu facultatibus personalibus acparti-
cularibus. Nam de privilegiis concessis a
Pontificibus incommuni, verbi gratia, aliqui-
bus religionibus, dubilari potest, an requi-
rerent approbalionem Episcopi, non quidem
quia Papa non posset aliter illam concedere,
nam oppositum certum est, ut ex superio-
ribusconstat ; sed quia de faclo et secundum
commune jus non aliter eam concedebant.
Et de hac re, quid diversis temporibus serva-
tum fuerit, dicemus seclioni sequente.
2. Difficultas. — Quonwidam opinio. — Diffi-
cultas ergo superest primum de parocho de-
legante suam jurisdictionem alicui sacerdoli ;
deinde de quolibet pceuitente habente gene-
ralem facultatem eligendi cenfessorem ido-
neum, an secundum commune jus antiquum
poslularelur aliqua conditio in sacerdole, ut
reputaretur idoneus. Et in hoc fuit quorum-
dam opinio, etiam in jure antiquo fuisse ne-
cessariara alterutram ex duabus condilioni-
bus, scilicet, vel quod haberet in Ecclesia
aliquam jurisdictionem ordinariam in hoc
foro, vel quod esset ab Episcopo approbatus
tanquam idoneus. Prior conditio non est ita
intelligenda , ut oporteret talem confesso-
rem habere jurisdictionem ordinariam in
ipsum poenitentem, alioqui esset imperti-
DISPUTAT. XXVIII. SECT. III.
nens delegatio; scd intelligenda est absolute circa finem ; Medina, Cod
tuiod talis sacerdos haberot jurisdiclionem
ordinariam circa aliquera populum. Lo-
quimur autcm de jurisdictione ordinaria,
prout jure communi haberi solet in Ecclesia
per bcneficia Ecclesiastica , ut excludamus
nunc superiores religionum, qui etiam ha-
beut jurisdictionem ordinariam; lamen de
ilJa non loquuntur auctores in prresenti,quia
est ex privilegio, et quasi extraordinaria ;
de illa vero aliquid attingemus seclione se-
quenti.
3. Juxta hancergo declarationem poterat
unus parochus juxta antiquum jus delegare
suam jurisdictionem alteri parocho, et qui
habebat facultatem eligendi confessorem,po-
terat quemcunque parochum non suum eli-
gere ; et hoc seraper fuit indubitatum in
Ecclesia, cujus rationem, et majorem expo-
sitionemattingemus sectione sequente. Addit
ergo haec opinio, simplicem sacerdotem non
potuisse tunc eligi, nisi esset ab Episcopo ap-
probatus. Ita tenuit Glossa in cap. Omnis
utriusque sexus, verb. Alieno, et Gloss. in
Clement. 1 de Priv., verb. Speciali, quam
omnes interpretes ibi esse secutos usque ad
Panormitanum exclusive, ait Navar. infra
citandus, qui etiam refert Capellam Tolosa-
nam, decis. 221 . Idem secutus est Cano, relect.
de Pcenit, p. 5, et indicat Ruard., art. 3,
quatenus cum Henrico, Quodlib. 10, q. 4,
dicit, esse contra rationem et contra bonura
Ecclesise committere pcenitentibus, prseser-
tim idiotis, judicium idonei confessoris.
Atque hinc sumitur ratio hujus sententice,
quia facultas hsec quando generatira datur,
intelligi debet convenienti modo, et absque
detrimento fidelium, et morali periculo com-
mittendi sacrilegia in administratione hujus
sacramenti ; ergo ita semper intelligi de-
buit, ut esset necessaria aliqua approbatio
publica, qualis solum esse potest, aut per
susceptam animarura curara, aut per Episco-
pi approbatiunem. Atque hoc conflrmantde-
creta antiqua, quee dicunt, non posse pres-
byterum reconciliare pcenitentem sine li-
ce.itia Episcopi, ut expresse habetur in Conc.
Hispal. II, cap. 7, et apud Damasum, epist. 4.
4. Opposita sententia communis est, quam
tenet Palud. in 4, d. 17, q. 4, n. 17 et 18 ; et
ibi Gabr., q. % art. 3, dub. 5; Adrian., post
q. 5 deConfess., dub. 1 ; Cajetanus in Sum-
ma, verb. Absolutio; Sylvest.,verb. Conftssor,
l,q. 5; Angel. ,\erh.Confessio, 3,n. 4; Anton.,
3 p., tit. 17, c. 9; Soto, d. 18, q. 4, art. 3,
585
de Confessione,
q. de Sacerdote alieno per parochum eli-
gendo ; VictoriainSumm., n. 150; et Navar.
in c. Placuit, de Pcenitentia, d. 6, n. 49, et se-
quentibus, ubi in eamdem sententiam refert
Panormilanum in Clem. 1 de Privilegiis, cum
aliis. Et hanc sententiam veram existimo.
5. Prima conclusio. — Dico ergo primo :
parochus ante Concilinm Tridentinum ex
vi juris communis poterat et valide et licite
suam jurisdictionem committere cuicunque
sacerdoti, qui secundum naturale seu divi-
num jus idoneus esset ad hoc sacramentum
ministrandum, etiamsi aliam jurisdictionem
vel Episcopi approbationem non haberet.
Probatur, quia in delegante erat potestas ,
quia haec convenit illi ex vi ordinarise juris-
dictionis ; et haec non erat ligata aut impe-
dita, ut supponimus; quia ex parte ipsiuspa-
rochi nullum erat jus positivum prohibens
illi delegationem ; imo neque nunc est, ut in-
fra videbimus. Rursus ex parte alterius ex-
tremi in sacerdote erat capacitas ; et nullum
etiam erat jus specialiter requirens in illo al-
terutram ex dictis conditionibus, quia neque
in Concilio, aul Pontificio decreto, ostendi po-
terit ; neque etiam ex natura rei sequitur ;
nam cui coramittebantur oves tanquam ordi-
nario pastori, etiam poterat committi cura
assumendi dignum et sufficientem coadjuto-
rem ; etideo quandiu hoc non prohibebatur,
censebatur commissum ; ergo. Atque hoc
modo posset responderi ad illos antiquos ca-
uones, negantes posse sacerdotes reconcilia-
repcenitentes sine licentia Episcopi ; nam qui
a parocho habet licentiam, mediate saltem
censetur habere ab Episcopo, quandiu id non
prohibet. Quamvis fortasse illi canones lo-
quantur, vel de reconciliatione quse fiebat de
publicis pcenitentibus, vel de eo tempore quo
Episcopi erant quasi immediati pastores sua-
rum dicecesum, absque divisione parochia-
rum per propria beneficia. Semper tamen
subintelligeuda est conditio, dummodo talis
sacerdos non sit specialiter suspensus, vel
prohibitus ab Episcopo ; nam hsec ipsa con-
ditio in jure divino aut naturali fundata est,
ut in sectione preecedenti est declaratum ; et
ideo in ipso etiam Episcopo respcctu Summi
Pontificis est necessaria. Imo et in generali
concessione Summi Pontificis idem subintel-
ligitur, ut ex eodem principio constat.
6. Secunda conclusio. — Dico secundo :
stando in jure antiquo, per generalem facul-
tatem datam ad eligendum confessorem, eligi
586 DISPUTAT. XXVIII. SECT. IV.
poterat quilibet sacordosjure divinoidoneus, Concilium hoc decernere
absquealia conditione, aut approbatione jure
humano requisita. Probatur eodem funda-
rnento, quia nullum ostendi potest jus, ubi
hoc sit praescriptum. Unde, si superior dans
facultatem, expresse declararet in hoc sensu
illam dare, dubitari non potest, quin talis fa-
cultas esset valida ; quia in dante non deerat
potestas, et nullum erat positivum jus irri-
tans ejus voluntatem ; et ex se non habet ille
modus adeo intrinsecam inordinationem, ut
reddat facultatem irritam ex naturarei. Imo,
si persona cui daretur, esset prudens et timo-
rata, nullum peccatum esset talem faculta-
tem ei concedere. Aliis vero communiter eam
dare, regulariter non esset prudentiee confor-
me ; non tamen propterea facultas esset nul-
la, quia ad hoc oporteret assignare jus irri-
tans illam.
7. Ex quo ulterius infero, quamvisdaretur
facultas per hsec generalia verba, sacerdotem
idoneum, non fuisse linritandam, aut necessa-
rio interpretandam de sacerdote declarato
idoneo publica auctoritate, alterutro ex dictis
modis ; quia etiam hsec declaratio, aut limi-
tatio non habetur in jure; nequeestnecessa-
ria exvi solius rationis, quia aliis modis po-
test sufficienter constare de idoifeitate con-
fessoris, scilicet, per experientiam, aut pu-
blicam famam seu notitiam, aut per aliorum
fide dignorum testimonium. Et quamvis ve-
rum sit, ex concessione generali sic intellec-
ta, et cuilibet de populo facta, potuisse se-
qui incommoda, hinc solum infertur perti-
nuisse ad curam pastorum Ecclesiffi illam non
concedere sinemajori declaratione aut cir-
cumspectione. Et ad vitanda hsec pericula
condidit Concilium Tridenti.num jus statim
explicandum, quod esse novum satis ex ejus
verbis constare poterit.
SEGTIO IV.
Quis sacerdos sit idoneus minister hujus sacra-
menti juxta novum decretum Concilii Triden-
tini.
1. Certum est post decretum Concilii Tri-
dent., sess. 23, cap. 15 de Reformat., non
sufficere ut persona sacerdotis,cui deleganda
est jurisdictio in hoc foro, habeat omnia re-
qnisita ex divino seu naturali jure ad hoc
ministerium peragendum, nisi de hoc etiam
habeat specialem Ecclesiee approbationem
novo illojure decretam; nam hoc expresse
ibi statuitur, et de fide certum «st potuisse
Quod, ut cxpona-
mus, oportet verba Concilii proponere, ei
multa quse circahoc jus novum dubitata suut
adnotare. Sunt igitur verba Coiicilii : Quam-
vis presbyteri in sua ordinatione apeccatis ab-
solvendi potestalem acciviant (scilicet, potesta-
tem ordinis in corpus Christi mysticum, ut in
superioribus declaratum est) decernit tamen
sancta Synodus,nullum etiam regularem posse
confessiones sectilarium , etiam sacerdotum,
audire, nec adid idoneum reputari, nisi aut
parochiale bene/icium, aut ab Bpiscopis per
examen, si illis videbitur essenecessariwm,aut
alias idoneusjudicetur, et approbationem, quce
gratis detur, obtineat, privilegiis et consuetu-
dine quacunque etiam immemorabili non ob-
stantibus.
2. Primum notabile. — Circa hoc igitur
decretum primum omnium distinguendi sunt
illi duo modi designandi sacerdotem ido-
neum, quos Concilium insinuat, scilicet, per
beneficium parochiale, vel Episcopi approba-
tionem. Exquoduo certa colligimus, Primum
est, quemlibet ex his modis per se sufficere ;
alterum est, aliquem ex his modis esse ne-
cessarium, neque aliam approbationem suf-
ficere. Primum horum non tam fuit a Con-
cilio introductum, quam retentum : semper
enim illi duo modi approbationis habuerunt
in Ecclesia magnam auctorilatem, et suffi-
cientissimi judicati sunt, ut patet ex dictis
sectione prcecedenti ; et merito, quia cum
Episcopi sint principales paslores animarum,
meritoillis heec approbatio committitur ; quia
vero parocho etiam committitur animarum
cura, per hoc ipsum munus satis declaratur
sufficiens ad confessiones audiendas; et ideo,
quamvissolum recipiat jurisdictionem in oves
suas , tamen approbatus censetur, ut possit
eidelegarihaecjurisdictio ubicunque et quo-
cunque modo alias iegitimo. Secundum au-
tem, scilicet, quod alter ex his modis neces-
sarius sit, novum est, et a Concilio introduc-
tum, ut patet ex dictis sect. pra^ced., el indi-
catur in illo verbo Concilii, Decemit sancta
Synodus.Atque hinc colligitur, omnes sacer-
dotes, qui non habent parochiale benefi-
cium, cujuscunque status, ordinis, aut di-
gnitatis existant, indigere Episcopi approba-
tione, ut possint hoc munus exercere; quia
Concilium universaliter loquitur, et nullum
excipit; sed ampliat potius, etiam ad regula-
res, quamvis non loquatur respectu omnium
poenitentium, sed secularium, ut infra decla-
rabimus.
DISPUTAT. XXVIII. SECT. IV.
587
3. Exceptio quonmdam rejicitur. — Ali-
qui tamen volueruntexcipere eos, qui habent
publicum scientiae testimonium, per gradum
doctoratus, aut licentiati in Theologia, vel
jure canonico, aut per publicam facti seu
doctrinre evidentiam. Sed hoc improbabile
est, quia hoc est jus positivum, cui standum
est, et Concilium expresse excludil omnem
alium modum, dicens, Neque adid idoneum
repulari, nisi, etc.; voluit enim esse hanc ap-
probationem aliquo modo juridicam, seu ex
potestate jurisdictionis ; et ideo illam non
concessit Academiis, nec publicae opinioni
seu exislimationi, sed Episcopis, ad quos
etiam pertinet parochorum approbatio. Eo
yel maxime, quod multa requiruntur ad
hoc munus , quae tam Doctoribus quam
iis qui publice existimantur docti , faci-
le deesse possunt. Majus dubium esse pote-
ratde quibusdam personis Ecclesiasticis in al-
tioridignitate constitutis, utsunt Cardinales,
et Episcopi consecrati, qui nuilum verum ha-
bent Episoopatum, et si qui sunt alii similes.
Verumtamen cum Concilium nihil excipiat,
sed simpiiciter et sine ulla adjectione dicat,
nullum, neminem excipiendum censeo ratio-
ne consecrationis, autdignitatis cujuscunque,
nisi quatenus habet annexam aliquam ani-
marum curam, ut inferius declarabitur.
4. Secundum notaMle. — Secundo adno-
tandum est iiludverbumConcilii, Confessiones
secularium, etiam sacerdotum , nam ex illo
manifeste constat, jus hoc non habere iocum
respectu regularium ; habere autem iocum
respectu omnium secularium sine ulla exce-
ptione. Primum patet, quia Concilium ipsum
addidit limitationem. Et fortasse ratio fuit,
quia noluit Concilium in hoc subjicere regu-
lares Episcopis quoad confessiones , quas ipsi
faciunt inter se , seu de peccatis suis ; quia
ipsi habent proprium et peculiarem modum,
quo gubernantur, et proprios pastores, a qui-
bus confessores recipere solent. Vei etiam
Concilium hoc fecit, quia plus confidit, mora-
liter ac regulariter loquendo , de regularium
pcenitentium conscientia et pruclentia. Sub
nomine autem regularium etiam feminas re-
ligiosas comprehendimus, quia illa etiam se-
cundum jura seculares non sunt.
5. Limitatio aliquorum reprobatur. — Atque
hinc colligitur primo, posse superiorem regu-
larium exponere suis subditis confessorem
non approbatum ab ullo Episcopo , quia hoc
potest jure antiquoet communi, seu per pro-
pria privilegia, et per hoc decretum nihil in
hoc est innovatum. Secundo sequitur, quod
bene notavit Navar. in Sum., c. 4, n. 7, si re-
ligiosus nunc habeat facultatem eligendi con-
fessorem, posse eligere quem invenerit sibi
idoneum , quamvis ab Episcopo approbatus
non sit. Ratio est eadem , quia Concilium in
hoc nihil innovavit. Et congruentia esse po-
test , tum quia religiosis facile est invenire
confessorem idoneum, regulariter loquendo,
quia habere debent conscientias minus one-
ratas peccalis; tum etiam, quia Concilium
prsesumpsit illos fore prudentiores et cautio-
res in confessoribus eligendis. Quidam vero
hoc limitant, quando superior expresse con-
cedit hanc facultatem ; nam, si tantum fa-
ciat licentiam eligendi confessorem, dicunt
interpretandam esse de approbatis ab Epis-
copo. Sed non est cur ita interpretemur, quia
potius existimandum est, superiorem velle,
ut religiosus utatur jure suo. Solum ergo ob-
servandum est , ut eligendus sit ab Ecclesia
toieratus, scilicel, non suspensus, neque ex-
communicatus , quamvis hoc in ipsa ratione
idonei confessoris contineatur, ut supra dixi.
6. Altera pars supra proposita probatur ,
quia etiam in hoc locutio Concilii universalis
est, nullamque limitationem , sed ampliatio-
nem potius ei addiclit. Nam , quia sacerdotes
videri poterant, aut propter statum non com-
prehendi nomine secularium , aut propter
consuetudinem facile ac frequenter confitendi
et eligendi confessorem posse excipi ab hac
generali regula , ideo Concilium iliam am-
pliationem addidit dicens, etiam sacerdotum.
Ex qua constat, a fortiori comprehendi omnes
clericos in minori ordine constitutos , et om-
nes laicos, etiam Principes et Reges , sine
ulla exceptione.
An
Prcelati haientes ajure facultatem eligendi
confessorem, sacerdotum nomine comprehen-
dantur.
7. Fundamentum partis affirmaniis. — Fun-
damentum partis negantis. — Dubitatum vero
est Romoe , an Preelati habentes a jure facul-
tatem eligendi confessorem , hic nomine sa-
cerdotum comprehendantur. Quod dubium
tractatum fuit Romee in Congregatione, cui
decem Cardinales aderant, et quinque eorum
in partem negativam, qninque vero in affir-
mativam inclinarunt. Fundamentum priorum
potuit esse duplex. Primum est, quia priviie-
gium in jure contentum non intelligitur de-
rogare per generalem clausulam, non oistan-
tilus privilegrs, etc, qua hic utitur Conci-
588 DISPUTAT. XXV
lium , nt est communis regula canonistarum,
ut videre licetinDecio, consil. 165.Secundurn
est , quia nomine sacerdotis simpliciter dicti
non comprehenditur Episcopus, prsesertim
in materia odiosa et restringente , qualis est
hsec. De quo principio videri potest Panormi-
tanus in cap. Non potest, n. 3, de Sententia et
re judicata. Fundamentum aliorum affirman-
tium , etiam respectu istorum requiri sacer-
dotem expositum , esse poluit, quia verba
Concilii universalia et generalia sunt , et illa
principia, per quse limitantur, non sunt satis
firma, nec sufficienti auctoritate approbata.
Praesertim , quia deoretum vere ac proprie
non derogat illi privilegio Praelatorum; quia
privilegium expresse dicit, ut possint eligere
sacerdotem idoneum, et hoc integrum manet;
neqne Concilium illud in totum , vel in par-
tem abstulit, sed solum ex parte confessoris
posnit conditionem necessariam , ut idoneus
sit ; et ha?c conditio universaliter posita est
respectu omnium secularium, inter quos hi
Praelati continentur. Denique non potest heec
materia proprie dici odiosa, sed favorabilis ,
quandoquidem est in favorem sacramenti, et
conscientiae, et proprie nullum jus Episcopo-
rum auferl. Ha±c sunt fundamenta utriusque
sententiae.
8. Decisio Pontificis in proposita qucestione.
— De hac ergo sententiarum diversitate con-
sultus Summus Pontifex Gregor. XIII respon-
dit : In re dubia tutius est adherere decreto
Concilii Tridentini. Quare dicendum est ,
Preelatos inferiores Episcopis, qui jurisdictio-
nem non habent episcopalem, non posse eli-
gere, nisi aliquem approbatum ab Episcopis ;
quia hi Prselati manifeste et sine ulla ratione
dubitandi comprehenduntur sub decreto Con-
cilii. Episcopi vero, si velint eligere sibi sub-
ditum, illum possunt approbare ; quia sim-
pliciter et sine ulla restrictione approbant, si
volunt , seu si is qui approbatur dignus est.
At vero si velint eligere sibi non subditum ,
debent eligere approbatum ab Episcopo, cui
est subjectus ; ita enim habetur in declara-
tione Cardinalium 1158 et 11 GO. Quee ultima
pars videri potest nova et difficilis, quia Epis-
copus eliam sacerdotes advenas et non subdi-
tos potest approbare , et jurisdictionem eis
dare, ut suarum ovium confassiones audiant :
cur ergo non poterit idem facere circa se-
ipsum ? Sed habet illa responsio rationem
statim explicandam.
9. Tertium notahle. — Tertio principali-
ter advertendum est, Concilium generaliter
III. SECT. IV.
et indifferenter postulare hoc genus approba-
tionis ad exercendum munus confessoris ,
quacunque ratione jurisdictio ei deleganda
sit; non enim dicit, ut eligi non possitin con-
fessorem, qui non fuerit sic approbatus, sed
simpliciter ait, non posse audire secularium
confessiones , neque ad id idoneum reputari.
Igitur sive a pcenitente eligendus sit, sive a
proprio sacerdote directe accepturus sit ju-
risdictionem, semper supponi debet haec ap-
probatio. Unde, quamvis Papa delegando ju-
risdictionem suam, de absoluta potentia pos-
sit eam communioare cuilibet sacerdoti, non
servata hac forma Concilii , tamen quoties
simpliciter et sine tali declaratione illam
committit, intelligitur juxta formam Concilii
hoc facere. Quamvis Corduba, hoc punctum
attingens, varias opiniones et eorum auctores
referat, et ex parte contrarium sentire videa-
tur ; sed stante Concilio Trid. vix potest in
hoc esse contrcversia ; nam cum hoc sit jus
ordinarium a Concilio constitutum , et sit de
re gravissima , ex qua pendet valor sacra-
menti, quoties Pontifex absolute loquitur, se-
cundum hoc jus loqui censendus est , neque
iliud derogare , nisi ubi expresse id declara-
verit , vel ex modo concessionis manifeste
constiterit. Unde , cura absolute concedit fa-
cultatem eligendiconfessorem, quamvisaliud
non exprimat, intelligendum est de confes-
sore approbato juxta formam Concilii. Et si-
militer privilegia omnia concessa a Pontifici-
bus aliquibus religionibus, ut earum religiosi
possint confessiones audire, sub prsedicta con-
ditione , seu apprcbatione intelliguntur , ut
evidentius constabit ex tractandis. Neque in
hoc invenio diversitatem aliquam inter aucto-
res, neque illi, quos Corduba citat, vixaliquid
de hoc jure novo loquuntur. Nihilominus ta-
men, si Papa alicui sacerdoti pariiculari spe-
cialem licentiam faceret ad confessiones au-
diendas , probabile est quod Corduba signifi-
cat, hoc ipso videri illum approbare, quod
maxime esset indubitatum , si talem licen-
tiam daret pro suo particulari Episcopatu
Romano ; nam, si esset universalior, oporte-
ret etiam approbationem universalem distinc-
tius explicare, quamvis eo ipso, quod licentia
datur in particulari tali personee , videatur
profecto sufficiens approbatio ejus.
10. Atque eadem proportione loquendum
est de facultate eligendi confessorem a Papa
concessa ; semper enim intelligitur de con-
fessore idoneo juxta lianc formam Concilii,
quod etiam juxta communem usum dechirari
DISPUTAT. XXVIII. SECT. IV.
589
soletin Bullis Pontificiis; sed, licet non ad-
deretur hsec declaratio, ila essent intelligen-
dse, quia concessio Pontificis sernper ietelli-
gitur juxtacoramunejus, neque censetur de-
rognre illud, nisi sufiicienter id declaret. In
Episcopis etiam hoc satis clarum est, quia,
si Episcopus sacerdoti committat jurisdic-
tionera suam, hoc ipso illum approbat et
exponit, nam hoc est in potestate ejus; qui
autem vult alteri delegare jurisdictionem
suam, vult etiam dare quee ad illam neces-
saria sunt, quatenus ab ipso pendent. Si au-
tem alicui subdito Episcopus del facultatem
eligendi contessorem in sua direcesi, clarum
est debere intelligi desacerdote expositojux-
ta hanc formam Concilii Trid. ; si vero etiam
extra dioecesim extendatur facultas, debet
necessario intelligi de sacerdote approbato
ab Episcopo saltem illius dioecesis, jnxta in-
fradicenda, quia nunquam potest Episcopus
dare hanc facultatem, nisi juxta formam Con-
cilii. Loquor autem de propria facultate eli-
gendi confessorem ; nam, si subditus unius
Episcopi, sub titulo et more peregrinorum
in alia dioecesi confiteri vult, more incolarum
illius dicecesis confiteri debet, vel alicui pa-
rocho, vel alicui sacerdoti, non tanlum ap-
probato, sed etiam jurisdictionem habentiab
Episcopo illius dicccesis, juxta superius dicta.
An parochus sacerdoti 71011 approbato possit
jurisdictionem delegare.
1 1 . Ratio dtibitandi. — Aliquorwm senien-
tia reprobatur. — Circa hoc vero dubitatum
est de parochis, an illi etiam non possint de-
legare jurisdictionem suam , aut coadjuto-
rem sumere, nisi approbatum ab Episcopo.
Etratio dubitandi est, quia parochi habebaul
ordinarium jus delegandi suam jurisdictio-
nem; si autemnunc non possent delegare nisi
sacerdotibus abEpiscopis expositis,omnino es-
sent privati jure suo;nonest autem verisimile
hocjus ordinariumablatumesse aConcilio,nul-
lafactaejus mentione; praeserlim quia solum
dicit, non obstantibus privilegiis et quacunque
consuetudine. Hoc vero jus non est ortum ex
privilegio,vel ex consuetudine,sed ex ordina-
rio officio, seu potestate. Propter quam ratio-
nem nonnulli ausi sunt hanc sententiam defen-
dere. Mihi autem neque tuta, neque practice
probabilis videtur.
12. Respondetur qucestioni. — Dicendum
ergo est, parochos tantum posse delegare
jurisdictionem suam , vel aliis parochis (in
quo jus eorum integrum conservatum est)
vel sacerdotibus ab Episcopo approbatis ; haec
enim est mens Concilii, quam primoipsacon-
suetudo ita interpretata est. Secundo verba
Concilii hoc requirunt, quia generalia sunt;
et, sicut in prsecedenti puncto dicebamus,
per se et directe non auferunt jus nec potes-
tatem deleganti ; sed ex parte ejus, cui dele-
ganda est jurisdictio, ponunt conditionem
necessariam, ut sit idoneus et capax ejus,
qua3 conditio non est contra jus alicujus.
Tertio ex fine Concilii hoc colligitur ; voluit
enim ad cavenda incomraoda hoc judicium
reservare Episcopis; at vero, si hsec facultas
relicta esset parochis, fere nihilfecisset.Con-
firmatur ; quia siexparte sacerdotis posset
parochus jurisdictionem dare sacerdoti non
approbato, etiam posset dare facultatem pa-
rochiano suo ad eligendum confessorem ab
Episcopo non approbatum. Patet sequela ,
tum quia perutruraque modum suam juris-
dictionem communicat ; tum etiarn, quia ex
potestate ordinaria utruraque poterat ante
Concilium ; ergo, si illa mansit intacta, utrum-
que etiam nunc poterit. Consequens autem
evidenter est absurdissimum, quia prorsus
enervatdecretum Concilii; et quia ridiculum
est posse parochum concedere quod Sumraus
Pontifex nunquam ordinarie concedit per di-
plomata sua, et Episcopus non potest conce-
dere.
i3. Ratio dubitandi sohitur. — Ratio du-
bitandi in principio posita ex dictis soluta
est , tum quia non esset inconveniens decre-
tum universalis Concilii parochos privare jure
suo ; nam etiar^ Episcopi sua ordinaria potes-
tate poterant illis prsecipere, ne aliquos coad-
jutores assumerent, nisia seapprobatos ; quid
ergo mirura, quod idfecerit Concilium ? Tum
etiam, quia directe et formaliter non sunt
privati jure suo, sed ex parte eorum, quibus
deleganda est jurisdictio, posita est conditio
necessaria, ut habeantnr idonei ; ipsi autem
parochi semper possunt suam jurisdictionem
idoneis delegare. Nec refert, quod approbati
simul habeant jurisdictionem ab Episcopo,
quia hoc est per accidens ; per se enim haec
duo distincta sunt, et possunt separari. Et
(quod notandum est) quamvis Episcopus,
quando approbat secularem sacerdotem, re-
gulariter det illi jurisdictionem, non tamen
semper dat pro toto Episcopatu, sed pro ali-
qua civitate, veloppido ; et tunc ille, quam-
vis non habeat jurisdictionem pro tota dioe-
cesi, simpliciter manet approbatus in tota il-
la, nisi expresse liraitetur, de quo infra dice-
590
DISPUTAT. XXVIII. SECT. IV.
mus ; et tunc potest inquacunquepartedioc-
cesis recipere jurisdictionem a quolibet pa-
rocho.
14. Quartum notaMle. — Dulitaiio. — Deci-
ditur. — Quarto principaliter advertendum
est, hanc formam approbationis sacerdotis
idonei, non solum esse necessariam necessi-
tate prsecepti, in quo nulla potest esse dubi-
tandi ratio, sed etiam necessitate sacramenti,
ita ut si sacerdos, non approbatus alterutro
ex dictis modis, tentet hoc conficere sacra-
mentum, nihil faciat, non solum per accidens
ob indispositionem, seu malam conscientiam
poenitentis, sed etiam per se, ex defectu po-
testatis, quantumvis poenitens bonam fidem
habeat. In quo posset quispiam dubitare,
quia ad sacramentum conficiendum duplex
tantum potestas in ministro requiritur, ordi-
nis et jurisdictionis ; haec autem approbatio
ad neutram istarum pertinet, ut ex dictis
constat ; ergo non potuit fieri ut ipsa sit de
necessitate sacramenti, quia Ecclesia nihil
potest addere sacramentorum institutioni,
quod simpliciternecessarium sit. Nihilominus
quod dixinms, est certum, et indubitatum in
Ecclesia, potestque breviter in hunc modum
declarari. Nam potuit Concilium hoc sensu
legem illarn prsescribere, quia jurisdictio, ut
supra dictum est, homini per hominem com-
municatur ; potest ergo Ecclesia prseseribere
modum communicandi hanc jurisdictionem,
et statuere conditionem aliquam, sine qua ta-
lis personainhabilissit ad jurisdictionemsus-
cipiendam, seu, quod perinde est, sine qua
collatio jurisdictionis irrita sit, et nullius va-
loris ; est enim hic veluti quidam contractus,
vel actio humana, habens effectum moralem
circa alium, qu6e irritari potest, nisi debitis
conditionibus fiat. Denique, cum hsec juris-
dictio a potestate Pontificis preesertim manet,
potest ipse non delegare jurisdictionem, nisi
personee habenti talem conditionem, et om-
nes pastores ordinarios inferiores privare po-
testate dclegandi illam alio modo ; non est
ergo dubium, quin hoc fieri potuerit. Quod
autem factum sit, patet ex illis vcrbis Conci-
lii : Nullum posse confessiones audire, neque
ad lioc idoneum reputari ; quse verba in sub-
jecta materia hanc vim habent, et ita intel-
lecta sunt ab universa Ecclesia ; quia cum
in hoc sacramento possit Ecclesia, non solum
prohibere ne fiat, sed etiam omnino tollere
potestatem faciendi, et non dicat, non possint
Ucite, sed simpliciter, non possint, manifeste
estsermo de potestate simpliciter, et de ne-
cessitate sacramenti.
Duo duUa proponuntur et explicaniur.
15. Primum. — Seamdum. — Quinto circa
priorem modum approbationis per Ecclesias-
ticum beneficium, ut illum breviter expedia-
mus, quoniam facilior est, dubitare aliquis
potest, an sensus Concilii fuerit quasi appro-
bare et exponere ipso jure pro tota Ecclesia
eum, qui beneficium parochiale habuerit.
Namvidetur posse sufficienter intelligi, sidi-
camus excipi hujusmodi beneficiatum, quia
respectu suorum subditorum non indiget
nova approbatione ; non vero quia respectu
aliorum, seu totius Ecclesise approbatus jam
sit; hic enim sensus videtur preeferendus,
tum quia est formalior, id est, de habente be-
neficium, quatenus illud habet, ,et respectu
eorum quorum pastor est ; tum etiam, quia
respectu aliorum nihil amplius habere vide-
tur, quam simplex sacerdos. Dubitari secun-
do potest an necessarium sit actuhabere hoc
beneficium, an satis sit habuisse ; quia, licet
beneficium non maneat, approbatio tamen
semper manere videtur. Ac tandem dubitari
potest, quidnomine beneficii parochialis Cou-
cilium intellexerit.
16. Primaopinio circa primum dubium. —
Circa primum dubium Joan. Gultierrez, lib. 1
Can. q., c. 27, n. 21, non satis esseputal ha-
bere parochiale beneficium, ut quis ubique
reputetur idoneus ; imo hoc adeo certum
existimat, ut inde probet approbationem in
uno loco non snfficere pro aliis. Ratio autem
ejus estj quia habens beneFeiuin curatum,
non potest oves alienas audire sine iicentia
proprii parochi. Quse ratio, si valida esset,
probaret etiam, intra eumdem Episcopalum,
non censeri idoneum pro toto Episcopatu,
qui in eo habet parochiale beneficium, sed
solum pro sua parochia, quod plane incredi-
bile est, alias quid oporteret Concilium illam
exceptionem facere ? Nec videtur prsedictus
auctor id admittere, quia statim solum con-
cludit, non posse eligi extra Episcopatum,
ubi beneficium habet. Sequela autem proba-
tur, quia absoluteloquendo non potest paro-
chus audire confessiones alienarum ovium
sine licentia propriorum pastorum. Quaprop-
ter necessario dicendum est, probationem il-
lam non concludere intentum. Causa vero
est, quia principium illud assumptum proce-
dit quoad jurisdictionem; hic autem agimus
solum de approbatione necessaria, ad quam
DISPUTAT. XXVIII. SECT. IV.
591
sine dubio non requiritur licentia alterius pa-
rochi, sed solum parochiale beneficinm, si
aliunde jurisdictio detur perbullam, vel alio
modo. Et ita intra eamdem dicecesim extra
controversiam esse videtur, quod quicunque
habct ibi beneficium parochiale, sit idoneus,
ut in tota illa eligatur per bullam, etiam ab
alienis ovibus, sine licentia propriorum paro-
chorum, imo et sine alia licentia Episcopi,
prseter beneficium parochiale ; quia Conc.
Trid. ad minimum sequiparat in hoc benefi-
cium parochiale approbationi Episcopi ; sed
approbatus ab alio Episcopo absolute et sine
limitatione in tota ejus dioecesi reputandus
est idoueus : ergo et habens beneficium pa-
rochiale.
17. Cardinalium Congregationis responsio.
— An vero etiam extra dicecesim , et conse-
quenter ubique censendus sit idoneus, majus
habel dubium, neque defuerunt qui id nega-
verint. Referturque in hujus sententise confir-
mationem responsio GongregationisCardina-
lium, in hsec verba : An obtinens parochiale
beneftcium, ulique censendus s>t idoneus, abs-
que alia Episcoporum approlatione, ita quod
audire possit confessiones eorum , qui non ha-
bent hujusmodi privilegium, sed parochorum
consensum. Congregatio respondit non posse.
Possumusque ad hoc confirmandum commu-
tare rationem, quse supra fiebat. Nam Conci-
lium sequiparat beneficium approbationi ; sed
approbatus in uno Episoopatu nonest ubique
approbatus seu idoneus; ergo nec is, qui be-
neficium habet.
18. Vera primi dubii decisio. — Nihilomi-
nus censeo hujusmodi beneficiatum juxta in-
tentionem Concilii esse idoneum reputandum
simpliciter, et pro quocunque loco , ita ut
ubique sit proxime capax jurisdictionis , si
aliunde conferatur ab eo, qui potestdelegare,
vel mediante bulla, aut simili privilegio eli-
gendi confessorem. Hanc fuisse sententiam
gravissimorum quorumdam Prselatorum, qui
interfuerunt Concilio , et omnium Theologo-
rum> et Jurisperitorum Salmanticensium, re-
fert Henricus, et mihi etiam constat. Probatur
autem primo ex Concilio, quia in hujusmodi
beneficiato nullam aliam approbationem re-
quirit, prseterquam quod parochiale beneftcium
habeat, et loquitur indefinite, ut possit con-
fessiones secularium audire; cur ergo nos re-
strictionem addemus, aut quo fundamento ?
Secundo, quia quoad hanc partem non tam
constituit Concilium jus novum, quam reti-
nuit antiquum ; quia erat sufficienti ratione
fundatum , quam supra declaravimus, cum
ostendimus jurc antiquo quemlibet parochum
potuisse eligi in confessorem per quamcunque
facultatem ; ergo idem jus nunc perseverat.
Non enim recedimus a jure antiquo per no-
vum, nisi quatenus ab eo exprimitur , vel in-
ter se repugnant; hic autem nihil hujusmodi
intercedit, imo verba Concilii hanc petunt de-
clarationem ; ergo. Tertio, quia si extra dioc-
cesim non posset eligi, etiam extra suam pa-
rochiam non posseteligi, quod falsum esse
ostendimus. Responderi potest, qui habet be-
neficium, jam esse approbatum ab Episcopo
illius dicecesis ad audiendas confessiones , et
ideo posse eligi in tota illa, non vero esse ap-
probatam ab aliis Episcopis. Sed contra, quia
ex vi beneficii solum videtur approbatus pro
tali loco seu parochia , et nihilominus ex vi
Concilii reputatur illa approbatio sufficiens
pro aliis parochiis ; quia minister publicus et
ex officio approbatus, ab Ecclesia debet sim-
pliciter reputari sufficiens, ut eligatur; ergo.
19. Satisftt responsioni Cardinalium. — Ra-
tioni prioris sententice respondetur. — Ad il-
lam autem responsionem Cardinalium, quse
in contrarium affertur , imprimis respondeo,
mihi non satis constare de ejus auctoritate;
quia nec inter eas, quse ab illustrissimo ac
eruditissimo Domino Alfonso de Castellobran-
co, hujus Conimbricensis Ecclesiss Episcopo,
summa diligentia et auctoritate collectse sunt,
nec inter eas etiam , quse in hoc nostro insi-
gni Collegio Conimbricensi habentur , illam
reperire potui. Deinde non satis intelligo de
quo privilegio ibi sermo sit, cum dicitur :
Qui non habent hujusmodi privilegimi. Nam,
si est sermo de privilegio eligendi confesso-
rem, ut sequentia verba significant, potius
ex illa responsione, colligo per bullam, et si-
milia privilegia posse eligi in confessorem
quemcunque parochum, ubicunque sit, ethoc
est quod intendimus. Solum significatur ,
unum parochum non posse alteri committe-
re oves suas sine Episcopi licentia , vel nisi
alius parochus sit ad hoc specialiter approba-
tus ab Episcopo ; quod non intelligo dictum
ex vi Concilii , sed ex debita subordinatione
ad Episcopos, vel fortasse ex aliqua Raliee
consuetudine.Inter nos vero hanc scimus es-
se consuetudinem, ut parochi sese mutuo ju-
vent ex solo suo consensu, non tantum intra
eamdem dicecesim, quod est certius et fre-
quentius, sed etiam in confinio distinctarum
dicecesum, ut Henricus supra refert. Quod si
in ea responsione sermo est de alio privile-
592
gio, vel -iu alio sensu data est
nostram censurae Congregationis subjicimus ;
quandiu autem de illa nobis clarius non con-
stiterit, a sententia, quam veram existima-
mus, recedere non possumus. Ad rationem
primo dicitur, minorem esse incertam, de qua
statim. Secundo dicitur, non oportere cum
omnimoda aeqniparatione illa duo membra
intelligere ; quia exceptio illa de babente be-
neficium parocbiale non est nova, sed juxta
antiquum jus, et ideo in eodem statu relicta
est; aliavero est jure novo introducta, quod
specialiter consulendum est. Item , quia ap-
probatio per parocbiale beneficium non cen-
setur esse ab Episcopo, sed ab Ecclesia, et
universali consuetudine.
20. Secundum dulium resolvitur. — Ad se-
cundam nibilominus dubitationem diccndum
existimo, non sufficere babuisse parochiale
beneficium, si jam illud dimisit, quia Conci-
lium expresse dicit, Nisi parochiale beneficium
kabeai. Nec refert , quod per beneficium
semel babitum jam videtur approbatus, quse
approbatio non tollitur, licet tollatur benefi-
cium, quia capacitas, seu dignitas ejus sem-
per manet, et in declaratione hujus consistit
approbatio. Non (inquam) hoc satis est, tum
quia in his, quse pendent ex jure positivo,
standum est verbis legis ; lum etiam, quia, ut
infra dicam, approbatio mutari polest, vel
quia ipse bomo mutatur, quod facile fieri po-
test, prsesertim in moribus , a quibus etiam
pendet approbatio; vel certe quia in priori
approbatione potuit aliquis error commitli;
et ideo solum quandiu durat, et ab Ecclesia
sustinetur in tali officio, approbatus censetur ;
unde , quandiu aliquis beneficium retinet,
non potest pro solo arbitrio Episcopi privari
hac approbatione , cum illam habeat a jure
communi; potest tamen exjusta causa ille ab
Episcopo suo suspendi , ne sua jurisdictione
utatur. Potest etiam successu temporis co-
gnosci insufficiens ad illud minisierium ex
defectu scientise aut morum, et ideo declarari
insufficiens, et prohiberi, et recipere coadju-
torem. Et in his casibus talis beneficiatus non
est censendus expositus , neque idoneus ;
quia, licet non sit privatus beneficio, est im-
peditus juste;Concilium autem debet intelligi
de habente beneficium et usum ejus sine justo
impedimento; hoc enim de jure communi
est, ct Concilium in hoc nihil innovavit.
2 1 . Quid per parochiale beneficium intelli-
gendum sit. — Quid autem nomine parochia-
lis beneficii intelligendum sit, dicendum est
DISrUTAT. XXVIII. SECT. IV.
sententiam breviter, comprehendi etiam superiorabene-
ficia, quae habent ordinariam jurisdictionem
in hoc foro, seu curam animarum annexam,
ut sunt non solum Episcopi, sed etiam aliqui
Abbates, aliqui archidiaconi, archipresbyte-
ri, etc, quia de his omnibus est eadem, vel
major ratio , et quia, ut supra in simili dixi,
sub inferiori includitur id, quod superius est.
Aliqui vero hoc eliam extendunt ad Preelatos
religionum ex paritate rationis ; sed non recle,
quia,licethabeantjurisdictionem ordinariam,
non tamen beneficium; et standum est verbis
legis. Et prseterea, quia, licet babeant juris-
dictionem, non tamen in seculares, et ideo
non statim censentur approbati respectu illo-
rum; hic autem agitur de approbatione res-
pectu secularium.
22. Approbatio confessoris, non est delega-
tio jurisdictionis. — Sexto circa aliud mem-
brum de approbatione Episcopi, supponen-
dura imprimis est, hanc approbationem non
esse delegationem jurisdictionis, sed aliquid
praevium ad illam, sicut paulo antea diceba-
mus, approbationem ipso jure perbeneficium
parochiale, esse universalem pro totaEcclesia
quantum ad proximam capacitatem jurisdic-
tionis, ut sic dicam, quamvis hujusmodi a>
tualis jurisdictio non habeatur per benefi-
cium. Ad hunc ergo modum se habel heec
approbatio respectu sacerdotis non habentis
beneficium. Unde religiosi, quamvis non ac-
cipiant jurisdictionem ab Episcopis , sed a
Summo Pontifice per sua privilegia, nihilo-
minus indigent Episcopi approbatione ; et
quando aliquis eligilur per bullam Crueialoe,
vel Jubilaeum, aut simile privilegium Pontifi-
cium, jurisdictionem recipit a Summo Pon-
tifice; ut autem sit capax ejus, approbatus
esse debet. Ac denique Episcopus ipse potest
approbare, et non delegare jurisdictionem ;
nam concessio jurisdictionis est veluti quse-
dam gratia, quam liberaliterfacitEpiscopus;
haec vero approbatio est veluti opus justitise,
scilicet, justum judicium , quo aliquis decla-
ratur idoneus. Unde posset recte Episcopus
hoc juridice declarare, et approbare, et nihi-
lominus non deiegare suam jurisdictionera
sic approbato ; posset etiam simpliciter ap-
probare. et tamen jurisdictionem solum con-
cedere ad tempus, vel durante sua vita, et
tunc licet per mortem Episcopi cessaret juris-
dictio, non tamen approbatio. Unde ( ut hoc
obiter notemus ) multo certius est hanc ap-
probalionem non finiri per mortem Episcopi,
quam sit de jurisdictione; imo, licet sit cer-
tum jurisdictionem posse
pendenter a voluntate, vel vita Episcopi, de
approbatione vero ista non est certum, serl
valde dubium, quod infra tractabo. Quocirca
heec approbatio nihil aliud esse videtur, quam
publica quaedam sententia, seu authentica
contestatio de sufficientia talis sacerdotis ad
audiendas confessiones, quam ConciliumTri-
dentinum voluit esse veluti dispositionem ne-
cessariam , \\t simplex sacerdos proxime sit
capax jurisdictionis et eligibilis per privile-
gia.
SECTIO V.
A quo approbatio danda sit, et an sufficiat petita.
l.Duo petuntur : unum de persona ha-
bente poteslatem approbandi ; aliud de ne-
cessitate hujus approbationis. Primum satis
videtur a Goncilio declaratum, dicente hanc
approbationem ad Episcopum pertinere. Sed
oportet exponere, quid nomine Episcopi in
Concilio intelligendum sit. Neque est difficul-
tas de Episcopo tantum electo, aut confir-
mato ; nam certum est Episcopum non ha-
bentem jurisdictionem non posse hanc ap-
probationem dare, cum jurisdictionis actus
sit, ut declaratum est. Unde consecratus Epi-
scopus, si Episcopatum non habeat, appro-
bationem hanc nemini dare potest; et e con-
verso, qui est electus tantum in Episcopum,
nihil in hoc potest, quia nondum jurisdictio-
nem habet ; poterit autem is, qui electus est
et confirmatus, licet nondum consecratus sit,
quia jam est verus Episcopus et potest juris-
dictionis actusexercere. Praeterea non est dif-
ficultas de vicario Episcopi , nam ille tan-
quam unus cum Episcopo censetur ; ejus
enim jurisdictione utitur : unde non est du-
bium quin possit banc approbationem dare,
quod etiam usus confirmat ; nam Concilium
non dicit ut Episcopus per seipsum appro-
bet ; potest ergo sine dubio id facere per vi-
carium suum.
2. An Capitulum, Sede vacante, possit ap-
probare. — Sed difficultas est de Capitulo,
Sede vacante, et de nonnullis Abbatibus, vel
aliis Prselatis exemptis, qui in cseteris actibus
jurisdictionem habent episcopalem. Et est ra-
tio dubii, quia isti non sunt Episcopi, et ver-
bum decreti sou Concilii videtur in rigore et
proprie intelligendum. Et auget difficultatem
responsurn quoddam Congregationis Cardi-
nalium explicantis dubia circa Concilium,
quae in hoc casu respoadit fere in hsec verba:
Cum exponere coufrssores sit proprium mums
XXII.
DISPUTAT. XXVI II SECT. V. 503
communicari de- Episcoporum, nullus alius potestin hoc sein-
tromittere. Nihilominus de Capitulo, Sede va-
cante, non dubito quin possit approbare et
exponere conlessores. Probatur primo ex usu,
ita enimfaciunt pervicarium suum. Secundo,
quia hic actus approbandinon est aclns ordi-
nis episcopahs, sed jurisdictionis, non sibi
specialiter delegatee a Pontifice, sed ordiua-
riae ; hoc enim illis tribuit simpliciter Conci-
liumratione sui muneris ; ergo eumdem ac-
tum jurisdictionis potest Capitulum exercere,
quia succedit Episcopo in jurisdictione epis-
copali, non ut inferior, sed utaequalis, ut tra-
dunt Canonistae in c. Cum olim, de Majorit. et
obedient., ubivideri potest Felinus, versic. 6.
Et confirmatur, quia hic actus est valde ne-
cessarius ad administrationem curae episco-
palis, quse cura et administratio commendata
est Capilulo ; ergo non est verisimile esse
privatum hac potestate, ita ut toto tempore
vacantis Sedis non possit exponi, vel appro-
bari confessor in illo Episcopatu, sed quod
oporteat adSummum Pontificem accedere.
3. An Abbates liabentes ep' scopalem juris -
dictionem possint approbare. — Ex quo ulte-
rius colligo, Abbates, qui etiam exercentepi-
scopalem jurisdictionem, ita ut quoad actus
ordinariae jurisdictionis sint exempti ab Epi-
scopis, posse exponere et approbare confesso-
res intra suos terminos. Hoc imprimis con-
firmat usus; mihi enim constat pluresAbbates
hujusmodi exercere hunc actum, ut Compluti
Regii, Pinciae, et Metimnae Campestris, quos
non est verisimile usuros fuisse hac facultate,
nisi in hoc decreto essent comprehensi, quod
maxime confirmat, quia nunquam in hoc illis
contradictum est. Secundo , ratio facta fere
eodem modo procedit, quia iste est actus so-
iius jurisdictionis, et hi Praelati habent juris-
dictionem episcopalem, ita ut in hoc foro
oves illorum nullum recognoscant superio-
rem illis, preeter Summum Pontificem; ergo
possunt hunc actum exercere. Et confirmatur,
quia interdum in hujusmodi Abbatiis nullus
Episcopus potest exponere confessores ; secl
non est verisimile hoc esse reservatum Papa^;
ergo est commissum Abbati, qui ibi habetur
veluti loco Episcopi. Unde confirmatur secun-
do, quia vicarii Episcoporum hoc possunt,
quia Episcopi illos constituunt vice ipsorum ;
et similiter Capitulum cathedrale hoc potest,
cjuiasucceditEpiscopo; sed isti simiiiter con-
stituti sunt a Pontifice quasi loco Episcopo-
rum, et cum jurisdictione episcopali; ergo
possunt eumdem actum efficere. Confirmatur
38
594
tertio, quia hac ratione
DlSPuTAT. XXVIII SECT. V.
possunt hujusmodi licet, si approbatio justa ex causa negetur,
Pradati clispensare in votis reservatis Episco-
pis, ut hene notavit Navarr., c. 12, n. 75; er-
go idem erit in preesenti. Igitur cum nomen
Episcopi in hoc decreto jurisdictionem potius
respiciat, quam consecrationem, ut in princi-
pio dixi, compleclitur omnem illum, qui ju-
risdictionem episcopalem ita in Ecclesia parli-
cipat, ut supra se non habeat proprium Epi-
scopum, prseter Summum Pontificem»
4. Objeclio. — Diluitur. — Declarationem
autem illam Romanam in suo originaii vide-
re non potui, nec mihi constat quam authen-
tica sit ; verba autem citata facile possunt ad
dictum sensum accommodari, quia etiam in
illis verbis non explicatur, qui Preelati, vel
Capitula sub nomine Episcopiin dicto decreto
comprehendantur, sed solum dicitur, alium,
qui non sit Episcopus ; quod nos intelligimus
de quolibet, qui non sit Episcopus, nec stric-
te, sed cum extensione a nobis declaraia, ita
ut excludantur omnes Praelati, tam inferiores
immediate subjecti Episcopis, quam superio-
res, verbi gratia, Cardinales, non habentes
Episcopatum. Dices : ergo nomine Episcopi
comprehendenlur iu hoc decreto Provinciales
et Generaies religionum respectu suorum
subditorum. Respondetur negando sequelam.
Possunt quidem hi Praelati religionum suos
subditos exponere et approbare ad confes-
siones suorum religiosorum audiendas, non
quia hoc specialiter eis coucedat Concilium
per hajcverba, sed potius quia, ut diximus,
in hoc decreto nihil statuit de confessionibus
religiosorum, sed tantum secularium, respec-
tu quorum non possunt dicti Praelati religio-
num approbare etiam suos subditos; nec ad
hoc comprehenduntur nomine Episcopi, quia
non habent jurisdictioncm episcopalem et or-
dinariam in populum fidelium, qua3 nominc
Episcopi proprie indicatur. Rem quia, sicut
non habent jurisdictionem in seculares, ita
non possunt actus jurisdictionis circa illos
exercere : approbare autem confessores res-
pectu illorum est actus jurisdiclionis, et ob
hoc etiam non possunt approbare confessores
pro confessionibus secuiarium.
An sufficiat petere approbationem , si injuste
negetur.
5. In quo consistat difficultas. — Quaeren-
dum vero superest, quod secundo loco in titulo
quaistionis propositum est, an hsecapprobatio
omnino necessaria sit re ipsa obtenta, vel
sufficiat petita. In quo unum est certum, sci-
nihil referre quod pelita sit, alioqui statuturn
Concilii nullius esset momenti, quilibet enim
posset hanc facultatem petere, quod ridicu-
lum est; cur enim talis petitio aliquid juris,
vel commodi afferet, si injusta, vel imperti-
nens sit ? Unde etiam colligo, quando non est
manifestum et evidens, approbationeminjuste
negari, nihil referre, quod petita sit, quia
semper jus superioris integrum manet, jus-
teque fecisse praesumitur, quando oppositum
non constat. Difficultas vero est, quando evi-
dens est esse personam idoneam qui petit , et
sine causa, vel ex mala voluntate repelli. Et
est ratio dubii, quia haec approbatio, ut supra
dicebam, non est opus gratise, sed justitise ;
est eiiim veluli judicium, seu sententiajusta;
ergo injuriam facit Episcopus, quando sine
causa eam negat, et coutra merita personse
petentis ; sed actio injusta nemini nocere de-
bet; ergo, ea non obslante, ille manebit ex-
positus seu approbatus. Et confirmatur, quia
consensus debitus, et injuste negatus, in jure
eamdem* vim habet , quam consensus datus,
ut patet in c. Licet, de Regularibus, ubi pro-
pter hanc causam, regulari petenti a suo su-
periore licentiam transeundi ad perfectiorem
ordinem, sufficit petita, et non obtenta.
6. Solvitur dubium. — Nihilominus dicen-
dum est, j ure ordinario necessariam esse hanc
approbationem reipsa exhibitam, nec suffi-
cere petitam, etiamsi injuste negetur. Hsec
est communis sententia omnium, ut ex se-
quenti dubio a fortiori patebit. Eam vero ita
colligo ex Concilio, quia ex illo elicitur hsec
conditionaiis : Nisi quis sit approuatus ab
Episcopo,non poiest confessiones audire ; sed
hujusmodi conditionalis habet hanc vim, ut
si in re ipsa non ponatur requisita conditio,
effectus sequi nou possit ; ergo. Neque ad
hoc refert, quod taiis conditio juste vei in-
juste apposita sit. Exempla sunt facilia, nam
propter hanc conditionalem, Nisi quis renalus
fuerit, etc, etiamsi ex iniquitate alterius par-
vulus privetur baptismo, non assequitur illius
effecluin; vel (magis moraliter) propter hauc
conditionalem, Nisi quis per sententiam fue-
rit declaratus liceretkus, non privatur bonis
suis, etiamsi juclex injuste illum non decia-
ret, tamen quandiu non declaratur, non pri-
vatur bonis suis; ergo similiter, etc. Secun-
do a contrario, qnia si Episcopus in re ipsa
approbet, etiamsi forte injuste vel male fa-
ciat, tainen quod ad sacramenti valoremper-
tinet, hoc sufficiet quantum est ex parte ap-
DISPUTAT.
probationis ; crgo idem erit e converso , ut
servetursequalitas. Tertio adjungi potest ratio
moralis, quia Goncilium voluit hoc reservare
judicioEpiscoporum, quia illisunt superiores
pastores ordinarii ; et quia, moraliter loquen-
do, preesumendum est bene usuros hac potes-
tate ; lex autem moralis universalis esse de-
bet, etiamsi in particulari possit quis inter-
dum illa male uti ; neque aperienda fuit ja-
nua, ut inferiores in dubium revocarent hoc
superioris judicium, sibique usurparent, quod
magis fuisset incommodum.
7. Duo verba Concilii explicantur. — Et for-
tasse hoc voluit insinuare Concilium in illis
verbis : Aut alias idoneus judicetur, et appro-
bationern, quce gratis detur, obtineat. Illa enim
duo verba nonnihil obscuritatis habent, sci-
licet judicari idoneum, et approbationem ob-
tinere. Possunt enim ita exponi, ut scrupu-
]um ct dubitationem ingerant, nimirum, ut
sensus sit, nec judicium sine approbatione ,
neque approbationem sine judicio sufficere.
Ex qua declaratione optime colligitur quod
intendimus , videlicet, non satis esse, quod
aliquis habeatur et judicetur idoneus, ctiam
ab ipso Episcopo, quod ad intellectum perli-
net, nisi etiam ab ipso obtineat approbatio-
nem seu licentiamad confessiones audiendas,
quod pendet ex voluntate. Hincvero sequi vi-
detur, etiam e contrario non sufficere. quod
Episcopus det approbationem et licentiam ,
si illam det absque judicio, seu contra judi-
cium, sciens et videns hunc non esse ido-
neum ; nara Concilium utrumque copulative
requirit. Consequens autem valde scrupulo-
sum est, quia talis approbatio, licet injustaet
illicita sit, non tamen videtur uulla ; alioqui
multae confessiones redderentur dubiee, qnia
ssepe hujusmodi approbatio datur per favo-
rem, et vel contra judicium, vel certe sine ju-
dicio de sufficientia sacerdotis. Propter quod
probabile est, illa duo non esse ita diversa ,
ut illud judicium referendum sit ad internam
mentis exisiimationem , approbatio vero ad
externam declarationem ; se&judicwm etiam
referri ad hoc externum, quod in foro Eccle-
siae fit (nam de internis non judicatEcclesia);
sic autem illa duo verba, vel erunt sequipol-
lentia, vel ad majorem declarationem posita;
quia non satis est, ut privatim judicetur quis
idoneus, nisi etiam juridice id declaretur ,
quod pertinet ad approbationem, vel etiam
quiaplus est approbari, quam judicari ido-
neum. Potest enim aliquis absolute et sim-
pliciter judicariidoneus, ettamen non expe-
XXVIII. SECT. V. 598
dire, ut vel in hoc loco, vel respectu lnirum
personarumad audiendas confessiones cxpo-
natur, et ideo non approbetur. Non improbo
etiam priorem decJarationem, scilicet, vo-
luisse indicare Concilium, non satis esse ap-
probationem omnino fictara solum cxterius
factara, alias judicando eum, qui exterius ap-
probatur,non esse idoneum : hoc enim plane
videtur esse contra substantiam approbatio-
nis. Nam, licet necessarium non sit quod ap-
probatio sit ex vero judicio secundum rem
ipsam, nec quod sit summa diligentia facta,
videtur tamen necessarium, ut saltem proce-
dat ex judicio, quo hic et nunc talis persona
judicetur idonea, quia alias non est approba-
tio, sed fictio tantum, et nec satisfit verbis,
nec intentioni Concilii. Utcunque lamcn iila
verba exponantur, concludunt quod intendi-
mus, scilicet, necessarium esse hanc appro-
bationem obtentam, nec satis essepetitam,
autdebitam.
8. Rationi contrarice salisfit. — Neque ob-
stat ratio in contrarium facta. Hespondetur
enim, actionem vel potius omissionem inju-
riosam S33pe posse nocere, ut aliquis careat
aliquo bono, ut in exemplis datis patet. Ad
confirmationem jam supra in simili diximus,
et notavit etiam Medina, Cod. de Confess., q.
34, ad 2, consensum debitum, ex se non tan-
tum operari, quantum exhibitum, ut eviden-
ter constat in cujuslibet sacramenti adminis-
tratione ; quoad aliquas vero actiones aii-
quando non est necessaria exhibita concessio
seulicentia, prsesertim ubi jura id declarant,
ut in dict. cap. Licet ; hic vero oppositum
potius in jure declaratur, ut explicavimus.
9. Non oportere approbationem in scriptis
dari. — Inquiretvero aliquis an oporteat hanc
approbationem in scriptis dareadmodum au-
thenticae sententiee. Respondeo, hoc ncccssa-
rium non esse, quia Concilium non postulat
licentiam in scriptis, neque oportet ut nos
restrictionem addamus ; et ita nsu conslat
saspe solo verbo concedi : consultius tamen
est eam in scriptis recipere, ut certius deilla
constet, quando necesse fuerit.
10. An necesse sit approbationem gratis da-
ri. — Denique duhilabit aliquisan etiam ver-
bum illud Concilii, Quce gratis detur, substan-
tiale sit, ita ut si contingat hanc approbatio-
nem pecunia obtineri, nullasit, sicut collatio
beneficii pecunia obtenta nulla est ; videtur
enim illa conditio eodem contextu poni, et
eodem modo requiri, ideoque substantialem
esse. Sed non opinor in eo sensu accipienda
596 DISPUTAT. XX\
illa verba , sed solum continere preeceptum ,
quo prsecipitur Episcopis ut hanc approba-
tionem gratis concedant, non vero quod ilia
condilio sit posita tanquam ila necessaria ,
ut , si non fuerit expleta , approbatio non
valeat ; hoc enim nec necessarium erat ,
nec forte expediens ; neque in Concilio est
aliquod verbum, ex quo sufficienter id col-
ligatur, nam illud verbum gratis detur, op-
time exponitur preeceptive, ut dictum est.
An religiosis Mendicantibus satis sit licentiam
petere, et non obtinere.
11. Quamvis autem superior resolutio se-
cundum jus ordiuarium vera sit, dubitari po-
test an exceptionem aliquam paliatur. Navar-
rus enim in Sum., c. 27, n. 264 et 265, exis-
timat religiosis Mendicantibus satis esse li-
centiam petere ab Episcopis , quamvis ipsi
non concedant. Quia vero ipse fundatur in
privilegiis horum religiosorum, pauca de il-
lis praemittenda sunt. Primo enim Alexan-
der IV bis religiosis concessit facultatem au-
diendi confessiones, quam postea confirmavit
Urbanus IV, et Glemens IV qui, ut refertur,
simpliciter illam concesserunt', quanquam
non respectu ornnium, sed eorum' qui ad
audiendas eorum conciones conveniebant ,
ut refert Alens., 4 p., quaest. 78, memb. 1,
articulo tertio , ad 1. Postea vero Boni-
facius VIII, in extravag. Super cathedram,
de Sepulturis, concessit banc facultatem sim-
pliciter respectu omnium, ea tamen conditio-
ne, ut Superiores, Generales,vel Provinciales
tenerentur prius facultatem petere ab Epi-
scopo ad eligendos confessores, deinde elec-
tos prsesentare ipsi Episcopo, ut 'eos admit-
teret ; quod si id facere nollet, illa praisen-
tatio sufficiebat, et Pontifex ex tuncillosad-
mittebat. Deinde vero Benedictus XI in extra-
vag. Inter cuncta, de Priviiegiis, coutirmavit
eadem privilegia,et abstulit necessitatem illius
soleinnitatis, seu preesentationis, sed solum
voluit ut dicti Superiores verbo vel scripto si-
gnificarent Episcopis se designasse religiosos
aliquos ad confessiones audiendas, non ex-
plicando eorum numerum, neque nomina ,
neque expectatoconsensuEpiscoporum. Tan-
dem vero Clemens V cum Concilio Viennensi
in dict. Clement. Dudum, de Sepulturis, revo-
cavit hanc extravagantem Benedicti, et re-
duxit rem ad statum in quo per Bonifacium
erat constituta, et in eo duravit usque ad Con-
cilium Tridentinum.
12. Sententia Navarri. — Et quoniam auc-
'111. SECT. V.
tores censent adhuc etiam durare in omnibus,
quae per Tridentinum innovata non sunt, ad-
vertendum est, duo fuisse a Bonifacio requi-
sita, primum petitio licentiee ad eligendos con-
fessores, secundum proesentatio eorum, quae
in rigore significat personalem preesentiam.
Ex quibus Sylvest., verb. Confessor, 2, q. 1,
dieit, primum non fuisse necessarium simpli-
citer, sed ex quadam urbanitate; secundum
vero fuisse ita necessarium, ut sine illo non
possent isti religiosi gaudere privilegiis Pon-
tificiis. Navarrus autem, cap. 27, n. 294, dixit
utrumque esse necessarium, quia Pontifex
eodem tenore utrumque postulat. Unde Ar-
milla, verb. Absolutio, n. 24, dicit, si religio-
si non servent hanc solemnitatem, sed sim-
pliciter petant ab Episcopo licentiam au-
diendi confessiones, posse quideni ab ipso
Episcopo recipere jurisdictionem, non tamen
per privilegia Pontificia , nisi tacite vel ex-
presse intelligatur Episcopum cedere juri suo,
et esse contentum. Hactenus de jure usque
ad Tridentinum. Hoc supposito, estsententia
Navarri, per Concil. Trident. non esse deroga-
tum hoc jus, sed privilegia hsec manere in
eodem statu in quo antea erant. Fuudamen-
tum ejus est, quia illa privilegia in duobus
Conciliis generalibus recepta, et in jure po-
sita, jam habent vim Conciliaris legis ; non
est autem verisimile hujusmodi legem esse
derogatam per Tridentinum, nulla facta ejus
mentione ; quia juxta principia Jurisperito-
rum, non derogatur Conciliaris lex, non facta
illius mentione speciali, vel universalis Conci-
lii in genere. Et confirmatur, quia hic appro-
batio debita habet vim obtentee ex admini-
culo juris.
13. Navarri sententia reprobatur. — Sed
ha3c sententia nec vera, nec practice probabi-
lis mihi videtur. Primo, quia illa exceptio re-
pugnat expresse illis verbis Concilii, Nullus
sacerdos secularis, vel regularis, ubi primum
eos in hoc aequiparat. Deinde rogo, an Conci-
lium aliquid novum statuat circa regulares,
necne ; si nihil, cur eos nominat ? et si aliquid,
ergo et aliquid addit iis, quse antea slatuta
erant ; et id, quod denuo statuit, vult ad re-
gulares extendi; statuit autem, ut requiratur
approbatio obtenta, sicut ostensum est ; ergo
vult hanc etiam regularibus esse necessariam,
et hoc addit anliquiori juri. Secundo retor-
quetur fundamentum Navarri , quia hoc de-
cretum etiam Conciliare est et Pontificale,
quandoquidem per Pontificem confirmatum
est ; sed lex Pontificia addit aliquid priori legi,
DISPUTAT. XX
et corrigit illam, etiamsi in jure contineatur,
et nulla fiat expressa illius mentio, quando
verba posteriorislegis hocrequirunt, utaper-
tecolligiturex c. 1 et2 deConslitutionibus, in
6; ergo*
14. Objectioni occurritur. — Nec dici potest,
Concilium in illis verbis intelligendum esse de
regularibus non habentibus privilegia , tura
quia fere nulli sunt bujusmodi, et ita disposi-
tio Concilii fuisset nullius momenti ; tum
etiam , quia statim addit : Non obstantibus
quibuscunque privilegiis, etc. Tertio, Pius V
in Motu proprio 38, anni 1567, qui incipit :
Etsi Mendicantes , concessit his religiosis,
praesertim Theologiai Magistris , ut speciale
privilegium, quod sine approbatione Episcopi
possent audire confessiones, non revocando
Clementinam Dudum, sed solum Conc. Trid.;
ergo intellexit ex vi illius necessariam esse
regularibus hanc approbationem. Unde anno
1571, in 44Motu proprio, qui incipit : Romani
Pontifices, revocavit priorem Motum, et aper-
te docuit, etiam Magistros Theologise regula-
res indigere hac approbatione. Quod postea
confirmavit Gregor. XIII, anno 72, Motu pro-
prio 15, qui incipit : In tanta, et reduxit ad
formam Concilii ; ergo clare supponunt hi
Pontifices hanc legem Concilii comprehendere
regulares omnes. Quarto, si sententia Navarri
vera esset, etiamsi Episcopi juste non admit-
terenthujusmodi religiosos, non obstaret, et,
si vellent illos examinare , non haberent jus,
quia ex vi extravag. Super cathedram,et Cle-
mentinae Dudum, examen et judicium horum
regularium suis superioribus concessum erat,
et solum requirebatur exterior prsesentatio ;
nec Episcopi poterant praetendere aliquam
causam ad non admittendos illos; ergo, si
Concil. Trid. in nulla re derogavit illa privi-
legia, aperte sequuntur quse intulimus; quae
tamen absurdissima sunt, et quse nec ipse Na-
varrus concedet. Prseterea inter responsiones
Cardinalium circa Concilium, in 1162, decla-
ratur, religiosos, etiam Prselatos, non posse
familiares suos, suisve monasteriis servientes
absolvere, nisi sint approbati ab Episcopis ;
ergo multo minus poterunt reliquos seculares.
Assertio.
15. Dicendum ergo est, etiam his regulari-
bus necessariam esse hanc approbationem ob-
tentam ; tenentur tamen Episcopi ex justitia
illam uon negare sine justacausa, et graviter
peccarent aliter faciendo ; et quamvis per
Clement. Dudum, possint Episcopi certum
Vlir. SECT. VI. 597
numerum religiosorum approbare, juxta ne-
cessitatem populi, et non plures , tenentur
tamen, si religiosi habeant alia privilegia
Pontificia, ea illis servare, ut conslat ex cap.
Quanio amplius, de Privilegiis. Denique ad-
dendum in hoc videtur, illam solemnitatem
requisitam olim ex Clement. Dudum, nunc
non esse aliter necessariam, quam Concil.
Trident. postulat. Unde quacunque ratione
Episcopicontenti sint, et religiososapprobent,
illis satisest, ut privilegiis suisutantur; nam,
si in restrictione supra dicta Concilium addi-
dit aliquid priori juri, cur non in amplia-
tione ? Preesertim cum Concilium ipsum hoc
expresse relinquat voluntati Episcoporum, et
verisimile non sit, nunc plus requiri in sacer-
dotibus regularibus , quam a secularibus
postuletur.
SECTIO VI.
Cujus Episcopi approbatio necessaria sit et suffi-
ciat, ut aliquis sacerdos confessionibus audiendis
simpliciter idoneus reputetur.
1. Contingit aliquando eumdem esse Epis-
copum loci confessoris et pcenitentis, et tunc
non habet locum prcesens qusestio, quia nulla
est pluralitas Episcoporum inter quos fiat
comparatio. AJiquando vero alius est Episco-
pus loci, alius confessoris, alius pcenitenlis ;
interdum, licetidem sit Episcopns pceniten-
tis et loci, tamen confessoris diversus est, vel
e converso cum idem sit Orclinarius loci et
confessoris, non pcenitentis. Merito ergo in-
quisitum est, cujus Episcopi approbatio a
Concil. Trident. postuletur, et ordinario jure
necessaria sit, et sufficiens. In qua re quatuor
excogitari possunt dicendi modi.
2. Primasententia. — Prima ergo sententia
sit, nullius Episcopi approbationem determi-
nate requiri, sed confuse alicujus et cujusli-
bet sufficere. Itaque, si sacerdos sit approba-
tus ab aliquo Episcopo, id satis est, sive ille
sitEpiscopus loci, sive clerici, sive pcenilentis.
Hanc sententiam videntur supponere, qui di-
cunt, approbatum ab uno Episcopo, quicun-
que ille sit, esse idoneum, ut possit eligi in
confessorem ubique gentium, et a quohbet
pcenitente ; quam ita expresse declarat, et
defendit Henriquez, lib. de Indulgentiis, c.
12, §4. Fundamentum est, quia Concilium
nihil aliud requirit, nisi ut sit ab Episcopo ap-
probatus ; ergo ubi lex non addit determina-
tionem, non est a nobis addenda. Prsesertim
cum lex illa quoad hanc partem restringat
598 DISPUTAT. X
quodammodo privilegia omnia, et anliquam
libertatem, et ideo ex hac parte stricti juris
esse videatur. Declarari etiam potest in liunc
modum, quia approbatio Episcopi locinon vi-
detur necessaria, nt statim ostendemus, nec
Episcopi confessoris, quia potest Episcopus
pcenitentis approbare clericum sibi non sub-
ditum, ut audiat confessiones suorum subdi-
torum : nec Episcopi pcenitentis, quia confes-
soris sufficit, ut declaratum esse a Cardinali-
bus, infra ostendemus ; ergo nullius Episcopi
ex dictis determinate sumpti est necessaria
approbatio. Quod autem cujuslibet sufficiat,
de Episcopo pcenitentis jam probatumest ; de
Episcopo confessoris iidem Cardinales decla-
rarunt ; de Episcopo autem loci patet, quia
quilibet Episcopus potest approbare quemli-
bet sacerdotem dignum, ut in sua dioecesi
audiat quoshbet pcenitentes. Hsec sententia
valde ampla videtur, nimiamque licentiam
concedere ; et fundamenta ejus non suntfir-
ma , quia Concilium debet juridice intelligi,
ut dicemus.
3. Secunda sententii. — Secunda ergo opinio
dicit necessariam esse approbationem ab
Episcopo loci, in quo fit confessio. Hanc te-
net Joan. Guttierr., in lib. 1 Can. q. ; c. 27,
n. 6etseqq., ubi expresse itaexponit clausu-
lam bullse concedentis facultatem eligendi
confessorem approbatum ab Ordinario, sci-
licet, illius loci ubi pcenitens confessarium
eligere vult, utillic confiteatur. Probatprimo,
quia quotiescunque Concilium disponit ali-
quid faciendum ab Ordinario, licet determi-
nationem non addat, intelligitur de Ordinario
loci, de quo (inquit) nemo dubitare potest. Et
potest probari, tum quia alias summa esset
confusio ; tum etiam quia Ordinarius debet
intelligi juxta subjectam materiam, et in illo
loco non est alius Ordinarius. Secundo, quia
Episcopo loci commissa est cura animarum
sui Episcopatus in loco commorantiurn, non
vero aliis extraneis Episcopis ; ergo ad illuin
solum pertinet approbalio omnium qui in ilio
loco audituri sunt confessiones ; et hoc ser-
vandum est, neconfusio sequatur, utgenera-
liter docent canones, et signatim Trident.,
sess. 44, c. 9, de Reformat. Tertio, quia ex-
tra territorium jus dicenti impune non pare-
tur, I. ult. ff. de Jurisdict. omn. judic. ; ergo
similiter, etc. Et alias rationes adducit prse-
dictus auctor, quse communiores sunt, et ad
aliud intentum adduci possunt, ut paulo infe-
rius dicam, et ideo illas omitto.
4. Prcecedens opinio refellitw, — Hsec ergo
XVIII. SECT. VI.
sententia, si materialiter (ut ita dicam) intelli-
gatur de loco , in quo fit confessio , difficile
defendi potest. Quia supra generatim osten-
sum est, accidentarium esse huic sacramento,
quod in hoc vel illo loco fiat, dummodo juris-
dictio confessorum in pcenitentem retineatur.
Et ideo principium illud , Extra territorium
jus dicenti, etc, in dicto sensu non recte hic
applicatur, quia illud habet locum, ubi juris-
dictio circa territorium locale terminatur; si
autem loqualur de actu jurisdictionis, qui ex-
tra territorium exerceri potest , non habet in
eo locum illud axioma, ut patet de absolu-
tione ab excommunicatione data extra terri-
torium subdito ibi existenti, vel e converso
data ab Episcopo existente extra suum terri-
torium, tamen respectusui subditi. Idem ergo
est de absolutione sacramentali, ut supra est
ostensum ; quamvis autem hic non sit sermo
de jurisdictione, sed de approbatione , non
refert ; nam si non obstante necessitate juris-
dictionis, potest esse valida absolutio data in
alieno territorio , sine jurisdictione Episcopi
illius loci, cur non sine approbatione ? Eo vel
maxime, quod principium illud ratione solius
jurisdictionis in jure proponitur ; non ergo
bene applicatur. Secundo declaratur exem-
plo, quia si subditus Episcopi Conimbricensis
Olysippone existens , et habens bullam Cru-
ciatse, ibi inveniat sacerdotem approbatum ab
Episcopo Conimbricensi, poterit ibi eum eli-
gere, sicutposset etiam confiteri suo parocho,
si ibi esset, ut supra est probatum ; ergo non
est necessaria approbatio ab Episcopo loci in
dicto sensu. Antecedens videtur certissimum;
quia ibi et verba Concilii et clausula bullse in
omni rigore servantur, et illa existentia in
tali loco est valde accidentaria. Tertio, si suf-
ficit approbatio Episcopi loci , ergo poterit
pcenitens Conimbricensis habens buliam, ire
Portum , et sacerdotem ibi approbatum eli-
gere ; quia ille est approbatus ab Episcopo
loci. Ergo, et e contrario, si illemet sacerdos
approbatus ab Episcopo Portuensi , versetur
in Episcopatu Conimbricensi, poterit ibi eligi
ab eodem pcenitente. Patet consequentia ex
iilo principio , quod ad hoc sacramentum
existentia localis est extrinseca et accidenta-
ria, sed habitudo inter personas spectanda
est. Quarto, facit quod Cardinales in respon-
sionibus, quas statim referemus, ubi hanc
dubitationem attingunt, nullam mentionem
faciunt Episcopi loci , sed solum confessoris
et pcenitentis, etinter eos judicium proferunt;
signum erg© est iudicasse loci consideratio-
DISPUTAT. XXVIII. SECT. VI,
599
nem impertinentem esse. Potest autem heec
opinio formalius intelligi et reduci ad opinio-
nem sequentem.
5. Tertia sententia. — Tertia ergo opinio
est, approbationem requisitnm a Concilio esse
approbationera Episcopi ipsius poenitentis, et
ita banc esse omnino necessariam et suffi-
cientem. Ita sentiunt mulli Theologi et Juris-
periti in legendo et consulendo ; et hoc ma-
gis videtur intendere Joannes Guttierrez su-
pra , nam in quarta ratione , ubiita exponit
clausulam bullee, ab Orclinario, scilicet poeni-
tentis, subdit deinde, hoc est illius loci ubi
exerceri debet administratio sacramenti • ubi
pro eodem videtur sumere Episcopum loci et
poenitentis, forte quia supponit, vel pceniten-
tes in suis propriis locis ordinarie confiteri,
vel , si alibi ut peregrini confitentur , debere
ad modum incolarum ejusdem loci confiteri,
et consequenter Episcopum loci etiam tunc
reputari Episcopum pcenitentis. Et in hoc
sensu majorem vim habent rationes omnes,
quas adducit ; praesertim illee, quee sumuntur
ex cura , quee singulis Episcopis demandata
est circa oves suas, sub quibus comprehendi
possunt non solum qui domicilium firmum in
sua dicecesi habent, sed etiam alii qui ad
tempus ibi commorantur, saltem pro eo tem-
pore , et quatenus ibi sacramenta recepturi
sunt. Ad hanc autem curam maxime pertinet,
ut Episcopus suis ovibus provideat de condi-
gnis ministris hujus sacramenti; ergo ad pce-
nitentis Episcopum spectat approbare confes-
sores respectu illorum. Gonfirmatur, nam
Concilium maxime in hoc prospexit saluti
animarum ; sed ad hanc maxime neces-
sarium est ut Episcopus pcenitentis det illi
condignum ministrum ; ergo heec fuit in-
tentio Concilii. Confirmatur secundo , quia
in hoc etiam consultum est muneri et
obligationi Episcoporum ; ergo ita provi-
sum est, sicut est magis consentaneum rectee
gubernationi, et ordini hierarchico, ut unus-
quisque suarum ovium curam habeat. Tertio,
quia in uno Episcopatu potest requiri major
scientia confessoris, quam in alio ; et unus
Episcopus potest esse exactior et diligentior
in examinandis confessoribus, quam alius, et
ideo rationabiliter velle potest, ut sui subditi
non confiteantur nisi confessoribus a se ap-
probatis. Confirmatur quarto, quia alias mul-
ta possunt sequi incommoda, non solum tur-
bationum et dissensionum ; sed etiam circa
fidem et mores , si pcenitentes possint quee-
rere confessores fortasse suis Episcopis minus
gratos, aut eis non probatos. Tandem confir-
matur , quia alias sequitur , approbatum ab
uno Episcopo esse approbatum pro tota Ec-
clesia, quanlum est ex parte approbationis,
quod hoc tempore doctioribus hominibus et
prudentioribus non probatur.
6. Qjiarta senteniia. — Declaratio Card.
expenditur pro Jiac sententia. — Hsec sententia
est sine dubio valde consentanea rationi ac
debitee gubernationi, ideoque mihi semper
ac simpliciter placuit. Postea vero dubhatio-
nem ingesserunt qusedam declarationes seu
responsiones Congregationis Cardinalium, in
quibus videtur quarta sententia indicari ,
quam mulii viri docti probarunt, nimirum ap-
probationem necessariam esse dandam ab
Episcopo ejus, qui auditurus est confessiones,
et illam esse sufficientem. Heec ergo opinio
probatur primo ex quadam responsione Car-
dinalium, quee inter alias in hoc Coliegio ha-
betur, et in Codice nostri Conimbricensis
Episcopi est 1159, et circa aliam particulam,
Nullum etiam regularem, sic habet: S. D. N.
declaravit, tempore JubikH posse omnes regu-
lares confiteri peccata sua sacerdotilus appro-
batis ab Ordinario ad audiendas confessiones ;
in bulla enim non fit mentio nisi de Ordinario
eorum, qui audituri sunt confessiones, non au-
tem de Ordinario pcenitentium. Circa quam
declarationem adverto primo, licet directe
videatur dari de verbis bullee , tamen conse-
quenter dari de Concilio ; quia intentio Pon-
tificis in bulla non fuit immutare Concilium ,
sed potius illi satisfacere, ut forma ab illo
preescripta servetur ; ergo, sicut bulla loqui-
tur de Ordinario confessoris, supponit de hoc
locutum esse Concilium. Secundo adverto,
licet declaratio illa loquatur de regularibus,
tamen eamdem rationem esse de omnibus
pcenitentibus , tum quia Concilium et bulla
indifferenter loquuntur de omnibus ; tum
etiam quia^ si rationes tertiee opinionis essent
efficaces in contrarium, etiam in regularibus
procederent; ergo, si illa3 non obstant in re-
gularibus, nec in aliis obstabunt. Tertio ex-
pendo, indicari in illis verbis satis expresse,
in casu in quo Episcopus confessoris et pceni-
tentis distincti sunt , non solum approba-
tionem ab Ordinario confessoris esse ne-
cessariam, sed etiam approbationem Episcopi
poenitentis non esse necessariam ; quia dici-
tur, de Ordinario pcenitentis, nihil in bnlia
dici, quia scilicet non refert ad valorem con-
fessionis virtute bullse facienda?. Quod si ad
hanc electionem seu confessionem virtute
600
DISPUTAT. XXVIlf. SECT. VI.
bullse faciendara sola illiusEpiscopi approba-
tio necessaria est, qui est Ordinarius confes-
soris, in quocunque alio casu idem dicendum
erit ex vi Concilii ; quia Concilium generaliter
loquitur.
7. Ex alia responsione Card. eadem senten-
tiaprobatur. — Secundo argumentor ex alia
responsione supra tacta , quae sic habet :
S. D. N. audita relatione Congregationis, de-
claravit, Episcopum vigore privilegii , de quo
in c. fin. dePcen. et rem., nonposse sibi eligere
sacerdotem sibi non subditum, qui a proprio
Ordinario non fuerit adhuc ad formam hvjus
decreti admissus seu approbatus ad audiendas
confessiones. Aperte ergo supponit hsec res-
ponsio , ex decreto Concilii necessariam esse
approbationem Ordinarii ipsius sacerdotis ;
alias cur non posset Episcopus talem sacerdo-
tem per se approbare, sicut posset illum ap-
probare pro suis ovibus ?
8. Evasio. — Dicet forte aliquis, Concilium
quidem per se requirere approbationem
Episcopi pcenitentis ; nihilominus Pontificem
cum in bullis concedit privilegia eligendi con-
fessorem approbatum , posse eligere cujus
Episcopi approbationem voluerit, quia ipse
est pastor universalis, et ad ipsum, ut ad pro-
prium pastorem, pertiuent omnes oves Eccle-
sise , et ideo potest hac vel illa approbatione
Episcopi esse contentus. Declaravit autem, ut
pro facultate eligendi confessorem a se con-
cessa, sola approbatio Episcopi ejus, qui eli-
gendus est, requiratur, ut constat ex dictis
Cardinalium declarationibus, quas supponi-
mus mentem et voluntatem Pontificis conti-
nere. Potuit autem hujus declarationis ratio
reddi, quia respectu talium facultatura non
potest semper approbatio postulari ex parte
Ordinarii pcenitentis, ut patet infacultate Epis-
coporum ad eligendum confessorem, et de
ilJa quse conceditur regularibus per Jubila^a ;
ut ergo universalis esset et uniformis appro-
batio, merito ex parte Episcopi confessoris
postulata est.
9. Prwcluditur. — Verumtamen hsec evasio
non videtur satisfacerc ; quia quando Grego-
rius XIII declaravit Episcopum debere eligere
sacerdotem approbaturn, non intendit aliquid
addere, vel mutare in Concilio ; nam potius
dixit : Inre dubia tutius est adh&rere Concilio,
ut ineisdem declarationibus Cardinalium re-
fertur. Si ergo alias declaratum est, talem sa-
cerdotem, eligendum ab Episcopo , debere
esse approbatum ab Episcopo ipsius sacer-
dotis , si ille diversus sis , signum est hoc
esse jus ordinarium, et sensum Concilii Tri-
dentini, et ex vi illius talem approbationem
esse necessariam. Confirmatur, quia si unus
Episcopus nonpotesteligere inproprium con-
fessorem alienum sacerdotem, nisi ille a suo
Episcopo approbatus sit, multo minus poterit
ei committere oves suas ; ergo siguum est
approbatioiiemproprii Episcopi esse ex parte
confessoris necessariam. Tertio, possumus
argumentari ratione, quia haec approbatio
est actus jurisdictionis ; ergo per se pertinet
ad superiorem, qui jurisdictionem habeat in
eum qui approbatur ; ergo dari debet ab Or-
dinario ejus. Et declaraturampliushaecratio,
quia approbatio non respieit, per se loquendo,
hunc vel illum pcenitentem ; sed est absolu-
tura judicium de idoneitate sacerdotis ad au-
diendas confessiones; ergo per se spectat ad
eum, qui est ordinarius judex et Episcopus
ejus qui auditurus est confessiones. Accedit
eliam optima congruentia, quia verisiraile
est unumquemque Episcopum mehus posse
ferre judicium de sibi subditis, quam de alie-
nis sacerdotibus. Item iquia leges attendunt
quod frequentius accidit, et necessarium est ;
hujusmodi autem in prsesenti est approbatio
data a proprio Episcopo confessoris; uam re-
guJoriter auditconfessiones ovium ejusdem
Episcopi.
40. Tnter duas ultimas sententias judicium
fertur, et prtefertur secunda. — Inter has duas
opiniones uJtimas, mihi difficile est ferre ju-
dicium, non tam propter efficacitatem ratio-
num (utrinque enim tantum sunt congruen-
tiae morales, quibus satisfieri posset) quam
propter responsa Cardinaliunr, quse pro utra-
que parte referuntur, et videntur aliquo mo-
do inter se pugnantia. Quia vero de liis res-
ponsionibus, quse ultimo loco adduximus,
nobis cerlius constat, et quia in eis expres-
sius dicitur datas esse a Summo Pontifice,
ideo eas ad Jitteram sequendo, absolute dici-
mus Episcopum, de quo Concilium loquitur,
esse debere Ordinarium ejus, qui auditurus
est confessiones. Curabimus autem simul ita
hoc interpretari, et accommodare, ut alise
etiam responsiones Cardinalium locum ha-
beant, et consequenter, ut tertia etiam opi-
nio aliquo modo explicetur ; quod faciemus
commodius tractando varia dubia quse circa
hanc sententiam et eirca has responsiones
Romanas occurrunt.
DISPUTAT. XXVIII. SECT. VI.
GOl
Qucedam dubia pro vera qucestionis decisione
enucleantur.
41, Primum duUum. — Primum dubium
incidens est, cur a regularibus postuletur,
juxta dictas declarationes Cardinalium, ut
cligant sacerdotem, qui approbatus sit a suo
ordinario Episcopo, cum Concilium declaret
se non loqui de pcenitentibus regularibus,
sed de secularibus tanlum ; et ideo supra
dixerimus ad audiendas confessiones regula-
rium non esse necessariam Episcopi alicujus
approbationem. Respondetur, illud prius dic-
tum esse verum, considerato jure proprio
ipsorum regularium, quod noluit Concilium
immutare, ut supra dixi ; bic vero agitur de
speciali privilegio concesso regularibus per
Jubileeum Ponlificium ad eligendum confes-
sorem, quod non est concessum nisi juxta
formam Concilii, et ideo per illud non pos-
sunt eligere confessorem nisi approbatum ab
Ordinario. Hoc autem ita esse constat ex ip-
sis bullis, quia expresse requirunt, ut electio
sit sacerdotis approbati ab Ordinario ; lo-
quuntur autem indifferenter ac generaliter,
et ideo certum est nemini concedi illud pri-
vilegium, nisi sub illa conditione ; non pos-
suntergo excipiregulares ; si ergo uti volunt
illo privilegio, eamdem conditionem obser-
vare tenentur. Nonpotest autem nornine Or-
dinarii intelligi Provincialis, vel alius Prsela-
tus ipsius religiosi ; tum quia Pontifex addit
illud verbum, quia vult servari Concilium
Tridentinum et approbationem in lllo postu-
latam, in qua nihil possunt Vreelati religio-
num, sed soli Episcopi; tum etiam, quia ver-
ba illa generalia sunt, et eamdem significa-
tionem respectu omnium babent ; constat
autem respectu reliquorum omnium fidelium
requiri approbationem Episcopi. Item estcer-
tum, si religiosi velint eligere secularem cle--
ricuni (suppono enim in hac amplitudine Ju-
bilteum concedi), illum ab Episcopo, et non a
Prselato religionis debere esse approbatum.
Item, si unus religiosus eligat alium alterius
religionis, non poterit eligere approbatum
ab ordinario Prselato ipsius pcenitentis ; ergo
semperdebet intelligi Episcopus nomine Or-
dinarii. Nam licet forte m aliis locis, vel res-
criptispossitnomen Ordinarii extendi adPrse-
latos religionis cum proportione et distribu-
tione accommoda , in prsesenti nullo modo
polest, quia est sermo de actione propria
Episcoporura, qualis est approbatio idonei
confessoris.
12. Secundum dulium, possintne Episcopi
alienum sacerdotem pro suis subditis appro-
lare. — Secundum dubium est, quia ex dicta
rejolutione sequitur, non posse aliquemEpis-
copum approbare in suo Episcopatu alienum
sacerdotem sibi non subditum, et a proprio
Episcopo non approbatura, ut suorum subdi-
torum confessiones audiat, vel dando illi ju-
risdiclionem, vel approbando illum, ut per
bullam eligi possit a subditis; consequens
autem est falsum; ergo. Sequela patet, quia
diximus, approbationem Episcopi proprii ip-
sius sacerdotis esse necessariam ; ergo, si haec
non supponalur, non potest alius Episcopus
clericum sibi non subditum approbare. Con-
firmatur ratioue facta et sumpta ex respon-
sione Cardinalium, quia unus Episcopus non
potest eligere in suum confessorem sacerdo-
tem subditum alteri Episcopo, nisi ab illo ap-
probatus sit ; ergo signum est non posse il-
lum approbare et exponere pro confessioni-
bus suorum subditorum audiendis; nam si
posset pro aliis, cur non pro se? Cur autem
pro neutris possit, ratio reddi potest , quia
hsec approbatio est actus jurisdictionis, et
ideo solum a superiore circa suum subditum
exerceri valet. Minor autem probatur, quia
videtur esse contra praxim et communem
usum Episcoporum. Videtur etiam contra ra-
tionem; cur enim non poterit quilibet Episco-
pus undecunque sibi asciscere ministros, ut
si eos sufficientes invenerit, in sacramento-
rum administratione illis.juvetur?
13. Bubio satisfit. — Respondeo breviter,
dupliciter posse intelligi Episcopum appro-
bare non subditum. Primo in sensu compo-
sito(ut sic dicam), id est, manentem non
subditum, vel in sensu diviso , id est, illum
qui non erat subditus. In hoc posteriori sensu
certum est posse Episcopum approbare in
suo Episcopatu clericum alterius dicecesis,
qni ei subdatur, tum ad examen, tum etiam
ad ministerium, vel Ecclesia? alicujus servi-
tium, vel si mutet domicilium aut babitatio-
nem pro aliquo tempore ; nam pro illo pote-
rit illum approbare. Et hoc probat ratio facta
et usus. Itero quia jure antiquo hoc licitum
erat; nunc autem prohibitum non est per
Concilium Tridentinum. Tunc autem conse-
quenter censeo dicendum, Episcopum posse
sacerdotem sic a se approbatum, in confesso-
rem eligere ; nam id est pUine consequens,
ut prior ratio probat , neque id erit contra
responsiones Cardinaliura, quia jam ille sa-
cerdos non consideratur ut alienus, sed ut
602
DISPUTAT. XXVIII. SECT. VI.
subditus, et ut sic jam approbatus a suo Ordi-
nario. At vero in priori sensu dici potest ab-
solute, Episcopum non posse approbare ali-
qnem sacerdotem, qui ei aliquo modo non
subjiciatur ; nam hoc persuadent contrarife
rationes, et prsesertim responsio illa Grego-
rii XIII, quod Episcopus non potest eligere
alienum sacerdofem, ut ei confiteatur, nisi a
suo Episcopo approbatus sit. Ex quo fieri vi-
detur, approbationem Episcopi datam alieno,
ad tempus sibi subjecto, solumdurare, quan-
diu illa subjectio manet, sicut supra diceba-
mus de approbatione per beneficium paro-
chiale, quod solum durat , quandiu benefi-
cium durat, quia postea jam non habet bene-
ficium; sic enim in praesenti ablata subjec-
tione , jam non est approbatus a suoOrdina-
rio, nec simpliciter, nec secundum quid. Non
nego tamen posse Episcopum ita approbare
aliquem sacerdotem sibi non subditum sim-
pliciter, sed ad tempus, vel ad aliquod mu-
nus, ut licet a suo Episcopatu recedat, appro-
batio duret, ut quoties ad eumdem Episcopa-
tumredierit, vel quocunque modo se gesserit,
ut minister ejus, et ei subclitus, possit clicta
approbatio sufficere donec revocetur; hoc
enim usu observari videmus, prsesertim cum
regularibus, et eadem ratione fieri posset
cum secularibus clericis; nec est cur repu-
gnet, aut excedat Episcoporum potestatem.
14. Qicis sit proprius Bpiscopus regularhim.
— Dubium tertium. — Tertium dubiumhicinci-
denter incurrens ex dictis etiam facile expe-
ditur, quomodo scilicet regularis habeat pro-
prium Episcopum, a quo approbari possit,
cum ipse sit exemptus, et ideo non videatur
habere Episcopum ordinarium, a quo appro-
betur ; ejus autem ordinarius Praelatus, vel
Provincialis non habet potestatem appro-
bandi. Dicendum enim est , licet religiosi
exempti sint, ratione domicilii vel habitatio-
nis fieri aliquo modo subjectos Episcopo loci
in quo resident, unde quoad aliquos actus
illis obedire , et aliquam subordinationem
servare tenentur, et juxta anliqua jura lene-
bantur ei praesentari. Ita ergo nunc possunt
ejus approbatione indigere, ut juxta Gonci-
hum Tridentinum idonei reputentur. Quod
patet ex ipso Concilio ; nam eodem tenore
loquitur de approbatione regularium et se-
cularium clencorum ab Episcopis facienda,
ut ad confessiones secularium audiendas
idonei reputentur ; sed declaratum est Epis-
copum approbantem esse debere Episcopum
confessoris, Ordinarium scilicet illins ; ergo
necesse est, idem cum proportione intelligi
de regularibus ; non potest autem alio con-
venienti modo illis Ordinarius assignari ;
ergo. Accedit, quod hic modus explicandi or-
dinarium Episcopumregularium est consen-
taneus communi modo loquendi et sentiendi
Ecclesiae ; sic enim regulares, quandiu in
aliquo Episcopatu domicihum habent, illius
dioecesis Episcopum, suum Episcopum vo-
cant, et ut talem reverentur, et illi parent in
his, in quibus subjecti esse possunt; el in
multis aliis locis Concilii ita appellatur Ordi-
narius respectu illorum. Denique hoc modo
facile etiam conciliatur, ut talis coufessor
semper sit approbatus ab Episcopo pceni-
tentis, ut ex dicendis amplius constabit.
15. An sacerdos approbatus a suo Epis-
copo sit capax omnis jurisdictionis in hoc
foro. — Dubium quartum. — Quartum dubium
est, an approbatio data ab Episcopo confes-
soris sit sufficiens, ut sacerdos sic approba-
tus, sit capax cujuscunque jurisdictionis in
hoc foro. Ratio difficultatis pro parte negante
est, quia sequitur sacerdotem approbatum a
suo proprio Episcopo esse sufficienter appro-
batum pro universa Ecclesia, quantum est ex
parte approbationis ; quia approbatio ut sic
non dat jurisdictionem, ut saepe dixi, sed est
quasi ultima dispositio ad illam ; ergo, si
approbatio proprii Episcopi est sufficiens
prseparatio (ut sic dicam) ad jurisdictionem,
ubique sufficit, ut talis sacerdos, vel in con-
fessorem eligatur, vel in ministrum a paro-
cho, vel ab Ordinario assumatur. Consequens
autem videtur durum, ac prseter debitum or-
dinem ; ergo. Aliunde vero facit, quia Con-
cilium unam tantum requirit approbationem,
nec videtur verisimile, si confessor et pceiii-
tens diversum habeantEpiscopum, ulriusque
approbationem esse in confessore necessa-
riam;*hoc enim est multiplicare onera et
vincula sine fundamento sufficiente ; ergo si
approbatio Episcopi ipsius sacerdotis neces-
saria etiam est respectufidehum subjectorum
alteri Episcopo, ut dictum est, illa eliam
erit sufficiens, quanlum est ex parte appro-
balionis.
16. Dulii resolutio. — Supposilis sane de-
clarationibus illustrissimorum Cardinahum,
quas adduxi, haec pars posterior videtur con-
vinci ratione facta. Quare distinguendum
censeo, vel per se et ex vi Concilii, vel ex
intentione delegantis jurisdictionem ; hoc
posteriori modo certum est pro arbitrio de-
leganlis posse requiri approbationem, non
DISPUTAT. XXVill. SECT. VII
tantum Episcopi sacerdotis, sed etiam pceni-
tentis. Quia liberum est deleganti designare
personam, et hanc vel illam conditionem in
ea exigere, ufc eligi possit, ut quod sit doctor,
vel licentiatus, aut quid simile. Sic ergo po-
test Pontifex dare facultatem eligendi confes-
sorem ab Episcopo pcenilentis approbatum,
ita ut aliter non sufficiat; ettunc, si Episco-
pi sint diversi, utriusque approbatio neces-
saria erit, ut per talem facultatem eligi quis
possit. Similiter qnilibet Episcopus dando
suis ovibus licentiam eligendi confessorem,
potest illam arctare ad confessorem a se ap-
probatum; neque in hoc video rationem du-
bitandi. At vero loquendo priori modo, etex
vi Concilii, censeo sufficere approbationem
603
SECTIO VII.
n unius Episcopi approbatio pro tmiversa Eccle-
sia sufficiat.
Episcopi confessoris. Quod sic deelaro; nam
Papa si velit dare tidelibus generalem licen-
tiam quemcunque confessorem approbatum
ab Ordinario sacerdotis eligendi, per hoc
nihil derogabit Concilio Tridentino, eliam-
si non requirat approbationem Episcupi
pcenitentis. Efc contrario vero non posset
esse contentus sola approbatione Episco-
pi pceuitentis, nisi derogando in hoc Con-
cilio Tridentino. Atque hoc quidem po-
sterius sequitur ex prima assertione posi-
ta, qua ostensum est, approbationem ab
Episcopo confessoris esse necessariam ex vi
Concilii; ergo non potest alia sufficere nisi
derogando huic juri. Prius autem patet, tum
ratione facta, tum exemplis regularium,
quando ad utendum aliqua bulla coguntur
eligere sacerdotem approbatum abOrdinario;
nam tum suffioit approbatio Ordinarii confes-
soris, et per hoc intelligunt Pontifices satis-
fieri decreto Concilii. Idemque argumentum
fieri potest de Episcopo eligente alienum sa-
cerdotem in suum confessorem. Tum deni-
que, quia in dictis declarationibus non so-
lum dicitur requiri approbationem Ordinarii
confessoris, sed etiam additur, de Ordinario
pcenitentis nullam in bulla fieri mentionem;
ergo neque in Concilio ; jam enim ostensum
est utrobique esse sermonem de eodem Or-
dinario. Confirmatur tandem, quia non sunt
multiplicanda onera sine lege, vel ratione
cogente ; esset autem nimis onerosum exige-
re approbafcionem utriusque Ordinarii, con-
fessoris scilicet, et pcenitentis, quando illi
diversi sunt ; 11'uffi tamen id neque Conciliam
dicat, nec ratio convincat. Ad rationem autem
in contrarium patebit responsio ex sequenli
sectione.
1. Prima opinio. — Supponimus non esse
qusestionem de approbatione, quam Summus
Pontifex per seipsum conferre potest; clarum
est enim posse, si velit, quemcunque dignum
sacerdotem pro universa Ecclesia exponere et
approbare. Illa tamen approbatio non esset,
de qua Concilium Tridentinum loquitur, et
quam Pontifex ipse ordinarie servari vult,
etiam in bullis et privilegiis ab ipso concessis.
De hao ergo fere ea?dem sunt opiniones, qute
supra tractatae sunt ; nam hae quaestiones
connexae fere sunt, ac dependentes. Qui ergo
existimaut necessariam esse approbationem
Episc6pi loci, vel pcenitentis, consequenter
aiunt, non sufficere approbationem unius
Episcopi pro tota Ecclesia ad quamcunque
delegationem, sive fiat ab inferioribus Prse-
latis vel parochis, sive ab ipso Summo Pon-
tihce, nisi expresse in jure Concilii Triden-
tini dispenset. Hanc opinionem in effectu
tenet Joann. Guttierr., lib. 1 Can. q., c. 27 ;
Emmanuel Rodericus, in expositione bullae,
§ 5, ubi refert, Patriarcham Archiepiscopum
Valentinum in hoc puncto consuluisse illus-
trissimos Cardinales , eosque ita respon-
disse : Congregatio Concilii respondet, appro-
batum ab alio quam a Valentino Episcopo,
in dioecesi Valentina non censeri approhatum
ab Ordinario. Quse verba refert hic auctor se
vidisse et legisse in epislola ad prsedictum
Patriarcham. Refert etiam a multis doctis
viris esse hanc sententiam receptam. Ratio-
nes autem, quibus ipse utitur, omnes suppo-
nunt Concilium loqui de Ordinario pceniten-
tis, et non ejus qui auditurus est confessio-
nes ; hoc antem esset probandum, nam illo
supposito, illatio per sese satis clara est.
Confirmari autem potest, quia approbatio
confessoris est actus jurisdictionis , qui licet
versetur proxime circa sacerdotem , tcr-
minatur autem (ut sic dicam) ad pceniten-
tem, propter quem sacerdos approbatur ;
ergo non transcendit terminos potestatis
Episcopi approbantis, qui termini (ut dixi)
in hoc negotio magis comparatione per-
sonarum, quam locorum sumendi sunt. Deni-
que rationes omnes, superiori sectione factaa
in 2 et 3 opinione, hinc accommodari pos-
sunt.
2. Secunda opinio. — Secunda opinio in
DISPUTAT. XXII. SECT. VII.
604
quodam sensu improbaUlis judicatur. — Se-
cunda opinio absolute dicit, approbationem
ab uno Episcopo datam, sufficere ex hac
parte pro tota Ecclesia,id est, ut sacerdos sit
idoneus ad jurisdictionem recipiendam ab
eo qui alias possit eam delegare. Hanc tenet
Henricus supra, dict. lib. 8 de Indulgentiis,
cap. 13, circa finem, qui eam tribuit Medi-
nse, 1. 2, qusest. 19, art. 6, circa finem, vers.
Cmterum, ubi solum dicit esse probabilem,
quam licite in praxi sequitur. Tribuit et-
iam Palacios, 4, d. 17, disp. 7, pag. 165;
sed ibi solum dicit , sacerdotem idoneum
eligendum per bullam debere esse approba-
tum ab Ordinario, juxta tenorem Tridentini,
quod non amplius declarat. Imo col. 258, in-
clinare videtur in priorem sententiam, ubi
post similia verba subdit : Si igitur Ordi-
nario videbitur sat esse ad confessiones prcefi-
cere eos, qui alioqui imperiti sttnt, secun-
dumjus idonei sunt reputandi : si vero alia
exegerit ad confessionis audientiam, illaerunt
necessaria idoneitati hujusmodi, ubi hoc vi-
detur ponere in arbitrio uniuscujusque Or-
dinarii. Citat denique Cordubam, in Sum. His-
pana, q. 10, qui eam satis significat. Fundari
potest, quia Concilium solum requirit Epis-
copi approbationem, ut sit idoneus respectu
secularium, sine ulla exceptione. Nec refert,
quod Concilium in plurali dicat, ab Episco-
pis,qma. loquitur etiam respectu plurium sa-
cerdotum, et non intelligit singulos debere
approbariab Episcopis, sed confessores, con-
fuse etiam loquendo. Sed hoc fundamentum
parvi momenti est ; nam verba Concilii ad
utramque partem applicari possunt, et in
rigore juris potius videntur interpretanda de
Episcopo, qui sit superior seu Ordinarius
respectu talium personarum, vel alicujus ex
illis. Quocirca opinio illa ita universaliter in-
tellecta, nimis amplam et liberam faculta-
tem tribuere videtur ; nam multa ex illa in-
ferri possunt , quae practice non videntur
tuta, nec consentanea rationi et consuetudi-
ni. Sequitur enim, posse aliquem pceniten-
tem eligere confessorem, qui nec ab Ordina-
rio ipsius pcenitentis, nec ipsius sacerdotis
approbatus sit, sed ab alio Episcopo extra-
neo; consequens autem videtur absurdum.
Qui enim credibile est posse unum Episco-
pum ita exponere sacerdotem sibi non subdi-
tum, ut in universa Ecclesia haberi debeat
idoneus ad confessiones audiendas ? aut quo
jure data est talis potestas Episcopo alieno?
Sequitur etiam Mendicantes seu regulares
ab uno Episcopo approbatos, posse ubique
audire confcssiones virtute suorum privile-
giorum, quod est contra Motum Pii V et
Gregorii XIII de hac re. Et alia similia in-
ferri possunt, quae in sequentibus annotabi-
mus.
3. In alio probaUUori sensu, secunda sen-
tentia proponitur. — Igitur , ut hsec opinio
probabilitatem habeat, restringenda videtur
ad approbationem simpliciter, quae solum ab
Episcopo ordinario ipsius sacerdotis dari po-
test; quia solus ille habet propriam et direc-
tam jurisdictionem in ipsum, quse necessaria
videtur ad talem actum. Itaque dupliciter ap-
probari potest aliquis sacerdos ad confessio-
nes audiendas. Uno modo secundum quid
tantum, id est pro certo vel ad certum tem-
pus, vel pro talibus personis, et tunc censeo
approhationem illam non sufficere ultra ter-
minos concessionis, ut docent citati auctores.
Et ratio est, quia approbatio commissa est
Episeopo, et ideo non plus valet, quam ab
illo data est; si ergo data est ad determina-
tum locum, extra illum non valet. Et talem
esse censeo approbationem datam ab Episco-
po pcenitentis, qui non est Ordinarius ipsius
confessoris ; nam ille solum respective potest
illum approbare pro suis subditis, et ideo sic
approbatus, ab aliis extraneis, et non subditis
tali Episcopo, eligi in coufessorem non pote-
rit, nec alio modo jurisdictioneminillosacci-
pere, quia nullo modo est approbatus ab Or-
dinario respectu illorum. Idemque esset si
approbatio, etiam data ab Episcopo proprio
ipsius sacerdotis , limitate daretur pro sola
sua dicecesi; quia lunc etiam non esset ap-
probatio simpliciter. Tunc ergo per bullam
eligi poterit talis sacerdos ab his pro quibus
approbatus est, quia quoad illos approbatus
est ab Ordinario, non vero poterit ab aliis eli-
gi, propter contrariam rationem. Nec vero
respectu priorum inutile est tale privilegium,
tum quia dat jurisdictionem , quam per se
non dat approbatio sola ; tum quia regulari-
ter solet dare ampliorem jurisdictionem ,
quam soleat dari ab Ordinariis; tum denique
quia non est solum ad eligendum talem sa-
cerdotem, sed etiam quemcunque alium suf-
ficienter approbatum. At vero si proprius Or-
dinarius velit, videtur dare absolutam appro-
bationem, declarando hanc personam esse
idoneam simpliciter ad hoc ministerium, quia
hoc non excedit jurisdictionem ejus, quia ha?c
declaratio est per modum cujusdam judicii,
vel senlentiffi, quae dari pctest absolute de
DISPUTAT. XXVIII. SECT. VII.
60S
persona ab habente in illara directam juris-
dictioneui, abstrahendo ab omni respectu ad
loca , vel personas. Unde potest dici talis
Episcopus tunc dicere jus extra territoriura
suum; nam sententia in uno loco data, qua-
tenus adhaeret suo modo tali personae, habet
effectum ubique locorum , qui cum illo quo-
dammodo incedit. Sic excommunicatus ab
uno Episcopo, est ubique excoramunicatus,
et licentiatus in una Universitate, ubique ha-
bet testimonium publicum scientiee, et sic de
aliis.
4. Secunda opinio in posleriori sensu pro-
batur. — Hoc ergo supposito, prohabilis lit
hffic opiniOj quee explicari potest applicando
distinctionem supra insinuatam. Possumus
enim loqui de sufficientia et necessitate ap-
probationis vel ex vi Concilii,vel ex aliisprin-
cipiis, aut ex intentione delegantis jurisdic-
tionem. Dicta ergo opinio loquitur priori mo-
do, et sic sequitur cum magna probabilitate
ex principiis positis. Nam ostensum est Con-
cilium unius tantum Episcopi ordinarii ap-
probationem requirere ; ostensum est etiam
Episcopum sacerdotis posse illum simpliciter
etabsolute approbare. Quod autem caputest,
hoc videntur plane supponere responsiones
Romanse et Pontificise superiorisectione cita-
tse. Curenim potest Episcopus eligere alie-
num sacerdotem approbatum a suo Ordinario,
et non alias, nisiquia illa approbatio pro om-
nibus sutEcit, si alias jurisdictio delegetur ?
Idem quseri potest de religioso, qui potest
eligere sacerdotem solum a suo Ordinario
approbatum,, sine ullo respectu ad Ordina-
riura pcenitentis. Praeterea in hoc nulla fit in-
juria aliis Episcopis, qui possunt non dele-
gare suam jurisdictionem sacerdotibus a se
non approbatis ; possunt etiam prohibere
suis parocbis, ne illam delegent nisi eisdera,
et annullare delegationem aliter factam; et
hoc satis est, ut suis ovibus consulant. Si au-
tem Papa delegando jurisdictionem suam,
voluerit csse contentus illa absoluta appro-
batione Ordinarii sacerdotis, nullam injuriam
facit Episcopis ; quia ipse est universalis pas-
tor, et potest providere suis ovibus, ut judi-
caverit expedire. Sicut dando religioso facul-
tatem eligendi confessorem approbalum ab
Ordinario solius sacerdotis, non facit inju-
riam Frovinciali, vel Prselato religionis, qui
est Ordinarius pcenitentis quoad jurisdictio-
nem in hoc foro. Et olim ante Concilium
Tridentinum quilibet sacerdos idoneus cujus-
cunque dicecesis eligi poterat per diploraata
Pontificia sine praejudicioEpiscoporum; nunc
autem per decretum Concilii non est illis da-
tum aliud jus novum, proeterquam ut suos
subditos approbare debeant, sine qua appro-
batione non possint idonei reputari.
5. Conclusio posiia juxta modum delegatio-
nis et intentionem delegantis limitanda. —
Quamvis haec ex vi Concilii, et de possibili
(ut sic dicam) vera sint, nihilominus in parti-
culari et ad judicandum de modo delega-
tionis aut facultatis concessae, alia principia
spectanda sunt, et praecipue modus approba-
tionis et intentio delegantis. Clarum enim
est liberum esse concedenti jurisdictionem
alicui sacerdoti, dare illam sub conditione ut
sit approbatus Episcopo dicecesis, in qua
confessiones audit, seu ab Episcopo pceni-
tentis, et non alias. Item, qui dat pcenitenti
facultatem eligendi confessorem,potest illam
limitareadsacerdotera approbatum ab Epis-
copo ipsiusmet pcenitentis. Delegatio enim et
modus delegationis pendet a voluntate dele-
gantis, et ideo non extenditur ultra inten-
tionem ejus. Item, ex parte approbationi*
potest esse limitatio, si non sit absoluta, scd
secundum quid, ut explicuimus. Aliquando
etiam potest esse aliunde prohibitioadminis-
trandi sacramentura in alieno Episcopatu,
non ob defectum approbationis, sed ex alio
capite propter debitum ordinem ; et tunc
etiam non sufficiet approbatio alterius Episco-
pi sinelicentia proprii. Quae omnia explican-
tur melius,ad varios casus per nonnulla dubia
particularia descendendo.
Varii casus et dubia proponuniur et explican-
tur ut doctrina superius data magis inno-
tescat.
G.Primwm dubium. — Rationes dubitandi. —
Primo ergodubitari potest, quando Summus
Pontifexconceditomnibusfidelibusfacultatem
eligendi in confessorem quemlibet presbyte-
rum approbatum ab Ordinario,an possitsub-
ditus hujus Episcopi Conimbricensis eligere
sacerdotem secularem subditum alterius Epis-
copi, verbi gratia, Portuensis, et ab illo tan-
tum approbatum, sive hoc fiat, dum talispce-
nitens in hunc tinem tendit ad aliam dicece-
sim, ut tali sacerdoti confiteatur, sive quia
casu accidit, ut ipse sacerdos in hoc Episco-
patu versaretur. Hinc enim apparet hoc fieri
non posse, quia aliasin ordine ad talia privi-
legia omnis sacerdos approbatus a solo suo
Episcopo esset approbatus pro universa Ec-
clesia ; quod non videtur esse juxta raentem
606 DISPUTAT
Pontificis concedentis privilegium, quia non
vult derogare juri singulorura Episcoporura ;
videtur etiara esse contra respousionem illam
Congregationis Cardinalium, quam in priori
opinione retulimus. Rationes etiam superius
factee pro prima sententia hanc partem per-
suadere videntur. Contrariamautem partera
suadent imprimis alia3 declarationes Pontifi-
cise, quas nos in propriis terminis vidimus, et
a viris tanta auctoritate prseditis, utdubitare
non possimus quin tales sint. Ibi autem ex-
presse declaratur, in prsedictis bullis et Jubi-
ieeis non esse sermouem de Ordinario pceni-
tentis^ sed confessoris ; heec ergo approbatio
per se loquendo snfficit ut pcenitens eligere
valeat sacerdotem quemcunque, etiam eundo
ad alienam dioecesim, nam hoc nihil refert
ad hoc sacramentum, ut supra dictum est,
quando jurisdictio aliunde habetur, ut in hoc
casu habetur a Summo Pontifice per tale pri-
vilegium. Hoc etiam videtur plane sequi ex
supra dictis, quia Summus Pontifex in his
bullis cumdicit presbyterum approbatum ab
Ordinario, nihil aliud intendit, nisi ut juxta
formara Concilii Tridentini fiat electio con-
fessoris ; ergo si Pontifex tantum loquitur
de sacerdote approbato ab Episcopo con-
fessoris, de eodem loquitur Concilium ; ergo
eligendo illum satisfit Concilio; ergo poterit
eligi ex vi Concilii ubicunque, et a quocun-
que pcenitente habente tale privilegium.
7. Quwstio resolmtur. — Declaratio Cardina-
lium in contrarium citata exponitur. — Res-
pondetur rationibus primce sententice initio sec-
tionis positce. — Fateor heec posteriora funda-
menta videri majoris momenti , nam quod ex
parte Concilii non amplius requiratur, satis
probabile est ex dictis; quod vero nec ex in-
tentione Pontificisper hsecprivilegiaplus pos-
tuletur, etestpersesatisconsequens, et extes-
timoniis preedictis habetur. Alia vero respon-
sio, quee in contrarium citatur, licet ad ma-
nus meas in propria specie ac forma non per-
venerit, exponi | otest, quoad alios effectus,
vel delegationem et approbationem alterius
Episcopi non censeri sutiicientem in alia dioe-
cesi, secusvero esse in ordine ad delegationem
et privilegium Pontificium. Nisi velimus po-
tius dicere^ cum hoc pcndeat ex intentione
Ponlificis concedentis privilegium, forte alias
intellectum esse mentem ejus fuisse, ut unus-
quisque fidelis eligat confessorern, a suoEpi-
scopo, id est poenitentis, approbatum, et al-
teram declarytionem intelligendam esse so-
lum quoad regulares, de quibus in specie lo-
XXVIII. SECT. VII.
quitur. Aliter etiam dici potest, illud proce-
dere, quando ex parte Episcoporum hoec ap-
probatio non est absoluta et simpliciter, sed
ab unoquoque pro sua dicecesi; tunc enim
verum est approbatum ab uno Episcopo non
esse approbatum pro universa Ecclesia, etiam
quoad heec privilegia, quia hoc non pendet
tantum ex potestate, sed ex voluntate. Non
video autem unde hoc satis constare possit,
nisi forte ex eo, quod nullus vult, ut sacerdos
a se non approbatus, in sua dicecesi, vel ovium
suarum confessiones audiat ; hinc enim con-
sequens esse debet , ut nullus velit aiiter
suos subditos approbare quam pro suis ovibus,
seu dioecesi sua. De regularibus autem nihil
ipsi decernere possunt, et ideo de illis spe-
cialis declaratiofacla est.Deniquedici potest,
in universum verum esse, sacerdotem eligeu-
dum debere esse approbatum asuo ordinario;
tamen eo ipso quod in aliena dicecesi confes-
siones audit, jam se gerere ut subditum alte-
riusEpiscopi, et non sui, et ideo indigere ap-
probatioue Episcopi illius dicecesis, ut Ordi-
narii sui. Sed heec responsio licet pro aliis
dubiis tractandis accommodata esse possit,
hic non ita quadrat , tum quia destruit doc-
trinam datam ; tum etiam quia enervat et
futiles reddit responsiones Pontificias supra
citatas; sic enim vanum fuisset distingue-
re inter Ordinarium pcenitentis , vel confes-
soris ; nam semper esset idem diversis res-
pectibus. Et ita etiam in regularibus dici pos-
set, eos per bullam non posse eligere appro-
batum nisi ab illo Episcopo cui actu subji-
ciuntur, et quem pro Ordinario suo, modo
superius declarato, quod est contra declara-
tionem Gregorii XIII. Tum denique , quia
quaudoconfessoreligiturper privilegiumPon-
tificium, in eo actu non se gerit ut subditus
Episcopi poenitentis, seu dicecesis in qua con-
fessionem audit, sed solum ut delegatus Pon-
tificis; ergo etiam juxta illam declarationem
non indigebit nisi approbatione sui Ordina-
rii. Alia etiam responsio, quse fundatur in
speciali intentione Pontificis delegautis hoc
modo jurisdictionem pro secularibus, et non
pro regularibus, valde incerta mihi videtnr,
qnia uniformiter concedituir, juxta formam
Tridentini, et nihil amplius exigitur in hac
parte, quam in regularibus. Aliavero respon-
sio, sumpta ex intentione Episcoporum dan-
tium limitatam approbationem etiam suis
propriis subditis, apparentior est^ quamvis in-
certa, quia si possunt absolutam dare, unde
constat de hac limitatione ?Itaque opinionem
DISPUTAT. XXVlll. SECT. VII.
607
positam probabilem valde existimo. Tamen
quia res est gravis, et ex ea pendere potest
valor sacramenti., consulerem semper in praxi
sequi opinionem securiorem; qui aulem op-
positum sequi voluerit, non peccabit, ut ex
dictis constat.
Secundum dubium , An regularis approbatus
ab uno Episcopo, pro omnibus approbatus
videatur.
8. Prima conclusio. — Hinc vero nascitur
secundum dubium, an idem dicendum sit de
regularibus, quod approbatus ab uno Episco-
po, sit censendus approbatus pro omnibus
dicecesibus. Nam auctores, quos pro secunda
sententia relulimus, ita censent; alii vero
simpliciter negant, quorum sententia regula-
riter mihi videtur proeedere^ cum quadam
vero limiiatione. Duobus ergo modis possunt
regulares administrare hoc sacramentum :
uno modo quia eliguntur per bullam, alio
modo per sua privilegia. Omitto tertium mo-
dum, qui esse potest per particularis Episcopi
delegationem, quia de illo dicam infra. Quocl
ergo spectat ad priorem modum, supponen-
dum est, quod supra diximus de modo, quo
regulares possunt habere ordinarium Episco-
pum. Quo supposito primo dicendum censeo,
religiosum approbatum a suo Ordinario, id
est, ab Episcopo in cujus dicecesi habitabat,
si habitationem et quasi domicilium mutetin
locurn alterius dicecesis indigere nova appro-
batione Episcopi iilius dicecesis, ut eligi pos-
sit per hanc facultatem, quia debet esse ap-
probatus a suo Ordinario; jam autem alium
Ordinariumhabet; ergoalia approbatione in-
diget. Ut si sacerdos secularis, approbatus a
suo Episcopo, mutet domicilium in aliam dice-
cesim, indiget nova approbatione, quia jam
habet alium Episcopum proprium;et sicut
supra dicebamus, non satis esse habuisse be-
neficium curatum, nisi de prsesenti babeat,
ita non satis est habuisse approbationem
a proprio Episcopo, si jam cessavit, prout
revera cessavit eo ipso quod ille desiit esse
proprius Episcopus; necesse est ergo ha-
bere approbalionem ab Episcopo, qui nunc
est proprius et ordinarius. Ita ergo in reli-
giosis clicenclum est , qui quoad hoc solum
videntur diiferre a secularibus, quod faci-
lius et frequentius domicilium mutant, et
ideo ssepius coguntur hoc onus sustinere ;
sed hoc nihil refert'. Et confirmatur ex Mo-
tibus propriis Pii V, in quibus prius con-
cessit Mendicantibus , ut speciale privile-
gium, utscmelexaminali el approbati ab uno
Episcopo, non possent ab aiiis examinari,
eliamsi mutareut Episcopatum ; ergo suppo-
nebat antea et jure ordinario posse. Unde
postea revocavit illud privilegium, et de-
claravit posse examinari, non solum in alio
Episcopatu, sed etiam in eodem a successo-
re, ad majorem quietem conscientiae sua3,
quod etiam habent nonnullee declarationes
Cardinalium.
9. Objectio. — Responsio. — Dices : ergo, si
religiosus approbatus semel in uno Episco-
patu, mutet illum, et postea iterum ad eum-
dem revertatur, indigebit nova approbatione,
quia jam prior ipso facto cessavit. Respondeo
negando seqnelam, quia licet prior approba-
tio ex parte ipsiussacerdotis, quasi suspensa,
vel mutata fuerit, tamen ex parte Episcopi
approbantis nunquam fuit mutata, ut suppo-
nimus; et ideo statim ac religiosus revertitur
ad eumclem Episcopatum, et quasi ad subjec-
tionem ejusdem Episcopi, censetur etiam
prior approbatio moraliter redire ad eumdem
statum, quandiu revocata non fuerit. Atque
hanc etiam esse Episcoporum intentionem
usus ipse confirmat.
10. Secunda conclusio. — Secundo dicen-
dum, religiosum approbatum simpliciter ab
aliquo Episcopo, in cujus dicecesi habitat,
quandiu ibi commoratur, eligi posse per bul-
iam a quohbet utente et gaudente privilegio
ejus. Hoc videtur mihi certius quoad regula-
res pcenitentes propter declarationem Grego-
rii XIII supra adductam ; itaque ille sic ap-
probatus eligi poterit a quibuscunque regula-
ribus cujuscunque ordinis vel rehgionis, sup-
posito quod alias possint uti bulla vel jubi-
leeo. Hoc per se palet ex dicta declaratione,
et quia ille est absolute approbatus a suo Or-
dinario. At respectu pcenitentium secularium
habet assertio eam probabilitatem, quam opi-
nio tractata prsecedenti dubio. Juxta quam si
contingat talem religiosum discurrere pere-
grinandO; poterit per bullam Cruciata?, et si-
miles, eligi ad confessiones audiendas, ubi-
cunque sit; quia ille non mutat habitationem,
neque ordinarium Episcopum suum ; ergo
semper manet approbatus a suo Orciinario,
ubicunque existat; ergo hoc satis est ut pos-
sit ubicunque eligi. Item, si hoc potest cleri-
cus secularis in simili casu, cur non regula-
ris, cum Concilium pares eos faciat ? Item in
loco suse habitationis existens, possetperpri*
vilegium bullae audire confessionem homi-
num aliarum dicecesum illuc venientium ; ergo
C08 DISPUTAT. XXV
et e converso, quia prsesentia in hoc vel illo
ioco, ut saepe dixi, inboc nihil refert. Sed ob-
jici potest quia Gregorius XIII concessit So-
cietati, ut speciale privilegium, quod confes-
sores ejus approbati semel, discurrendo per
aliasdiceceses,possentibiaudireconfessiones,
lieet ibi non essent approbati, et boc ipsum
cum limitationibus in illa bulla contentis.
Respondeo, ibi non esse sermonem de con-
fessionibus audiendis virtute bullse seu privi-
Jegii concessi pcenitenti, sed virtute proprio-
rum privilegiorum ipsis regularibus conces-
sorum, de quibus est alia ratio, ut jam dice-
raus.
Tertia duMtatio.
11. Tertium ergo dubium est circa alium
modum, quo regulares ministrant hoc sacra-
mentum per sua privilegia, an eo ipso quod
approbati sunt semel, possint ubique suis pri-
vilegiis et jurisdictione, quoe per illa eis con-
ceditur, uti. Ad quod breviter respondeo non
posse, sed in unoquoque Episcopatu in quo
habitant, debere abilliusEpiscopo approbari.
Ita etiam explicantur optime quoad hanc par-
tem decisiones Pii etGregorii, et conciliantur
cinn responsionibus Cardinalium. Et suaderi
potest, quia in hac jurisdictione in re eadem
delegatio fit, sive directe concedatur confes-
sori, sive per facultatem factam pcenitenti ;
ergo eadem approbatio requiretur et suffi-
ciet ; ergo, sicut sacerdos eligendus per di-
ploma Pontificis debet esse approbatus a suo
Ordinario, ita ut, jurisdictio ei communicetnr
per privilegia Pontificia, debet supponi ap-
probatus a suo Ordinario, et illa approbatio
sufficiet quandiu durat. Unde fit, consequen-
ter ad dicta, ut quando religiosus mutat
dicecesim, incipiathaberenovum ordinarium
Episcopum; ergo, si ab illo non approbatur,
non est approbatus a suo Ordinario ; ergo
non potest confessiones audire ; indiget ergo
nova approbatione. Denique verus sensus
Concilii ex Romana declaratione sumendus
est, quo posito, reliqua nuJlam habent diffi-
cultatem, ut magis ex dicendis coustabit.
12. Major difficultas est quando religiosus
non mutat permanentem habitationem, sed
per alias diceceses discurrit, an exvi suorum
privilegiorum possit ubique confessiones au-
dire, etiamsi tantum a suo Episcopo appro-
batus sit. Nam, consequenter loquendo, vide-
turesse affirmandum. Diximus enim posse
tunc eligi per diploma Pontificis ; ergo etiam
poterit uti privilegio sibi concesso, quia etiam
111 SEGT. Ml.
dixiraus, nihil referre, quod delegatio fiat
uno vel alio modo. Item, quia religiosus nunc
approbatus, et existens in hac dioecesi, po-
test in ea audire subditum alterius dioecesis,
volentem sibi confiteri, non propter privile-
gium ipsiusmet confessoris, ut omnes auclo-
res admittere videntur, et usus etiam confir-
mat '. Ergo et e converso, si religiosus habi-
tans in una dicecesi, existat prsesens in alia,
poterit ibi audire confessiones per sua privi-
legia. Nam quod quidam clicunt approbatio-
nem illara non extendi extra dicecesim loca-
lem, ut indicat Guttierr. supra, gratis dictum
est; nam, si approbatio non limitatur adper-
sonas dicecesis, neque ad locum terminatur,
cum termini locales nihil referant ad exer-
citium hujus judicii, ut ssepe dictum est ; si
enim jurisdictio, etiam delegala, non termi-
natur locis, sed personis, cur approbatio ter-
minabitur ad certum locum ? cum tota ad ju-
risdictionem ordinetur, et ad utilitatem per-
sonarum.
13. Objectio proponitur. — Nihilominus
contrariam partem videntur suadere illi Mo-
tus proprii Pii V et Gregor. XIII, et maxime il-
lud quod Gregorius concessit religiosis So-
cietatis Jesu, ut possint audire confessiones
dum iter agunt, etiam ubi non sunt appro-
bati, si alibi approbati sunt; ergo exvi ipsius
approbationis, et communium privilegiorum
non poterant. Prseterea refert Nav., c. 37, n.
266, Sixtum IV concessisse Mendicantibus,
ut possint audire confessiones oranium, qui
adsualoca contitendi causa venerint, licet
non sint ex Episcopatu, ad quem fuerunt prse-
sentati; ergo ex vi communium privilegio-
rum cum sola approbatione in suo Episcopa-
tu, non possunt etiam ibiconfessiones exter-
norum audire, sed hoc tanlum poterunt ex
vi illius specialis privilegii ; unde videtur in-
ferre Navar. extraillam dicecesim non posse,
quia hoc illis non conceditur per tale privi-
legium. Tandem religiosi nunc approbati ab
uno Episcopo, juxta formara Conc. Trid. non
habent ex vi suorum privilegiorum majorem
potestatem, quam antea haberent prsesentati
alicui Episcopo juxta formam Clement. Du-
dum, de Sepultur., et Extrav. Super cathe-
dram, de Sepultur. Sed antea non poterant
preesentati in uno tantum Episcopatu uti ju-
1 Sylvest., verb. Confessor, 2; Adrian., q. 5
de Confess. ; Medina, Cod. de Confess., q. de
Confess. Fratrib. privilegiatis facta.; Sot., d.
18, q. 4, art. 2 et 3.
DISPLTAT. XXVII. SECT. VII.
609
risdictione extra illum propter sua privilegia,
ut aperte constat ex eadem Extravag., et no-
tavitSylv.,verb. Confessor 1, § 14,etverb. Con-
fessor 2, § 4 ; et Soto, d. 48, q. 4, a. 3, § Aliud
vero duMum, ubi in fine tanquam certam vide-
tur asserere banc partem,quam hasc postrema
ratio mibi plane videtur convincere. Quia ap-
probatio, qua? tunc fit ab Episcopo, non facit
ut ha3c privilegia sint ampliora ; sed succes-
silloco prioris praesentationis, ut supra de-
claravi.
14. Solvuntur ohjectiones supra positce. —
Unde ad priores rationes dicenclum estsolum
probare, potuisse Pontificem, etiam servato
jure communi Conc. Trident., concedere ju-
risdictionem religiosis^per eorum privilegia,
non postulata alia approbatione, nisi unius
Episcopi ordinarii; tamen de facto per talia
privilegia non concessisse , nisi pro bomini-
bus illius dicecesis, in qua approbati sunt ;
pro externis vero non nisi quando 111 i in ea-
dem dicecesi versantur, idque non ex vi Cle-
raentinoe Dudum, sed propter speciale privi-
legium Sixti IV ; vel si aliqui eorum amplius
possunt, id erit propter specialia privilegia,
quEe semper consulenda sunt.
Quarta duMtatio.
15. Quarto ex bis facile intelligitur, quid
dicendum sit de Episcopo delegante suam ju-
risdictionem, vel dante facultatem alicui sub-
dito eligendi confessorem. De priori puncto,
quando jurisdictio directe delegatur ipsi sa-
cerdoti, in superiori sectione satis dictum est.
Circa secundum de facultate eligendi, possu-
mus considerare, quid possit, vel quid faciat
Episcopus. Quoad potestatem ergo certum
est, non posse dare facultatem eligendi nisi
approbatum juxta formam Concilii, ut estper
se notum.Unde necesse etiam est, ut talis sa-
cerdos eligendus sit approbatus,vel a suo ordi-
nario Episcopo, vel saltem ab Episcopo ipsius
poenitentis, qui in prsesenti est idem quidat
banc facultatem pcenitenti. Patet, quia nullus
alius Episcopus potest habere jurisdictionem
in tali casu. Rursus etiam existimo certum,
posse Episcopum concedere hanc facultatem
generalem eligendi quemcunque sacerdotem
approbatum ab Ordinario ipsius sacerdotis,
sive sit subditus ipsius Episcopi, sive non sit,
ita ut ex vi talis facultalis possit subditus eli-
gere confessorem, non solnm approbatum in
suoEpiscopatu, sed etiam in quocunque alio,
dummodo approbatio sit a proprio Episcopo
ipsius sacerdotis. Probatur, quia si approba-
XXII.
tio confessoris, facta a proprio ipsius Episco-
po, est sufiiciens, ut juxta formam Conc. Trid.
ille sit capax jurisdictionis delegataj in hoc
foro, etiam erit sufficiens ut quilibet alius
Episcopus committat tali sacerdoti ovem
suam, dando illi jurisdictionem media tali
facultate. Consequentia est evidens, quia sup-
posita proxima capacitate, seu idoneitate ju-
ris in tali sacerdote , nihil est quod impediat
talem delegationem seu facultatem. Accedit
tandem, quod Episcopus ipsius pcenitentis ,
dando illi facultatem confitendi sacerdotibus,
etiam sibi non subditis , a suis Episcopis ap-
probatis, consequenter quantum potest, ap-
probat illos pro tali poenitente ; nihil ergo
amplius desiderari potest. Nihilominus tamen
etiam censeo certum, quod supra ciixi, posse
Episcopum dare hanc facultatcm limitatam
ad eligendum confessorem tantum sibi sub-
ditum, et a se approbatum; quiahsec facultas
est gratia, pendetque ex voluntate ejus, quod
magis vel minus ampla concedatur. Quod
vero ad factum spectat, ex verbis concessionis
intelligendum erit, quam ampla facultas con-
cedatur. Dico tamen, ample esse intelligen-
dam, nisi expresse restringatur, quia est fa-
vor, et consequenter ampliandus , quantum
proprietas verborum servato jure communi
permittit.
16. DuMum. — Prima solutio. — Solum po-
test circa banc facultatem clubitari, an possit
Episcopus eam dare subdito, per illammet ap-
probando sacerdotem eligendum, etiamsi ali-
as, nequea se, nequeab alio Episcopo appro-
batus sit. Videtur enim posse, quia Concilium
facit Episcopo facultatem approbandi per cxa-
men, aut alias, prout ei videMtur ; ergopotest
hocmodo, et per hancfacultatemillumappro-
bare. Item Episcopus potest committere hanc
facultatem approbandi , ut de vicario dixi-
mus ; unde ssepe committit superiori religio-
nis, ut quem ille approbaverit, approbatus ab
Episcopo censeatur ; ergo potest dicto raodo
concedere hanc facultatem, virtualiter com-
mittendo approbationem ipsi pcenitenti.
il.Secunda solutio. - Vera solutio. — In con-
trarium vero est, quia videtur aperte repu-
gnare intentioni Concilii; nam in re perinde il-
lud est, ac dare facultatem eligendi quemlibet
sacerdotem non approbatum. Item, quia si
SummusPontifex illo modo concederet facul-
tatem, censeretur dispensare in hoc commdni
jure, quodnonpotest facere Episcopus. Prse-
terea (ut hoc obiter dicamus) non potest Epis-
copus hanc approbationem universaliter, et
39
610
DISPUTAT. XXVIII. SECT. VII.
quasiconfuse dare, aliasposset generaliter et
sine ullo delectu approbare omnessacerdotes
sui Episcopatus, quod profecto absurdissimum
est : non solum enim in hoc peccaret gravis-
sime, quod est indubitatum, sed etiam, ut exis
timo, nulla essettalis approbatio; nam est ma-
nifeste contra intentionem et verba Goncilii ;
postulat enim approbationem in particulari
factam in tali persona, quse idonea judicari
valeat, quoddicinonpotestdeilla confusa ap-
probatione, Atvero, si daretur f acultas eligendi
inilla forma, per illam approbaretur in con-
fuso quilibet sacerdos, nam quilibet potest a
poenitente eligi. Nec refert, quod talis sacer-
dosnon approbetur simpliciter, sedtantumad
banc personam audiendam.quia perinde est ;
nam ita requiritur approbatioadunius perso-
nseconfessionern audiendam, acuniusprovin-
eiae. Ilaque censeo talem facultatem non pos-
se dari ab Episcopo, et ad primam rationem
dubitandi responsum est. Propter secundam
vero addo, si talis poenitens vere sit bomo
doctus, posse Episcopum ei committere, quia
non fit pejoris conditionis propterea quod sit
poenitens ; tamen heec est facultas diversa, et
necesse est ut prius babeat suum aclum, quam
altera de eligendo confessore ; et non omnis
poenitens est capax illius, quia ideo nec per
se in illo includitur, neque hoc fieri prsesu-
mitur, ubi neque in personis est proportio
seu capacitas, neque in concedente potest
esse moraliter intentio.
18. Quinta dubitatio. — Ratio. — Quinto, ex
his facile constat, quid dicendum sit de paro-
cho, nam ille etiam potest dare suis parochia-
nis facultatem eligendi confessorem, qui de-
bet esse approbatus ab Episcopo, ut snpra
ostensum est, et potest, si velil, restringere
facultatem, ut sacerdos eligendusdebeat esse
approbatus a proprio Episcopo suae dicecesis,
quia amplitudo vel restrictio facuitatis volun-
taria 1111 est. Adde, consequenter loquendo
juxtaprobabilem opinionem supratractatam,
et seclusa speciali proprii Ordinarii prohibi-
tione, etiam posse dare suo parochiano fa-
cultatem eligendi quemcunque sacerdotem
approbatum a proprio Episcopo ipsius sacer-
dotis, quicunque ille sit. Imo, si in sua licen-
tia nihil aliud declaret, nisi ut possit eligere
approbatum juxta formam Concilii, ita erit
intelligenda ; quia interpretanda est juxta
commune jus ; ha3C autem est juris commu-
nis intelligentia, ut ex dictis patet. Ratio est
eadem, qua3 supra est tacta, quia unusquis-
que sacerdos per approbationem sui Episcopi
fit proxime capax cujuscunque jurisdictionis
delegatse in hoc foro , et alioqui parochus
habetjuset potestatem delegandi suam ju-
risdictionem cuicunque sacerdoti capaci il-
lius; ergo potest id facere per facultatem
concessam pcenitenli ad eligendum talem
confessorem. Atque simili ratione concludi-
tur, posse parochum delegare jurisdictionem
suam directe cuicunque sacerdoti approbato
ab Episcopo ipsius sacerdotis, etiamsi non sit
subditus Episcopi ipsius parochi delegantis,
neque ab illo approbatus, quod videri poiest
creditu difficilius ; sequitur tamen conse-
quenter exdictis. Nam talis sacerdos est ca-
pax cujuscumjue jurisdictionis delegatse, et
parochus habet etiam integrum jus suum, si-
cut ante Concilium posset committere vices
suas cuicunque sacerdotiidoneo,cujuscunque
dicecesis esset ; ita enim se habet nunc respec-
tu cujuscunque sacerdotis approbati ab illius
Episcopo. Item , quia potest suo parochiano
dare licentiam ut talem sacerdotem in con-
fessorem eligat;ergo etiam utparochianorum
suorum confessiones audiat; nam eadem ra-
tio est de uno et de omnibus, et illa correiati-
vasunt, nihilque refert, quod uni, vel alteri
licentia directe concedatur. Dixi, seclusa spe-
ciali prohihitione proprii Ordinarii; quiapotest
unusquisque Episcopus (ut verius existimo)
prohibere omnibus parochis sibi subjectis, ne
sacerdotem aliquem ullo modo in coadjuto-
rem assumant, neque illi delegent jurisdictio-
nem suam, nisi a se fuerit prius approbatus,
quantumcunque ab alio Episcopo approbatus
sil. Nec solum existimo posse hoc prohibere,
sed etiam irritare delegationem aliter factam,
non ob speciale decretum Concilii, sed ex vi
propriimuneris. Unde etiam ante Concilium
existimo idem potuisse. Quia jam supra os-
tendi superiorem pastorem posse revocare,
et consequenter etiam irritare delegationem
a suo inferiori factam, et maxime ex causa
rationabili ; hic autem intercedit maxima,
quia hoc potest esse valde necessarium ad
convenientem gubernationem suee dioecesis,
et ad vitanda iiiultaincommoda, quee ex alio
usu sequi possunt, quee in superioribus tacta
sunt, et Joannes Gutierrez supra late ea pro-
sequitur. Cujus rationes in hoc casu, scilicet
respectu facultatum, vel delegationum, quoe
fiunt ab inferioribus, sunt efficaces ; non ta-
men ratione Concilii, sed ratione juris Ordi-
narii, et convenientis subordinationis ; quse
ratio cessatin facultate a Pontifice concessa.
Quocirca servare in hoc debent parochi spe-
DISPUTAT. XXVIII. SECT. VIII.
611
eiales ordinaliones suorura Episcoporum ,
sivescripto, sive consuetudine, sive alio mo-
do de illis constet. Maxime vero advertere
oportet, quando paroclms ita delegat vices
suas alicui sacerdoti alterius dicecesis, ut per-
manenter illum aceipiat ut capellanum seu
socium sui muneris, jam tunc sacerdotem il-
lum domicilium, seu quasi domicilium trans-
ferre in aham dicecesim, ac pro tunc fieri
subditum Episcopo illius dicecesis, ideoque
speciali ratione indigere approbatione talis
Episcopi, ut ibi munus suum exerceat, quod
est in prasi maxime servandum ; esset enim
contra ordinem convenientem, quod aliquis
exerceret tale munus in aliquo Episcopatu,
non approbatus ab ejus Episcopo.
Sexta dubitatio.
19. An possit concedi approbatio cum limi-
tatione personarnm vel locorum. — Quorum-
dam opinio. — Vera solutio. — Sexto explican-
dum est, quod supra supposuimus, quomodo,
scilicet, possint Episcopi banc facultatem
dare cum limitatione personarum, vel loco-
rum, ut, verbi gratia, approbando bunc con-
fessorem acl audiendas confessiones virorum,
et nonfeminarum, seu in hoc oppido, et non
in illo. Aliqui enim hanc potestatem negant
Episcopis,, quia Goncilium solum illis commi-
sit judicium^ an persona sit sufficiens et ido-
nea ; unde, si semel judicant illam esse ido-
neam, non est in arbitrio eorum ut possint
limitare vel ampliare approbationem. Nihilo-
minus existimo Episcopos hoc posse facere
juste, si ex justa causa et debito modo hoc
faciant. Et imprimis usus et consuetudo illis
favet, et cum in hac parte superiores sint, si
evidenter non constat injuste facere, aut ab-
uti potestate sua, pro illis prajsumendum est,
et eorum judicio standum. Deinde ratio est
manifesta, quia, ut bene notavit Navar. in
Summ., c. -4, n. 10 et 1 1 , potest inlerdum sa-
cerdos esse idoneus ad audiendas confessio-
nes aliquarum personarum, et non aliarum,
ut, verbi gratia, scholasticorunij non veroju-
dicum, etc. ; ergo potest Episcopus judicare
hunc idoneum respectu harum personarum,
et non illarum. Rursus in diversis oppidis vel
civitatibus reperitur (saltem pro majori
parte) heec varietas personarum ; ergoratio-
ne illius potest approbare pro uno oppido, et
non pro alio. Et idem est de distinclione vi-
rorum et feminarum : quia confessorem esse
idoneum et sufficientem, non pendel solum
ex scientia et doctrina, sed etiam et maxime
ex aliis conditionibus prudentise et bonitatis,
et interdum potest 93tas mnltum referre ; et
ideo merito, omnibus pensatis, potestjudi-
cari idoneus ad has personas, et non ad illas.
SECTIO VIII.
An approbalio semel concessa possit revocari.
1. Varim Doctorum sententice. — Aliqui sim-
pliciter negant, quia non est favor pendens
ex voluntate Episcopi, sed quasi sententia
qusedam quee transit in rem judicatam. Alii
vero affirmant posse Episcopum ad nutum
illam revocare, quia Concilium tribuit Epis-
copis hoc jus, quo possunt libere uti. Alii dis-
tinctione utuntur de regularibus et seeulari-
bus sacerdotibus ; nam in illis dicunt revo-
cari non posse , secus vero in his, qnia juris-
dictio secularium sacerdotum pendet ab ar-
bitrio Episcopi, unde potest eam revocare ;
jurisdictio autem religiosorum non ita, quia
datur a Papa, unde non potest ab Episcopo
revocari, et ideo semel approbati, semper
manent approbati. Sed haec ratio non est ad
renx, quia non agimus de jurisdictione, sed
de approbatione, et potest revocari jurisdic-
tio manente approbatione ; ergo, licet Epis-
copus possit revocare jurisdictionem quam
ipse delegavit sacerdoti seculari, adbuc ma-
net qusestio au possit revocare approbatio-
nem ; et similiter potest revocare jurisdictio-
nem, si eam delegavit sacerdoli regulari.
Denique etiam e converso in sacerdote secu-
lari potest esse jurisdictio delegata a Pontifice,
ut per bullam Cruciata? ; illa ergo differentia
ex illo fundamento non reete assignatur. Et
ideo alii fundant illam differentiam in spe-
ciaii privilegio concesso religiosis ; sed de
taii privilegio mihi satis non constat.
Prima assertio.
2. Approbationem durare quandiu non re-
vocatur. — Primum ergo assero, approbatio-
nem hanc semper durare quandiu non revo-
catur, ita ut nec per mortem concedentis ex-
tinguatur; sicut de praesentatione Mendican-
tium facta Episcopo docuit Navarr. in Summ.
c. 27, n. 266, et in c. Placuit , n. 163, de
Po3nit. , d. 6, cum Glos. in Clem. Dudum,
§ Statuimus , verb. Concesserunt, de Sepui-
turis, Extravag. Inter cunctas, § Duos, de
Privileg. Et ratio est, quia heec non solum
est gratia, sed eliam est juridica declaratio,
quse suam vimretinetquandiu non revocatur.
3. Secundo dicendum est, hanc licentiam
612 DISPLTAT. XXV
ex jaslci causa revocari posse, quod, saltem
in secularibus, nemo, credo, negabit. Et pro-
batur ratione, quia nullum est jus quod pro-
hibeat hanc approbationem revocari ; neque
illa habet ex se unde irrevocabilis sit ; ergo.
Major per se constat. Minor probatur : nam
fundamentum ilJius approbationis non est
immutabilc; fundatur enim in scientia, mori-
bus, et aliis conditionibus necessariis ex parte
confessoris ad hoc ministerium convenienti
modo exhibendum ; potest autem sacerdos
mutari quoad haec omnia, ut per se constat ;
ergo ex hac parte non est invariabiiis heee
approbalio, sed preedieta causa seu mutatio-
ne interveniente ex parte personae, et de iila
juridice constando, poterit approbatio data
revocari. Et confirmatur a simili ex cap. Ac-
cepimus ', de iEtate et qualitate, in illis verbis :
Nisi foi*te postquam promoti fuerint, reddide-
rint se indignos. Dicitur enim ibi, eum qui
reputatus est idoneus ad Ordines suscipien-
dos, reputandum etiam esse ad beneficium,
neque admittendam esse contra illum exce-
ptionem indignitatis, nisi post Ordines sus-
ceptos reddiderit se indignum; potest ergo,
qui idoneus erat, fieri non idoneus ; ergo et
approbatio ejus potest revocari. Et confirma-
tur secundo : nam interdum constare potest
priorem approbationem fuisse ex notabiii
errorc factam; ergo, si certis indiciis id con-
stiterit, potest approbatio data merito revo-
cari.
A. Duobus modis posse semel approbatum
indignum judicari. — Primo per novum exa-
men. — Potest autcm hoc constare per no-
vum examen approbatorum, ad quod facien-
dum habet jus imprimis successor Episcopi ;
nam est novus pastor, et propriam obligatio-
nem induit; unde non est, cur cogatur ratas
habere omnes facultates a pieedecessore con-
cessas; potest ergo, ut suee conscientiee satis-
faciat, ad examen vocare omnes approbatos^
et quos idoneos non invenerit, reprobare, at-
que ita approbationes revocare. Atque hoc
supponere videtur Pius V in Motu pioprio
anni septuagesimi primi, qui est 128, et inci-
pit : Romani Ponti/icis, ubi ctiam de Mendi-
cantibus ait posse pro majori conscientiee suee
quiete a successore de novo examinari; ergo
supponit hoc esse jus commune, quod mnlto
magishabebitlocu.nl in secularibus^quia non
est verisimile voluisse concedere Episcopis
novam facultatem, quam ratione sueejuris-
dictionis non habebant, sed solum non aufer-
re quam habebant. Hoc autem examen non
III. SECT. VIII.
permittitur solum propter aliquam ceeremo-
niam, sed ad quietem conscientise , ut ibi di-
citur; ergo, si ex illo constiterit aliquem non
esse idoneum, poterit ejus approbatio revo-
cari.
5. An Episcopus a se approlatos possit in
examen vocare. — Hic autem modus non tam
facile admittendus est in eodem Episcopo,
qui approbationem dedit, quanquam in ri-
gore etiam ille videtur habere hanc potesta-
tem in suos subditos, quod ex eodem Motu
proprio colligi potest; nam ex speciali privi-
legio conceditur ibiMendicantibus, ut semel
tantum ab eodem Episcopo examinari pos-
sint; ergo, secluso privilegio, habet Episcopus
hoc jus, ut ibi supponi videtur. Et quidem, si
approbatio concessa fuit sine preevio exami-
ne, non dubito quin possit Episcopus etiam
semel a se approbatos in examen vocare; imo
etiam quoad Mendicantes hoc videtur suppo-
ni in illo Motu proprio , et in privilegio ibi
iliis concesso; atlente enim sunt legenda illa
verba : Yolumus tamen, eos, qui semel ab Epis-
copo in civitate et dicecesibus suis prcevio exa-
miae approbati fuerint, ab eodem Episcopo ite-
rum ?ion examinari; non enim sine causa ad-
ditum est verbum illud, prcevio examine ; igi-
tur qui sine prsevio examineapprobatifuerint,
postea examinari poterunt , et consequenter
si per illud constiterit, priorem approbatio-
nem non fuisse rite factam , poterit revocari.
Quod si privilegium illud aliquid speciale
concedit, sequitur, etiam eos, qui per examen
approbati semel sunt,posse iterum in examen
vocari ab eodem Episcopo, si tali privilegio
non gaudent.
6. Quod certe in rigore, et quasi de abso-
luta potestate Episcopi verum videtur, quia
nullo jure hoc illi prokibetur; neque in hoc
facit injuriam sacerdotibus examinandiSj quia
illi per approbationem non fuerunt consecuti
novum aliquod jus, sicut acquirit parochus
postquam semel beneficium recepit ; nec de-
nique Episcopus semel examinando et appro-
bando, aliquo titulose obligavit illud examen
ita semper firmum habere, ut nunquam illud
indubium revocet, nequealiud intentet. Prse-
sertim cum, moraliter loquendo,possint occa-
siones occurrere^ob quasprudenter hoc fiat;
seepe enim examen per alios fit et non recte
fit; etaliquando moraliter constat plures in-
dignos, vel negligentia, vel malitia, vel casu
inter dignos esse approbatos,et ad vitandam
infamiam, vel scandalum, expedit omnes ite-
rum ad examen vocare. Non est ergo hoc ex-
DISPUTAT. XXIX. SECT. I
613
tra Episcopi potestatem, quamvis illa uti non
deheat in alicujus infamiain, ncc sine ratio-
nabili causa, cle qua re dieitur esse queedam
declaratio Cardinalinm, n. C6i, in qua gene-
ralitcr dicitur, semel promotum ab Episcopo,
non posse iterumad examen vocari, nisi no-
va causa sit orta.
Assertio 3.
7. Episcopum sine justa causa non posse ap -
probationem datam revocare. — Addo vero,
Episcopum non possesine justa causa appro-
bationem subditis etiam semel datam revoca-
re; et probabile esse talem revocationcm si-
nc causa esse nullarn, quamvis res sit dubia
et timenda. Prior pars probatur : primo, argu-
mento dict. c. Accepimus, de ^Etate et quahta-
te, ex quo habemus, eum, qui semel tanquam
idoneus approbatus est, non esse tanquam
indignum rejiciendum, nisi constiterit denuo
factum esse indignum. Deinde probatur ratio-
ne, quia hsec approbatio, ut supra diximus,
non est aliqua gratia vel favor, sed est juri-
dica qusedam declaralio, quee se habet tan-
quam justa sententia ex justitia debita ; ergo
non potest juste revocari sine causa. Item a
principio non possetjuste negari sine causa;
ergo multo minus postea revocari. Et hinc
probatur secunda pars, quia talis revocatio
sine causa facta, est quasi ablatio juris jam
aequisiti, vel quasi revocatio sententiae justse
sine causa ; ergo non tantum est injusta, sed
etiain nulla. Et declaratur, quia per approba-
tionem semel datam talis sacerdos manet ap-
probatus, nec potest jam non esse approba-
tus, et idoneus, si ipse non mutatur, quia jam
habet quidquid Conc. Trid. in illo exigit ,
nec videtur illa approbalio ita pendere mora-
liter a voluntate approbantis, ut per solam
ejus retractationem injuste factam tollatur.
In quo est diversa ratio, quando justa causa
intercedit, quia tunc non revocatur efficaciter
prior approbatio propter solam voluntatem ,
sed propter novam declarationem, quoe est
quasi nova sententia justa, efficax ad irri-
tandam priorem. Estetiam magna dirferentia
inter approbalionem jam datam, el volunta-
rie revocatam, vel a principio negatam ; quia
quando negatur a principio, homo nunquam
fuit approbatus ; et ita nunquam fuit in eo
impleta conditio a Conc. Trid. requisita, quae
tamen impleta fuit in eo, qui semel approba-
tus est.
8. Hat; vero rationes non sunt adeo eviden-
tes, quin relinquantrem aliquo modo dubiam;
quia potest fortasse Episcopus subdito suo
non exempto concedere hanc approbationem
ad tempus limitatum, vel usque ad benepla-
cituin suum ; et verisimile est hanc esse eo-
rum intentionem, saltem implicitam, circa se-
cuiares clericos, qui eis sunt subditi ; nam
circa regulares exemptos haec non habent lo-
cura propter privilegium adductum, cl alia,
ratione quorum non ita pendent ex voluntate
Episcoporum. Respectu vero subditorumpo-
test etiam intervenire aliud practicum dubium;
quia non potest tam facile constare, revoca-
tionem esse omnino injustam, et sine legiti-
ma causa ; ubi autcm hoc aperte non consti-
terit, semper est pro superiore pra;sumen-
dum. Et quoniam haec conditio talis est, ut ex
illa pendeat valor sacramenti, ideo dixi non
esse contemnendam hanc revocationem, sed
timendam.
DISPUTATIO XXIX.
DE MINISTRO HUJUS SACRAMENTI QUOAD GASUUM
RESERVATIONEM.
Hactenus dictum est de ministro confessio-
nisgeneratim, et quoad absolutionem a pec-
catis, quse nihil habent speciale in hoc foro ;
nuncsnperest dicendum de ministro requisi-
to circa qufeclam peccata specialiter reserva-
ta in hoc foro. In qua re primum supponi-
tur dari posse hanc reservationem , et
deinde inquiritur, illa supposita, a quo pos-
sit dari absolutio. Illud ergo prius in hac
disputatione tractabimus , de altera vero
parte dicemus disputatione sequenti.
SECTIO 1.
An sit in Ecclesia potestas reservandi peccata.
1. Reserratio quid sit. — Ratio dubitandi.
— Reservatio in prcesenti nihilaliud estquam
ablatio seu non concessio jurisdictionis ad
absolvendum ab aliquo peccato, quamvis circa
alia concedatur. Hanc enim norainis signiti-
cationem supponere oportet ex communi usu
Doctorumonmium in hac materia. De hac er-
go reservatione dixit heereticus Wicleph esse
contra charitatis regulas fundatam, ut refert
Waldensis, tom. 2 de Sacram., c. 149, ubi
hunc errorem exPatribus impugnat. Hsereti-
ci etiam hujus temporisnegant Ecclesise hanc
potestatem in foro interiori, quia putant in
Ecclesia non esse potestatem ad absolven
dum in hoc foro ; et consequenter negc,nt
61-
DISPUTAT. XXIX. SEGT. I.
potestatem reservandi, quia privatio suppo-
nit habitum. Verumtamen hi haeretici sup-
ponunt falsum fundamentum, et jam repro-
batum. Et quod de lege charitatis attigit
Wicleph, nullius momenti esl ; nam supposi-
ta potestate, potest haec reservatio esse con-
veniens ad commune bonum, imo et ad pri-
vatum singularum personarum. Et ideo non
est, cur charitati repugnet talis reservatio.
Major ratio dubitandi est, quia videtur talis
reservatio repugnare institutioni, et veritati
hujus saerarnenti; quia essentialiterpostulat,
et integram confessionem, et integram abso-
lutionem; ergo etiam postulat integram ju-
risdictionem circa omnia peccata mortalia ;
repugnat ergo institutioni et naturae hujus
sacramenti dare jurisdictionem circa quae-
dam peccata mortalia,et tollere circa alia.
Prima conclusio.
2. Esse in Ecclesia potestatem reservandi
peccata. — Nihilominus dicendum est primo,
esse in Ecclesia potestatemreservandi aliqua
peccata superioribus judicibus. Est de fide
definita in Trident., sess. 14, c. 7 et c. 11 ; et
probatur antiquissimo usu: nam in Conc.
Garthag. III, c. 32, et in Conc. Afric..,c. 10, et
habetur 26, q. 6, c. ult., dicitur, ut presbyter
non absolvat pcenitentem inconsulto Episco-
po, nisi necessitate cogente, in ipsius Episco-
pi absentia. Idem colligitur ex c. Latorem, 33,
q. 2,ubi est sermo de peccato matricidii. Et
simile est in Conc. Vormatiens., c. 30; verum
est, in his et similibus decretis non esse ser-
monem expressum de hoc sacramento, sed
interdum de poenitentia publica ; tamen veri-
simile est, quando poenitentia erat reservata,
etiam absolutionem aculpa reservatamfuisse,
ut colligitur ex Cypriano, lib. 3, ep. 16, alias
ep. 12, et ex Benedicto XI, in extravag. Inter
cunccas, de Privil., ubi fit expressior mentio
casuum reservatorum, sicut et in Clem. 1 de
Privil., et in extrav. Eisi Dominici, de Poe-
nit. et remiss., et in c. Si episcopus, de Pcen.
etrem., in 6. Pro hac etiam conclusione re-
fert Waidensis Innocent. III in Concione de
SS. Aposiolis Petro et Paulo. Citari etiam solet
Origen., hom. 8inLevit., et hom. lOinNum.,
et August., in c. Inactione, de Pcenit., d. 1,
quod partim desumptum est ex Enchirid., c.
65, et ex Epist. 118, c. 3. Sed ex iis locis
non potest sumi argumentum, quod admo-
dum urgeat.
3. Ratio a priori. — Ratio a prioriest, quia
jurisdictio necessaria in hoc sacramento ma-
nat a superioribus Ecclesiae Praelatis ad infe-
riores ministros, et ideo potest juxta illorum
arbitrium esse magis , vel minus limitata.
Quod non repugnat huic sacramenfo, ut ob-
jiciebatur, quia quando alia peccata fuerint
conjuncla cum reservatis, per se loquendo,
cessare debet minister inferior ab usu jnris-
dictionis, etiam circa alia peccata, propter
connexionem ; totumque hoc includitur in
reservatione ipsa; de quo dicetur latius dis-
putatione sequenti. Congruentia vero est,
quam tetigit Concil. Trid.,quia visum est pas-
toribus Ecclesiae hoc expedire ad rigorem dis-
ciplinae, et ut fideles magis contineantur ab
hujusmodi peccatis, saltem propter difficul-
tatem obtinendi absolutionem, et ut a Praela-
tis melius corrigantur, et ad emendationem
juventur.
A. Quibus hcec potestas conveniat in Eccle-
sia. — Atque ex hac veritate et fundamentis
ejus consequenter intelligitur, quibus haec
potestas conveniat in Ecclesia, et respectu
quorum. Dicendum est enim generaliterhanc
potestatem esse in his qui habent ordinariam
jurisdictionem, respectu eorum quibus eam
delegare possunt, quod est per se evidens.
Nam delegatio est voluntaria, et ideo sicut
posset omnino non fieri, ita etiam potest tan-
tum ex parte fieri, id est, circa quasdam
causas, et non circa alias, quae proinde reser-
vatae manent ; ille enim cui delegatur juris-
dictio ex se non habet jus ad illam, sed ab
alio libere datur ; unde fit ut et major et mi-
nor possit dari voluntarie. Secundo sequitur,
quemcunque delegantem habere jus reser-
vandi, si velit. Quod de parochis in specie
adnotavit Major, d. 17, q. 5, nam de superio-
ribus nullum est dubium. Consuetudo autem
non habet, ut hujusmodi sacerdotes proprii
aliquid sibi reservent, quando suam jurisdic-
tionem delegant ; quiavel non audent tanta
auctoritate uti, vel ordinarie non expedit,
quia tam idonei censentur coadjutores, sicut
ipsi.
Secunda conclusio.
5. Habentem ordinariam jurisdictionem
posse reservare. — Dicendum praeterea est,
eum qui habet jurisdictionem ordinariam in
hoc foro posse reservare peccata respectu in-
ferioris habentis ordinariam potestatem.
Quamvis enim in potestate ordinis omnes sa-
cerdotes sint aequales , tamen in potestate
jurisdictionis sunt valde inaequales, ut ex su-
perioribus satis constat. Et ideo etiam inter
DlSrUTAT.
ipsos ordinarios pastores est subordinatio in
lioc foro, qure ad bonum regimen maxirae
necessaria est in oraui judicio. Ideoque po-
test superior inferioris jurisdictionem coarc-
tare, sibique casus aliquos reservare. Atque
binc fit posse Pontilicem reservare casus re-
spectu omnium, sive sint Episcopi, sive qui-
cunque alii Praelati, quod est certum de fide
ex usu Ecclesii», et ex citatis decretis, et ex
suprema potestate Summi Pontificis. Et ra-
tio petenda est ex supra dictis, nam omnis
jurisdictio quse est in Ecclesia, tam delegata
quam ordinaria, manat a Summo Pontifice ;
ergohabet ipse potestatem extendendi vel
limitandi illam, prout expedire judicaverit ;
potest ergo, reservando sibi casus, inferio-
rum jurisdictionem coarctare. Unde etiam
clarum est, banc potestatem convenire illi de
jure divino ; est enim veluti quidam actus,
seu queedam pars supremai potestatis sibi a
Domino concessee.
6. Bpiscopum posse reservare casus respec-
tu, parochorum. — Secundo sequitur, posse
Episcopum reservare casus respectu paro-
chorum sibi subditorum. Hoc constat ex usu
Ecclesise, ex Conc. Trident., et aliis decretis
citatis. Et ratio etiarn, seu congruentia boc
postulat; quia ipsi sunt sub Pontifice,ad quos
maxime pertinet animarum cura ; et ideo
oportuit ut haberent potestatem pro suis ovi-
bus ordinare debitum ac convenientem mo-
dum administrandi boc sacramentum, atque
adeo ut possent sibi aliquarum causarum
cognitionem reservare. Unde autemillis con-
veniat hsec potestas,non potest ita facile ju-
dicari, quia ordinaria jurisdictio parochorum
proprie non videtur ab illis manare, sed a
Summi Pontificis institutione. Unde ego cen-
seo ipsos Episcopos habere hanc potestatem a
Summo Pontifice, ut recte etiam sensit Nav. in
Sum. c. 27, n. 263, in fine. Et facile probari
potest ex supra dictis de jurisdictione Episco-
porum. Itaque licetdistributio seu divisio pa-
rochiarum, et jurisdictio ordinaria parocho-
rum sit ex institutione Summorum Pontifi-
cum, tamen ex eadem institutione manavit,
utparochiinhoc essentquasi dependentes ab
Episcopis, et illissubordinati, quia ad conve-
niens Ecclesise regimen ita expediebat.
7. Tertio sequitur, alios, qui in Ecclesia
habent jurisdictionem ordinariam similemseu
proportionatam Episcopali, aut parochiali ,
posse etiam reservare casus eadem propor-
tione, ut fit in religionibus. Et ratio ex dictis
clara est. Soium est advertendum, religiosos
XXIX. SECT. I. 615
uti in hac re, sicut in aliis, speciali jure et
modo , juxta cujusque religionis institutio-
nem. Quo fit, ut non solum Provinciales, qui
universalioremetsuperiorem quamdam juris-
dictionem habere videntur, sedetiam proximi
Prselati seu rectores habeant aliquot casus si-
bi reservatos, quosnon tamipsi sua auctoritate
et voluntatereservant, quam communi auc-
toritate seu ordinatione religionis prsescri-
pium est, ut in eis absolvendis junsdictio sit
superiori reservata ; neque enim expediebat
ut singulorum arbitrio ac voluntati hoc com-
mitteretur. Unde, ut in hoc non tierent aliqui
excessus, certa queedam regula reservandi
casus a Sanctissimo D. N. Clemente VIII reli-
giosis omnibus tradita est, quam ipsi sedulo
observare tenentur, nisi ab eodem Pontifice
Summo declarationem,vel moderationemali-
quam circa illam habeant, de qua re in se-
quentibus occurret occasio plura dicendi.
Tertia conclusio.
8. Habentem hanc potestatem possereserva-
re nmi tantum sibi, sed etiam alteri. — Sotus
reprobatur. — Ultimo dicendum est , eum ,
qui habet hanc potestatem, posse reservare
casus, non tantum sibi, sed etiam alteri. Hoc
aperte constat, quia potest et ab altero au-
ferre jurisdictionem, et alteri suo rationabili
arbitrio illam concedere, ut Papa reservat ca-
sus, non solum sibi, sed etiam Episcopis ; et
Episcopus posset reservare aliquem casum ,
et committere illurn decano, vel archicliaco-
no, etc. Undenon probo quod Sote, d. 18, q.
2, art. 5, absolute dicit, si Episcopus reservet
unum casum absolvendum a decano, alterum
ab archidiacono, etc, reservationem esse ri-
diculam, et non validam ; boc enim nulla ra-
tione fundatum est, quia poteslas non deest,
ut probavi ; et potest prudenter fieri, si cum
debita moderatione et ratione fiat. Unde in
Conc. Trident., sess. 24, cap. 6, quidam casus
reservantur Episcopo, vel vicario ejus ad hoc
specialiter deputato, peccatum autem hsere-
sis occultee reservatur soli ipsi Episcopo ; et
si-mili modo posset alia distributio fieri, si ex-
pediret. Deniquepotest Episcopus, verbi gra-
tia, peccatum aliquod sibi reservare, et dein-
de facultatem suam alteri committere, cui
voluerit, aut expedirecensuerit ; ergo aprin-
cipio poterat culpam alteri reservare, nam
tunc unico actu duplicem illum effectum fa-
cit, scilicet, reservationem respectu unius,
et delegationem respectu alterius. Nulla est
ergo ratio dubitandi de potestate. In usu vero
616 DISPUTAT. XXIX
ejus prudentia et moderatio necessaria est ,
nam quando superior non reservat sibi ipsi ,
facilius potest preebere inferiori occasionem
sentiendi gravamen, aut injuriam; nam, cum
ipse habeat ordinarium jus, non debet tam
facile alterilli prseferri, sedsolum ob magnam
utilitatem ovium faciendum id est. Nihilomi-
nus tamen, etiamsi superior in hoc aliquan-
tuium excedat, non propterea est ejus reser-
vatio contemnenda ; quialicet sit imprudens,
non ideo est nulla, ut magis ex sect. 3 pate-
bit.
SECTIO II.
SECT. II.
Ecclesise, etiam circa peccata qua3 nou habent
annexam censuram ; ergo potest hsec limila-
ri ctreslringi; ergo possunt casus quoad cul-
para reservari independenter a censura.
Secunda conclusio.
Utrum sola peccata, qux habent excommunicatio-
nem annexam, reservari possint, et solum quoad
censuram, vel etiam quoad culpam.
1. In hac sectione explicandum est ingene-
rali objectum, seu materia circa quam hujus
reservationis, seu potestatis ad iilam facien-
dam. Circaquod Durand. in4, dist. 17, q. 45,
dicit consuetudinem Ecclesiae Romanse esse
reservare censuram, non culpam, nisi ratione
censurse ; et alios Episcopos, qui interdum
reservantpeccata non habentia censuram an-
nexam, in hoc non conformari Ecclesiee Ro-
manoe. Etfere eamdem sententiam docet Ca-
jelan. in Summ., verb. Casus, et Navar., c.
27, n. 261 ; et Ruard. in art. 3. Verumtamen
hi auctores non tam de potestate quam de
facto loqui videntur, de quibus nos sigillatim
ac breviter dicemus.
Prima conclusio.
2. Quidnam possit Summus Pontifex reser-
vare. — Certum ergo est, tam Summum Pon-
tificem, quam cseteros pastores ordinarios,
de quibus in prsecedenti sectione locuti su-
nius, posse non tantum censuras, sed etiam
culpas reservare, et non tantum si babeant
censuram annexam, verum etiamsi non ha-
beant. Utrumque est certum, convincitur-
que ex decretis et rationibus, quibus proba-
vimus esse in Ecclesia hanc potestatem ; et
patet exConc.Trid., sess. U, c. 7, ubi aperte
loquitur de reservatione culparum ; et ponde-
randum est iilud verbum : Prcesertim quoad
illa, quibus excommunicationis censura annexa
est ; et in extravag. Inter cunctas, de Privi-
leg.,id asseritur, et numerantur aliqui casus
reservati, quibus non est annexa censura, et
hoc probat usus Episcoporum, et religionum.
Etratio supra facta hoc ipsum convincit,quia
jurisdictio necessaria ad absolvendum a cul-
pa coramunicatur per Pontificera et Praelatos
3. Reservari peccata non haientia excommu-
nicationem annexam. — Circa aliam partem
de facto, dicendum est primo, saepe reservari
in Ecclesia peccata quse non habent excom-
municationem annexam. Hoc est certissimum
in Episcopis, ut constat ex usu; item in reli-
gionibus, approbantibus etiam SummisPonti-
ficibus ; unde dubitari non potest quin hoc et
valide et licite fiat. De Summo autem Ponti-
fice dubium est, an reservet aliquos casus non
habentes censuram annexam. In quo jam non
agitur de potestate, ut dictura est, sed de usu,
neque agitur de usu Ecclesise Romanse quate-
nus est dioecesis qusedam particularis, cujus
proprius et immediatus Episcopus est Sum-
mus Pontifex, nam fortasse in illa etiam sunt
aliquapeccata reservata absque censura, spe-
cialia illius Episcopatus, sicut inveniuntur in
aliis , sed sermo est de usu Pontificis quoad
universalem Ecclesiam , quatenus reservat
aliquos casus , ut supremus pastor ejus. In
quo agere possumus aut de usu antiquo , aut
de illo qui nunc viget in Ecclesia Romana.
Nani quantum ad illum, videntur esse quse-
dam indicia reservationis , quse olim iiebat
Summo Pontifici aliquorum peccatorum, quse
non habebant censuram annexam. Legimus
enim in c. Latorem, 33, q. 2, Nicolaum Papam
pcenitentiam impr-suisse cuidam matricidee ;
unde significatur illud peccatum fuisse tunc
reservatum Summo Pontifici, cum tamen nou
haberet censuram annexara. Verumtamen
non satis constat delictum illucl non habuisse
tunc adjunctam excommunicationem , cum
peccator ille etiam post pcenitentiam postula-
tam et inchoatam a communione arcetur, ut
ibi dicitur. Neque etiam constat illam fuisse
propiiam reservationem , nara interdum
Episcopi in atrocioribus criminibus solebant
consulere Pontificem de pcenitentia iraponen-
da, non quia carerent potestate absolvendi a
culpa, sed quia timebant illa uti in aliqua
causa gravissima sine consilio supremi pas-
toris , ut colligi potest ex alio simili decreto
ejusdem Nicolai, in c. De viro, 12, q. 2. Vel
certe, quia circa aliqua peccata erant reguloe
statutas de pcenitentiis , pro illis imponendis ,
ut de illo peccato matricidii constat exConci-
lio Vormatiensi ,c, 30, ideoque quando Episcopi
DlSPUTAT. XXIV. SECT. II.
617
has regulas ignorabant, consiilebant Pontifi-
cem. Vel proplcr alias causas. Quod uno
verbo insinuavit Anton. in 3 p., lit. 17, c. 11,
nbi etiam ait, se non legisse esse aliqnod pec-
catum ila enorme, a quo non possit absol-
vere Episcopus, nisi habeat sententiam ali-
quam annexam. Ex quo etiam mihi incertum
estaliud indicium, quo aliqui putant, peccata
qucedam, quibus injuncta olim erat poeniten-
tia pnbiica, fuisse reservata Summo Pontifici,
qnamvis non haberent censnram annexam.
Nam in Extravag. Inter cunctas , de Privil.,
admonentur religiosi Mendicantes , ne absol -
vant a criminibus pro quibus est solennis poe-
nitentia injungenda; unde etiam supponitur,
parochos non posse ab eis absolvere ; nam
dicti religiosi pares quoad hoc efficiuntur pa-
rochis. Sed quidquid sit de hac reservatione,
de qua infra dicemus, ad summum inde ha-
betur, talia peccata esse reservata Episcopis,
non vero Summo Pontifici. Itaque de con-
suetudine antiqua nihil mihi satis constat.
4. De prsesenti vero tempore auciores ci-
tati censent nullum peccatum esse nunc re-
servatum Summo Pontifici, quod non habeat
censuram annexam. Quee res, quia ad factum
perlinet, solum potest probari auctoritate ne-
gativa, nimirum quia nec in toto Corpore ju-
riscanonici, neque in bullis Pontificiis, nunc
talis reservatio reperitur. Nam ad suum uni-
versale regimencensuerunt Summi Pontifices
sufficere reservare tantum graviora crimi-
na habentia Pontificiam excommunicationem
annexam. Difficilis tamen est ha^c probatio,
quia difficile est discurrere per omnia jura et
decreta in quibus Pontificespeccata reservant.
Et ideo censeo satis esse, si dicamus, regula-
riter et quasi jure ordinario peccata sine cen-
sura non reservari a Summis Pontificibus,
quam limitationem addo , quia in dicla Ex-
travag. Inter cunctas , invenitur qusedam re-
servatio sine censura. Pravcipitur enim ibi
parochis , ut admittant confessiones suorum
parochianorum factas Mendicantibus , nec
possint contra illos excipere, nisi in duobus
casibus, scilicet, quando parochianus est ex-
communicatus , aut noiorius peccator ; et sub-
duntur statim ha:c verba : Sed videat ne id
dicat mendaciter, aut in dolum, vel in fraudem,
quia, si hoc egerit, a delicto tali, nisiplane sa-
tisfecerit, prceterquam in morte absolvi ne-
queat, nec de illo ad pceniteniiam aliter admit-
tatur. Ubi propter mendacium illud pernicio-
sum nulla censura imponitur, et tamen illa
videtur propria ipsius reservatio ; quia , licet
non sit absoluta, sed sub ea conditione, nisi
plene satisfecerit, tamen illa satisfactio non est
solum ea quaj preecise necessaria esset ad ve-
ram poenitentiam et veram contritionem, vel
attritionem habendam, alias non oportuisset
addere exceptionem de articulo morlis ; imo
et tota illa clausula supervacanea fuisset, nam
constat neminem post injuriam illatam posse
absolvi ; etiam in articulo mortis , nisi facta
satisfactione, eo modo quo fieri potest, juxta
opportunitatem occurrentem ; igitur, aliquid
amplius ea conditione postulatur ; id autem
nihil aliud est, nisi ut tale peccatum reserva-
tum maneat, donec reipsa plena satisfactio
exhibeatur. Quamvis autem non exprimatur
cui fiat reservatio, tamen, cum absolute fiat,
manifestum est, auctori canonis fieri, qui est
Summus Pontifex. Et licet illa Extravagans
quassata fuerit per Clement. Dudum , de
Sepult., fortasse quoad hanc partem revocata
non est, quia solum videtur derogari quoad
ea quse spectant directe ad facultates et pri-
vilegia religiosorum ; vel certe, quamvis de-
rogata fuerit, satis iride colligimus, illum mo-
dum reservationis non esse omnino praeter
usum Pontificum.
5. Expressius vero id nobis constat ex Mo-
tu proprio Sixti V anni 1589, contra clericos
male promotos, quos non excommunicat ob
illam culpam, sedtantum suspendit, et tamen
subdit heec verba : Personw sic, ut prcsfertur,
delinquentis, tam scilicet Antistes, seu Abha-
tes promoventes quam clerici male insigniti
seu ordinati, a reatibus et excessibus prcsfaiis
absolvi, prceterquam in mortis articulo, non
possint. Et prius dixerat : Tum absolvendi,
quam dispensandi facultatem in casibus su-
perius expressis etiam in foro conscientice no-
bis et successoribus nostris duntaxat perpe-
tuo reservamus . Haec autem proxima verba
poterant exponi dc absolutione a suspensio-
ne et dispensatione ab irregularitate ; ta-
men ex aliis satis constat reservationem
fieri ipsarumculparum, ut patet ex illis ver-
bis, reatibus et excesslbus. De ilio tamen Motu
proprio etiam fertur esse moderatum a suc-
cessoribus ; non tamen mibi constat, an Iiehc
reservatio fuerit sublata, quia moderationem
ipsam videre non potui. Prseter has autem,
hactenus non invenio reservationem Pontifi-
ciam sine annexa excommunicatione; idvero
satis est ad constituendam moralem regu-
lam, quod Pontifices non reservant pecca-
tum, nisi simul ferendo ratione iliius ex-
communicationem reservatam ; qua? erit in-
618
DISPUTAT. XXIX. SECT. II.
fallibilior, si generalius dicaraus non reser-
vare, nisi adjungendo aliquam censuram,
vel irregularitatem.
6. Dubitatio qucedam solvitur. — Culpa duo-
bus modis potest reservari. — Superest autem
dubitatio circa hanc Pontificiam reservatio-
nem, ut de facto fit, an reservatio cadat im-
mediate in culpam, an solum in censuram.
Nam, licet hsec duo sint conjuncta, tamen
distincta manent. Et de censura indubitatum
est, proxime et immediate reservari, ut ex
ipsis juribus evidenter constat ; et quia non
est aliud, quo mediante reservetur, ut latius
in propria materia dicemus. Culpa veroduo-
bus modis intelligi potest manere reservata ;
primo solura mediate et in alio, nimirurn,
quia nullus potest a peccato absolvi durante
censura, et ita, reservata censura, videtur
ratione illius culpa manere reservata. Se-
cundo immediate et in se, quia diversa est
jurisdictio necessaria ad absolvendnra a cul-
pa et a censura ; haec enim pertinet ad fo-
rum contentiosum, illa ad forum pcenitentise;
potest ergo vel altera tantum jurisdictio tolli,
vel utraque ; et quando hoc posteriori modo
fit, tunc dicitur, tam censura, quam culpa
imraediate et in se reservari.
7. Videri reservationem sisterein censura. —
Videri ergo potest hsec reservatio sistere in
censura, et solum mediate et quasi per ao-
cidens redundare in culpam. Primo ex de-
cretis, in quibus hujusmodi censurse feruntur
et reservantur ; nam prirao propter culpam
imponitur censura, et deinde dici solet, a gua
absohi non possint, nisi a Romano Pontifice,
vel, in ea permaneant, donec Apostolico con-
spectui se prcesentent, vel quid simile. Deinde
a posteriori patet, quia ablata censura sta-
tim manet peccatum non reservatum, ut om-
nes Doctoresdocent; ergo signum est solum
fuisse ablatam jurisdictionem circa censuram,
alias, etiam ablata censura, adhuc manere
posset reservatio culpse. Vel aliter (et fere in
idem redit) quia concessa jurisdictione acl
absolvendum a censura, potest quis absol-
vere a culpa ex vi jurisdictionis, quam antea
habebat; ergo signum est solam censuram
fuisse in se reservatam; alioqui hac concessa,
non statim sequeretur esse concessara aliam,
nam quoad hoc non sunt connexse : quia po-
test aliquis absolvere a censura, et non a cul-
pa, ut judex Ecclesiasticus non sacerdos, vel
qui tantum habet jurisdictionem fori conten-
tiosi. Tandem hic modus reservationis suffi-
cit ad inteniionem reservanlis ; quia hoc satis
est, ut homo absolvi non possit, etiam a cul-
pa, et sufficit ad salvanda verba decreti re-
servantis ; et alioqui, cum res sit odiosa, est
mitiori modo interpretanda; ergo. Atque hanc
partem raultum insinuat Duraud., dicta q. 15,
n. 13. Indicat etiam Cajet. in Sum., verb.
Casus, dum ait, solos illos casus esse reser-
vatos Sedi Aposlolicse, quos ecclesiastica cen-
sura, Jioc est, excommunicatio , reservat. Et
infra ait, censuram esse quasi adsequatam ra-
tionem hujus reservationis, ideoque illa abla-
ta, omnino tolli reservationem.
Assertio.
8. Culpas etiam reservari. — Nihilominus
dicendum est, per reservationes Pontificias
etiam culpas ipsas in se reservari. Hsec est
communior sententia Theologorum in 4, d.
17,ubiD. Tbom.,q. 3, art. 4, q. 2, ad. 4;
Palud., q. 5, art. 1 ; Gabr., q. I, art. 3, dub.
2 ; Major, q. 5 ; Soto, d. 18, q. 2, art. 5 ; et
idem sentit Navar. in Sum. c. 27, n. 271. Cui
sententice multum favet Conciiium Trident.,
sess. 14, c. 1, ubi licet loquatur de potesta-
te, tamen satis clare indicat se loqui de illa
prout de facto in Ecclesia exercetur a Sum-
mis Pontificibus, de quibus propterea ait po-
tuisse causas aliquas criminum pro suprema
sua potestate in Ecclesia reservare ; ubi non
sine causa de prseterito ait, potuisse, quiade
illa potestate agit prout in usum jam ssepius
exivit, seu exire solet ; et ibi aperte loquitur
de reservatione criminum, nulia facta men-
tione censurarum ; et infra , de Episcopis
agens, ait, posse reservare peccata, prceser-
tim quce habent censuram annexam.
9. Ratio a priori. — Ratio a priori est, quia
hsec est intentio Pontificum reservantium,
quse ex eorum verbis et decretis a nobis col-
ligitur, quam interpretationem maxime con-
firmat communisusus Ecclesiee, et communis
sensus interpretum,patebitque attente consi-
deranti singula decreta. Ex quibus duo tan-
tum exempla afferarn : primum est antiquis-
simum ex c. Si quis suadente, 17, q. 4, in
quo fertur prima ommum reservationum Pa-
palium, et ideo videtur esse veluti exemplar
eeeterarum omnium, et tamen ibi de percus-
sore clerici primum dicitur, Anathematis vin-
culo subjaceat ; et postea subditur, et nullus
Episcoporum illum prcesumat absolvere, nisi
mortis urgentepericulo, donec Apostolico con-
spectui prasentetur, etc. Ubiadverto, absolu-
tionem, quae reservatur, nullo modo referri
ad censuram tantum, sed simpliciter ad ip-
DISPUTAT. XXIX. SECT. III.
619
sum peccatorem anatbematis vinculo subja-
centem ; ergo simpliciter totum hoc reserva-
tur, scilicet, tam peccatum, quam censura.
Aliud exemplum est novissimum ex dicto
Motu proprio Sixti V, ubi licet peccatumillucl
babeat annexam suspensionein , tamen non
sola suspensio, sed etiam culpa reservatur,
ut ex verbis ejusdem Pontificis supra expen-
dimus. Et in bac censura est per se manifes-
tum ; quia illa non impedit absolutionem a
culpa ; etideo quantumcunque censura esset
reservata, nullo modo reservaretur culpa,
nisi reservatio immediate et per se in ipsam
caderet.
10. Ratio a posteriori. — Diferentia inter
excommunicationem reservatam et non reserva-
tam. — Atque hinc possumus a posteriori hoc
confirmare etiam in censura excommunica-
tionis. Nam licet contingat, aliquem sic ex-
communicatum, bona fide absolvi prius a pec-
calis absque absolutione censurse , nihilomi-
nus non est valida absolutio etiam a culpa
tali ; nam tenetur illam postea sacramentali-
ter confiteri ; ergo signum est sublatam fuisse
jurisdictionem non solum ad absolvendum
a eensura, sed etiam immediate ad absol-
vendum a culpa. Et haec est magna differen-
tia inter excommunicationem non reserva-
tam , et reservatam, quod illa non tollit ju-
risdictionem ad absolvendum a culpa, quam-
vis prohibeat prius ab illa absolvere, quam a
censura, et ideo., si casu, vel etiam ex malitia
confessoris invertatur hic ordo sine culpa
poenitentis , qui bona fide absolvitur a culpa,
non prsemissa absolutione a censura, sacra-
mentalis absolutio valida est ; quia nihil
deest , quod sit de substantia ejus, ut infra
tractando de excommunicatione latius dicturi
suraus; in praesenti autem absolutio sacra-
mentalis a culpa nulla est, non obstante bona
fide pcenitentis , ut nunc supponimus , et ex
dicendis constabit ; ergo signum est aliquid
necessarium ibi deesse ; hoc autem nihil esse
potest nisi jurisdictio sacerdotis , quia ex
parte pcenitentis nihil deest ; ergo per talem
reservationem aufertur jurisdictio in ipsam
culpam ; nihil autem aliud est culpam in se et
immediate reservari.
11. Destruitur /undamentum contrarice
sententice. — Ad fundamentum autem con-
trariae sententiee, jam ostensum est ex decre-
tis ipsis colligi hunc modum reservationis.
Quod etiam confirmari posset exc. Nuper, de
Sentent. excomm., ibi : Ab eo, vel ejus supe-
riore erit tunc absolutio delicii requirenda ;
expendo enim vocem delicti , et similia sunt
multa. Quod si aliquando videantur verba re-
servationis referri specialiter ad censuram,
non obstat , quia semper intelliguntur juxta
commune jus et praxim Ecclesifle, qu&e habet,
ut iu reservationibus Papalibus heec duo con-
juncta sint, culpa et censura ; quamvis enim
utraque in se reservetur, non tamen una sine
alia. Per quod patet responsio ad aliud argu-
mentum a posteriori ; fatemur enim per se,
et ex sola rei natura non bene sequi, reserva-
ta censura, esse reservatam culpam. Unde
Navarrus supra dicit , Episcopos seepe reser-
vare sibi censuras, non culpas ; de quo mihi
non constat, nisi fortasse in censura ab homi-
ne, quae secum veluti affert reservationem,
quatenus solus ille, qui eam tulit,vel superior,
potest eam auferre , quamvis necesse non
sit, culpam, propter quam fertur, in se ma-
nere reservatam. Itaque heec non sunt con-
nexa per se et ex propriis rationibus ; tamen
ex usu Pontificum una non reservatur sine
alia. Et ideo , sicut a principio habent hanc
connexionem quasi in fieri, ut sic dicam, ita
etiam in conservari seu in duratione sua , et
indeest, ut ablata censura, censeatur reser-
vatio culpa? sublata. Hic etiam est, ut con-
cessa potestate ad absolvendum a tali cen-
sura, censeatur concessa ad absolvendum a
culpa , et e converso ; quee unico verbo dici
solet potestas absolvendi a casibus reservatis
Pontifici, ut loquitur Concilium Trident., sess.
24, c. 6, et loquuntur multa privilegia, per
quse constat non dari tantum jurisdictionem
tollendi censuram , sed etiam culpam ; quia
sine tali privilegio neutra haberetur ; ergo
illa consecutio non in eo fundatur, quod cul-
pa non fuerat per se reservata , sed in hoc,
quod utraque jurisdictio in foro interno con-
junctim datur. Ultima denique confirmatio ex
ratione in contrarium facta soluta est, nam
ex ea constat majorem esse reservationem
culpse hoc modo factam, quam priori, et con-
sequenter , non aliter satisfieri intentioni re-
servantis ; nam de illius verbis jam satis clic-
tum est.
SEGTIO III.
Utrum omnia , et sola peccata mortalia reserven-
tur, vet etiam reservari possint.
1» An peccata venialia possint reservari. —
Principio quaeri hoc loco solet, an possint ve-
nialia peccata reservari. Et qui sentiunt ad
absolvendum ab his peccatis non esse neces-
sajiara jurisdictionem , vel illam datam esse
620
DISPUTAT. XXIX. SECT. III.
omnibus sacerdotibus jure divino, consequen-
ter negant ha?c peccata reservari posse , qui-
bus favet usus Ecclesiee , quee nunquam
consuevit hsec peccata reservare. Nos ve-
ro dixiraus absolutionem ab his peccatis
non dari sine jurisdictione , eamque a Sum-
mo Pontifice manare ad reliquos sacerdo-
tes. Ex quo plane sequi videtur, posse hanc
jurisdictionem limitari, et consequenter pos-
se aliquod peccatum veniale reservari. Et
declaratur in hunc modum, quia, propter pec-
catum veniale potest incurri aliqua censura,
scilicet, excommunicatio minor; possent ergo
pastores Ecclesiae reservare sibi absolutionem
a tali censura ; ergo et absolutionem culpee
propter quam imponitur. Denique aliqui refe-
runt interdum in religionibus aliqua peccala
venialia reservari.
2. Qucestioni respondetur. — Respondeo bre-
viter, non repugnare peccatum veniale reser-
vari quoad hoc, ut non possit sacramentaliter
remilti, nisi a tali vel tali ministro, vel (quod
perinde est) ut non possit ex confessione ta-
lis peccati confici hoc sacramentum , nisi co-
ram tali judice fiat ; et hoc probat posterior
ratio. Nihilominus non possunt peccata ve-
nialia ita reservari . ut maneat obligatio ca
confitendi superiori reservanti, quia simpli-
citer nulla est obligatio confitendi ha.'.c pec-
cata, possuntque tolli alio modo sine ullo or-
dine ad hoc sacramentum, neque hoc potest
Ecclesia impedire. ln quo est magnum dis-
crimen inter venialia peccata et mortaiia.
Atque hinc tandem fit, ut talis reservatio ve-
nialium peccatorum sit fere inutilis, ideoque
non sit in usu Ecclesiae, quia, licet reservetur
hoc peccatum, poterit a pcenitente in confes-
sione taceri sine culpa, vel , etiamsi dicatur,
et confessor nolit ab illo absolvere, poterit
cogi a pcenitente, ut ab aliis absolvat , quod
satis illi est, cum non maneat ei obligatio
tale peccatum iterum confiteri. Merito ergo
talis reservatio non est in usu, prseterquam
quod est improportionata cum toto genere
peccati venialis; nam reservatio introducta
est propter gravitatem delictorum , a qua
longe distat totus ordo veniaiium peccato-
rum. Atque heec doctrina locum etiam habet
in peccatis mortalibus semet confessis ; illa
enim simpliciter reservari non possunt , ita
ut pcenitens maneat sub obligatione illa ite-
rura confitendi : suppono enira fuisse abso-
lute ac per se remissa. Reservare autem illa
solum, ut per absolutionem talis sacerclotis
sacraraentaliter iterum non remittantur, inu-
tile esset et infructuosum, ut ex dictis a for-
tiori patet. Et ideo ex sententia omnium ,
postquam peccatum reservatum semel est per
absolutionem per se et absolute ablatum,
amplius reservatum non manet, ut in se-
quenli disputatione latius declarabitur.
3. An peccata mortalia mere interna possint
reservari. — Qucestioni satisfit. — Secundo du-
bitari potest de peccatis mortalibus mere in-
ternis, quae sola cogitatione consummantur,
an reservari possint. Videtur enim non posse,
quia Ecclesia nihil potest per se prsecipere
circa actus mere internos; ergo neque etiam
potesr, illos reservare. Unde etiam consuetu-
do Ecclesise observat, iit taiia peccata non
reserventur. Item Ecclesia non potest propter
heec peccata censuras imponere; ergo nec
potest illa reservare. Et fortasse, qui putant
jurisdictionem ad absolvendum a peccatis
datam esse jure divino , dicerent non posse
Ecclesiam illam limitare circa actus mere in-
ternos, sed solum circa externos. Veritas ta-
men est, in rigore non deesse inEcclesia po-
testatem ad reservanda haec peccata. Ra do-
cuit Gajet. 2, 2, q. 11, art. 5 ; et Soto, d. 18,
q. 2, art. 5; Ledesma, 2, p. 4, q. 8, art. 2,
dub. 10. Et ratio est, quia omnis jurisdictio
in hoc foro communicatur inferioribus per
superiores pastores, tam ad absolvendum ab
externis quam ab internis culpis ; ergo circa
utraque possent, si vellent, illam jurisdictio-
nem limitare, atque ita peccata interna re-
servare. Unde, licet Ecclesia in foro exteriori
nihil possit circa haec peccata, et ideo nec
specialiter illa prohibere nec punire valeat,
tamen in hoc foro habet jurisdictionem , ut
de eis judicium ferat , et ipse peccator jure
divino tenetur ea deferre ad hoc judicium,
et in eo esse sui accusator, et testis contra
se; ideoque etiam posset Ecclesia judicium
de his peccatis internis committere designa-
tis quibusdam judicibus. Quod aliquo modo
fecit per divisionem jurisdictionum; non
enim quilibet sacerdos potest ab his peccatis
mortalibus mere internis absolvere, sed tan-
tum illi, quibus data est per Summum Ponti-
ficem ordinaria vel delegata jurisdictio. Per
modum autem reservationis hoc Ecclesia or-
dinarie non facit, sed quibus commitlit juris-
dictionem ad absolvendum a peccatis morta-
libus, dat jurisdictionem absolutam ad ab-
solvendum ab his internis, non quia non pos-
seteamlimitare, sed quia non judicavit expe-
diens id facere, eo quod iila peccata sint per
se occuitaj et non inferant nocumentum aliis,
DISPUTAT. XXIX. SUCT. III.
m
nec moraliterloqueudo, indigeantspeciali cu-
ratione, quce ab ordinariis judicibus adhiberi
non possit. Hoc autem non obstante, nonnulli
Pradati peccata aliqua mere interiora sibi
j eservare cceperunt , maxime hteresim men-
talem. Quod factum aliqui viri docti non pro-
bant, quia est alienum ab imiversali Ecclesise
consuetudine, quse videtur declarare ex Pon-
tificum et Ecclesioe voluntate materiam banc
non esse capacem reservationis. Ego vero so-
Jum nunc assero, illam consulendam non es-
se; si tamen fiat, servandam esse. Ratio au-
tem contra hanc potestatem facta, soluta jam
esl. Neque est simile, quod de censura affe-
rebatur, quia censura est pcena pertinens ad
jurisdictionem fori contentiosi , quse non ex-
tenditur ad actus mere internos ; reservatio
autem non est poena , sed est limitatio juris-
dictionis fori poenitentialis, quge per se cadit
in actus pnre internos.
4. An omnia peccata mortalia reservari
possint. — Atque hinc constat a fortiori, nul-
lum esse peccatum raortale externum, quod
reservari non possit, quantum est ex se, ut
eadem ratio ex jurisdictione sumpta convin-
cit. Quaeri vero ulterius solet, an sicut pos-
sunt omnia divisive reservari, possint etiam
collective. Sed hoc nullam habet novam diffi-
cultatem. Potest enim Ecclesia aliquibus sa-
cerdotibus non dare jurisdictionem ab ullo
peccato mortali , nam hoc modo se habet
nunc circa simplices sacerdotes ; illa vero non
dicitur propria reservatio, de qua nunc agi-
mus^ sed est potius totalis negatio jurisdictio-
nis ad absolvendum a peocatis mortalibus ,
reservatio aulem dicit limitationem seu par-
tialem privationem talis jurisdictionis. Cla-
rum est autemnonposse hoc modo totamju-
risdictionem ad absolvendum ab his morta-
libus auferri ab omnibus Ecclesiee sacerdoti-
bus infra Summum Pontificein, neque etiam ab
omnibus orclinariis pastoribus ; nam illud es-
set contra rationem sui muneris, et contra
utilitatem ipsorum pcenitentium, ut per se
notum est. Quod maxime verum habet res-
pectu secularium. Inter religiosos vero ferunt
interdum fuisse usitatum, ut omnia peccata
mortalia exteriora essent reservata supeiiori.
Sed hic modus reservationis nimis onerosus
et periculosus esset subditis in quocunque
statu existentibus , et ideo probandus non
est. Nunc vero ex speciali decreto edito a S.
D. N. Clemcnte VIII, anno 1594, non solum
hocest religiosis prohibitum, sed etiam certi
casus praeseripti, quos reservare possint, quos
infra numerabimus. Ex quo tandem concludi-
tur, quamvis absolute, omnia peccata morta-
lia externa divisive sumpta reservari possint,
tamen licite, et secundum rectum ordinem
non quoelibet posse reservari, sed ea tantum
quae habent specialem gravitatem huic rigori
proportionatam, utin sequenli sectione am-
plius explicabimus.
5. Qace peccata de facto reservata sint. —
Tribus modis fit Episcopis reservatio, — Jam
vero inquirendum superest, quamam pecca-
ta defacto reservata sint, quod tam de Ponti-
fice quam de Episcopis inquiri polest ; nam
de parochis jam diximus, nulla peccata spe-
cialiter eis reservari, et ideo nihii est, quod
de illis dicamus, sed loco eorum dicemus ali-
quid de superioribus rehgiosoruin, quibusin-
terdumfit reservatio,licet sint immediati pas-
tores. Quoniam vero Summi Pontifices sibi
peccata nonreservant, secundum ordinarium
jus, nisi cum adjuncta excommunicatione si-
bi rcservata , ideo de casibus Pontificiis nihil
hoc loco dicemus usque ad materiam de ex-
coramunicatione, ubi omnes sigillatimnume-
rabimus et explicabimus. Quoad Episcopos
vero tribus modis intelligi potest eis fieri haec
reservatio. Primus est per statuta Episcopo-
rum : de quibus nihil dicere possumus, quia
pendet ex facto, et in variis dicecesibus sunt
varia, ideoque in singulis dicecesibus consu-
lendae sunt constitutiones synodales. Secun-
dus modus est per consuetudinem, de quo
idem dicimns, quia etiam consuetudo est va-
ria, et pertinet ad factum; ubi tamen de illa
constiterit, servanda est. Tertius modus est
jure comrauni, et ita solent quinque vel sex
casus numerari jnre communi reservati Epi-
scopis ex extravag. Supsr cathedram, de Se-
pulturis.
Assertio.
6. Ex solo jure communi nullum peccatum
esse Eiriscopis reservatum. — Mihi autem vi-
detur ex solo jure communi, et seclusa con-
suetudine, nullum peccatum esse reservatum
Episcopis. Omitto dispensationes votorum, et
similia, quce Summistas nnmerant inter hos
casus reservatos impropriissime, ut Navarrus
optimeadvertit, quiahicnon agimus de omni
actu jurisdictionis, prsesertim exterioris, sed
solum de reservatione culpaB in ordine ad ab-
solutionem sacramentalem. Probo ergo as-
sertionem primo, quia ex dicta extravag.
non sumitur argumcntumfirmum; nam pror-
sus revocata est in Clement. Dudum, de Sc-
622 DISPUTAT. XXIX. SECT. III.
pulturis. Et licet aliqui contendant non esse te irregularitate,
revocatam simpliciter, sedquoad aliqua, quod
significat Glossa ibi, et Sylvester,verb. Casus,
tamen verba revocationis absolutasunt : Om-
nino cassamus. Et quamvis non esset univer-
salis, baberet locum in boc puncto ; nam
spectabat ad restringenda privilegia Mendi-
cantium, quae restrictio in alio textu tol-
litur. Addo preeterea , Pontificem ibi non
condidisse novum jus de reservatione ca-
suum , sed obiter retulisse casus, qui tunc
erant reservati communi jure, aut consue-
tudine ; et fortasse tunc hi casus erant re-
cepti , nunc autem ex vi illius juris non
oportet reservationem durare. Et ita in
primo casu ibi numerato, qui est, quando pec-
catum babet ex jure annexam poenitentiam
publicam,omnesfatenturjamnonessein usu,
quia hee poenitentiee jam sublatee sunt ; et si
quse supersunt, pertinent ad forum conten-
tiosum, nec ratione illarum reservantar pec -
cata, nisi etiam babeant censuram annexam.
7. Secundus casus est, quando habet ex-
communicationem majorem annexam. Sed
hoc solum est verum, quando excommunica-
tio per se est reservata Papee, et in aliquo
particulari casucommittitur Episcopo in jure,
ut,verbi gratia, seepe fitin excommunicatione
canonis , Si guis suadente ; et in Trident.,
sess. 24, cap. 6, fit in omnibus occultis ; tunc
enim illa non est tam reservatio, quam dele-
gatio. At vero quando excommunicatio sim-
pliciter ferturin jure, nulla fit reservatio Epi-
scopo, sed quilibet parochus,vel alius eequalis
illi in jurisdictione potest et a culpa et a tali
excommunicatione absolvere, juxta c. Nuper.
deSent. excommun.,in6.Etin hocetiam con-
veniunt Angelus, verb. Casus ; Navarr., n.
262, et omnes.Neque excipio excommunica-
tionem reservatam Episcopo, quia existimo
directe et proprie nullam talem esse in iure,
quod alibi, Deo dante, ostendam. Dico etiam,
in excommunicationibus reservatis Episcopis
per eorum statuta, vel sententias, non statim
haberi, quodipsa peccata in se maneant re-
servata ; quia, ut dixi, illa duo sunt distincta;
imointerdum potest reservari censura.etnon
culpa. Consideranda ergo sunt verba reser-
vationis, consuetudo , et potestas reservan-
tis.
8. Tertius casus est, si peccatum habeat an-
nexam irregularitatem. Sed veritas est, dis-
pensationem irregularitatis esse reservalam,
vel Pontifici, vel Episcopo, si sitocculta. Cul-
pa autem persereservata non est; imo,stan-
potest quis absolvi a tali
culpa, a quolibet proprio ; quia irregularitas
(in quo inter alia differt ab excommunicatio-
ne) non impedit sacramentorum susceptio-
nem. Et hrec est etiam sententia communis
ex Cajetan., verb. Irregulariter, et Navarro,
et Angelo supra, et Sylvestro, verb. Casus,
queest. 3. Et sumitur etiam exGlossain c. Si
Eplscopus, de Poenit. et remiss., quam se-
quuntur Hostiensis et alii, qui, numerantes
casus episcopales, hujus mentionem non fa-
ciunt.
9. Quartus casus est de peccato incendiarii,
quinumeraturin dicta extravag. Sedjam dixi,
ex vi illius textus nullam habere reservatio-
nem. Solet tamen preeterea colligi hic casus
ex c. Pessimam, 23, q. 8. Sed ibi nullamin-
venio reservationem, sed solum preeceptum
quoddam, ut talis peccator non absolvatur,
nisi tali vel tali poenitentia imposita, in qua
Episcopus dispensare non possit ; ibi tamen
non limitatur absolutio, vel impositio poeni-
tentise ad solum Episcopum. Nihilominus
Navarrus dicit hunc casum esse receptum
communi opinione et usu ; quod si ita est, erit
reservatus ex vi consuetudinis, non ex viju-
ris. Adverto etiam obiter, hoc peccatum non
habere ipso jure excommunicationem anne-
xam ; tamen, si semel ab homine feratur ex-
communicatio, ratione illius statim manet
reservata Papee, ex cap. Taa nos, de Sentent.
excomm.
10. Quintus casus est publica blaspbemia,
ex cap. Staiuhnus, de Maledictis. Tamen ibi
solum est sermo de poenitentia propter hoc
peccatum injungenda in foro exteriori, ut
etiam Navarrus advertit. Unde in Conc. La-
ter., sub Leone X, sess. 9, in tit. de Reform.
curiab, § Ad abolendam, imponitur specialis
poena propter hanc culpam in ordine ad fo-
rum contentiosum. Ulterius vero preecipitur
confessoribus, ut ab hoc peccato non absol-
vant, nisi severa imposita poenitentia; sup-
ponitur ergo posse absolvere. Alii preeterea
casus numerantur in illa extrav. Inter cunc-
tas, qui non dicuntur jure reservati, sed con-
suetudine, quee consuetudo ibi approbatur.
et coarctatur ad homicidas voluntarios, fal-
sarios, violatores ecclesiasticee immunitatis,
et sortilegos. Quos casus Sylvest., verb. Ca~-
sus, queest. 4, Navar. et Angel. supra, variis
modis amplificant, scilicet, homicidium ad
mutilationem ; peccatum falsarii ad pecca-
tum tucendi veritatem coram judice legiti-
me interrogante , et ad peccatum advo-
cati , procuratoris , et notarii
parti adversoG scriptnras alterius ; et pecca-
tnm violationisiinmunitatis ad plnra alia sa-
crilegia. Qua? omnia ipsi nullo jure probant,
cum tamen materia ex se, cum sit odiosa,
potius restrictionem postulet, quam amplia-
tionem. Neque in ea valet argumentum a si-
mili, neque a paritate rationis, sed pra?cise
sfandum est verbis legis, si ha?c essent jure
reservata ; tamen, quia hsec non dicuntur
reservata ex vi juris, sed ex consuetudine,
illa consulenda est, ut feratur judicium, tam
de casibus quam de ampliationibus eorum ;
forte enim universalis non est, neque ejus-
dem modi in omnibus Episcopatibus. Quod
vero Navarrus addit de peccato usurpandi,
vel retinendi incerta bona, non video quod
habeat fundamentum.
11. Peccata reservatareligiosis a S. D. N.
Clemente VIII. — Superest, ut dicamus de
religiasis, quorum instituta singula non sunt
hoc loco a nobis explicanda , sed solum ad-
notanda supra notata constitutio Clemen-
tis VIII , in qua ha?c tantum peccata vo-
luit esse posse religiosis reservata : Primum,
veneficia, incantationes , sortilegia. 2. Aposta-
sia a religione , sive habitu dimisso , sive re-
tento, quando eo pervenit, ut extra septamo-
nasterii seu conventus fiat. 3. Nocturna ac
furtiva e monasterio se^i conventu egressio ,
etiam non animo apostatandi facta. 4. Proprie-
tas contra votum paupertatis , quce sit peccatum
mortale. 5. Juramentum falsum injudicio re-
gulari, seu legitimo. 6. Procuratio, auxilkim,
seu consilium ad abortum faciendum post ani-
matum fcetum, etiam effectu non consecuto. 7.
Falsificatio manus, seu sigilli officialium mo-
nasterii, aut conventus. 8. Furlum de rebus
monasterii seu conventus, in ea quantitate qum
sit peccatum mortale. 9. Lapsus carnis volun-
tarius opere consummatus . 10. Occisio , aut
vutneratio, seu gravis percussio cujusque per-
sona?. 11. Malitiosum impedimentum, aut re-
tardatio, aut apertio litterarum a superioribus
ad inferiores, vel ab inferioribus ad superio-
res. Est autem circa hos casus advertendum
primo , non statui a Pontifice , ut omnes hi
casus sint in religionibus reservati, sed per-
mitti tantum, ut superior religionis possit lios
casus sibi reservare, aut omnes, aut eorum ali-
quot, prout subditorum utilitati expedire pru-
denter in Domino judicaverit; prohiberi au-
tem ne superiores regulariuni, praeter hsec
peccata, alia sibi reservent, propria, scilicet,
auctoritate. Addit enim statim ibidem Sum-
DISPUTAT. XXIX. SEGT. IIJ.
ostendentis mus Pontifex
623
Si quod aliud prceterea pecca-
tum grave pro religionis conservatione , aut
pro conscientiw puritate, reservandum videbi-
tur, id non aliter fiat, quam generalis capituli
in toto ordine, aut provincialis in provincia
matura discussione, et consensu.
12. Ex quibus verbis colligi videtur, non
relinqui potestatem superioribus religionis,
ut pro aliqua particulari domo casum aliquem
reservent, sed tantum pro tota religione, vel
pro tota aliqua provincia; et tunc potestas
non conceditur Generali, aut Provinciali per
se, sed cum consensu capituli generalis, aut
provincialis. Nihilominus tamen existimo, si
ad bonum regimen alicujusdomus expediret,
specialiter in ea peccatum aliquod reservare,
posse superiorem cum consensu capituli pro-
vincialis hujusmodi casum, vel casus reser-
vare; quia Pontifex ibi non praescribit utpec-
catum necessario reservandum sit pro tota
religione, aut tota provincia, sed solum ait :
Si peccatum aliquod grave pro religionis con-
servatione, aut conscientue puritate reservan-
dum videbitur ; potest autem pertinere ad
conscientia? puritatem, ut in uno loco fiat re-
servatio , quamvis non fiat in aliis, ut, verbi
gratia, si locus sit expositus majoribus peri-
culis, et ideo necessarium sit aliquid in eo
severius prsecipi et observari. Requiritur au-
tem etiam tunc consensus capituli provincia-
lis; quia Summus Pontifex, nec soli personee
alicujus superioris . nec soli capitulo unius
domus hanc potestatem committit. Nec refert
quod id non fiat pro tota provincia, nam satis
est ut fiat in aliqua parte ejus; quidquid enim
Provincialis agit in aliqua domo provincise
sua*, vere dicitur agere in sua provincia, ne-
que aliud Summus Pontifex requirit.
13. Prima sententia. — Opposita sententia
probatur.— So\et autem interdum Abbas, aut
rector domus aliquid prohibere sub excom-
municatione ipso facto incurrenda, illius ab-
solutionem sibi reservando , ut, verbi gratia,
ne religiosus, cum e monasterio cum facultate
egreditur, in aliqua domo civitatis ingredia-
tur sine speciali superioris voluntate, vel quid
simile. Et ideo qua?situm est, an post hanc
ordinationem Clementis possint superiores re-
gularium domorum hanc reservationem fa-
cere. Videntur enim non posse sine consensu
capituli provincialis , quia omnis casuum re-
servatio illis interdicta est; hoec autem est
cujusdam casus reservatio, quia, reservata
excommunicatione,, non potest religiosus ille
absoivi a sua culpa, nisi a suo superiore,
G24
DISfUTAT. XXIX. SEGT. IV.
qnod est contra Pontificis intentionem. Atque
ita aliquibus viris doctis visum est. Ego ta-
men oppositum censeo probabilius, nimirum
hanc potestatem non esse ablatam Preelatis
religionum; quia Clemens expresse loquitur
de reservatione culparum. Verba enim ejus
sunt : Nemo ex regularium superioribus pecca-
torum absolutionem sibi reservet, exceptis iis,
etc. In casu autem proposito non reservatur
peccati absolutio, sed censuree, quse-longe di-
versa est, et ad diversum forum, et jurisdic-
tionem spectat. Nec satis est , quod, per se
loquendo, non potest dari absolutio a peccato
non ablata censura ; hoc enim accidenta-
rium est : sufficit enim quod non sint idem,
ut ab una ad aliam non sit probibitio exten-
denda , praesertim cum respectu superiorum
sit onerosa , et usum jurisdictionis restrin-
gens. Accedit, quod non est dubium , quin
possint hi Preelati hujusmodi excommunica-
tiones ferre, sicut antea poterant; talis autem
excommunicatio est ab homine, cujus abso-
lutio veluti ex natura sua est reservata judici
ferenti; sicut ergo per constitutionem hanc
non est ablata potestas ferendi excommuni-
calionem ab homine, ita nec prohibita est
talis censurse reservatio. Verum est illam
censuram non esse per sententiam specialem,
sed per generalem, de qua est probabilis opi-
nio, non magis esse de se reservatam, quam
censuram ajure; verumtamen etoppositaopi-
nio non caret probabilitate, ut suo loco vide-
bimus; etpreetereaqui fert sententiam, potest
hanc intentionem suam et mentem declara-
re ; et tunc non est dubium, quin id operetur
preecise circa censuram, etnon circa culpam.
Quare, si ita fiat, non censeo hoc per se pro-
bibitum ex vi hujus constitutionis, quanquam
melius censebimus id non facere sine speciali
capituli provincialis consensu. ad omnem du-
bilationem tollendam.
SECTIO IV.
Utrum peccata possint reservari pro arbitrio Su-
perioris absque legitima causa.
1 . An licite fiat dicla reservatio. — Respon-
detur quanlum ad delegatos. — Duplex potest
esse queestionis sensus. Unus est, an boc pos-
sit fieri licite ; alius, an valide. Prior sensus
difficultatem non habet; nam certum est, Su-
periores non licite facere hanc reservationem,
nisi ex justa causa; quia per se est onerosa
subditis, et reddit difficilem usum sacramen-
li, et ideo non potest licite fieri pro sola vo-
luntate Superiorum, sed pro utilitate subdito-
rum, adquam haec potestas principaliteror-
dinatur, quod amplius in sequentibus expli-
cabitur et confirmabitur. Ut ergo dicamus de
alio sensu, distinguendum est de hac reser-
vatione facta tantum in ordine ad delegatura,
vel in ordine ad alios ordinarios pastores in-
feriores. Nam respectu delegati certum est ex
consensu Doctorum, quos referemus, validam
esse reservationem, quamvis solo arbitrio si-
ne necessaria causa fiat. Cujus ratio est, quia
qui hoc modo committit alteri junsdictionem
suam, non ex debitojustitise, sed ex sua vo-
luntate idfacit; ergo potest non totam, sed
partem jurisdictionis cornmittere ex eadem
tantum voluntate; ergo potest dare jurisdic-
tionem adquaedam peccata, et non ad alia,
quod est illa reservare.
2. Limitalio. — Reprolatur. — Dicunt ve-
ro abqui, etiamsi hoc verum sit in prima
concessione jurisdictionis, tamen postquam
semel tota delegala est, non posse per reser-
vationem coarctaii sine causa. Tamcn, lo-
quendo de absoluta potestate, non estneces-
saria limitatio ; quia delegatio non est abso-
luta donatio, sed queedam concessio, quse
semper pendet a voluntate delegantis; et ideo
sicut potest eara revocare, ita et coarctare.
Solum sunt observanda duo. Unum est, quod
licet ex parte delegati per se non sit injuria
in hac reservatione , ex parte vero subdito-
rum, propter quos heec jurisdictio delegatur,
poterit esse illicita, si absque rationabili
causa et imprudenter fiat ; nam pastores
Ecelesieenonhabent hancpotestatemtanquam
absoluti domini, vel propter suum commo-
dum, sed ut Chrisli vicarii propter bonum
ovium ; et ideo, si per hanc reservationem
nimium onerosi sint subditis, vel exponant
eos aliquibus periculis, graviter peccabunt
contra charitatem, abutendo potestate sua.
Sicutetiam male facerent non delegando ab-
solute hancjurisdictionem aliquibus cum eis-
dem incommodis ovium. Nunquam tamen
auderemdiceretalern reservalionem esseirri-
tam, velnullam, propter similem impruden-
tiam reservantis, quia nunquam est contra
justitiam, nec deest absoluta potestas. Et
sa?pe accidit, ut usus polestatis habeat effec-
tum, etiamsi minus prudens sif, et rationabi-
lis, ut in superioribus tactum est, et patet in
dispensationibus, et similibus, et maxime in
effectibus negativis, qualis est heec reserva-
tio ; tantum cnim est non concessio jurisdic-
tionis quoad aliquam partem. Cavendum pree-
DISPUTAT. XXIX. SECT. IV.
6'2.i
terea est postquam semel fuctu est delegalio,
ne illius coarctatio, uut revocatio sine ratio-
nabili cansa facta, cedat in infamiam ipsius
delegati ; nam ex hac parte posset esse illi-
cita : quod praesertim continget, quando ad
certum tempus commissio est facta, et ante
iUud elapsum revocatur; tamen hoc totum
accidentarium est.
3. Respondetur quantum ad ordinarios infe-
riores. ■■ — Prima opinio. — Quando vero re-
servatio fit respectu inferioris pasloris ha-
bentis ordinariam jurisdictionem , major est
difficultas , quia inferior habet intrinsecum,
et proprium jus; et ideo est varietas opinio-
num. Primu absolute dicit esse nullam. Ita
sentit Soto supra, circa 2 argum., et Ruard.,
art. 3. Essetque hsec sententia necessaria, si
omnes hi pastores haberent jurisdictionem
jure divino, nam quoties aliquo modo immu-
tandum est jus divinum , ut valida sit actio,
requiritur causa ; propterhoc enim dispensa-
tio, verbi gratia, in jejunio, quamvis illicite
et sine causa concedatur a Papa, valida est,
quia est tantum in jure humano ; dispen-
satio autem iu voto , si fiat sine causa, non
solum illicita, sed etiam nulla est, quia attin-
git aliquo modo jus divinum; sic ergo inpree-
senti, etc. Quia vero non admittimus illud
fundamentum, potesthoc modo ratio induci :
quia pastores, saltem ex suppositione officii,
habent intrinsecum et naturale jus ad suam
jurisdictionem ; ergo saltem hoc titulo non
possunt sine causa illa privari, nec licite, nec
valide. Confirniatur, quia postquam aliquis
recepitEpiscopatum,aut beneficium,non po-
test illo privari sine causa. Similiter nullus
potest suspendi ab officio, vel beneficio, solo
arbitrio alterius sine causa , eritque talis
suspensio nulla, si fiat ; ergo similiter in prse-
senti.
4. Secunda opinio. — Secunda opinio ab-
solute affirmat talem reservationem essevali-
dam. Ita sentit Sylvest.,verb. Confessor, 1, q.
3, et Henric, Quodlib. 1 , q. 27. Fundamentum
est, quia superior semper confert jurisdictio-
nem dependentem a sua voluntate ; et ideo,
si auferat illam circa aliquod peccatum, fac-
tum tenet, etiamsi fortasse sine convenienti
ratione id faciat. Quae opinio valde probabilis
est.
5. Tertia opinio. — Tertia opinio distingnit
inter Summum Pontiflcem respectu omnium
inferiorum, et Episcopos respectu parocho-
rum ; et de Pontificeapprobat secundam sen-
tentiam proptcr fundamentum ejus, et quia a
XXII.
Pontifice manat omnis jurisdictio ; in Episco-
pis vero approbat primam sententiam. Ita
sentit Major, d. 17, quaest. 5, et Angelus, verb.
Casns, et non displicet Soto. Fundamcntum
aulem posterioris partis est, quia institutio et
jurisdictio parochorum non est ab Episcopis,
sed a Summo Pontifice ; et ideonec parochias
dividere, aut mutare, neque aliquid simile fa-
cere possunt Episcopi propria potestate, nisi
a Pontifice delegentur, ut sumi etiam potest
ex Conc. Trid., sess. 21, c. 4, de Reformat.,
ibi, Episvyi, ut Apostolicce Sedis ddegati,
etc. Ac proinde, si absque legitima causa re-
servent, nihil faciunt. Atque hsec distiuctio
non caret probabilitate.
Assertio.
6. Posse Papam sinejusta causa reservare
peccaia. — Dico tamen, rem hanc posse spe-
culative tractari, et practice. Et quidem de
Summo Pontifice tam speculative quam prac-
tice probabilius censeo validam esse reserva-
tionem ab ipso factam, etiamsi absque legiti-
ma causa fiat. Prior pars probatur ex illo fun-
damento, qnoii hsec jurisdictio confertur a
SummoPontifice, et ab illo pendet; unde non
est de illa judicandum sicut de re, quee tran-
sit in dominium absolutum alterius, ita ut
non possit illa privari ; sed potius, ut de quo •
dam inferiori jure dependente a superiore, et
ordinato ad bonum subditorum, magis quam
ad ulilitatem habentis; et ideo ita datur a
supremo pastore, ut tamen semper ab illo
pendeat, quia semper manet supremus pas-
tor, et potest per seipsum curare, vel judi-
care oves, si velit. Quod ita confirmatur et
declaratur, quia si a principio voluisset Papa
instituere Episcopum dando illi tantam juris-
dictionem, etnon majorem, rev^ra factum te-
neret, quia in effectibus privativis sufficiens
ratio eorum est, ut causa non influat, sive
licite, sive illicite faciat; ergo idem erit in
reservatione, quee fit post priorem institutio-
nem, est enim eadem ratio. Prsesertim, quia
Pontifex a principio potuit hac lege et condi-
tione jurisdictionem conferre, utabipso sem-
per penderet, nec se privaret jure suo et po-
testate. Quod autem ita fecerit, constat tum
exusu, tum etiam quiaexpeditbono communi
ad tollendaschismata. Et confirmatur secun-
do, qu'a in aliis actibus jurisdictionis semper
est efficax actus Pontificis ; ut in foro conten-
tioso Ecclesiastico, si Pontifex ad se reservet
cujusque causae judicium, valida est reserva-
tio, etiamsi sine ulla alia ratione eam reser-
40
626 DISPUTAT.
vet, sed solnm ex suprema potestaie, ut con-
stat ex c. Adnostram,da Appellationib. Dein-
de, si Summus Pontifex aliquem eximat a ju-
risdictione Episcoporum, factumtenet, etiam-
si sola sua voluntate id faciat. Similiter, si
Ponlifex abroget legem ab Episcopo latam,
vel impediat, et irritet ferendim, vel aliquid
prseeipial contra preeceptum Episcopi, semper
actus jurisdictionis manans a Pontifice est ef-
fieax, dummodo versetur circa materiam lici-
tam, quamvis fortasse sine causa, vel impru-
denter id faciat. Quorum omnium ratio est
supra tacta ; quia licet Pontifex cum Episco-
pis communicet jurisclictionem suam, semper
tamen manet proprius et supremus pastor et
judex, a quo cseteri inferiores pendent, et
potest si velit per seipsum curare oves suas,
vel judicare causas earum. Ergo reservatio a
Pontifice facta nunquam est censenda irrita
ipso jure.
7. Manifestius autem hoc probatur, si prac-
tice res heec consideretur. Et signnm impri-
mis est, quia nullus Catholicus auctor hacte-
nus ausus est dicere reservationem aliquam
in particulari factam a Summo Pontince esse
nnllam, licet interdum nonnulli de multitu-
dine reservaiionum conquesti fuerint. Secun-
do, quia in re dubia semper est timenda sen-
tentia pastoris, prsesertim supremi ; nunquam
autem potest in particulari esse certum, re-
servationem fieri sine legitima causa, quia
hsec non semper est gravitas peccati, sed alise
multse possunt esse in pectore Pontificis,
quamvis asubditisignorentur; ergo nunquam
potest aliqua ejus reservatio inparliculari ju-
dicari prudenter nulla. Tertioita hoc declaro,
quia Soto, et alii nunc maxime censent posse
esse nullam hanc reservationem, quando ni-
mia est multitudo reservatorum casuum; ha?c
vero causa nunquam potest esse practice suf-
ficiens. Interrogo enim, an statim tota collec-
tio nulla sit, ita ut jam nullus casus reserva-
tus maneat valide; et hoc dici non potest pro-
babiliter, tum quia decem casus, verbi gratia,
possent valide reservari ; ergo propter multi-
plicaiionem aliorum non fit statim invalida
tota reservatio ; tum etiam qnia hsec reserva-
tio omnium non fit simul tota, sed paulatim ;
priores ergo reservationes validse sunt; non
ergo fiunt invalidse solum quia superaddan-
tur alise. Yel dicitur reservatio nulla quoad
aliquos casus determinatos, et lioc etiam dici
practice non potest, vel quia non est major
ratio de his, quam de illis; vel certe quia non
potest homo designare, quantus sit ille nume-
XXX. SECT. I.
rns casuum reservalorum, quo impleto, re-
servationes , quae postea adduntur , nullse
sunt.
8. An Episcopi possint reservare sine justa
causa. — De Episcopis vero respectu paro-
chorum res est magis dubia, quia hoc psndct
ex modo institutionis, et dependentiee, quam
ex vi illius, et ex voluntate Pontificis parochi
jurisdictio habetab Episcopo. Rationes autem
factee, si cum proportione applicentur, viden-
lur suadere, etiam hic servari proportionalem
subordinationem et dependentiam; nam sem-
per Episcopus manet ita superior, ut possit
causam aliquam sibireservare; et quamvis in
conscientia teneatur idprudenter et ex causa
facere, tamen si semel faciat, videtur magis
expediens ad tolieudas occasiones schisma-
tis, etad cavenda pericula animarum,ad qua-
rum utilitatem omnis heec potestas ordinatur,
expedit, inquam, utreservatio semel facta, ra-
ta et valida habeatur. Quee omnia licet specu-
lative non convincant, etideo distinctio tertiee
opinionis probabilitate non careat, moraliter
tamen satis persuadent secundam sententiam
et probabiliorem et securiorem esse. Preeser-
tim vero non invenio, quomodo clistinctioilla
possit ad praxim appiicari, propter discursum
superius factum ; et ideo, in parliculari lo-
quendo, nunquam censeo reservationem esse
contemnendam tanquam nullam, sed quando
reservatio, aut nimia, aut irrationabilis appa-
ruerit, recurrendum esse ad superiorem, ut
illi rei provideat. Neque est necessarium aut
utile majorem facultatem inferioribus conce-
dere.
DISPUTATIO XXX.
de ministro Qur potest absolvere poenitentem
TERSE ET DIRECTE A CASIBUS RESERVATIS.
Duobus modis potest absolvi hujusmodi
pcenitens : primo, directe et per se ab ipsis
casibus reservatis, adquod necesse est ut ab-
soivens habeat jurisdictionem circa itla, quia
sine jurisdictione nemo potest ferre senten-
tiam in aliqua causa. Secuudo, potest con-
tingere ut absolvatur pcenitens habens casus
reservatos, non tamen per se ab iliis, sed ab
aliis peccatis non reservatis, cum quibus in-
directe et per accidens tolluntur reservata.
Utercrue ipitur modus absolutionis et minis-
terii a nobis explicandus est. In hac vero dis-
putatione solum explicabimus, apud quos sit
heec jurisdictio ad absolvendum directe a ca-
sibus reservatis, et quibus modis haberi pos-
DISPUTAT. XXX. SECT. I. 627
sit. In sequenti autem explicabiraus usum est ratio et potestas delegandi illam. Quare
ejus, et consequenter de indirecta absolutio- manifestum est, eum, qui reservavit pecca-
nc dicemus. tum, posse delegare jurisdictionem absolven-
diabillo. Tamen de superiore, verbi gratia,
SECTIO I. Stirnmo Ponfifiee, dixerunt aliqui non posse
jurisdiclionem hanc delegare circa peccata
reservata ab inferioribus Episcopis siue con-
sensuillorura, quia divino jure habent potes-
tatem reservandi sibi peccata, qua privaren-
turperiilam delegationem. Ita refert Navar.,
Quis possil directe et per se absolvere a 'peccaiis
reservatis.
I. Dnm regulce proponuntnr. — Prima. —
Suppono jurisdictionem hanc posse duobus
modis haberi, scilicet, vel Ut ordinariam, vel c. 27, n. 263. Sed est error manifestus, pri -
tantum ut deiegatara, rursusque delegatio- mo contraEcclesias consuetudinem, secundo
nem hanc fieri posse vel per concessionem contra Summi Pontificis potestatem, et con-
directe factam sacerdoti, vel per licentiam traralionem; nam quidquid potest Pontifex
datam pcenitenti ad eligendum confessorem ; per se ipsum absolvere sine consensu iufe-
nam quoad haec omnia eadem est ratio de ju- rioris, potest etiam per alitim, cui committat
risdictione circa peccata reservata et circa vices suas, absque ejusdem consensu. Unde
alia.Duffi igitur regulse generales sunt cons- Episcopus, licet possit reservare sibi respec-
tituendaj. Prima est : qui peccata reservavit, tu eorum, quibus ipse jurisdictionem dat, vel
et qui in hoc foro est illi jurisdictione supe- ab ipso pendent, non tamen respectu superio-
rior, habet potestatem ordinariam ad absol- ris, vel ejus quiab eodem superiore jurisdic-
vendum ab his peccatis, Hrec est commuuis
et certa, nam, qui reservando abstulit juris-
dictionem, eam sibi retinuit ; ergo per illam
poterit absolvere : is autem qui est superior
tionem recipit. Ad cognoscendum vero quan-
do potestas hsjc delegatur, verba concessio-
nis diligenter advertenda sunt ; nam per iila
indicatur voluntas deleganiis, a qua efficacia
illo, habet jurisdictionem universalem res- hujus concessionis pendet.
pectu iilius, quee se extendit acl omnia, ad
quse jurisdictio inferioris; ergo iile etiam po-
testabsolvere. Confirmatur, nam ante reser-
vationem uterque dictorura Pradatorum po-
terat absolvere ab illis peccatis; sed per reser-
vationem inferior non potuit auferre jurisdic-
3. Qitibus verbis supsrior dei Jianc jurisdic-
tionem. — Solentautemeireahocdubitareauc-
tores, quibus verbis intelligatur superior con-
cedere hanc jurisdictionem, id est, an opor-
teat semper in speciali declarare concedere
polestatem super reservata, vel sufficiant ali-
tionem a superiore ; ergo. Dixi antem, in hoc qua generalia verba. Quod iractat late Na-
foro, quia non satis est.ut sit superior digni- varr., c. 27, n. 261, et D. Antonin., 3 p., tit.
tate in ordine hierarchico, ut sunt, verbi gra- 17, c. 13. Sed in hoc vix potest generaiis
tia, Episcopus et Archiepiscopus; non enim reguia assignari , sed prudentia ut.endnm
potest Archiepiscopus subditum Episcopi, est; et si concessio fit ore ad os, curandum
etiam suffraganei, absolvere a peccatis reser- est ut superior satis explicet mentem suam ;
vatis suo Episcopo, quia non habet immedia-
tam jurisdictionem in dicecesibus suffraga-
neorum in hoc foro, nisi fortasse quando ac-
tu visitat illas, ut supra tetigi, et latius in ma-
teria de exCommunicatioue. Gomparanlur
ergoillo modo Episcopus, et Summus Ponii-
si autem concedatur ex privilegio, seu quo-
modocunque in scripto, consideranda sunt
verba et juridice interpretanda. Itaque si
solum faciat facultatera audiendi confessio-
nes subditorura et absolvendi illos, non con-
cedit casus reservatos, ut deciaratum est in
fex, etin religionibus Provincialis et Genera- c. Si Fpiscopus, de Pcenit. et remiss., in 6,
lis, et sic de aiiis. quia in generali verbo non inteiliguntur spe-
2. Secunda regula. — Error quorumdam cialia concessa. Et ex eodem priucipio di-
rejicitur. ■— Secunda reguia est, luec pecca- cunt dicti auctores, licet Episcopus dicat se
ta etiam posse directe et per se remitti per concedere suam auctoritatem et potestatem,
potestatem delegatam, quse concedi potest non censeri concedere casus reservatos ;
ab utroque Praslato, quem diximus habere. secus vero esset si prius concedal aliquem
potestatem ordinariam. Haec etiam esfc indii- casum reservatum , et postea generaliter
bilata et commuuis; nam qua ratione suiii- addat, et omnem meam potestatem ; quia spe-
cit delegata jurisdictio in hoc foro circa alia cificatio antecedens explicat generale verbum
peccata, sufficit etiam cifca hsec, et eadem subsequens. Et idem est, si post tale verbum
6-28 DiSPUTAT
generalc excipiat unum, vel alium casum :
nara illa exceptio firmat generalem regulam ,
seu explicat generalem illam concessionem
extendi ad alios casus. Denique, inquit Na-
varrus, si Episcopus coricedat facultatem ab-
solvendi a censuris reservatis, non omnino
concedere potestatem absolvendi ab omni-
bus peccatis reservatis, quia heec duo distinc-
ta suntj et respectu Episcoporum non semper
sunt conjuncta. Qnod quidem verum est ex
vi verborum ; semper tamen ex cireumstan-
tiis et ex antecedentibus et consequentibus
judicanda et intelligenda est intentio conce-
dentis. Nam, licet in foro contentioso preecise
standum sit ipsis verbis, tamen in foro, ubi
de verilate rei agitur, quomodocunque satis
constetde intentione concedentis , sufficit, ut
etiam dicti auctores adnotarunt.
4. An iter faciens possit absolvi a reservatis
in alio Episcopatu. — Aliquorum opinio. —
Contraria prolatur. — Atque hsec, quae dixi-
mus de concessione jurisdictionis directe fac-
ta confessori, cum eadem proportione locum
babent in facultate concessa poenilenti ad
eligendum confessorem ; quia, si generatim
solum detur, et non sufficienter ac speciah-
ter explicetur dari cum extensione ad reser-
vata, illa non coraprehendit, irao de bac fa-
cultate expresse loquitur dictura c. Si Epi-
scopus. Hinc vero orta est controversia in-
ter auctores de illo speciali casu, in quo
subditus unius Episcopi , iter agens per
aliam dicecesim , confileri polest, ex tacita
facultate consuetudine inlroducta, confes-
soribus illius Episcopatus, an possit ab eis
absolvi a casibus reservatis suo Episcopo,
nam de casibus reservatis Pontifici nulla est
qucestio ; nam quoad heec perinde est sive
aliquis in alieno, sive in suo Episcopatu con-
fiteatur. Aliqui ergo absolute negant posse
absolvi ibi ab bujusmodi casibus. Quod tenet
Soto, d. 18, q. 2, art. 4, etindicat Navarrus
in c. JPlacuit, de Pcenit., d. 6, n. 63. Funda-
mentum est quia in generali facultate non
comprehenduntur casus reservati, juxta dic-
tura c. 2 de Pcenitent. et remission., in 6;
illa vero facultas tantum generalis est. Nibi-
lominus contraria sententia mibi raagis pro-
batnr, quam tenet Cajet. in Summ., verb.
Absolutio, 2; Palud., d. 17, q. 3 ; D. Anton.,
3 part.. tit. 17, c. 4. Fundamenlum est quia
ille, qui sic versatur in alieno Episcopatu,
non ideo ibi confiteri et absolvi potest, quia
utitur ficultate eligcndi confessorem, sed
quia boc ipso , quod vcrsatur in alieno Episco-
XXX. SECT. I.
patu, potest ibi absolvi more incolarum illius
dicecesis, el ita se gerere ac si esset subditus
Episcopi illius loci ; boc enim sensu intelligi
debet consuetudo supra declarata et ab Eu-
genioIV approbata. Qnia confessores alterius
dicecesis non tenentur scire quinam casus
reservati sint alteri Episcopo ; ergo debent
lnmc audire, et judicare juxta rilum sui
Episcopatus ; ergo et facultas ab alio data,
seu consuetudo, quse in hac parle praevaluit,
in hunc moduminterpretanda est.
o. Unde fit, hujusmodi pcenitentem posse
imprimis absolvi ab Episcopo illius loci, de-
inde ctiam ab illis confessoribus, qui ab illo
habent lacultatem absolvendi a reservatis.
Quod etiam confiteturNavarrus in Summa, c.
17, n. 261, admittens fundamentum hujus
sententiae. Unde ab his indifferenter absolvi
poterit a casibus tam reservatis in suo Epis-
copatu, quam a reservatis in eo in quo versa-
tur ; ab illis quidem, quia ex vi illius reser-
vationis talia peccata ibi non sunt reservata ;
ille autem judicandus est secundum ritum
dicecesis in qua confitetur ; ab his vero, quia
supponimus confessorem esse, vel ipsum
Episcopum talis dicecesis, vel alium sacerdo-
tem ab illo habenlem facultatem absolvendi
a casibus ipsi reservalis.
6. At vero, loquendo de communibus con-
fessoribus non habentibus facultatem circa
reservata, ut consequcnter loquamur, distin-
guere opus est. Aut enim peccatum estreser-
vatum in utroque Epjjgcopatu, et tunc omnes
fatentur non posse remitti a tali confessore,
quia a neutro Episcopo habet delegatam ju-
risdictionem, ut constat. Vel peccatum est re-
servatum in propria dicecesi pcenitentis , non
vero in ea in qua versatur, et tunc eliam cen-
semus posse ibi absolvi ab his ordinariis con-
fessoribus, contra Sotum, et alios ; quia talis
pcenitens judicandus est ut incola illius dice-
cesis, et juxta forum ejus. Vel denique pec-
catum est reservatum in illo Episcopatu in
quo pcenitens confitetur, non autem in suo,
et tunc aliqui putant reservationem non
comprehendere culpam hujus pcenitentis ,
quianon est subditus talis Episcopi. Contra-
rium vero consequenter dicendum est, ut
bene Cajet. et alii docent; quia, licet ille alias
non sit subditus, tamen tunc judicatur ut sub-
ditus et ut incola illius loci ; ergo juxta mo-
dum et jurisdictionem ibi concessam. Item
quia, ut justa sit concessio, debet esse utrin-
que sequalis ; et qui liberatur uno onere, de-
bet sentire alind, quod ex illo sequitur ; sed
MSPUTAT. XXX. SECT. II.
629
talis personapotest absolvi a quocunque eon-
fessore de peccatis reservatis a suo EpiscopOj
si ibi reservata non sint ; ergo e converso.a
pcccatis ibi reservatis non poterit ab eisdem
absolvi, etiamsi reservata non sint a suo Epis-
copo. Oportet ergo, ut ab Episcopo loci, vel
abbabenteillius facultatem absolvatur.
SECTIO II.
Qtiinam habeanl jurisdictionem ad absolvendum a
reservatis per generalem delegationem.
1. Ex consuetudine nonacquiri jurisdictio-
nem absolvendi a reservatis. — Tribus modis in-
telligi potest delegari haec jurisdictio, scilicet,
ex concessione bominis, ex consuetudine, et
a jure. Duo priores modi ad factum solum
spectant, et ideo vix possunt sub scientiam
cadere ; sed in primo observanda sunt quse
diximus circa verborum formam et propriam
significationem, quibus hsec delegatio fieri
solet. Defacilitate autern, vel modo servando
in concessione hujus facultatis seu delegatio-
nis, dicam inferius. Ex consuetudine vero
nunquam credimus introductum esse, nt ac-
quiratur jurisdictio ad absolvendum a reser-
vatis, seu facultas eligendi confessorem, qui
ab illis possit absolvere, tum quia talis con-
suetudo directe esset contraria reservationi
eamque enervaret; tum etiam, quia supra
ostensum est, contra voluntatem superioris
non posse acquiri jurisdictionemin boc foro,
aut facultatem eligendi confessorem ; ubi au-
tem facta est reservatio, satis est declarata
voluntas superioris ut nemo a tali peccato
absolvat sine sua facultate ; ergo non potest
contra banc voluntatem consuetudine prse-
scribi. Potest quidem fortasse rieri ut pecca-
Xnm, quod antea reservatum erat, per oppo-
sitam consuetudinern fiat non reservatnm,
de quo infra dicam ; quod autem, stanle re-
servatione, consuetudine aequiratur facultas
obtinendi absolutionem ab illo sine licentia
superioris, non intelligitur qua ratione fieri
possit ; atque ita nulla talis consuetudo bac-
tenus introducta est, aut ab auctoribus refer-
tur. Duae namque afferri solent : una est de
peregrinis, seuiter agentibus, quiexconsue-
tudine absolvi possunt. Sed de hoc jam di-
ximus illam non esse facultatem absolvendi
a reservatis , sed esse veluti mutationem
quamdam domicilii ad tempus, pro quo talis
persona quoad reservationem sequitur forum
illius dicecesis, in qua versatur. Alia consue-
tudo est de casu necessitatis ; sed, ut infra
dicam, potius taliscasus exceptus est in ipsa-
met reservatione ; per solam ergo consuetu-
dincm nunquam delegatur heec jurisdictio.
2.Dubium circa Tridentinum . — TIoc loco quod
crimen dicatur occultum. — Dubium solvitur.
— Circa delegationem a jure duo puncta trac-
tanda occurrunt. Primum est circa facultatem
concessam Episcopis in Conc. Trid., sess. 24,
c. 6, ad absolvendum a casibus reservatis
Sedi Apostolicae, si occulti sint. Ula enim fa-
cultas jam nunc a jure data est per heec ver-
ba : Liceat Episcopis, etc, in quibuscunque
cas'bus occultis, etiam Sedi Apostoliccp, reser-
vatis, delinquentes quoscunque sibi subditos,
in dicecesi sua per seipsos , aut vicarium ad
id specialiter deputandum, in foro conscientice
gralis absohere, imposita pcenitentia salutari.
Idem et in hceresis crimine in eodem foro con-
scientice eis tantum, non eorum vicariis sit
permissum. Circa quod jus primo declaran-
dum occurrit, quod crimen hoc loco dicatur
occultum. Ad quod breviler dico, hic sumi
prout in jure solet distingui a publico; est
autem publicum, quod in oppido, vel in vici-
nio, vel in collegio, aut communitate aliqua
omnibus notum est, ut publice diffamatum.
Unde licet sit notum aliquibus. potest dici
occultum, quandiu peccator non laborat pu-
blica infamia, ut bene docet et late probat
Navarr., c. 27, n. 2o4 et 255. Quaeri vero po-
test, an si peccatum sit alicubi publicum, ibi
vero, ubi absolutio petitur, sit occultum, an
per hanc facultatem absolvi possit. Et ego
existimo non posse, nam quod alicubi publi-
cum estj simpliciter est publicum, et non oc-
cultum ; et preesertim moraliter et regulari-
ter loquendo^ quod in aliquo loco est publi-
cum, ad alia loca facile defertur.
3. Dubitatio. — Deciditur. — Secundo, est no-
tanda illa particula, subditos suos. Circa quam
dubitaripotest, an peregrini, qui sunt in alie-
na dicecesi, scholastici, etmercatores, vel va-
gabundipossint per hanc facultatem absolvi
ab Episcopis illius dicecesis, et idem queeri
potest de religiosis exemptis. Et ratio dubii
est, quia isti non videntur subditi Episcopo,
vel quia exempti sunt, vel quia alterius Epi-
scopatus. Respondelur , quoad vagabundos
non est dubium quin absolvi possint, quia
non habent alium Episcopum proprium, et ita
sunt subditi. De iis vero qui per aliquam par-
tem anni habitant in aliquo Episcopatu, et
ideo sacramenta recipiunt in illo Episcopatu,
existimo etiam posse absolvi, quia quodam-
modo etiam habent domicilium in eo Epi?co-
630 DISPUTAT.
patu, etita.sunt subdili. Deillis vero, qui so-
lum agunt iter, et facile redibunt ad suara
dioecesim, res est magis dubia. Niliilominus
non audeo illisnegare hanc facultatem, quia,
ut dixi, pro tunc sunt subditi in hoc foro, et
ex consuetudine seu interpretativa voluntate
suorum PreeJatorum se babentut incolse illius
dicecesis. De religiosis autem exemptis qui-
dam negant, propter rationem factam ; sed
ego video praxim esse in contrarium, pree-
sertim in casu heeresis occultee. Unde, quam-
vis istee personee sint exeraptee, tamen si ex
licentia suorum Preelaiorum, a quibus in ali-
quo casu absolvi non possunt, accedaut ad
Episcopum illius dicecesis, absolvi ab ilio po-
terunt, tum quia jam efflciuntur subditi in
illo foro ; tum etiam quia licet religiosi sint
exempti, tamen dum babitant in aliqua dioe-
cesi, aiiquo modo, et quoad aliqua sunt sub-
diti ; et preesertim quoad favorabilia nomine
subditorum illius dlcscesis comprehendi pote-
runt. Et propterea forte illa aliaparticula, il-
lius dicecesis , addita est; non enim censec
esse necessarium ut absolutio localiter, ut
ita dieam, intra suam dicecesim conferatur,
quia, ut seepe dixi, in administratione bu-
jus sacramenti attendencla est jurisdictio
super personam, magis quam circa locum
ipsum. Posita ergo videtur illa particula ad
comprehendendos omnes inferiores in clioa-
cesi habitantes, seu residentes, quatenus in
hoc foro subduntur Episcopo.
4. Tertio, explicandum est nomen Episco-
pus, sub quo certum est eomprehendi Episco-
pum electum et confirmatum, licet conse-
cratus non sit ; quia ea quee sunt jurisdictio-
nisplene habet, juxta c. Transmissam, cum
ibi notatis, de Electione. Deinde probabilius
est comprehendi Gapilulum Sede vacante,
quoad ea, quee fieri possunt per vicarium ad
hoc specialiter deputaturn : quia Gapitulum
succedit in jurisdictione Episcopi, juxta com-
mune jus, c. His quce, et c. Cum olim,de Ma-
jor. et obedient.,quod in particuiari de po-
testate absolvendi declarat Gloss. in c. 2 Ne
sedc vacante aliquid innovet., in cap. unic.
de Majorit. et obed., in 6. Item Gioss. extra
ibi in c. Ad abolendam, de Heereiieis, et Doc-
tores eisdem locis. Dices hoc esse verum de
jurisdictione ordinaria, non vero de illa quee
per specialem concessionem data est. Re-
spondetur, quando heec jure communi jam
spectat ad munus Episcopi, etiam in illa suc-
cedit Capitulum, etiamsi jus illud speciate
sit, ut ex aliis notat Abb., dict. cap. Cum vlim,
XXX. SECT. II.
et cap. At si clerici, § de Adulteriis, de Ju-
diciis, et cap. Verum, de Foro comp.
5. An Ablatcs exempii nqmine Bpiscopi
comprehendantur . — De inferioribUs autem
Prseiatis habentibus jurisdictionem episcopa-
lem, ut sunt Abbates exempti, et similes,
dubitatum est. Nam vidcntur etiam compre-
hendi, tum propter eamdem rationem ex ju-
risdictione sumptam, tum quia jam hi casus
non censentur reservati Papee ; et ideo sub
generali jurisdictione Episcoporum compre-
heuduntur, Maxime quia boc decretum non
ccnseturjus novum exorbitans ab antiquo,
sed potius reducens jus ad suam antiqui-
tatem , el quasi naturalem statum, quem
habebat seclusa reservatione. Accedit tan-
dem, quod essent pejoris conditionis fideles
subditi his inferioribus Preelatis, qui nulii sub-
duntur Episcopo, et habentproprium territo-
rium, quod non est veluti pars dicecesis ali-
cujus Episcopi, sed quasi dicecesis distincta;
illi enim ab Episcopis vicinis absolvi non
poterunt, quia non sunt subditi illorum, nec
de sua dicecesi, et decretum expresse dicit,
sibi subditos, et indicecesi sua; nec etiampote-
runt absolvi a proprio Pradato, seu Abbate,
si in hoc decreto non comprehenditur : non
ergo esset iliis sufficienter provisum, essent-
que pejoris conditionis, quod verisimile r>.on
est. Hee rationes videntur faccre partem hanc
multum probabilem.
6. Rcsolutio. — Nihilominus invenio quam-
dam declarationem Gardinaiium in contra-
rium, quee circa particulamillam, Liceat Bpi-
scopis, sic habet : In hoc decreto non compre-
Jienduntur inferiores Jiabentes jurisdictionem
ordinariam, et quasi episcopdlem, sedtantum
Bpiscopi prlvatite quoad omnes alios. Ratio
esse potest quia beec facultas censetur data
Episcopis jure specieili, et inluitu taiis per-
sonee pollentis tanta auctoritate et dignitate,
et ideo non est extendenda ad alios non Epi-
scopos, etiamsi alias habeant communem
jurisdictionem Episcoporum. Ilem quamvis
hoc decretum videatur continere favorem,
tamen ex ea parte, qua in rebus adeo gra-
vibus mitigat rigorem ad disciplinam eccle-
siasticain suo modo necessarium, potest no-
cere, si nimium extendatur, et ideo proprie-
tati verbi stricte sumpti stanclum censetur.
Nec sequitur detrimentum aliquorum ficle-
lium, quia semper teiritorium exemptum
contentum est sub dicecesi alicujus Episcopi,
respcctu cujus censebuniur subditi omnes
habitantes, quoad hos casus, etiamsi quoad
DISPUTAT. XXX. SEOT. H. C3i
ordinariam jurisdictionem habeant-aliquem igitur ex vi Concilii non possunt ; ex vi au-
ordinarium Praelatum. Ubi etiam considerari tem illius concessionis, si de illa satis con-
polest, quod si hcec lex censetur exorbitans stat, poterunl tam Praedicatores, quam alii
ab antiquo jure, restringenda osl ; si vero qui cum eis in privilegiis communicant. Se-
reducit casus hos ad statum juris antiqui, cluso autern tali privilegio> absolvi possent*
cadem ratione censebitur reducere illos ad religiosi ab his casibus occultis abEpiscopis,
eum statum, in quo jure ordinario esse dcbe- iri quorum dicecesibus habitant, nam quoad
rent proprii Episcepi, seclusa omni existi- hsec favorabilia illis subjecti censendi sunt.
matione, quae nonpertinet ad ordinarium jus, 8. An Archiepiscopvs habeat hanc facutta-
sed ad exceptionem potius ab illo. In re ergo
dubia securum est adhaerere prsedictae re-
sponsioni.
7. An Prcelati religionum sub nomine Epi-
scopi veniant. — Hinc vero nascitur dubium,
nam sequitur idem esse dicendum de Preela-
tem in dicecesi sufraganei. — Item dubiiari
potest an Archiepiscopus habeat hanc facul-
tatem in dicecesi suffraganei saltem dum vi
sitat, nam quando non visitat, certum est non
habere, quia tuncnon habet jurisdictionem :
atvero dum visitat,habetjurisdictionem,etvi-
tis religionum respectn suorum subditorum, detur habere illam episcopalem, imo et quo-
quia non sunt Episcopi, licet in eos habeant dammodo superiorem Episcopo ; undeverisi-
jurisdictionem quasi episcbpalem. Conse- milius est posse tunc absoivere a casibus re-
quens est contra quamdam declarationem servatis tali Episcopo ; ergo et eadem ratione
Pii V in brevi quodam dato ad petitionem videtur ei concessa haec facultas,pro illo tem-
cujusdam Provincialis, in haec verba, prout pore, atque adeo iilara dicecesim censeri lan-
refertur : Exponi noMs nuper fecit dilectus quam suam pro tempore visitationis. Et haec
filius Prior Provincialis provincics Hispance sententia videtur mihi valde probabilis.
ordinis fralrum Prcedicatorum, etc. Et in- 9. Discrimen inter hceresim et alia peccata
super, quia sacrum cecumenicum Concilium occulta. — Ultimo notanda est differentia
gencrale Trideniinum concessii Episcopis ut quam Concilium facit inter peccatum haeresis
absolvere possint inforo animce seu conscientiw et reliqua; quia ab haeresi occulta solum po-
ab omnibus peccatis, et dispensarein irregu- tesi absolvere Episcopus per seipsum, saltem
laritatibus, prout sess. 24, c. Q, habeiur , ne quoad censuram, nec potest alteri delegare
Prior Provincialis, et superiores Prcelati dicti hanc facultatem ; at vero a caeteris peccatis
ordinis tam in dicta provincia, quam extra
eam ubilibet in hac parte deterioris condiiionis,
quam clerici , aut seculares existant, eisdem
Priori conventuali, et superioribus Prcelatis,
potest absolvere per se ipsum, vel per vica-
rium ad hoc specialiter deputatum. Quod in-
telligo, vel oblata occasione, seu proposito
aliquo casu particulari, committendo alicui
ut ipsi per seipsos idem omnino possint in vicessuascirca talemcasum, vel certe "gene-
fratres et moniales dicti ordiuis sibi subditos, raliter committendo alicui vices suas quoad
quoad absoivendi et dispensandi hujusmodi, hccspeciale rnunus absolvencli ab his casibus;
quam atias quasctmque facultates, eisdem auc- nam utroque modo vere dicitur vicarius ad
toritate, tenore etiam perpetuo, concedimus, et hoc specialiter deputari, quod requirit Con-
indulgemus, atcjue etiam declaramus prcescntes cilium.
tilteras perpeiuo clurare et valere. Nihilomi- 10. Anhcec facuitas revocata sit per bullam
nus quantum est ex vi Concilii idem de his Ccenae. — Ratio duMtandi. — Hic vero specia-
Proelatis religionum dicendum censeo, quia liter dubitatum est anhsec facuitas data Epis-
est omnino eadem ratio, et verba praedictae copis circa peccatum haeresis revocata sit per
responsionis Cardinalium aeque eos compre- bullam Ccence Domini (quod de omnibus ca-
hendunt. Et hoc ipsum colhgo ex praedictis sibus Ccenae quseri posset), nam in illius fine
verbis Pii V; non enim declarat Concilii con- addilur, ut ab illis casibus nultapersona eccle-
cessionem ad hos Praelatos extendi, sed ipse siastica, etiamepiscopati, vet majoridignitate
iilam extendit, ut patet ex illis verbis, quia prcedita, absolvere possit prcetextu cujuscun-
sacrum Concilium concessit Episcopis, usque que facuttatis, etiam per cujusvis Concitii de-
ad illa, eisdem auctoritate prcesentium conce- cretain generevel inspecie concessa. Videntur
dimus ; non ergo declarat Concilium conces- enim ha>c verba adeo expressa, ut non possit
sisse, sed quodConciliuraconeessit Episcopis, de dicta revocatione dubitari. Nihilominus
ipse concedit his Prselatis; potius ergo suppo- Navarr. in Sum., c. 27, num. 260, in contra-
nit; Concilium solisEpiscopis hoc concessisse; riam partem inclinare videtur ex quodam
632 DISPUTAT. XXX. SEGT. II.
juris principio, quod lex specialis non dero- jus hoc statuisse,
gaturper generalem, etiamsi hsec posterior
sit. Quod probat exquadam Gloss. etquibus-
dam aliisjuribus. Unde concludit generalem
illamclausularnbullse Ccence limitandam esse
per aliud decretum Concilii Trid., scilicet, ut
non procedatin casibus occultis, de quibus
specialiterTrident. loquitur, sed in aliis casi-
bus generaliter. Et confirmari hoc potest ex
tenore cujusdam Motus proprii Sixti V contra
male promotos, ubi in clausula reservationis
et revocationis facultatum ad absolvendum,
post generalem revocationem omnium facul-
tatum, etiam concessarum Episcopis per de-
creta Concilii Trident., subditur, etiamsi cri-
men penitus occultum fuerit. Quibus verbis
insinuatur, revocatiouem generalem Concilii
non comprehendere casum occultum,nisi ex-
primatur.
1 1 . Vera qucestionis resolutio. — Navarri
fundamentum destrtdtur. — Nibilominus con-
traria sententia videtur tutior et tenenda.
Primo, quia vix invenietur alia facultas in
Conciliis concessa, quse possitper illam clau-
sulam revocari, et ideo maxime videtur posita
propter hoc decretum. Secundo, multum vi-
dentur urgere illa verba, in genere vel in spe-
cie concessa ; nam per ea declaratur, non tan-
lum revocari universales facultates, sed etiam
illse, quee ad speciales casus concessse sunt,
propter quod videtur, non habere locum
principium illud, in quo Navarrus fundatur.
Tertio, quia idem Navarrusrefertipsum Pon-
tificem non permittere Episcopis absolvere a
casu haeresis etiam occulto ; intelligit ergo
iilam facultatem esse revocatam : non enim
ipse alia via revocat. Denique hoc ipsum de-
claratum invenio a Congregatione Cardina-
lium his verbis : Episcopus absolvere non po-
test hominem hccreticum in foro conscientice,
licet hcec facultas a Concilio sit ei concessa.
Sedde hac reiterumoccurret sermo in tomo
sequenti circa bullam Ccence, et circa mate-
riam irregularitatis.
42. Duiium proponitur et resohitur. —
Aliud vero dubium circa hoc decretum, pro-
positum legitur in congregatione Cardina-
lium, scilicet, anhoc decretum locum habeat
in casibus post Concil. Trid. ex nova lege Sedis
Apostolicse reservatis. Responsio autem , quse
ad nostras manus fide digna auctoritate perve-
nit, sic continebat : S.D.N. Gregorius XIII,
audita relatione Congregationis, respondit, non
Jialere locum. Quod si his verbis significetur
Summum Pontificem, quasi novum quoddam
nihil est quod amplius
quseramus ; si autem illa solum est declaratio
juris Ccncilii, videtur profecto valde difficilis.
Nam imprimisrestringit favorabile decretum,
sine cogente fundamento , quod nobis oecur-
rat; si enim aliquod esse potest, maxime est
quia reservatio subsequens videtur eximere
casum illum ab omni potestate prius concessa;
vel quia Concilium de prseterito loquitur de
casibus reservatis , non etiam de casibus re-
servandis ; vel quia per reservationem subso-
culam derogatur Concilio. At hsec et similia
non cogunt.
43. Quod sic declaro : quia Concilii mens
videtur fuisse ponere regulam generalem , et
quasi ordinarium jus circa reservationes Pon-
tificias , ut scilicet inteiligantur esse de cri-
minibus publicis ; de occultis vero non omni-
no, sed cum moderationibus positis in hoc
decreto; non ergo tantum reservationes prio-
res ad hanc formam redaclaa sunt, sed etiam
omnes subsequentes sub illa fieri intelligun-
tur ; ergo eliam in illis habet locum hoc de-
cretum. Antecedens suadelur , tum quia opti-
me potuit lex illa hoc sensu constilui ; nihil
enim repugnat, cum Pontificia auctoritate fie-
ret, et confirmaretur ; tum etiam quia ratio
legis eadem est in casibus antea reseivatis,
vel quocunque tempore reservandis ; cur
enim major debet esse nunc restrictio in no-
vis reservationibus , quam in anliquis ? vel si
in his expedit, ut facultas circa casus occultos
sit in Episcopis, cur non in omnibus ? Itaque
non est, cur casus denuo reservatus censeatur
exemptus a potestate prius concessa , quia
sub lali forma reservatur. Deinde verba Con-
cilii hunc sensum admittunt, nam quoad sus-
pensiones et irregularitates absolute loquitur
de omnibus, ex delicto occulto provenientilus,
quse verba generalia sunl, sive proveniant ra-
tione legis antiquaa , sive novai. Eodem ergo
sensu loquitur de absolutione a casibus reser-
vatis, quos ita nominat, vel quasi per antici-
pationem juxta communem appellationem ,
vel quia reservati dicuntur, non respectu
temporis, quo editum est Concilium, sed res-
pectu lemporis quo de illis danda est absolu-
tio. Denique sicut hic sensus favorabilior est,
et satis proprius, ita videtur communi con-
suetudine receptus et approbatus.
44. Quapropter quandiu de mente Aposto-
licse Sedis certius non constiterit, et sub illius
censura,videturprobabile responsionem illam
supra citatam , intelligendam esse de casibus
postea reservatis cum aliqua clausula, aut
DISPUTAT. XXX. SECT. II.
633
yerbis sufficientibus, per quee buic decreto
qerogari videatur; qualia essent si in ipsa
reservatione expresse adderetur, ctiam in ca-
silnts occultis; aut si adderetur clausula, non
obstanle quocunque decreto, etiam Concilii ge-
neralis, ut additur in bulla Ccsnce. At vero si
simpliciter fiat rcservatio, non existimo per
clausulam generalem derogari speciali de-
cieto Concilii generalis, sed reservationem
inlelligendam esse sub forma ejus. Quod a
fortiori sentit Navarrus citato loco.
15. Quid faciet Episcopus si occulte laba-
tur. — Ultimo inquiri bic potest, quid faciet
Episcopus, si contingat ipsummetlabi occuJte
in aliquem ex bujusmodi casibus reservatis
Papse : potestne aliqua via frui hac gratia,
seu facultate concessa a Concilio , vel erit iu
boc pejoris conditionis quam ceeteri fideles,
ut recurrendum ilii sit ad Summum Pontiti-
cem? In quo clarum est ipsum non posse se
absolvere. Dubium vero est , an quando ex
privilegio juris sibi confessorem elegit, possit
ei hanc potestatem delegare, ut illa confessa-
rius circa ipsum Episcopum utatur. Videtur
enim non posse, quia Concilium dicit , delin-
quentes quoscunque sibi subditos ; at ipse non
est subdilus sibi ; ergo ex vi Concilii non est
illi data heec potestas pro se ipso ; ergo nec
potest illam delegare. Hoc dubium proposi-
tum fuit Romee in Congregatione Cardinalium
sub his verbis : An Episcopo in aliquod delic-
torum, de quibus lioc capite, prolapso, liceat
ad se absolvendum proprium confessarium de-
putare cum eadem auctoritate, quam ipse pos-
set ex eodem capite in sibi subditos exercere.
Responsum autem fuit , Congregatio censuit
in Episcopo licere. Non explicatur autem ibi
unde confessor sic electus habeat talem po-
testatem. Videtur ergo mihi probabile propter
objectionem factam ex verbis Concilii, non
habere illam delegatam ab ipso Episcopo eli-
gente ipsum, sed immediate a Papa, ex vi ju-
ris communis. Nam ex vi hujus decreti reser-
vatio Papalis ablata est ab his casibus occul-
tis. Et ideo respectu Episcopi non reputantur
ut rescrvata, sed ut comprehensa sub clausula
generali eligendi confessorem. Accedit quod
non debent Episcopi esse pejoris conditionis ;
non ergo debent cogi in omnibus criminibus
occultisad Pontificem accedere. Habet autem
hoc specialem difficultatem in crimine heere-
sis occultee , etiamsi supponatur non esse re-
vocata facultas in hoc Episcopis concessa circa
alios , quia solum data est ut exercenda per
ipsos, et ideo non videtur verisimile, quod
respectu pcrsonee Episcopi delegetur per Pa-
pam cuicunque confessori ab ipso electo. Ra-
tio sane videtur urgens, ideoque probabilitcr
dici potest , hunc casum respectu personee
Episcopi esse excipiendum , quia delegabilis
non est alicui inferiori ipsi Episcopo. Nec mi-
randum est , quod in hoc sentiat majus gra-
vamen Episcopus, cum etiam tale delictum
maximam habeat deformitatem ; et si attente
consideretur, in eo gravamine servatur pro-
portio, ut sicut in aliis sub proximo Episcopo
superiori tale peccatum reservatum manet,
ita in Episcopis respectu Papee, qui est pro-
prius ipsorum Episcopus. Sed nihilominusCar-
dinales in sua responsione nullam limitatio-
nem adhibuerunt, ideoque nec ego illam ad-
dere volo. Imo cum dicunt, Cum auctorilate,
etc. , omnem limitationem excludunt, prae-
sertim cum non dicant, quam possunt dele-
gare. sed,quam possunt ex hoc capite in stios
subditos cxercere. Itaque dicendum eritconse-
quenter, etiam in hoc crimine occulto Ponti-
ficiam reservationem esse sublatam , idque
satis esse, ut commissum censeatur confessori
electo ab Episcopo. Si autem facultas illa re-
vocata est, hoc non procedit. De irregularitate
etiam occurrebat specialis difficultas, quse suo
loco tractabitur.
46. Dubium. — Aliquorum opinio. — Vera
dubii decisio. — Secundum punctum tractan-
dum bic est de religiosis, preesertim mendi-
cantibus, an scilicet possint ex vi juris com-
munis absolvere a peccatis reservatis Episco-
pis. Nam aliqui Theologi affirmant, saltem
quando illa peccata reservantur solum per sia-
tuta vel preecepta particularia Episcoporum.
ItasentitGabr.,d. 17, q. 2, a. 3, dub.3; etAn-
gel.,verb. Confessio 3, n.28; Sylvest., verb.
Confessor 2, q. 5. Fundantur preecipue, quia
alias possenlEpiscopi limitare et eludere pri-
vilegia religiosis concessa a Papa. Addi etiam
potest, q uod in Extrav. Inter cunctas, de Priv. ,
significatur preeter casus ibi numeratos non
posse Episcopum reservare alios respectu re-
ligiosorum. Sed, ut dixi, hoc jus revocatum
est, et aliud non invenilur. Ideoque probabi-
lius censeo hos religiosos ex vi juris commu-
nis non habere banc potestatem. Ita tenent
Antonin., 3 part., tit. 7, cap. 1 ; et Soto, dist.
18, queest. 4, art. 3 ; etNavar., c. 27, n. 266.
Fundamentum jam explicatum est. Et addo
preeterea, in Clem. Dudum, dePrivil., decla-
rari , religiosos ex vi illius concessionis non
habere majorem facultatem absolvendi a pec-
calis, quam parochos ordinaiios; illi autem
634
DISPUTAT. XXX. SECT. 111.
non hahent facultatem absolvendi a peccatis
reservatisEpiscopis; ergo. Item in Clem. Reli-
giosi, de Priv., § Quibus, preecipitur rehgiosis
sub interminatione maledictionis eeternse , ne
a casibus Sedi Apostoliea^, aut locorum Ordi-
nariis reservatis, quemquam absolvant. Con-
siderandum vero est, etiam ex vi horum ju-
riunij non habere minorem potestatem hos
religiosos, quam parochos, et ideo si Episcopi
velint aliqua peccata specialiter reservare
respectu religiosorum, quee non essentreser-
vata respectu parochorum , non possent id
facere, nec valeret reservatio, quia est contra
illud jus; et ita cavetur incommodum, quod
alia opinio objiciebat. Addo preeterea, sen-
tentiam hanc non solum confirmatam esse
responsione quaclam Cardinalium 662, sed
etiam addi, non posse religiosos per privile-
gia Maris magni (quod appellant) absolvere
ab his peccatis. Nibilominus non excluduntur
specialia privilegia, vel directe concessa, vel
per eommunicatiouem, si in eis facultas haec
sufficienter explicetur.
SEGTIO III.
Utrum in casibus extraordinariis habeat inferior
sacerdos jurisdictionem, v.t directe possit absol-
vere a reservatis.
1 . Quis dicatur inferior. - — Inferior sacer-
dos hic vocari potest, vel sacerdos proprius
inferior Prselato reservante, seu ad quem
facta est reservatio, vel quilibet alius sacer-
dos habens jurisdictionem delegatam eequa-
lemjurisdictioni parocln, seu proprii sacer-
doiis, vel denique quilibet simplex sacerdos,
qui in hoc foro, nec jurisclictionem ordina-
riam, nec delegatam habet. Rursus suppo-
nendum est, hic non esse sermonem tanturn
de absolutione personse habentis peccata re-
servata, sed de absolutione, quee directe ca-
dat in ipsa. Deinde supponendum est, quees-
tiouein hanc solum habere locum, quando
non patet adiius ad superiorem, vel (quod
perinde est) quando non potest illi fieri con-
fes&io taiis peccati sine gravi periculo aut
detrimento ; quia, si absque his incommodis
polest a superiori peti absolutio, vel facultas
confitencli aiteri, nuiia potest esse necessitas,
ob quam inferior sacerdos possit absolvere
extraordinario modo et absque jurisdiclione
commissa. Quod adeo verum censeo ut etiam
ifl articulo mortis locum habeat. Quamvis
enim Concilium Tridentinum dixerit, m ar-
ticulo mortis nullam esse reservationem, id
tamen intelligendumestin absentiareservan-
tiSji quia aiias nulla est vera necessitas, ob
quam alii censeantur jurisdictionem recipere,
quee illis per se loquendo sublata fuerat ; ne-
que oportuit Conciiiuin hoc declarare, quia
hoc tanquam notum supponit.
Prima asseriio.
2. Ornnes sacerciotes posse in articulo mortis
a reservatis absolvere. — Cur in articulo mor-
tis nulla sitreservatio. — His ergo suppositis,
certum imprimis est, omnes sacerdotes posse
absolvere in articulo mortis a peccalis reser-
vatis, non solum indirecte et per accidens,
sed per se et per propriam jurisdictionem,
quam pro tali articulo habent circa talia pec-
cata. Hoc probant verba Concilii Trid., sess.
24, cap. 7 : In Ecclesia Dei custoditmn sem-
per fitii ut nulla sit reservatio in articulo mor-
tis ; nam si nulia est reservatio, ergo manent
illa peccata pro illo articulo sub eodem foro,
ut sic dicam, sub quo sunt csetera ; osten-
sum est autem supra, in eo articulo omnes
sacerdotes habere jurisdiciionem delegatam
ad absolvendum directe a peccatis mortali-
bus ; ergo talis jurisdictio cadit etiamin haic
peccata, quee extra iilum articulum sunt re-
servata. Cur autem in illo articulo nulla sit
reservatio, alii fortasse rationem redderent
ex divino jure ; Conciiium autem Tridenti-
num hoc refert in benignam et prudentem
Ecclesise providentiam; sicut etiam nulla ex-
communicatio reservata est pro illo articulo,
ut constatex cap. Si quis suadente, 17, q. A,
cum similibus, quse in sequenti libro suo
loco tractabimus, quam exceptionem constat
ortam esse ex providentia Ecclesiae, ncn im-
mediate ex jure divino. Atque hinc etiamalia
via cnnslat regula posita quoad casus Ponti-
ficios ; quia ablata excommunicatione, non
manent reservata ; sed in articulo morlis
quilibet sacerdos potest absolvere a censura
reservata Papee ; ergo et a peccatis omnibus
iili reservatis. Unde fit, majori ratione posse
absolvere a peccatis reservaiis aiiis Preelatis.
3. Non posse reservari casus pro articulo
mortis. — Quinpotius addo, omnes aliosPrae-
iatos inferiores Summo Pontifice non posse
reseivare casus pro articulo mortis , non quia
hoc sit absoiute impossibile jure divino, nam
fortasse SummusPontifex posset id facere,
licet non expediat , sed quia consuetuclo Ec-
clesiaa a Summis Pontificibus probata habet
vim iegis probibentis et irritantis talem re-
servationem, in qua lege ipsi non possunt
DISPUTAT. X
dispensare. Loquor antem de absoluta reser-
vatione, per quam omnino negatur potestas
absolvendi; nam, sitantum esset condiliona-
ta, id est, qtiod etiam in illo arliculo non
posset peccatum remitti, nisi sub onere illucl
etiam contitendi superiori, si periculum mor-
tis evadatur, res est magis dubia., quam infra
tractabimiis.
4. Corollarium primum. — Ex bac gene-
rali regula sequitur primo, in preedicto casu
articuli mortis, regulariter loquendo, et se-
cluso speciali jure, posse absolvere a pecca-
tis reservatis Surnmo Pontifici quemlibet sa-
cerdotem proprium, vel habentem commu-
netn jurisdictionem delegatam, nullo servato
ordine inter illos, id est, non esse necessa-
rium prius adire Episcopum, aut facultatem
ab illo petere^ etiamsi commode fieri possit,
nec prius vocare parochum, quam alium sa-
cerdotem expositum habentem jnrisdictionem
ex commissione. Ratio est, quia in iilo arti-
culo nulla est reservatio ; ergo eadem ratio
est de his peccatis , quee de aliis ; ergo ,
sicut de siiis potest absolvere quilibet sa-
cerdos habens jurisdictionem , nullo spec-
tato ordine inter ilios, ita.etabhis. Item ,
quia propter reservationem factam Papce
nullum speciale jus acquiritur Episcopo ,
vel parocho ; ergo hoc ipso quod ad Pa-
pam non patet aditus , et propter instans
mortis periculum reservalio cessat, reli-
qui omnesmanent sequales quantum ad hoc
forum, suppositacommuni jurisdictione. Se-
cus vero erit, si omnes hos comparemus ad
simpliees sacerdot.es non habentes jurisdic-
tionem, namtunc servandus est ordo, utpra?-
feratur habens jurisdictionem, illam non ha-
benti^ et approbalus non approbato, etexpe-
ditus impedito, juxta superius dicta in simiii.
Dixi autem, regulariter, quia aliquando in
jurc ipso dispositum est, ut loco Pontificis
succedatEpiscopus ; et tunc ille ordo servan-
dus est, ut latius dicemus in materia de ex-
communicatione , preesertim eirea canonem
iSi quis suadente, et interim videri potest Co-
var., inc. Alma rnater, I p., § 11, n. 8.
5. DiMum proponitur et solvitur. — lnier-
rogabit vero aliquis , si in eo arliculo adsit
sacerdos, qui ex privilegio habeat jurisdictio-
nem ad absolvendum a casibus reservatis
Summo Pontifici, an debeat ille necessario
prseferri aliis babentibus tanlum communem
jurisdictionem. Si enim, ut diximus, in iilo
articulo peccata non sunt reservata, non vi-
detur hoc necessarium. Quia vero ubi adest
XX. SEGT. 111. 635
aliquis babens jurisdictionem Pontificiam ,
non videtur omnino impediLus aditus ad
Summum Pontificem, ideo videri potest hoc
necessarium; quia, qui habet jurisdictionem
ab aiio., quodammodo est unum cum illo; et
sine tiubio videtur hoc esse securius et mo-
raliter consulendum, saltem ubi aliud extrin-
secutn incommodum non occurrit. Item est
utile ut liberetur pcenitens ab omni onere
slatim declarando. INihilominus tamen non
censeo hoc simpliciter necessarium, nam re-
ssrvatio facta Summo Pontifici non obligat
in illo articulo^ vel potius non comprehendit
iihun.Item^quiaillud est veluli quoddam pri-
vileghun, quo nemo uti tenelur^ sed potest se-
qui ordinarium jus. Atqueha;c, cjuse in hoc
corollario dicta sunt, cum proportione appli-
cari debent ad casus reservatos inferioribus
pastoribus.
6. Corollarium secimdum. — Objectio.—Se-
cundo infertnr ex dicta regula, eum, qui sic
absolvitur in articulo mortis, non teneri, per
se loquendo, iterum confiteri peccatum iilud
reservatum S^ontifici, seu superiori, cui reser-
vafum erat. Patet, quia nemo tenetur iterum
confiteri peccatum illud, a quo directe et per
se fuit absolutus ; in preesenti autem casu ta-
iis est absolutio a peccatis reservatis , ut os-
tensum est. Dices , assumplum esse verum
cpuando jurisdictio absolute concessa fuit; se-
ctis vero esse si concedatur tantum sub onere
comparendi coram superiore ; in prsesenti
autem casu tantum hoc posteriori modo ju-
risdictionem dari, ut constat ex c. De ccetero,
de Sent. exccmm., et c. Eos ^wi,eodem tit..,
in 6, cum similibus. Girca hoc advertendum
est, aliud esse loqui de casibus habentibus
excommunicationem annexam, ut sunt Pon-
tificiij aiiud vero de iis qui nullam habent
censuram. De prioribus verum est secundum
ordinariurn jus non concedi hanc facultaiem
absolvendi in articulo mortis nisi sub pree-
dicto onere comparendi ; ita ut si postea pce-
nitens sit in inora culpabili, in similem ex-
communicationem incidat, ut habetur in dic-
to c. Eos qui, et bene tractant Cajet. in Sum-
ma, verb. Excommunicaiio, n. 69, etNavarr.,
c. 26. Corrigendum tamen censeo , qiiod ibi
addit, si pcenitens sufficienter satisfaciat
quantum debet coram Deo, excusari ab illo
onere comparendi, quia jam implevit quicl-
quid superior juste preecipere poterat; hoc
enim nou probo, tum quia licet fmis pree-
cepti cesset, non ideo cessat preeeeptum; tnm
etiam quia non est ilie fmis adasquatus; nam
636 DISPTJTAT. XXX. SECT. III
ipsurnmet onus comparendi est qnasi pars ratione censurse potius quam
pcenee ab Ecclesia impositee pro tali delicto,
et ordinatur ad specialem modum satisfac-
tionis et obedientiee Ecclesia3 exbibendum.
Denique quia alias adliibenda fuisset conditio
in illo preecepto , scilicet si parti leesee suffi-
ciens satisfactio non exhiberetur, quodtamen
non fit. Et ob hanc causam dixi utile esse
confiteri babenti jurisdictionem , saltem ex
privilegio, seu ( quod perinde est) absolvi
virtute alicujus bullse concedentis tale privi-
legium, quia boc est quol tunc privilegium
operatur, quamvis obligationem satisfaciendi
auferre non possit, cum sit jure naturali de-
bila; de qua re dicemus plura in materia de
excommunicatione. Heec autem omnia cum
proportione applicanda sunt ad casus reser-
vatos aliis superioribus, habentes censuram
annexam, etiam reservatam. In his autem
omnibus casibus obligatio, quee manet, non
est ad confitendum iterum sacramentaliter
tale peccatum, quantum est ex vi juris com-
munis, sed solum ad comparendum coram
superiore, qui convenientem medicinam vel
satisfactionem imponere possit; quia in jure
nihil aliud preescribitur, ut patet ex decretis
citatis. Et ideo non obstante hoc onere et
obligatione, verum simpliciter est , quod se-
cundo loco intulimus.
7. An possint absolvi reservata sub onere
comparendi. — De peccatis vero quee non ha-
bent censuram annexam controversia est an
possint absolvi sub illo onere, vel etiam sub
obligatione illa iterum sacramentaliter confi-
tendi, et maxirae pro illo articulo. Quara
queestionem de possibili infra tractabo. Nunc
vero secundum usum et consuetudinem Ec-
clesiee existimo talia peccata pro illo articulo
nullo modo reservari, nec sub aliquo simili
onereabsolvi, sed absolute etsimpliciter. Quee
est senlentia communis, quam tenet Pal., d.
20, q. I, art. 2; Anton., 3 p., tit. 14, c. 19,
§ 17; Ang.,verb. Confessio3,n. 2; Sylv., verb.
Confessio \, q. id, et verb. Confessorl, q. 20;
Armilla,verb. Absolutio, n. 12 ; Nav., c. 26, n.
26. Ratio est, quia, ut Concilium Tridentinum
dixit, pro articulo mortis nulla est reservatio
juxta communem usum Ecclesiee ; et ideo
absolutio, quee in illo articulo datur, quantum
ad fornm sacramentale spectat, sirapliciter
et absolute datur, nullo relicto onere ; nam
juxta commune et ordinariura jus, solum in
peccatis quee habent excommunicationem re-
servatam, manet obligatio etiam post illum
articulum ad comparendum coram superiore,
solius culpee.
Nam, quia censura est poena ecclesiastica per-
tinens ad forum contentiosum,noluitEcclesia
illam omnino absolute auferri ab inferiore
sacerdote,proptersolum instantem articulum
mortis, quia neque id necessarium erat ad sa-
lutem animee, neque expediebat ad vigorem
ecclesiasticee disciplinee. Quando autera pecca-
ta non habent annexam censuram , tota re-
missio fit pure in foro pcenilentiee, et apud
Deum; nec per se loquendo, relinquitur ali-
qua satisfactio exbibenda Ecclesiee ex vi prio-
ris obligationis, quee in homine esset; et ideo
non consuevit Ecclesia pro illo articulo cul-
pas ipsas ullo modo reservare , neque onus
comparendi post absolutam culpam relinque-
re seclusa censura. Unde statim suborilur
qua?stio, an possit hujusmodi peccatis tale
onusiraponi; vel, si potest, unde constat non
imponi in articulo mortis ; aut cur id fiet ?
Sed hoc oportet in speciali sectione tractare.
Secunda assertio.
8. 'Cieneralis regulajuris explicatur. — Se-
cundo dicendum est, extra articulum mortis
nullum inferiorem sacerdotem posse absol-
vere directe a peccatis reservatis propter ul-
lam occurrentem occasionem, nisi vel ex ju-
re,vel ex speciali privilegio, autdeclaratione
superioris constet illi esse facultat^m com-
missam. Prior pars sumitur ex illis verbis
Concilii Tridentini : Extra quem articulum
(scilicet mortis) sacerdotes , cum niMl possint
in casibus reservatis, id unum pcenitentibus
persuadere nitantur, ut ad superiores et legi-
timos judices pro beneficio absolutionis acce-
dant. Cum enim exceptio firmet regulam, et
Concilium expresse dicat, solum excipi arti-
culum mortis, plane concluditur in omni alio
casu reservationem manere integram, et con-
sequenter nullum inferiorem ex vi ordinariee
jurisdictionis posse a talibus peccatis directe
absolvere propler quamcunque aliam occa-
sionem occurrentem. Dico autera , directe ,
quia nunc non agimus de absolutione pceni-
tentis, per quam indirecte tollantur heec pec-
cata, hoc enim postea videbimus, sed agimus
de absolulione per se, et directa. Sic autem
est evidens illatio, quia sine jurisdictione nul-
lum peccatum potest directe remitti ; durante
autem reservatione, inferior non habet juris-
dictionem, nisi a superiore concedatnr. Exera-
plum simile esse potestde sacerdote simplici,
qui extra articulum mortis in nullo casu po-
test absolvere a peccatis mortalibus , nisi
DISPUTAT. XXX. SEGT. III.
637
aliunde ei concedatur jurisdictio. Et ideo ad-
didi in assertione exceptionem illam, Nisi ex
jure, etc.,per quamexcipiuntur casus Pontifi-
cii, in quibus generalis regula juris est , quo-
ties non patet aditus ad Summum Pontificem,
vel Legatum, aut delegatum ejus, nisi cum
magna difficultate et mora, posse peccatorem
absolvi ab inferiore sacerdote, cum onere
comparendi coram Pontifice. Quse regula in
materia de excommunicatione ex professo
tractanda est.
9. Syhester reprobatur. — Occurritur ob-
jectioni. — Nunc solum adverto, in jure fre-
quentius explicari de particulari reservatione
facta in canone Si quis suadente, ut videre li^
cet in c. Mulieres, et in c. Ea nascitur, c.
Quamvis, c. De ccetero, cum aliis, de Sent. ex-
com.; auctores autem illam universaliter in-
telligere, vel ex identitate rationis, quse Pon-
tificem movit ; non enim fuit aliqua ratio par-
ticularis inventa in una reservatione potius
quam in alia,sed illa generalis, ne pro dila-
tione pcenitentice periculum immineat anima-
rum, argumento c. ult. de Pcenit. et remis.,
in 6, et ne reservatio, quse pro bono charita-
tis introducta est, contra charitatem vergat.
Quse ratio spquein omnibus peccatis mortali-
bus locum habet. Neque in peccato violentse
percussionis clerici invenitur aliquid, propter
quod voluerint Pontifices lenire reservatio-
nem in illo potius quam in aliis ; imo sem-
per peccatum illud maximo odio prosecuti
sunt ; et reservatio illius est antiquissima
omnium, quse a Pontificibus factse sunt. Unde
sumitur argumentum ab hac reservatione ad
alias, tanquam a primo exemplari, quod est
veluti metrum et mensura cseterarum. Vel
denique fundari hoc potest in aliis juribus,
quse generatim loqui videntur, praesertim c.
Eos qui, de Sent. excom., in G. Atque ila
sentiunt Navar., c. 27, n. 89; Sylvest., verb.
Absolutio k, n. 6, dub. 4, et verb. Excom-
munic. 8, § 8. Estque communis opinio juris
interpretum in citatis locis, ut ibi Sylvester
refert. lpse tamen excipit ab hac regula ca-
sus reservatos in \)\\\\o.Ccence, et omnes illos
in quibus nullus potest absolvere, nisi in
articulo mortis. Sed primumnon dicitur con-
sequenter, quia non est major ratio de casi-
bus Crena?, quam de aliis, nam ratio facta,
quam diximusmovisse Ponlificem, oeque in il-
lis atque in aliis procedit, nec praedicta decla-
ratio juris derogata est per bullam Ccence. In
altero vero videtur esse repugnantia, quia in
omnibus casibus Pontificiis tenor rcservatio-
nis est, ul ab eis nullus absolvat nisi in arti-
culo mortis ; ergo, vel posita regula in omni-
bus his casibus locum habet, vel si illi exci-
piuntur, nunquam procedit ; quia non cst
majorratio de uno, quam de alio. Dices : si
in ipsa reservatione excipitur tantum arti-
culus mortis, quomodo licet nobis excipere
casum aliquem ? Respondetur, quia jus ip-
sum ita ampliavit exceptionem illam, quia
in diulurno tempore moraliter imminere po-
test periculum mortis. Et deinde articulus
mortis excipitur, eo quod pro illo non fiat
reservatio, ex generali consuetudine ; ideoque
illa jam est veluti universalis forma ferendi
talem reservationem, quse non excludit alias
concessiones seu deiegationes ipso ju re factas.
10. Differentia inter culpam et censuram.
— Ulterius vero observare oportet, hanc fa-
cultatem juris immediate dari ad absolven-
dum ab excommunicatione reservata, quse
propter taiia peccata ipso jure incurritur ; et
inde, juxta regulam superius positam, con-
sequitur ut tollatur reservatio culpse, ac inde
fit, ut confessor habeat jurisdictionemad ab-
solvendum directe a talibus peccatis, quia,
ablat» censura, jam non manent reservata,
et propter hoc fuit maxime necessaria hsec
declaratio ; quia per se loquendo, et secun-
dum juris institutioncm, non potest excom-
municatus prius absolvi a culpa, quam ab-
solvatur a censura. Est autem notandadiffe-
rentia inter culpam et censuram, quod inter-
dum una culpa potest indirecte et concomi-
tanter tolli per jurisdictionem et absolutio-
nem circa aliam, propter connexionem quam
mortalia peccata habent inter se in ordine ad
remissionem ; excommunicatio vero non po-
test tolli nisi per directam absolutionem et
jurisdictionem ; quia neque inter se una ex-
communicatio habet connexionem cum alia,
neque eliam cum culpa, quia potest una ex-
communicatio remitti sine alia, et culpa sine
excommunicatione, et e converso; ideoque
non poterat quis absolvi ab excommunica-
tione reservata ullo modo, nisi daretur a re-
servante jurisdictio, et eonsequenter etiam
non posset sacramentahter absolvi ab ulla
culpa, etiam non reservata, per se loquendo,
etjuxta intentionem Ecclesise. Et ideo, ne
absolutio pcenitentise sacramentalis nimium
differretur, necessarium fuit pro co casu con-
cedere jurisdictionem ad absolvendum a cen-
sura. Hoc ergo est quod primario fit perhanc
concessionem, acpropterea de illa fusiusage-
re pertinet ad materiam de excommunica-
i
638 DISPUTAT. XXX. SECT. III.
tione, ubi specialiter circa canonem Si quis pter absolutior.em a culpa ; et ideo quan-
suadente, declarabimus quale debeat essc tum est ex vi et intcntioue ialium jurium,
impedimentum adeundi Pontificem sntiiciens non videtur necessarium, ut dispositio eorum
ad hanc excusationem. Item sub Pontifice procedat, quod peccatum habeat excommu-
comprehendi Legatum ejus, seuqui vices ejus nicationem annexam. Unde, si Pontifex nunc
gerit, ut si ad illum pateat recursus, non reservet casum sine excommunicatione, ut
possit absolulio ab alio dari. Item seepe ne- deSixto V supra attulimus, sine dubio de illo
cessarium esse recurreread Episcopumprius- casu Pontificio quoad hunc articnlum perinde
quam ad inferiores, si fieri possit, quia jura judicandum est ac de aliis habentibus impo-
ipsa hoc declarant. Ac denique tractabitur si.tam excommunicationem, quia jura abso-
quomodo post absolutionem obtentarn recur- lute concedunt beneficiura absolutionis in
rendura sit ad Pontificem per se, vel per preedicto eventu, nec videtur rationi consen-
aliura. taneum ut propter excommunicationem ad-
II. Difftcultds circa regulam supra posi- junctam facilior sit absolutio, quam sine illa.
tam explanatur . ~— Refellitur argumentum a Rursus quamvis difficultas comparendi coram
simili. — Difficultas vero superest, au haec superiore frequenlius accidat circa Summum
regulalocumhabeat incasibus reservatis aliis Pontificem, quam circa inferiores Prselatos,
Praelatis inferioribus , in bis preesertim qui nihilominus negari non potest, quin seepe
non habent censuram annexam; nam de his possit contisgere cum animarum periculo
nihil jura disponunt; nec Doctores commu- proveniente ex dilatione pcenitentiee ; ergo,
niter hanc extensionem faciunt. Imo eam vi- quamvis Pontifices illud jus statuerint occa-
detur negare Durand., d. 17, q. 15 ; et Adrian. sioue casuum sibi reservatorum, tamen con-
in -4, materia de Confessione, q. -4. Neque siderata eorum ratione , verisimiliter credi
argumentum a simili est sufiiciens in re tam potest statuisse generale jus servandum in
gravi, maxime cum in duobus interveniat omni casuum reservatione.
tam magna differen.tia. Unum est, quia res- 12. Difficultas solvitur. — Sed, licet hsec
pectu Summi Ponlilicis, adilus ad iilum, mo- yideantur rern facere dubiam^ nihilomi^us,
raliter et regulariter loquendo , ex multis in re morali et adeo gravi non possumus
causis potest esse clifficilis, et ideo oportuit ut hanc licentiam clare siue majori fundamento.
communi jure provisum esset aliquod reme- Et ideo absolute dicendum censeo inferiores
dium pro hujusmodi eventu, quia leges hu- sacerdotes non habere jurisdiclionem in bos
manse dantur de his rebus , quse frequentius casus reservatos extra articulum mortis ex vi
accidunl; respectu vero inferiorum Preelato- juris communis, quiaPontificessolura loquun-
rum raro contingit frequenter aditum esso tur de casibus sibi reservatis, in quibus est
ita difficilem, et ideo necessarium non fuit specialissitna ratio, queejam tacta est. Et pra>
commune jus ad illos extendi. Secundo, ca- terea declarari potest , quia ad curam ipso-
sus Ponlificii semper habent excommunica- ruraPontificum pertinuit, jurisdictionem hanc
tionem annexam, qua ablata, aufertur reser- iu Suis casibus committere; in inferioribus
vatio culpse; per hanc autem concessionem autem Preelatis non fuit necessarium hoc sta-
proxime datur jurisdictio ad absolvendum ab tui jure communi, sed sicut ab eis reservatio
excommunicatione sub onere comparendi; fit per statuta particularia, vel dioecesum, vel
ahi vero casus inferiorum Praelatorum seepius religionum , ita eorum curse et prudentice
non habent excqmmunicationem annexam; committitur, ut eam faciant modo accommo-
et, si aliquaudo babent, non statun aufertur dato saluti animarum; ideoque in hujusmodi
reservatio , licet toliatur excommunicatio , statutis fere seraper declarari solet, ut quo-
quia heec duo non sunt ita conjuncta in his ties fuerit ditficilis aditus ad Preelatum, pos-
casibus sicut in Pontificiis. Fateor nibilomi- si.t aliquo modo obtineri ab aliis absolutio,
nus has duas considerationes non ornnino co- ne nimium poenitentia differatur. Et ideo ad-
gere. Nam quod ad posteriorem atlinet, licet didi in preedicta exceptione , nisi ajure, vel
verum sit jura loqui de peccatis, quibus est per aliam declarationem rcservqntis jurisdiciio
imposita excoinmunicalio, tamennon de sola
excommunicatione, sed de toto casu intelli-
genda sunt , et simpliciter committunt in-
feriori absolutionem a censura et a cuipa ;
imo absolutionem a censura committuut pro-
concedatur. Prior enim paiiicula, ajure, po-
sita est propter easus Pontificios; posterior
vero propter reiiquos. Et buic sententiee non
parum favet Concilium Tridentinum. Nam si
jure communi vel consuetudine csset conces-
SECTIO IV.
Utrum cicbeat superior facultatem eoncedere sub-
dito petenti, atpossitab aliis absolvi a casibus
reservatis.
MSPUTAT. XXX. SECT. IV. 639
sa bujusmodi facultas omnibus ordinuriis 2. Prima sententia negaiiva. — Circa pri-
eonfessoribus, Concilium non tara absolute niiini duse possunt esse extremae sententia;.
dixisset extra arliculum morlis sacerdotesni- Prima absolute negans teneri unquam pasto-
hilpossein casus reservatos; quodtamen non rem ad hanc faoullatem concedendam, quae
limitavit in casibus Pontificiis, quia vel ±111 fundari polest in vcrbis citatis Concil. Trid. :
non sunt aliter reservati, quam in jure expli- Extra quem articulum sacerdotes, cum. nihil
catum sit, et locutio Concilii intelligenda est possint in casihus reservatis, id unum poeni-
cum distributione accommoda, scilicet, nihil tentidus persuadere nitantur, ut ad superiores
posse in singulos casus reservatos, eo modo, et legitimos judices pro leneficio aosolutionis
quo reservati sunt; vel certe nuilam exceptio- accedant. Expendo enim imprimis iilam par-
nem fecit de casibus Pontificiis, quia in cis iiculam, idunum, nam certe, si subditus ha-
facta est in jure, propter excommunicatio- bet jus exigendi a superiore prcediciam facul-
nem, qnam regulariter habent annexam. De- iatem, et ipse eam concedere tenetur, vix po-
niaue cum constet jurisdictionem esse subla- terit confessor suadere pcenitenti, ut ad supe-
tam per reservationem, et nullo fundamento riorem accedat, sed potius ipse pcenitens po-
sufficienter constet esse restitutam pro his test persuadere confessori, ui suo nomine,
opportunitatibus , non possumus id asserere quamvis in particulari tacito, facultatem exi-
pronter solas eongruentias, quae os;:endunt gat, quam superior tenetur ei concedere.
quidem esse congruum, si fiat, non tamen Deinde expendo illain parliculam, legitimos
ostendunt factum esse, cum hoc pendeat ex judices, quia judex legitimus alicujus causse
voluntatc concedentis. nuili injuriam facit, si per se velit eam judi-
care; neque tenetur eam alteri committere,
si ipse sit idoneus judex, ut supponimus; sed
superior in hac causa se habet ut legitimus
judex, ut Concilium asserii; ergo. Atque hee.e
opinio potest tribui Yictoriae in Summa 4, n.
447, de Confessione, quatenus ait. quando
i. Postquam dictum est de jurisdictione non intervenit speciaiis causa rationabilis ex-
commissa sacerdotibus, superest ut dicamus trinseca, et quasi per accidens, sed solnm
de eadem jurisdictione, ut concedi solet per illa intrinseca difficultas, quam secum affert
facultatem datam \ cenitenti *jd eligendum confessio, nimirum ernbescentia confitendi
confessorem. Circa quam non est dubium cum superiore, aut timor amittendi apud il-
quin possit superior. ad quem proprio jure lum bonarn opinioncm, non teneri superio-
pertinet absolutio ab his cosibus, hanc facul- rera ad dandam hanc facultaiem, quia alias
tatem dare suo subdito, et quin sacerdos, ex nunquam homo tenereiur confiteri suo pas-
vi iaiis facultaiis legitime electus, possit ab- tori. Et in eamdem sententiam citari potest
solvere a casibus hujusmodi Praelalo reser- Navarrus, qui fere idem clicit in Summa, c.
vatis. Nam per ialem facultatem jurisdictio- 7, n. 8, et iu c. Placuit, de Pcenit., d. 6, n.
nem accipit. In quo eadem est ratio de hac 449 et 150 : Quia nnlla, inquit, est lex, neque
facultate, et de iila, quee datur ad eligendum ratio, qucv convincat excusari tunc poenitentem
confessorem de aliis peccatis, servata propor- al ooligatione confitendi suo snperiori; sic di-
tione. Unde hic observanda sunt omnia, quee cimus nullam esse rationem, neque legem, quce
supra in disputatione de hac facultate dixi- convincat teneri superiorem ad ciandam hanc
mus, addendo ea, quee in sect. 2 hujus dis- facultatem. Denique communiter Doctores
put. dicta sunt de sufficienli expressione, et asserunt, non teneri proprium pastorem ad
extensione hujus facultatis ad casusreserva- clandam subdito facultatem confitendi alieno.
tos, quia verba generalia non sufficiunt. His nisi ex legitima causa petatur, ut videre licet
ergo positis, duo principalia dubia decla- super c. Omnisulriusquesexus; hoc enim ne-
randa hic occurrunt. Primum est, an supe- cesse est intelligi de causa, quse non sit in-
rior non solum possit, scd debeat et teneatur trinseca ipsi confessioni ; alioqui scmper ilia
hanc facultatem dare subdito petenti. Aliad facultas haberet causam justam ; ergo, per
est, an debeat dare hanc facultatem absolute, seloquendo, et seclusis causis extrinsecis,
vel possit eam dare iraponendo aliquod onus. qua3 sunt per accidens, non tenetur proprius
De primo in hac sectione, de secundo in se- sacerdos dare hanc faculiatem ; ergo neque
quenti dicemu-jr in preesenti tenetur : est enim eaclem pro-
640 DISPLTAT. X
portionalis ratio. Preesertim, quia alias reser-
vatio nullius esset momenti, si superior te-
neretur hanc facultatem concedere, quia hoc
fere nullum onus est poenitentium, prseser-
tim si per alium facultatem petant ; et ita re-
servatio nihil confert ad coercenda vel cu-
randa peccata, qui est finis reservationis.
3. Secunda sententia affirmativa. — Se-
cunda sententia est, per se loquendo, et se-
clusis extrinsecis incommodis, teneri superio-
rem ad hanc facultatem concedendam. Quee
videtur sumi ex D. Thom., Opusc. 19 contra
impugnantes religionem, et in 4, d. 17, q. 3,
art. 3, q. 4, ad 6, ubi ait, peccare superio-
rem qui difficilem se prsebet in danda hac fa-
cultate. Et subdit rationem, quia multi sunt
adeo infirmi, quod potius sine eonfessione
morientur, quam tale peccatum tali sacerdoti
confiteanlur. Unde illi, inquit, qui sunt ni-
mis solliciti, iit conscientiam subditorum per
confessionem sciant, multis laqueum damna-
tionis injiciunt , et per consequens sibi ipsis.
Quod dictum D. Thom. reliqui auctores se-
quuntur, Sot., dist. 18, quaest. 2, art. 5; Le-
desma, 2, part. 4, quaest. 7, art. 5;Victoria
supra, n. 146; Sylv., verb. Confessor 1 ; An-
gelus, verb. Confessio 3, n. 31 ; Armilla,verb.
Confessio, n. 35; Nav., dict. c. Placuit, n.
119 et 151. Fundamentum hujus sententiaB
esse videtur, quia haac jurisdictio non est data
superiori propter auctoritatem vel utilitatem
ejus, sed propter bonum ipsius pcenitentis;
ergo quoties poenitens omnino non vult con-
fiteri Preelato (hoc enim supponendum est),
quamvis ad hoc nullam habeat causam, sed
solam volunlatem ortam ex intrinseca diffi-
cultate confessionis, et solum ob eam rem fa-
cnltatem petat, tenetur superior illam conce-
dere. Probatur consequentia, quia tenetur
superior exvi suimuneris uti hac jurisdictio-
ne sicut expedit ad bonum poenitentis ; tunc
autem omnino expedit illi facultatem dare,
quia hoc modo confitebitur, et remedium ob-
tinebit. Alia autem via exponitur periculo
pereundi, aut non integre confitendi.
Prima conclusio.
4. Quando teneatur sacerdos ex justitia
concedere facultatem. — In hac re aliqua sunt
certa, quas si practice distinguantur, vix po-
terit esse dissensio. Prirao ergo certum est,
plures esse casus, in quibus sacerdos ex jus-
titia tenetur hanc facultatem concedere pce-
nitenti, itautfaciat illi injuriam negando il-
lam simpliciter. Hujnsmodi sunt omnes illi
xx. sect. iv.
casus, in quibus pcenitens merito timet ali-
quod grave damnum extrinsecum inferendum
ab ipsomet confessore, ut si confessionem sit
revelaturus, vel (quod perinde est) scientia
illa usurus in grave illius nocumentum, vel
gravesinimicitias cumillo gerat. Idemque est
quoties ipse superior non est alias idoneus ad
ferendum judicium in tali causa, vel quia est
ignorans, vel adeo improbus, ut loco medi-
cinfe sit scandalum allaturus. In hoc conve-
niunt omnes Doctores citati. Et ratio est per
se evidens, quia talis superior non potest
juste privare pcenitentem legitimo usu hujus
sacramenti, nec potest illum cogere ut se ex-
ponat periculo alicujus gravis nocumenti.
Secunda conclusio.
5. Non semper teneri superiorem ad hanc
facultatem concedendam. — Secundo est cer-
tum, non semper teneri superiorem ad hanc
facultatem concedendam. Quod in generali
satis probat illa ratio, quia alias fere nullius
momenti esset reservatio. In particulari au-
tem est hoc evidens, si moraliter timeat ta-
lem facultatem non esse futuram utilem pce-
nitenti, sed potius facilitatem venise futuram
esse illi occasionem scandali, seu recidivi,
Item, si peccatura tale sit, ut vergat in dam-
num communitatis, vel alterius tertise perso-
nse, cui pcterit Preelatus remedium adhibere,
si illius notitiam habeat, eliam servato con-
fessionis sigillo. In his enim et similibus ca-
sibus non solum non potest, sed etiam non
debet superior facultatem dare; maxime cum
vix aut nullo modo possit talis pceniteus con-
venienter disponi ad confessionem faciendara
virtute talis facullatis. Hoc notarnntin parti-
culari Angel., dict. n. 31, nam referens dic-
tum S. Thomee, addit : Quod credo verum,
nisi quando propter Jioc sollicitant scire, ne
alios inficiant. Soto etiam posuit exemplum,
quando superiori bona fide procedenli con-
stat subditum nequiter talem facultatem pe-
tere, ut occasionem accipiat persistendi in
peccatis. Similiter Armilla, verb. Confessio,
n. 35, ait, debere negari hanc facultatem,
quando est in damnum petentis, vel aliorum.
Deinde, quamvissuperior concedendo facul-
tatem non timeat grave detrimentum sub-
diti, si tamen majorem vel a?qualem illius
utilitatem spcrat, quamvis eam neget, potest
licite eam negare ; imo aliquando etiam cum
minori ejus utilitate, siad aliorum excmplum
et commune bonum censeatur necessarium,
aut valde conveniens. Ita sentiunt citati auc-
DISPUTAT. XX
tores. Unde Angelus ait, reclc facere supe-
riorera, quantlo ex liac cansa negat, ut alii
scientes et videntes difficullalem in danda
facultate magis a peccatis praeserverilur. Et
Armilla dieit, superiorem multoties posse
negare, si vult, quia hoe est ex honestate; et
quandoque bonum esse negare, ne detur oc-
casio peccandi. (Vide Henr., 1. 3 de Pcenit.,
c. 13,n.4.)
6. Ratio vero est, quia superior in hoc uti-
tur jure suo, ut satis declarant argumenta
facta circa prirnam sententiam. Quod autem
id cedat in minorem suhditi utilitatem, non
ipse est causa, sed ipsemet subditus ex sua
negligentia vel affectione ; ergo illi imputa-
bitur, et non superiori, qui potest praiferre
commune bonum illi incommodo unius par-
ticularis. Prsesertim, quia licet in preesenti
videatur hoc esse minus ulile tali subdito,
quia quodammodo coactus cum minore de-
votione confitebitur, tamen in futurum po-
lest sperari alia utilitas majoris momenti, ni-
mirum ut sit cautior in peccatis vitandis.
Semper tamen supponimus hanc minorem
utilitatem esse intra latitudinem fructuosee
et dignee confessionis ; alioqui jam non esset
minor utilitas, sed omnino nulla, vel potius
grave nocumentum, de quo nondum egimus.
7. Alque hinc ulterius sequitur, per se, ac
preecise ex pastorali munere in hoc foro, et
ex intrinseca difficultate ipsius confessionis,
non statim oriri obligationem concedendi
hanc facultatem ; imo posse superiorem illam
negare, quoties grave nocumentum subditi,
quod extrinsecum et valde accidentarium
est huic sacramento, non timuerit. Deinde
sequitur, quotiesipsesuperior non estaliunde
causa talis nocumenti, sed solum timetur ob
duritiem vel fragilitatem ipsius pcenitentis,
non peccare superiorem contra justitiam res-
pectu subditi negando ei talem facultatem ;
hoc enim totum probant quee in priori sen-
tentia adduximus.
8. Tertia conclusio .—Quando teneatur su-
perior ex charitate facultatem concedere. —
Tertio vero addimus, ex charitate, vel etiam
ex debito sui muneris et fidelis dispensatoris
teneri superiorem ad concedendam hanc fa-
cultatem, quoties timuerit grave detrimen-
tum spirituale subditi, si illam neget, quam-
vis illud nocumentum non ex injuria extrin-
seca, sed ex proprio defectu ipsius subditi
eventurum sit ; ut quod tacebit aliquod pec-
catum in confessione, vel quod nimium diffe-
ret confessionem, etlicentiam peccandi acci-
XXII.
X. SECT. IV. 641
piet, vel quid simile. Hoc est, quod inteudit
principaliter D. Thomas, et communis sen-
tcnlia. Et hoc probat ratio ejus, quia hsec po-
testas non est data in deslructionem, sed in
utihtatem subditorum. Nec refert quod ipse
subditns sibi sit causa lalis nocumenfi, nam
hoc ipsum tenetur impedire spiritualis pas-
tor, si commode potest. Unde addo ulterius,
etiamsi speretur aliorum ulilitas exnegatione
talis facultatis, non esse negandam cum
tanto detrimento subditi, quia sacramentum
hoc per se institutum est in bonum pcent-
tenlis, et ad eumdem finem data est hsec po-
testas, et ad eumdem ordinatur reservatio ;
ergo nou licet per hoc medium aliorum ulili-
tatem procurare cum tanto subditi detri-
mento ; prsesertim, quia moraliter nunquam
fit sine sacrilegio, et gravi injuria ipsius sa-
cramenti ; fit etiam ipsa confessio odiosa et
difficilis , quod est gravius incommodum,
propter quod vitandum quselibet alia utilitas
parvipendenda est. Oportet autem advertere,
ahud esse utilitatem ahorum procurare, de
qua locuti sumus , aliud vero perniciem aut
grave nocumentum eorum vitare, de quo est
longe diversa ratio ; nam si hsec causa inter-
cedat, negari potest et debet talis facultas,
etiamsi subditus ipse male usurus sit tali me-
dicina, quiahocjam est scandalum pharisai-
cum ; et ideo quidquid ex illo sequitur, tan-
tum malitiae ipsius subditi imputatur ; uam
ipse tunc tenetur suam conscientiam ei ape-
rire, qui et sibi et aliis prodesse potest et
non obesse ; ergo, si nolit huic obligationi
satisfacere, nec potest esse ad confessionem
dispositus, necfacultas confitendi alteriei po-
test esse utilis ; ergo non debet ei concedi,
etiamsi obdurato animo nolit confiteri supe-
riori. Nec refert quod id proveniat ex nimia
verecundia, vel alia affectione, quse gravem
difficultatem ingerat, quia tenetur illam su-
peraie, et potest cum divina gratia, ut suae
obligationi satisfaciat. Extra hunc vero casum
semper tenetur superior condescendere fragi-
litati subditi, quandoejuspericulumimminet.
9. Quarta conclusio. — Superiorem debere
potius esse facilem, quam difficilem. — Atque
hinc ulterius colligo, et addo quarto, regula-
riter ac moraliter loquendo, superiorem de-
bere esse facilem potius quam difficilem in
hac facultate concedenda. Hoc etiam inten-
dunt D. Thomas et alii auctores citati ; estque
verissimum, quia moraliter ac per se lo-
quendo, minus periculi est in concedenda
hac facultate, quam in illa neganda. Unde,
41
6-42
ut concedatur, satis esse debefc quod nulla
specialis ratio ad eam negandam occurrat ;
ut autem negetur, semper intervenire debet
aliqua specialis ratio, quse id requirat ; non
quod semper hoc cadat sub preecepto, sed
quod hic ordo sit eonvenientior, qui aliquan-
do poterit esse sub prpecepto, juxta alias re-
gulas tactas. Imo, licet aliquando superiori
videatur intervenire sufficientem rationem ad
negandam facultatem , si tamen aliunde ex
relatione alterius, vel alia via ei constiterit
subditum nullo modo velle superiorem adire,
neque aliis remediis tentatis ad id posse in-
duci, tunc superior nunquam debet negare
facultatem, nec potest licite, excepto illo casu
de damnificatione aliorum ; quia, non ob-
slante quacunque ratione occurrente, et pen-
satis omnibus, tunc id magis expedit, imo et
necessarium estjuxta leges charitatis. Item
quia reservatio heec est qusedam medicina
subditi ; ergo, si curn rigore applicata, cedat
in perniciem ejus, temperanda est, ideoque
facultas concedenda. Unde Navar., d. cap.
JPlacuii,n.U9, ait, solam verecundiam ni-
miam poenitentis esse aliquando sufficientem
causam, ut hcec facultas danda sit.
40. An verecundia sii sufficiens causa ad
dandam Jianc facultatem.—Solulio.—Peccare
sulditum nolentemconfiteri superiori. — Dices :
tunc subditus graviter peccat volens extor-
quere hanc facultalem a superiore suo indu-
rato animo, et illudmet propositum non con-
fitendi superiori, etiam si nolit facultatem
dare, est grave peccatum in ipso subdito ;
ergo non est ei danda facuUas ; cur enim ex
malitia reportabitcommodum?Neque etiamsi
detur, illi erit ulilis, cum sitad confessionem
indispositus. Respondeo, licet pcenitens, ab-
solute loquendo, teneatur confiteri suo pas-
tori, si ilie nolit faeultatem dare confitendi
alteri ; et ideo semper peccet subditus ha-
bendo absolutum propositum non confitendi
simpliciter, si superior talem facultatem ne-
get, arsque alia causa extrinseca, sed ob so-
lam difficultatem intrinsecam confessionis ;
nihilominus, petendo instanter facultatem,
non peccat, et superior peccare potest illam
negando.Nam hsec duo nonrepugnant, quia
subditus tenetur jure divino confiteri proprio
pastori suo, si ipse nolitcommittere suam ju-
risdictionem alteri, dummodoaliaminjuriam,
vei aliud nocumentum propter confessionem
subdito non inferat, contra quod divinum
jus peccat subditus habens iilud absolutum
propositum non confitendi in illo casu. Non
DISPliTAT. XXX. SEGT. IV.
facitautem conlra hocjus, petendo faculta-
tem asuperiore ; et ideo, si abstineat ab illo
proposito, quantumvis instet, et urgeat pe-
tendo facultatem, non peccat ; imo potest
honeste agere juxta exigeniiam causse. Ac
proinde etiam superior teneri polest ad fa-
cultatcra concedendam ; sajpe enim contin-
git, ut debitor ex justilia teneatur solvere de-
bitum, et nihilominus honeste petat a credi-
tore remissionem ejus, quam ipse saltem ex
charitate concedere teneatur; illae enim obli-
gationes cum sint diversarum rationum, si-
mul non repugnant ; ita ergo est in prsesenti.
Quapropter (respondendo ad difficultatem
positam) imprimis necesse non est, ut in hoc
negotio interveniat peccatum, vel prava dis-
positio ex parte subditi petentis facultatem,
quia non oportet ut habeat illud formale pro-
positum non confitendi, etc. ; imo prudens
superior noc debet prsecavere, ne inducat
subditum in hujusmodi quasi desperationem;
et aliquando poterit hoc ipsum illi ad culpam
imputari, si ob negatam facultatem subditus
temerariam voluntatem et propositum conci-
piat. Deinde dico, etiamsi subditus in eum
statum devenerit, dandam omnino ei esse
hanc facnltatem, ut remedium aliquod 1111
malo adhibeatur ; nam, licet, durante illo
proposito, subditus sit indispositus ad abso-
lutionem, tamen obtenta facultate, potest se
disponere, et de illamet culpa dolere, eam-
que cum aliis confiteri.
11. Ultima conclusio. — JVon teneri superio-
rem dare facultatem generalem. — Tandem iri
hoc puncto dicendum est, non teneri superio-
remdaregeneralemfacultatem eligendiquem-
cunque confessorem idoneum , ut a casibus
sibi reservatis 'absolvat ; neque etiam teneri
ad committendam causarn ei sacerdoti quem
vult pcenitens, sed posse illam commitlere
alteri, vel inter aliquos designatos electionem
subdito dare, prout judicaverit expedire ad
bonum pcenitentis. Hoc etiam colligitur ex
dictis aucloribus , et prsesertim Angelus ad-
vertit posse et debere Prselatum in parficulari
inquirere et scire cui velit subditus confiteri :
Et si est, inquit, ceque bonus, concedat ; si vero
non est ceque bonus, non debet dare facultatem.
Et ratio quidem in generali mauifesta est ;
nam reservatio ad hoc fit, juxta Concilium
Tridentinum, ut graviora delicta gravius cor-
ripi et melius emendari possint; ad quod ne-
cesse esl ut gravioris etiam personee et doctio-
ris ac melioris judicio subdantur ; ergo quam-
vis superior cedat juri suo committendo cau-
DISPUTAT.
sam alteri, semper babet jus non committcn-
di illam , nisi personee proportionatee tali
cansse et fini reservationis ; boc autem regu-
lariter non fiet, si generalis facultas coneeda-
tur. Ssepe etiam accidere potest, ut persona,
quam designat pcenitens, seu quse loco illius
facultatein petit, talis non sit, superioris judi-
cio; ergo non est cogendus superior ut id
concedat. Nec potest subditus juste conqueri,
aut eamdem difficultatem respectu omnium
aliorum allegare , prsesertim si ei facultas ad
eligendum inter ptures concedatur. Non de-
bent tamen in hoc superiores esse difficiles,
quando vel subditi prudentes sunt et timorati,
vel sacerdos , per quem subditus facultatem
petit, revera est sufficiens ut ei causa com-
mitti possit. Tunc enim, regulariter loquen-
do, et nisi alia causa gravis occurrat, consul-
tius est acquiescere pcenitenli; et interdum
posset etiam esse necessarium, juxta regulas
superius datas , quse bic etiam applicari pos-
sunt.
SECTIO V.
An debeat superior facultatem dare absolute.
\. Jam vero occurril tractandum secundum
dubium supra propositum, an, quando supe-
rior banc facultatem concedit, debeat illam
absolute dare, vel cum aliqua conditione, vel
onere pcenitenti imposito. Duplexautem onus
potest in prsesenti habere locum. Unum est, ut
talis vel talis pcenitentia illi imponatur ; aliud
est, ut coram superiore compareat : nam
prseter heec non possunt alia in prsesenti ex-
cogitari. Heec vero habere possunt locum
juxta diversos modos concedendi hanc facul-
tatem. Duobus enim modis potest peti et
concedi. Primo post peccatum reservatum
commissum, de quo fere in toto prsecedenti
puncto locuti sumus. Secundo ante peccatum
commissum, ut si subditus petat facultatem a
superiore adconfitendum alteri, si fortassein
aliquod peccatum reservatum lapsus fuerit. In
priori modo non habet locum onus comparendi
coram superiore ; nam ad boc petitur facultas
ut ab onere subditus liberetur; repugnantia
ergo esset dare facultatem , et imponere tale
onus. Item, aut subditus petit facultatem per
seipsum, et sic jam satis comparet corarn su-
periore ; essetque illi impertinens facultas
cum onere iterum comparendi; vei petit fa-
cultatem per alium, verbi gratia, per iuferio-
rem ordinarium confessorem ; et tunc ideo
petit ut persona quse commisit peccatum non
veniat in notitiam superioris, et ad hoc postu-
XXX. SECT. V. 64S
latur veluli indulgentia ejus ; ergo neque ibi
habet locum tale onus.
2. Peccare superiorem, qui inquirit de suh-
dito, qui petit facultalem.— Quin polius hinc
inferuntDoctores supra citati, quando a supe-
riori hoc modo facultas postulatur, non posse
licite interrogare personam, pro qua postula-
tur, neque aliquas circumstantias , per quas
in ejus notitiam deveniat, tum quia, si per
inferiorem confessorera petitur facultas, ille
tenetur servare sigillum, et superior gravissi-
me peccat, dum aliquam ejus Isesionem vel
fractionem procurat. Imo, licet ille, per quem
petitur facultas, non esset confessor, nec sri-
ret snb sigillo, sufficeret obligatio naturalis
secreti in re adeo gravi et ordinata ad reme-
dium conscientia^ proximi. Tum etiam quia
superior inquirens de persona in occulto de-
licto, graviter peccat contra justitiom, ct in
prsesenti eliam videtur peccare contra hoc sa-
cramentum, quia talis superior prave utitur
potestate accepta , et quantum ex se, reddit
difficilem et odiosum usum hujus sacramenli.
Itaque quoties facultas cadit in delicta jam
commissa , non habet locum hujusmodi onus
comparendi, moraliter loquendo. Fingi vero
posset casus, in quo daretur talis facultas cum
eo onere, solum ne differatnrconfessio, quani
in prsesenti fortasse superior non potest au-
dire. Sed hic casus et rarus est, et tunc ea-
dem est ratio cle illo et de facultate concessa
pro peccatis, qiue esse possunt in futuro, de
qua statim dicam.
3. Posse dari facultatem cum onere talis
po&nitentice . — Posset tamen hsec facultas con-
cedi cum limitatione seu onere imponendi,
seu acceptandi talem vel talem pcenitentiam
pro tali vel tali delicto ; nam ad hoc jus ha-
bet superior ; cum enim sit ordinarius judex
in illa causa, potest eam non simpliciter com-
mittere , sed prsescribendo modum, seu ta-
xando pcenam ferendam; et aliunde hoc po-
test expedire ad bonum pcenitentis. Et decla-
ratur, nam olim erant in Ecclesia canones
pcenitentiales , in quibus taxabantur pceni-
tentise imponendee pro gravioribus delietis,
quorum nonnulla vestigia sunt apud Gratia-
num in fine decreti, et in c. Latorem, 33, q. 2,
cum similibus; non ergo repugnat pcenam in
hoc foro imponendam , esse taxatam per
eum, qui in Ecclesia habet potestatem; non
est autem cur negemus banc potestatem su-
periori, qui et potuit casus reservare, et po-
test etiam facultalem ad illorum absolutio-
nem committere. Accedit quod Clemens VIII
64i
ia decrelo de casuum reservalione pro regu-
laribus, quamvis prohibeat superioribus reli-
gionum ultra modum ibi preescriptum casus
reservare, subdit in § 5 : Licebit tamen supe-
rioribus determinare pcenitentias graves qui-
busdam peccatis, etiam non reservatis, a con-
fessariis imponendas, quce subditos ab hujus-
modi peccatis perpetrandis cohibere possint.Ex
quibus verbis coustal a fortiori hoc licere in
casibus reservatis, ut probant illa verba ,
etiam non reservatis, et per se est e^ idens ex
paritate rationis. Ergo possent superiores re-
ligionum secundum species peccatorum re-
servatorum taxare modum pcenee imponendae
ab his, quibus facultas absolvendi ab eis
committitur; ergo etiam hoc potest facere
superior in particulari commissione, eam tali
modo limitando. In usu vero hujus potestatis
necessaria est prudentia et moderatio; regu-
lariter enim non videtur necessaria, nisi
quando superior non multum confideret de
prudentia ejus, cui talem causam committit.
I. Et quod dictum est de pcenitentia, in-
telligendum est etiam de quacunque satisfac-
tione condigna, aut alia convenienti medici-
na, si juxta exigentiam causee moraliter ne-
cessaria aut valde conveniens judicetur. Et
propter hunc fmem potest aliquando superior
interrogare speciem culpce, aut consuetu-
dinem, vel alias circumstantias, quantum si-
ne manifestatione vel suspicione personee de-
clarari possint; cum hoc enim periculo nec
ipse interrogare debet, neque aiter respon-
dere tenetur. Aliquando etiam poterit supe-
rior illam cautionem seu limitationem adhi-
bere sine speciali notitia delicti, sub condi-
tione, videlicet, si hujusmodi fuerit delictum,
imponatur beec satisfactio,, etc. Quod quidem
per modum consilii frequenter fit, et potest
fieri per modum legis seu preecepti, ut dixi ;
non est tamen in usu ut fiat, et ideo sinc ma-
gna et extraordinaria causa faciendum non
est. Et multo minus est coromittenda juris-
dictio cum tanta dependentia ab hac condi-
tione, ut nisi impleatur, verbi gratia, nisi
imponalur talis pcenitentia^ et acceptetur,
absoiutio, alias data^sit nulla; nam hoc et ni-
mis rigorosum est, et periculis exposifura, et
in rigore potest esse injustum; quia nunquara
pcena hujus fori tanta necessitate preescribi-
tur, quin comraittatur aliquod arbitrium ju-
dici, ut si juxta dispositionero, vel alias con-
ditiones poenitentis viderit, aut non esse de-
bitorem tantee pcenee, aut iili non expedire,
possit eam moderari. Quia pcena hujus fori
DISPUTAT. XXX. SECT. V.
magis medicinalis est quam vindicativa; om-
nino ergo privare judicem hoc arbitrio, in-
justum esset; relinquere autem illum cum
periculo faciendi sacramenlum irritum, seu
conferendi absolntionem nullam, etiam esset
imprudentissimum; et ideo nunquam estheec
conditio illo modo ponenda, sed ad summum
per modum cujusdam directionis seu ordina-
tionis.
Be facultate pro peccatis nondum commissis,
si forte committantur .
5. Difficultas de onere comparendi coram
superiori. — Superest dicendum de alio mo-
do concedendi hanc facultatem pro peccatis
nondum commissis , si forte committantur,
quse facultas frequentius concedi solet ipsis
pcenitentibus. Erit autem eadem proportiona-
lis ratio, si ponamus jurisdictionem directe
committi ad eumdem effectum, et sub eodem
modo. Deinde circa hanc facultatem nulla
est difficultas nova , quantum speclat ad se-
cundum genus oneris seu moderationis ex-
plicatum; nam qua ratione non repugnat il-
lam legem , seu directionem imponi circa
peccata jam commissa , non repugnat circa
futura, si committantur. Omisso ergo illo
onere, circa aliud de comparendo coram su-
periore est hic specialis difficultas; nam hoc
onus per se non repugnat cum ordinario fine,
propter quem haec facultas conceditur, quia
non datur propler liberandum simpliciter
pcenitentem ab onere comparendi coram su-
periore , sed propter subveniendum alicui
necessilati, ne forte occasione illius nimium
ditferatur pcenitentia ; et ideo frequentius
concedi solet sub ea conditione : Si difficilis
sit aditus ad superiorem. Unde etiam fit, ut
iu peccatis reservatis habentibus annexam
censuram^ juxta usum juris concedatur heec
facultas sub eo onere comparendi; igitur,
quantum est ex fine et modo hujus faculta-
tiS; non videtur repugnare cum eo onere
concedi.
6. An de non habeniibus censuram possit
dari facultas cum onere comparendi. — Diffi-
cultas vero superest, an in peccatis reserva-
tis non habeiitibus censurara , aliunde repu-
gnet concedi facultatera sirb tali onere. Vide-
tur enim repugnare ratione ipsius sacramenti;
in censuris cnim, quia imposilio et absolutio
earum principaliter est ex inslitutione Eccle-
sice, potest Ecclesia prout voluerit moduin
absolutionis pr^scribere, et sub hoc vel ilio
onere iiiam prcestare. Tamen in confessione
DISPUTAT. X
et absolutione sacramentali non polest Eccle-
sia aliquid addere vel mutare proeter Christi
institutionem; absolatio autem sacramentalis
ex efficacia,quam babet ab institutione sua,
liberat bominem a culpa, tam in foro Dei,
quam in foro Ecclesise, et consequenter libe-
rat illum ab obligatione subjiciendi iterum
illa peccata clavibus ; propter quod diximus
in superioribus, peccata semel rite confessa
non esse materiam necessariam hujus sacra-
menti , nec posse Ecclesiam obligare ea ite-
rum confiteri; ergo repugnat huic sacramen-
to, facultatem absolvendi dari sub illo onere,
quia, aut vera absolutio non datur, aut tale
onus non reiinquitur, cum non possit absolu-
tio suo effectu privari, non exislente obice
ex parte pcenitentis. Unde etiam in peccalis
reservatis babentibus censuram, onus, quod
relinquitur, non est ad subjiciendum iterum
illa peccata clavibus per confessionem sacra-
mentalem, sed solum ad comparendum co-
iam superiore , ut satisfactionem debitam
imponat ratione censuree contractse, cujus
integrum judicium non fuerat inferiori con-
fessori commissum ; hoc autem non habet
locum in peccatis, quse non habent censuram
annexam, quia respectu illorum per talem
facultatem soium committitur causa in foro
sacramentali, in quo plenum judicium, et ul-
tima scientia committitur confessori, hoc ipso
quod ei causa delegatur, quia hoc sacramen-
tale judicium est supremum et ultimum in
boc foro, in quo omnes judices sunl eequales,
quia solvunt in persona Christi ; ergo ratione
confessionis non potest manere illa obligatio.
Seclusa autem confessione sacramentali, nul-
la ratio relinquitur coram superiore compa-
rendi. Nec potest pcenitens ex vi confessionis
sacramentalis obligari ad dicendum eadem
peccata superiori extra confessionem , nisi
aliunde antea haberet illam obligationem, ut
contingit in illis ratione censurse ; ergo obli-
gabitur ad iteratam confessionem ; quod re-
pugnat.
7. Propter hanc rationem aliqui moderni
Theologi negant posse facultatem concedi
sub hoc onere ; quod si fiat, nihilominus con-
fessionem, ex vi talis facultatis factam, esse
validam. Soletque hsec opinio tribui nonnul-
iis antiquis Theologis ; nullus tamen absolute
negat facultatem hanc sub hac forma con-
cedi posse et licite et vaiide, quamvis in mo-
do explicandi sit diversitas, ut videbimus.
Solum Durand. in A, dist. 17, q. 15, num. 10,
videtur in eam partem inclinare. Refertur
XX. SECT. V. 645
etiam Holcot ., in 2, d. 15, et Dionys. Carlhus.,
dist. 22, quaest. 1. Tribui eliam solet ba?c
opinio D. Thomse, Quodiib. I , art. 12, ad 1.
Sed ibi solum asserit , neminem posse obli-
gari praecepto humano ad confitenda ilerum
peccata semel rite confessa ; quod satis com-
mune est inter auctores, ut supra dixi sed
loquuntur de obligatione absoluta : hic aulem
agimus de conditionata , et sub tali condi-
tione qua? ex voluntateipsius pcenitentis pen-
deat.
8. Communis sententia. — Aliqwmim seu-
tentia reprolatur. — Communis ergo opinio
est , esse potestatem in superiore ad conce-
dendam banc facultatem sub hoc onere, si
expedire censuerit. Ita tenuit Henric, Quod-
lib. 1, q. 32, et Quodlib. 10, q. 1 ; Major, in
4, dist. 17, q. 6; Adrianus, in 4, materia de
Confessione, q. 5, § Ideopro solutione; Ange-
lus, verb. Confessio 5, n. 9. Et eamdem vide-
tur Cajetanus supponere , verb. Absolutio ,
cap. 1 ; et Medina, Cod. de Poenit., q. cle Con-
fessione Fratribus privilegiatis facta. Idem te-
net Paiud. in 4, dist. 17, queest. 5, art. 1 ,
num. 6; Almain., queest. 1, circa finem, qui
refert Gersonem , lect. 2 super Marcum. Et
habetur in Alphabeto 16, lit. T. Idem tenet
Navarr. in Summ., c. 9, n. 1, et c. 26, n. 12,
et in c. Fratres, de Pcenit., d. 5., n. 30, el in
c. Placnit, de Pcenitent,, dist. 6, n. 112; Le-
desma in 2, p. 4, quaest. 8, art. 2, dub. 19.
Ut autem verum fundamentum hujus senten-
tise declaremus, supponendum est, per hanc
facultatem dari jurisdictionem ad absolven-
dum a peccatis reservatis directe et per se.
Dixerunt enim aliqui, ideo posse superiorem
hanc facultatem dare sub tali onere, quia po-
test concedere facultatem subdito ut confitea-
tur alteri, a quo absolvitur directe a peccatis
non reservatis, a reservatis autem solum in-
directe , ac proinde illa manere iterum ob-
noxia clavibus. Sed hsec sententia oinnino
falsa est, quia illa esset qusedam dimidiatio
confessiouis , vel absolutionis , ad quam non
potest superior specialem facultatem dare,
cum sit contra divinum jus. Unde argumentor
in hunc modum : quia vel superior delega
jurisdictionem suam ad casus reservatos, ve
non ; si delegat, ab illis dari debet directe et
per se absolutio, cum nibil sit, quod impediat
ejus integritatem ; si autem non delegat, im-
pertinens est ejus licentia. Nam, vel occurrit
specialis necessitas, ob quam licitum est ab-
solvere pcenitentem absque integra junsdic-
tione super omnia peccata mortalia illius ; et
DISPUTAT. XXX. SECT. V.
tunc fieri ppterit confessio, et absolutio abs-
que speciali licentia superioris, quia id non
licet ex dispensatione ejus, sed ex ipso divino,
seu naturali jure, supposita institutione, ut
in disputatione sequente videbimus. Vel non
occurrit hujusmodi necessitas ; et sic nulla
potcstas humana efficere potest, utliceat sine
tali occasione dimidiatam confessionem , vel
absolutionem efficere; erit enim formalis, et
non materialis tantum , cum nulla sit vera
neces&itas illius. Certum ergo esse debet,
per hanc facultatem superioris concedi juris-
dictionem ad absolvendum a reservatis, et
hanc dicimus posse delegari cum ea condi-
tione seu onere.
9. Circa fundamentum autem hujus verita-
tis dicunt plures ex citatis auctoribus, illnd
positum esse in mutuo consensu, et quasi
pacto inter superiorem et subditum ; nam
superior posset non delegare jurisdictionem
suam, et delegando, facit gratiam et favorem
subdito; ergo potest sub ea conditione eam
concedere, ut si subditus velit tali gratia uti,
consentiat obligationi comparendi coram su-
periore ; et tunc subditus obligationem acce-
ptans obligatus manet, non tara ex praecepto
divino confessionis, aut speciali praecepto su-
perioris , quam ex pacto mutuo. Ita signifi-
cant Palud., Almain., Medina, et alii, et dis-
tinctius explicavit Navarrus. Unde inferunt
primoj debere hanc conditionem declarari
subdito. Et quidem, si illi datur facultas ex-
plicata conditione , hoc ipso quod postea illa
utitur, satis acceptat conditiouem, et obliga-
tus manet. Si vero commissio facta est sacer-
doti sub ea conditione, inscio poenitente, te-
nebitur confessor anle auditam confessionem,
vel, si id non advertit donec peccatum reser-
vatum audivit, ante absolutionem datam, ex-
plicare conditionem poenitenti ; et si eam non
acceptaverit, non absolvere, quia non habet
facultatemabsolvendi nisi sub ea conditione;
si autem acceptaverit, eo ipso manebit pceni-
tens obligatus ad comparendum coram supe-
riore.
10. Secundo hinc facile respondent ad to-
tam rationem dubitandi principio positam ;
concedunl enim absolute, non posse superio-
rem prsecipere iteratara confessionem, neque
etiara obligare subditum , ut se illi prodat
postquam semel absolutus est. Nihilominus
tamen aiunt, posse non delegare suam juris-
dictionem nisi sub tali pacto, quia hoc neque
repugnat institutioni talis sacramenti , neque
veritati aut effectui integro ipsius formae ;
neque est contra ullam legem justitise, aut
alterius virtutis. Atque ita simul relinquitur
declaratum fundamentum hujus sententiee.
Nam quod hic modus obligalionis et pacti sit
possibilis, probat ralio proxime facta cum res-
ponsione ad rationem in oppositum. Quod
vero posito illo pacto, inde oriatur hfec obli-
gatio., probatur ex natura pacti justi, in quo
aiiquid datur cum obligatione ahquid faciendi.
Aliunde vero constat raateriam hujus pacti
esse gravem ; nam quod inferior compareat
coram superiore , ad quod ex vi hujus pacti
obligatur, res est gravis ex suo genere, non
solum quia de se est actio honesta, pertinens
ad Dei honorem, et reverentiam superioris,
in raateria gravi , sed etiam, quia ad bonum
animse ipsius pcenitentis , et ad commune
etiam honum , ut reservatio peccatorum efti-
cacior sit, magisque retrahat subditos a pec-
cando , potest multum interesse. Et declara-
tur ; nam, si subditus propria sponte voto se
obligasset ad ita comparendum coram supe-
riore, sine dubio maneret obligatus, et cense-
retur res satis gravis ; ergo idem est, si oria-
tur obligatio ex dicto pacto. Rursus, quod
taiis obligatio non possit alio modo imponi a
superiore, probatur a dictis auctoribus, quia
per se et absolute non potest preeeipere con-
fessionem lteratam. Melius tamen videtur ex-
plicari ratioue dubitandi in principio a nobis
posita. Denique , quod intentio superioris,
quando concedit facultatem sub illo onere,
sit conficere hoc pactum cura subdito, proba-
tur, quiaintendit illura obligare eo modo quo
potest, et eadem ratione subdilus acceptat eo
modo quo potest et debet juxta intentionem
superioris.
11. An admisso talipaclo peccet suMitus
non comparendo. — Quorumdam Theologorum
opinio probatur. — Hsec sententia sic explicata
est sine dubio valde probabilis propter hoc
fundamentum, et propter tot Doctorum auc-
toritatem, et magna ex parte sufficit ad de-
fendendum usum talis facultatis et ad om-
nera effecturn per illam intentum. Nonnulla
tamen advertenda circa illam occurrunt. Pri-
mum est , nonnullos Theologos docuisse,
etiam admisso hoc genere pacti et obliga-
tionis, subditum non peccare mortaliter non
comparendo postea coram superiore, quia
censent illam materiam, nimirum quod tale
peccatum jam confessum a superiore sciatur,
esse rem parvi momenti, seclusa necessitate
sacramenti. At hoc improbabile est, ut de-
clarat ratio superius facta, et exemplum de
DISPUTAT.
voto adductum, errantque dum significant,
banc obligationem sohim imponi propter no-
titiam superioris, in ea sistendo ; quse non
solum esset res parvi momenti, sed etiam
vana curiositas ; non est ergo propter noti-
tiam per seipsam, sed propter effectus perti-
nentes ad divinum honorem et bonum subdi-
torum, ad quos illa ordinatur, sub qua ra~
tione illaestres valde gravis. Eo vel maxime,
quod non tantum manet obligatus poenitens
ad dandam notitiam suse culpse superiori,
sed etiamad complendamsatisfactionem seu
emendationem, quam ipseinjunxerit, utcon-
stat ex omnibus juribus, in quibus fitmentio
similis conditionis, et ex dicendis etiam con-
stabit. Hsec autem obligatio tota sine dubio
est res satis gravis, ut per se notum est.
12. An obligatio comparendi injuste cxtor-
quealur. — Quod vero quidam aiunt, iilam
obligationem injuste extorqueri, esseque in-
voluntariam, quia subditus nollet talem con-
ditionem acceptare, solumque illam acceptat,
quia non potest aliter facultatem obtinere, ac
proinde, vel nullam, vel levem esse talem
obligationem. Hoc, inquam, nullius momenti
est, et sequs improbabile acpra?cedens ; quia,
cum superior liabeat integrum jus in talem
causam, et nullo jure teneatur iJlam faculta-
tem dare subdito, et si illam neget, nullam
ei faciet injuriam, multo minus illam facit
dando facultatem sub illo pacto, et non alias.
Unde non potest illa dici violentia, quando-
quidem liberum est subdito non acceptare
condilionem. Neque etiam ibiintervenit dimi-
nutio voluntarii, quae possit obligationem,
vel culpam diminuere, quia in omni pacto,
in quo aliquis suscepit aliquod onus propter
aliquod commodum, potest dici intervenire
simile involuntarium, quia unusquisque vel-
let potiusabsolute et libere reportare commo-
dum, quam sub conditione onerosa ; hoc
vero non impedit, quominus acceptata con-
ditio obliget juxta materise exigentiam. Ita
ergo in prsesenti contingit.
13- Paludanus reprobatur. — Addit vero Pa-
ludanus citato loco, licet iste modus sit pos~
sibilis, non tamen esse convenientem, non quia
Ecdesia hoc non possit statuere, sed quiajux-
ta communem ritum hoc non servat, et etiam
quia frustra audiret, ex quo absolvere non po-
test. Verumtamen hoc etiam falsum est, quia
in illo modo concedendi talem faeultatem ni-
hil est praeter rationem justitise aut charita-
tis, aut alterius virtutis; neque etiam est
aliquid incommodi aut periculi , ut minus
XXX. SECT. V. 647
conveniens censealur. Quod autem in reser-
vationibus, scu facultatibus Pontificiis, quse
universam Ecclesiam respiciunt, hoc fortasse
non sit in usu, ideo est, quia illa peccata
semper habent censuiam annexam, et ideo
quando illud onus imponitur, videtur esse
preecipue ratione censuras. Tamen sicut inde
non sumitur argumentum, quod reservatio
casuum sine annexa censura non sit conve-
niens, ita nec quod facultas absolvendi ab
illis cum simili onere conveniens non sit. Eo
vel maxime, quia inlerdum Pontifex reservat
casus sine excommunicalione annexa, ut in
citato Motu Sixti V, et non propterea dicet
quispiam, ut opinor, posse aliquem absolvi
ab inferiori a tali casu propter ordinariam
difficultatem et moram adeundi Summum
Pontificem sine ulla obligatione comparendi;
alioqui inutilis esset talis reservatio. Ac de-
que, licet daremus hunc modum non esse
convenientem pro tota Ecclesia, quianon est
accommodatus statui omnium fidelium, ta-
men inter religiosos, qui majorem perfectio-
nem profltentur, et specialiori modo subsunt
pastorali curaa suorum Pradatorum , potesfc
esse valde conveniens, et ita Major et Carthu-
sianus referunt fuisse in usu in religione
Cisterciensium per constitutionem a Summis
Pontificibus probatam. Et nunc etiam hoc
servatur in aliqua religione cum magno fruc-
tu, et sine ullo incommodo.
H, Refutatur iterum. — Illud denique ,
quod Paludanus subjungit, quod frustra hmc
audiret, ex quo absolvere non posset, nullum
verum sensum habere potest. Nam si loqua-
tur de inferiore confessore, cui datur talis
facultas , falsum est absolvere non posse;
quia, licet relinquat in subdito onus compa-
rendi, vere et sacramentaliter illum absolvit;
et ideo non frustra audit. Quod si pcenitens
non acceptet conditionem, verum est non es-
se absolvendum ; inde tamen solum sequitur,
ante auditam confessionem proponendam es-
se hujusmodi conditionem. Si autem de su-
periore loquatur, falsum etiam est illum non
posse absolvere., cum possit absolutio bis ca-
dere supra eadem peccata. Et prseterea, licet
non absolvat, neque ad hunc finem se illi
subditus manifestet, nihilominus non erit
frustra ; quia potest deservire, ut superior,
vel meliorem medicinam, vel majorem satis-
factionem adhibeat.
15. Difficile dubium proponitur. — Prima
sententia. — Prseterea in hac sententia obser-
vandum est, ab illis auctoribus non satis de-
648
DISPUTAT. XXX. SECT. V.
clarari, quid dicendum esset, si contingeret
poenitentem absolvi per talem facultatem,
priusquam illi explicetur conditio seu onus
ejus. Tamen consequenter loquendo, exprin-
cipiis hujus sententiae sequi videtur, illum
subdilum non manere obligatum ad compa-
rendum postea coram superiore, eliamsi post-
ea illi declaretur conditio, quia potest non
acceptare illam, et sine suo consensu non
obligatur, ut diximus; et nihilominus mane-
bit absolutus, quia prior sententia valida fuit,
nec revocari potest. Neque hoc censebitur
inconveniens, aut contra vigorem disciplinte
per reservationem intentam ; quia ad hoc satis
est, ut confessor teneatur sub prsecepto expli-
care pcenitenti conditionem facultatis conces-
see, priusquam confessionem ejus audiat ;
quod vero interdum ex negligentia aut ex
malitia ejus possit hoc praetermitti, et ideo
possit subditus ab illa obligatione excusari,
et rarum est, et accidentarium, et ideo in
re morali non est consideratione dignum.
16. Secundasententia. — Aliquibus autem
visum est, illam absolutionem in eo casu non
fuisse validam, ideoque eadem obligatione
teneri subdilum confiteri superiori , qua an-
tea tenebatur. Ratio hujus sententiae esse po-
test, quia illi confessori non est data jurisdic-
tio, nisi sub ea conditione ; ergo illa non ex-
pleta, illi non datur jurisdictio quoad talem
actum. Et potest confirmari, quia delegatus,
non servans formam sibi in commissione
pnescriptam, nihil operatur, ut constat ex c.
Veneraldis, cum similibus, de Offic. deleg.,
quia non habet plus jurisdictionis quam illi
commissum est ; sed in preesenti commissa
est jurisdictio sub tali forma et modo; ergo
non servans illum, nihil facit. Et confirmatur
secundo; nam si in eo casu confessor propo-
neret conditionem subdilo, et ipse nollet eam
acceptare, et nihilominus absolveretur a sa-
cerdote, confessio esset nulla ex defectu ju-
risdictionis, propter non impletam conditio-
nem. Et similiter si subditus deciperet con-
fessorem acceptando exterius conditionem,
sine proposito implendi, aut comparendi co-
ram superiore, absolntio data a sacerdote,
etiam bona fide ex parte illius , esset nulla
propler eumdem defectum; ergo a fortiori
absolutio data priusquam subditus acceptet
conditionem, imo priusquam illi proponatur,
sive hoc fuerit ex malitia, sive ex inadver-
tentiu confessoris, invalidaest; quia multo
magis deficit ibi conditjo necessaria ad usum
jurisdictionis.
17. Tandem confirmatur; quia alias si suf-
ficeret subditum bona fide esse confessum,
sequeretur, in eo casu, in quo pcenitens prius
confiletur casum reservatum, quam illi sit
talepactum, seu talis conditio proposita, et
postea confessor ante absolutionem proponit
conditionem, licet poenitens nolit eam acce-
ptare, debere nihilominus a confessore ab-
solvi; quod Navarrus et alii non admittunt.
Sequela patet, quia jam poenitens bona fide
semel confessus est, et recte dispositus, ut
suppono, et ex hac parte jam acquisivit jus
ad absolutionem simpliciter obtinendam ;
aliunde vero jam non potest obligari ad con-
ditionem illam acceptandam ; quia alias obli-
garetur ad iterum confitendum peccatum se-
mcl rite confessura , idque non tantum sub
conditione voluntaria, sed simpliciter et ab-
solute; quia supponitur una confessio jam
facta, et post illam exigitur acceptatio obli-
gationis iterum comparendi , quod est abso-
lute hoc exigere , et non sub aliqua conditio-
ne, quas jam pendeat ex voluntate poenitentis.
Nec satis est dicere, conditionem ibi inclusam
esse, si vult absolutionem obtinere , quia si
absolutio illa valide dari potest absque tali
conditione, injuste a pcenitente exigitur in
illo casu, quia jam habet jus acquisitum per
confessionem factam. ltem, quia conditio ta-
]is esse debet , ut maneat liberum poenitenti
aliqua via semel tantum confiteri , sivelit;
quod in illo casu non servatur, quia, sive ab-
solvatur poenitens acceptando conditionem,
sive non absolvatur, quia iJJam non acceptat,
cogitur iterum confiteri idem peccatum rite
confessum, quantum est ex parte ejus; ergo,
vel dicendum est , in eo casu absolvendum
esse pcenitentem , etiamsi non acceptet con-
ditionem, quia habet jus et rationabilem cau-
sam non acceptandi ; quod videtur absurdum,
et contra praxim, etconlra eosdem auctores,
ut dixi ; vel dicendum est , ideo tunc non
posse absolvi, quia quacunque ratione talis
subditus absolvatur, non proposita, vel acce-
ptata illa conditione bona fide, absolutio est
nulla.
18. Secunda sententia rejicitur. — Nihilo-
minus tamen haec sententia valde rigorosa
est. Nam , licet fortasse non repugnet juris-
dictionem eo modo commitli, et cum tota illa
dependentia a proposita conditione, quia curn
heec concessio fiat per humanam voluntatem,
et ab illa pendeat , non est unde repugnet
consensum seu intentionem delegantis esse
conditionatum in preedicto sensu, quod muJli
DISPUTAT. XXX. SECT. V.
G'i9
existimant ila esse in simili absolutione a
censura ' , nihilominus in prcesenti non videtur
haec intentio Pifelati delegantis prsedicto mo-
do jurisdictionem,quia neque ex forma con-
cessionis colligi potest talis intentio; nam suf-
ficienter intelligitur quod illa conditio pona-
tur tanquam praicepta, quamvis jurisdictio
non praebeatur omnino dependenter a tali
conditione. Item non colligitur ex usu; nul-
lus euim existimavit absolutionem bona fide
datam pcenitenti , cui non est explicata illa
conditio, non fuisse validam ; imo nec de si-
mili absolutione a censura in eo casu in quo
jura apponunt talem conditionem, aliquis
auctor hoc dixit. Nam, si quis absolvatur in
articulo mortis ab excommunicatione con-
tracta, verbi gratia, ob violentam clerici per-
cussionem , etiamsi non admoneatur a con-
fessore de obligatione postea comparendi ,
valida est absolutio. Quod est secus, quando
potestas absolvendi dalur solum sub ea con-
ditione, satis facta yarte ; nam tunc si ea con-
ditio non fuit impleta eo modo quo commode
potuit, absolutio fuit nulla. Et ratio differen-
tiae est, quia hsec conditio posterior est prse-
requisita ad absolutionem, et sub illa datur
jurisdictio, et non alias; prior vero conditio
non est prajrequisita ad absolutionem, sed
per illam, ut manantem a tali jurisdictione ,
efficitur , seu consummatur. Hinc ergo cen-
seo, conditionem illam, quantum ex jure
communi coliigitur, non ita apponi , ut irri-
tet actum propter defectum aliquem ex igno-
rantia, vel malitia confessoris commissum ;
ergo eodem modo intelligenda est similis re-
servatio, vel facultas absolvendi a reservatis.
Tandem ex subjecta materia id colligi potest ,
tum quia haec conditio onerosa est, et ideo
non est jam rigoroso modo interpretanda ;
tum etiam quia non esset conveniens talis
modus concessionis cum morali periculo sse-
pe faciendi sacramentum irritum. Denique
conjecturse in oppositum non cogunt; nega-
mus enim, jurisdictionem illam datam esse
dependentem a conditione aliquo modo ante-
cedente , quoad pactum seu acceptationem
poenitentis.
19. Rationilus satisfit. — Unde ad primam
confirmationem negamus illam esse formam
substantialem servandam in usu talis juris-
dictionis, in qua tantum forma verum babet
principium ibi sumptum de jurisdictione de-
legata. Ad secundam vero eonfirmationem
1 VideNavarr., c. 27, n. 4G et 89.
concedo, in casibus ibi propositis absolutio-
nem, per se loquendo, esse nullam, non qui-
dem ex defectu jurisdictionis, sed ex fictione
pcenitentis contraria veritati sacramenti;
natn dum ille exterius acceptat, et interius
non habet animumimplendi, mortaliter pec-
cat ; quod peccatum non confitetur, nec de
illo dolet, et ex hoc capite confessio estnulla.
Idemque est, etiamsi exterius acceptet, vel
quacunque alia ratione velit absolvi sine pro-
posito comparendi. Dico tamen. per seloquen-
do , quia si ille pcenitens excusaretur per
ignorantiam a culpa morlali in ea fictione
seu voluntate, absolutio valida esset, quia
jam nullum habet substantialem defectum.
Existimo tamen illum nihilominus manere in
re ipsa obligatum ad comparendum, quia eo
ipso, quod sciens facultatem esse a superiori
tali modo datam, vult per illam absolvi, re-
ipsa accipit obligationem sibi impositam,
etiamsi per ignorantiam habeat illicitam vo-
luntatein, vel propositum aliquo modo con-
trarium, quod a fortiori patebit ex dicendis.
Ultima vero confirmalio potius probat, Na-
varrum et alios auctores non consequenter
loqui, quam quod prsedicta absolutio nulla
sit. Nam si verum est, eum, qui bonafide ab-
solvitur sine notitia talis oneris, postea non
teneri ad illud suslinendum, consequenter
profecto dicendum videtur, eum^ qui simili
bona fide confessus est, sine notitia talis one-
ris, juxte exigere absolutionem, nolens ac-
ceptare tale onus, quia pactum ibi inclusum
indebito tempore illi proponitur, quando vi-
delicet, ex parte illius jam est impleta con-
ditio, et susceptum fere totum gravamen,
quod poterat esse ex parte pcenitentis ; unde
si hoc posterius judicatur absurdum, etiam
illud prius admittendum non est.
20. Vera dubii occurrentis solutio. — Qua-
propter aliter de boc casu sentiendum cen-
seo, videlicet, eum, qui ex vi talis facultatis
absolvitur a casibus reservatis, quamvis ante
absolutionem ignoret pactum seu conditio-
nem facultatis , nihilominus in re ipsa ma-
nere obligatum ad comparendum, cum intel-
lexerit modum concessee facultatis. Hoc pro-
bo primo a posteriori, seu ab incouvenienti
exilla ultimaconfirmatione proximetractata.
Secundo probo a simili ex facuitate juris ad
absolvendum a peccatis reservatis Summo
Pontifici sub illo onere ; nam ipsa absolutio
sic data per se habet efficaciam inducendi
talem obligationem independenter a consen-
su priestito a subdito, sed sufficit consensus
650
DISPUTAT. XXX. SECT. V,
debitus ; ergo idem est iu preesenti. Nam, li-
cet illa facultas juris sit ad absolvendum a
censura, non tamen a soia illa, sed etiam a
culpa, et in utramque per se cadit illud onus ;
imo illa facultas, utsupra ostendi, non limi-
tatur ad peccatareservata cum censura, alias
quaudo Pontifex reservat peccatum sine ex-
communicatione (quod interdum facit, ut su-
pra ostendi), non posset quis ab illo absolvi
ex vi iliius concessionis juris ; quod sine ra-
tione diceretur, cum jura non ponant talem
limitationem, nec sit rationi consentaneum,
ut sit difficilior absolutio a peccato, solum
quia non babet censuram annexam.
21. Assignatur ratio a priori. — Tertio est
ratio a priori, quia in Prselato non deest po-
testas ad hanc obligationem inducendam,
neque etiam deest voluntas ; ergo inducit il-
lam. Gonsequentia est evidens, et de minori
nulla est disceptatio, quia supponimus Pree-
latum satis explicare voluntatem suam ; et
quia in hoc intendunt bujusmodi Prselati imi-
tari jns Pontificium. Denique simplieiter adhi-
bent illam conditionem , et imponunt hoc
onus ; ergo intelliguntur id velle quantum
ex se possunt, independenter a voluntate
subditi. Probaturergo major, in qua est dif-
ficultas : nam heec facultas datur per veram
delegationem jurisdictionis, quee ab homine
confertur ; sed in omni delegante jurisdic-
tionem suam est potestas committendi illam
magis vel minus restrictam, et sub hoc vel
illo onere : bac enim ratione potest absolutio
a censura illo modo committi : ergo similiter
in prsesenti est potestas in delegante ad
committendam causam sub illa conditione,
et onere subdito imposito.
22. Objectio. — O'<jectioni respondetur. —
Fortasse respondebit aliquis negando assum-
ptum, juxta opinionem asserentem totam ju-
risdictionemhujusforidari immediate aChri-
sto. Dicitur enim, Preelatum per hancfaculta-
tem non dare jurisdictionem, sed solum ap-
plicare materiam ; qua applicata, non est in
potestate ejus ita limitare hanc jurisdictio-
nem, quin ejus aotus sit omnino perfectus
et consummatus tanquam in supremo tribu-
nalij sine recursu ad aliud, quod sit supe-
rius. Hsee tamen responsio nititur falso fun-
damento; superius enim ostensum est pro-
priissimam jurisdictionem esse, quse in hoc
foro hominibus per homines datur, et ab or-
dinariis pastoribus alienis sacerdotibus dele-
gatur. Et in hac veritate fundavit Goncilium
Tridenlinum potestatem reservandi casus, ut
patetexsess. 14, cap. 7, ubi sicait: Quoniam
igitur natura, et ratio judicii illud exposcit ,
ut sententiain subditos duntaxat feratur, etc,
usque adilJud, Inguemordinariamautdelega-
tamnonhaientjurisdictionetn.Mevho ergopos-
sumus nos, rejecto illofundameuto, in oppo-
sito hancpotestatem fundare. Sed prseterea,
remota vocabulorum diversitate, satis nobis
est, quod illa applicatio materiee pendeat ex
hominis deiegantis voluntate, et sit de neces-
sitate sacramenti, ut dicli auctores concedunt ;
qui etiam consequenter aiunt, in hujusmodi
materise applicatione fundari casuum reser-
vationem ; quia sicut ab humana voluntate
pendet materiam applicare, ita et hoc, vel
illo modo, seu magis, vel minus applicare ;
ergo cum eadem proportione nos possumus
concludere, posse superiorem applicare ma-
teriam cum tali modo seu onere. Deciaratur
hsec consecutio : quiavelper materiam, quse
applicatur, intelligitur persona ipsa , qua3
subjicitur tali confes^ori ; et sic constat hanc
applicationem posse recipere magis et minus
ex superioris voluntate; quia potest subjici
illa persona in ordine ad plura, vel paueiora
peccata ; ergoetiam potest subjici magis, vel
minus in ordine ad idem peccatum, ut scili-
cet possit de illo magis, vel minus absolute
judicari. seu cum majori vel minori depen-
dentia a superiore ; vel nomine materise in-
teliiguntur ipsa peccata ; et sic conficitur si-
mile argumentum proportionale ; qnia hsee
ipsa materia potest magis et minus applicari,
ut patet in diversis peccatis per casuum re-
servationem ; ergo et idem peccatum potest
juxta modum suum magis velminus appiica-
ri per reservationem illi proportionalem.
23. Objectio. — Sohitur. — Tria pos-
sunt considerari in judicio ejusdem peccati.
— Dices, in diversis peccatis facile intelligi
quomodo in hac materia possit esse major
vel minor applicatio quasi extensiva, quia
potest unum peccatum applicari , et non
aliud; tamen in eodem non posse intel-
ligi, nam, si applicatur, totum applicatur ;
et si retinetur, aut remittitur, totum retineri,
aut remitti necesse est ; neque etiam potest
hoc magis vel minus consistere in illa depen-
dentia vel subordinatione ad judicium supe-
rioris tanquam ad superius tribunal , quia
non potest peccalum aliquod in hoc foro ju-
dicari nisi tanquam in supremo tribunali.
Respondeo, optime intelligi posse in eodem
peccato majorem vel minorem applicationem
materiae. Et quia in hoc videtur consistere
DISPUTAT. XXX. SJilCT. V.
651
punctum difficultatis, ideo paulo diligentius
id declarabo,distinguendo in judicio ejusdem
peccatitria.Primum est remissio talis peccati
quoad cnlpam et seternam pcenam ; secun-
dum est castigatio ejusdem peecati quoad con-
dignam satisfaclionem ; tertium est curalio
ejusdem peccati quoad obligationem infutu-
rum vitandi similia peccata. Quantum ergo
ad priinumattinet, non potest, jurisdictio de-
legata circa idem peccalum recipere magis
vel minus, ut ratio facta probat, et quoad
eam partem recte dici potest sententialatain
hocjudicio esse supremi tribunalis, quia ne-
que ab ea appellari potest, neque etiam po-
test mutari, quia, si clavis non errat, statim
transit in rem judicatam, et tollit peccatum,
quod revocari non potest. Si vero clavis er-
ravit, nullafuit absolutio, neque unquam esse
poterit. Quoad secundum autem, et tertium,
potest facile intelligi in eodem peccato major
vel minor mateiise subjectio, ratione cujus
possit superior imponere subdito onus com-
parendi coram se, si ab inferiori judicetur.
De secundo id declaro ex his quee supra dixi,
posse superiorem taxare pcenitentiam impo-
nendam ab inferiori sacerdote pro peccato re-
servato ; nam in eo jam cernitur queedam mi-
nor materiee subjectio ; major enim potestas
conceditur ei, cui libera facultas datur judi-
candi etimponendi poenitentiam suo arbitrio,
quam ei, cui preefigitur poena, quam impo-
nat.
24. Posse superiorem sibi reservare peccati
vindictam. — Atque hinc ulterius intelligitur,
posse superiorem ita committere alicuijudi-
candam causam alicujus peccati quoad cul-
pam , ut tamen illam non omnino deleget
quoad castigationem et vindictam, sed in hoc
sibi reservet quasi ullimum judicium, non
quod ab inferiori sacerdote imponenda non
sit aliqua satisfactio ; hoc enim repugnaret
integritati sacramenti ; sed quod imponenda
sit cum subordinatione ad superiorem, qui
vult illam recognoscere , et augere , vel mu-
tare, vel sua auctoritate confirmare, prout ex-
pedire censuerit. In hoc enim nulla est repu-
gnantia ; quia non est necesse ut quoad hanc
partem judicium confessoris semper sit su-
premum ; unde enim hoc habetur, aut quo
principio fundatur? Preesertini quia judicare
cumobligatione imponendipoenam taxatamab
alio , non est supremi judicis , sed est judicis
dependentis aliquo modo a jurisdictione alte-
rius. Sed ille modus potest servari in hoc tri-
bunali ; ergo quoad hoc non est necesse con-
fessorem se gerere ut supremum judicem.
Preesertim quia ejusdem rationis esse videtur
taxare poenam imponendam, vel reservare
sibi ultimum judicium de tali pnena ; ergo qui
potest primum , potest et secundum. Eo vel
maxime, quod sententia confessoris quoad
hanc partem non est immutabilis , ut in su-
perioribus ostensum est ; ergo potestsuperior
hanc mutabilitatem, ut sic dicam, sibi reser-
vare, ut suo judicio confirmetur. Denique in
hoc modo reservationis nullum est ex natura
rei inconveniens, neque secundum divinum
jus est aliquid repugnans institutioni sacra-
menti , aut remissioni peccati ; neque etiam
est aliquid contra morem Ecclesiee ; imo est
conformis usui ejus, ut declaravi.
25. Dubitationi occurritur. — Nec dubitari
potest quin potuerit Cbristus hoc modo con-
cedere potestatem, quam pastores Ecclesiee
habent ad delegandam suam jurisdictionem ,
vel (ut alii loquuntur) ad subjiciendam mate-
riam inferioribus sacerdotibus. Ac denique
hic modus potestatis potest esse valde conve-
niens, ut subditi peccare formident, et ut
graviora crimina graviori judicio puniantur ,
quee est una ex rationibus , propter quas re-
servantur peccata, ut colligitur ex Tridentino
citato loco; cur ergo negabimus esse in pas-
toribus Ecclesiee hanc potestatem ? Nam in
Evangelio, quantum spectat ad hanc potesta-
tem jurisdictionis proximee, ut sic dicam, seu
subjectionis materise, ut alii loqui volunt, so-
lum habemus illud verbum Ghristi, Pasce oves
meas, per quod Petro datur heec potestas , et
per iltum in alios derivatur , ut ex supra dic-
tis constat ; cum illis autem verbis non solum
non repugnat heec potestas, verum etiam
maxime quadrat, quia totum hoc spectare
potest ad optimum et convenientissimum
modum regendi et pascendi oves Christi in
spiritualibus. Unde improbabile profecto cen-
seo hanc potestatem Summo Pontifici nega-
re ; quod si ipse illam habet, non est cur il-
lam inferioribus Preelatis denegemus, cum
jura hoc non prohibeant ; imo Pontifices sal-
tem videndo et tacendo approbare videntur.
Hoc ergo titulo optime intelligitur posse Pree-
latum facultatem dare cum preedicto onere,
et non alias ; quia non totaliter committit
causam, seu subjicit materiam alteri, sed
sibi reservat ultimum judicium ejus quoad
hanc partem.
26. Atque ad eumdem modum explicari fa-
cile potest tertium membrum supra proposi-
tum , de sententia seu offiVio confessoris
Go 2 DISPUTAT.
quoad carationem peccati in ordine ad fntu-
rum ; nam in lioc etiam non est necasse
qnemlibet confessorem esse supremum judi-
cem, velpotius medicum; curenim, aut qiiae
est necessitas? aut ex quo sufficienti principio
colligi potest ? Nam quoad hoc etiam non est
necesse sententiam esse iramutabilem, nec
consistit, ut sic dicam, in indivisibili, sed lia-
bet latitudinem , et maxime requirit prudens
arbitrium ; cur ergo non poterit Prselatus ul-
timum judicium quoad hanc partem sibi re-
servare , et ob hanc causam imponere onus
subdito coram se comparendi ? Et similiter
aliee rationes in secundo membro factse pos-
sunt cum proportioue hic applicari. Ac tan-
dem explicatur optime ex his integra ratio hu-
jusmodi concessionis ; nam propter pericu-
lum permanendi in statu culpee ex una parte,
et necessitatem seu convenientiam reserva-
tionis ex altera, prudens superior interdum
hoc medio uti potest, ut et facultatem conce-
dat obtinendi absolutionem a culpa, et quoad
hoc ultimum et integrum judicium committat
alteri , et nihilominus sibi reservet ultimum
judicium causee quoad emendationem, vel
castigationem delicti ; quee duo primo per se
ac maxime per reservationem intenduntur.
Quanquam enim reservatio possit etiam re-
ferri ad alios iines et ad commune bonum,
tamen sine aliquo fine inlrinseco et proprio
ipsius sacramenti non posset habere locum.
27. Superiores habere potestatem imponen-
di prcedictum onus. — Ex his ergo satis, ut
opinor, declaratum est, esse in superioribus
potestatem ad imponendum hoc onus subditis
ex vi modi limitandi delegationem, seu subji-
ciendi materiam inferiori. Quod senserunt
Henric, Major, Adrian. et AngeL, locis supra
cilatis, quamvis non ita explicaverint, neque
opinor alios auctores contradicere , ut statim
declarabo. Hinc enim ulterius infero, etiamsi
subditus ignoret modum et conditionem ju-
risdictionis, quando per illam absolvitur, ni-
hilominus manere obligatum ad comparen-
dum coram superiore, ex defectu potestatis
in proximo absolvente ad ferendam uJtimam
sententiam in illa causa, ex illo capite. Unde
heec obligatio non oriturproprie ex pacto, sed
ex ipsa rei natura, posita tali jurisdictione,
seu materiae appiicatione , ideoque non pen-
det ex actuali consensu subditi, neque per ejus
ignorantiam impeditur. Sicut, licet aJiquis
bona fide ex parte sua absolvatur a peccatis
reservatis ab eo qui non habet facultatem
absolvendi, tenetur illa peccata confiteri su-
XXX. SECT. V.
periori, etiamsi respeclu aliornm peccatorum
talis absolutio fuerit valida. Sic ergo in prse-
senti , quantumvis ex parte subditi sit bona
fides , sententia non potest excedere modum
jurisdictionis ; el ideo, licet fuerit consum-
mata quoad judicium culpee, non vero quoad
alias partes, ac proinde relinquit obligatio-
nem comparendi. Non tamen nego secundum
debitum ordinem debere prius notificari sub-
dito tale onus; quod maxime videntur vo-
luisse alii auctores, et merito, quia, licet su-
perior possil hujusmodi facultatem conce-
dere, non tamen potest obligare subditum ad
utendura iila; quia non potest obligare illum
absoluteaddicendumpeccatum suum duobus,
sed solura potest concedere illud ut privile-
gium quoddam, quo inferior uti possit, si ve-
lit; si autem nolit, possit differre confessio-
nem, ut eam coram superiore faciat. Ut ergo
satis voJuntarie possit uli tali facultate, recta
ratio postulat , ut ei manifestetur onus, cum
quo tale privilegium conceditur , alioqui non
poterit iibere eligere ; si tamen jure vel inju-
ria, vel casu accidat ipsum hoc ignorare, ni-
hilorainus delegatio semper facta manet cura
preedicta reservatione; ideoque non impedi-
tur illud onus.
28. Corollarium primum. — Atque hinc
obiter intelligitur primo , quando in aliqua
religione per statutum conceditur hsec fa-
cultas cum preedicto onere, ex vi illius resuJ-
tare obligationem sub mortali cuJpa compa-
rendi coram superiore, etiamsinec statuta ta-
lis religionis soleant obligare in conscientia,
neque in tali statuto sint specialia verba proe-
ceptiva, preeter iila, quee declarant modum
reservationis et facultalis. Nam illud statutum
non tam preecipit, quam facit, seu indulget
taJi modo, supposita reservatione, quam non
omnino tollit, sed moderatur, et quoad hoc
est efficax tale statutum , quia procedit ex
voluntate et ex potestate, ut ostensum est ;
posito autem illo effectu , ex natura rei , seu
ex ipsa institutione sacramenti sequitur alia
obligatio, quee gravis est ratione materiee, ut
recte supra probatum est.
29. Corollarium secundum. — Secundo in-
telligitur ex dictis, qua ratione verum sit ,
quod in quadam confirmatione supra attin-
gebamus, si contingat subdito post confessio-
nem factam, et ante absolutionem datam de-
clarari onus, quod ei relinquitur, comparendi
coram superiore, et nolit illud acceptare, nec
proponere illud implere, non esse absolven-
dum. Ratio enim est, quia ignorantia preece-
DISI»UTAT. XXX. SECT V.
dens non excusat iilum a tali onere, licet ab- mari lioc titulo
solvatur ; ergo si non proponit illud iinplere,
non est dispositus ad recipiendam absolutio-
nem. Poterit ergo talis subditus conqueri, eo
quod non fuerit potestas confessoris ei decla-
rata ante confessionem, ut videret an sibi ex-
pediret ei confiteri ; tamen non propterea po-
terit excusari, quia hsec negligentia vel mali-
tia non auget potestatem confessoris, ex cujus
limitatione provenit ut pcenitens relinquatur
cum illo onere seu obligatione.
30. Corollariumterlium. — Tertio intelligi-
lur exdictis, anhsec obligatio,queeexhaccon-
fessione relinquitur ad comparendum postea
coram superiore, sit ad iteratam confessio-
nem sacramentalem faciendam, necne. In ri-
gore enim non obligatur pomitens iterum
confiteri, et absolutionem sacramentalem re-
cipere, quia illa non indiget ad remissionem
culpaj, et consequenter neque ad implendum
divinum confessionis prseceptum, neque ad
finem reservationis est necessaria ; tamen ,
quia hoc est majus commodum pcenitentis
supposila priori obligatione, ideo moraliter
loquendo, hoc semper fiet per iteratam con-
fessionem. Potest tamen contingere ut nolit
subditusse iterum disponereadconfessionem
faciendara, praesertim si babet novam maie-
riam necessariam, quamvis non reservatam ;
velittamen se liberare ab illo onere, et coram
superiore comparere ; et tunc satisfaciet red-
dendo illi rationem facti commissi, et satis-
factionis (si voluerit) aut medicinee impositee,
et acceptando, si quam aliam superior impo-
nendam judicaverit. Adverto tamen, ineo ca-
su teneri superiorem ad suscipiendum totum
illudsub sigillo confessionis, etiamsi nova sa-
cramentalis confessio tunc non perficiatur ;
quia tota illa manifestatio est in ordine ad
claves, prout pertinentes ad hoc forum sa-
cramentale. Estque illa veluti consummatio
quaedam sacramentalis judicii ; habet autem
jus pcenitens, ut tolum judicium sub eoclem
secreto coiiaummetur; etideo nullo modo re-
dundat in majus onus poenitentis, quod pos-
sit sine novo sacramento confessionis pecca-
tum suum superiori manifestari.
31. An possit dari facultas sub onere iterum
confitendi. — Solvitur qucestio. — An vero
possit taiis reservatio fieri, seu facultas dari
sub onere prseciso iterum confitendi sacra-
mentaliter tale peccatum superiorL, et reci-
piendi ab ilto absolutionem, qusestio est par-
vi momenli , et quee ad praxim et moratem
usum nihil fere refert. Possec autem id aifir-
653
quod superior habet jus im-
ponendi satisfaclionem sacramentalem ; et
quia , cum in hoc ipso exerceat actum clavis
pertinentera ad hoc forum, rationabiliter po-
test nolle illud exercere, nisi perficiendo hoo
sacramentum. Nec per hoc cogit subditum
absolule bis confiteri idem peccalum, sed so-
lum sub condilione, si voluerit prius ab inle-
riori absolvi. Nihilominus tamen oppositum
videtur verius, propter rationes faclas ; quia
non potest in hoc majus onus imponi , quam
sit necessarium ad finem reservatiouis. Item,
quia non est cogendus pcenitens, ut si aliqua
peccata non reservata postea commisit, illa
superiori confiteatur. Gommuniter tamcn illa
manifestatio , quse fit superiori , appellatur
confessio, vel quia regulariter subditus eligit
medium confessionis tanquam sibi utilius;
vel quia semper dicitur ut materia confessio-
nis , et sub sigillo ; quanquam ad hoc etiam
non obligetur poenitens , cum possit cedere
suo juri , nec est timendum quod a superiore
cogatur, nain Preelati regulariter heec vellent
audire sine obligatione sigilli. Quapropter
non omnino probo quod ait Soto, d. 48, q. 2,
art. 5, § Biscendendo , neminem posse com-
pelli in foro poenitentiali peccata sua dete-
gere, nisi propter absolutionis beneficium ;
nisi id intelligatur de obligatione absoluta;
nam si sit ex suppositione voluntaria, id non
repugnat, ut ex dictis salis constat, et iterum
etiam dicetur disp. seq., sect. \, quiaquando
confessio incipit a superiore, qui non est da-
turus absolutionem , satis est quod talis ma-
nifestatio ad sacramenti seu judicii comple-
mentum ordinetur.
32. Corollarium ultimum. — An pra-dictum
onus possit imponi in articulo mortis. — Ultimo
iotelligitur ex diclis, quid dicendum sit de ar-
ticulo mortis, an pro illo possit etiam imponi
hoc onus, seclusa censura ( hoc enim supra
in hunc locum remisimus) ; in eo enim casu
probabile esthoc fieri non posse. Quod, prse-
ter Durandum supra, tenet Paludan., d. 20,
q. \, art. 2, conclus. 3. Et potest fundari,
quia pro ilio articulo plena jurisdictio est
jure divino concessa omnibus sacerdotibus.
Sed hoc fundamentum falsum est, ut supra
vidimus; PaJudanus autem solum fundatur in
eo, quod nemo potest obligari ad hoc, ut bis
necesse habeat confiteri , seu (quod perinde
est) bis peccatum suum manifestet. Quse ra-
tio pro iilo aiticulo mihi videtur probabilis,
quia pro iilo talis necessitas non est ex sup-
positione, sed simpliciter; extra illum enim
DISPUTAT. XXXI. SEGT
casurn hsec necessitas non est absoluta, sed
voluntaria; qnia subditus simpliciter non
obligatnr ad confitendum prius inferiori sa-
cerdoti, sed potest expecto.re superiorem ; in
articulo autem mortis omnino tenetur confi-
teri cui potuerit, et ideo, si tunc obligaretur
cum dicto onere, simpliciter cogeretur dicere
duobus peccatum suum ; quod est certe gra-
vissimum et intolerabile onus. Et quoad hoc
favet usus Ecclesiae : nunquam enim in illo
articulo talis modus reservationis introductus
est, seclusa censura, de qua est specialis ra-
tio, quia includit pcenam pertinentem ad fo-
rum contentiosum. Est ergo baec pars proba-
bilis, quamvis dubia, nam juxta principia po-
sita, facile defendi potcst, etiam pro illo ar-
ticulo non deesse in Ecclesia potestatem, et
illam necessitatem, quas inde oritur, ut idem
peccatum duobus innotescat, accidentariam
esse, ac propterea non esse incoiiveniens,
quod in aiiquo casu sustinenda sit. Sicut con-
tingit, quando confessio facienda est per in-
terpretem. Quidquid vero sit de absoluta po-
testate, de facto, reservatio pro illo articulo
nunquam hoc modo fit, et male facerel Prse-
latus infra Summum Pontificem, qui hoc fa-
cere tentaret. Secus vero est de quolibet alio
casu extra articulum mortis, etiamsi occurrat
quaelibet alia necessitas, ut comraunicandi,
faciendi sacrum, vel alia ^imilis. Semper ta-
men existimo inliis casibus esse liberum pce-
nitenti non confiteri inferiori sacerdoti ( per
se loquendo, et secluso scandalo), sed se ge-
rere tanquam qui non habet copiam confes-
soris, quia sicut extra articulum mortis nul-
lus obligatur confiteri per interpretem , ila
nec obligabitur confiteri cum onere manifes-
tandi suum peccatum pluribus sacerdotibus;
semper ergo se habet hoc tanquam privile-
gium, cujus usus voluntarius existit.
SECTIO I.
Utrum superior, auditis in conjessione solis pec-
catis reservatis, possit ab eis sacramentaliter
absolvere, et reliqua inferiori committere.
DISPUTATIO XXXI.
DE MODO ABS0LVENDI A GASIBUS RESERVATIS.
Superius cum de integritate confessionis
ageremus, promisimus hoo loco explicare,
an occasione casuumreservatorum liceat in-
terdum integrilatem confessionis preetermit-
tere. Hoc ergo in praesenti disputatione a no-
bis implendumest; et ea occasione simul de-
clarabimus, quando possit inferior sacerdos
absolvere pcenitentem, etiamsi non habeat
jiirisdictionem in peccata reservata.
1. Prima opinio affirmativa. — Est opinio
valde communis posse hoc fieri licite et vali-
de;et significant auctores hujus sententiae
id licere per se et ordinarie, absque alia cau-
sa. Ita tenet Cajet.,verb. Confessio, conditione
10, dicitque esse consuetudinem Romanam,
neque oportere sapere plusquam oportet,
eamin dubium revocando. IdemD.Antonin.,
3 p., tit. 14, cap. 19, § 6; Palud., in4, d. 17,
q. 5 ; Richard., ibi, art. 2, q. 8, ad 2; Hen-
ric, Quodlib. 1 , q. 29 ; Soto, d. 18, q. 2, art.
5, addit tamen, ex rationaMH causa ; absolu-
te Petrus Soto, lect. 10 de Confessione ; Na-
varr. in cap. Consideret, § Cautus, n. 12 et
18, de Pcenit., d. 5; Gerson, Alph; 33, 1. N.
Omnes fundantur solum in consuetudine, et
addunt, pcenitentem sic absolutum teneri ad
confilendum postea inferiori sacerdoti inte-
gre, etiam de reservatis, ut fiat confessio in-
tegra. Undeinfert consequenter Navarrus ex
priori confessione et absolutione nondum
fuisse consummatum sacramentum, et con-
sequenter nec datum effectum, sed ex utra-
que confessione et absolutione confici unum
sacramentum, quod suum effectum habet,
quando inferior absolutionem consummat.
2. Secunda sententia negativa. — Secunda
sententia est, per se loquendo, hocnon posse
fieri, sed superiorem debere, aut integram
confessionem audire, autsacramentaiiter non
absolvere. Tenet Adrian., q. 5 de Confess. ;
Sylvest., verb. Confessio, 1, q. 19 ; Victoria, in
Sum., n. 149 et 162 ; Cano, dicta Rel., p. 5,
circa finem ; Viguerius, in Sum., c. 16, §4,
v. 77; Medin. vero, dict.q. 14 de Confessione
casuum reservatorum, mediam quamdam o-
pinionem sequitur,sciiicet,confessionem hanc
debere fieri integre ; superiorem tamen pos-
se non integre absolvere, seddave absolutio-*
nem a solis reservatis, et aliorum absolutio-
nem remittere ordinario confessori. Hanc ve-
ro opinionem improbabilem censeo.
Teneri superiorem ai omnibus absolvere, si
omnium confessionem audivii.
3. Dico ergo primo : si superior audit omnia
peccata, tam reservata, quam non reservata,
ab omnibus tenetur absolvere pcenitentem,
neque aliter potesl absolutionem prseslare.
DJSPUTAT. XXXI. SECT. 1.
655
Probatur, quia impriruis id uon potest juste
fieri ; aut enim pumitens est dispositus ad re-
cipiendam absolutionem, vel non ; si non est,
a nullo peccato debet absolvi ; si est, ab om-
nibus est absolvendus, nec potest obligari ut
aliquod peccalum alteri confiteatur. Deinde,
inlegritas tam est necessaria in absolutione,
quam in confessione ; irao in hac requiritur
propter illam ; ergo, si in confessione requi-
ritur integritas, cur non magis in absolutio-
ne ? Praesertim, quia post factam integram
coufessionem nulla potest esse causa rationa-
bilis ad dimidiandam absolutionem. Denique
(propter quod dixi aliud esse impossibile) vel
ille confessor babet intentionem conficiendi
sacramenlum, velnon; si nonhabet, nullum
peccatum remittit; si habet, velit, nolit, om-
nia peccata remittit, si alius non ponit obi-
cem; quamvis enim valor sacramenti pendeat
ex intentione ministri, tamen, posito sacia-
mento, effectus ejus non pendet ex illius vo-
luntate ; quia sacramentum jam agitper mo-
dum causse naturalis, juxta dispositionem re-
cipientis ; hic autem recipiens dispositus est,
ul per se et directe remittantur illi omnia
peccata per sacramentum.
4. Objectio. — Solvitur. — Diferentia inter
materiam confessionis, et aliorum sacramen-
torum. — Dices : in potestate ministri est con-
ficere sacramentum ex hac parte materiae, et
non ex iila,ut ex hac aqua, et non ex illa,
ut potest consecrare hanc partem hostiae, et
non illam : ergo similiter potest velle confi-
cere sacramentum ex hac parte confessionis,
et ita illa peccata directe remittere per abso-
lutionem, et non alia. Respondetur primum,
antecedens procedere, quando materia, vel
quantitas ejus non est jure divino determina-
ta, scd per intentionem ministri determinari
debet ; at vero in praesenti materia haec est
determinata jure divino ; nam tota illa con-
fessio est materia, et praesertim si sit demor-
talibus peccatis est per se loquendo materia
necessaria; etideo cum minister intendit ap-
plicare formam, non potest excludere partem
materiae, Deinde est alia differentia, quia in
aliis sacramentis materia applicatur ex in-
tentione ministri ; hic autem ipse suscipiens
est qui applicat materiam; et ila hoc lotum
pendet ex intentione ejus ; ad ministrum
autem pertinet inducere formam. Necessario
ergo, si vult perficere sacramentum, conficit
illud ex tota illa confessione peccatorum et
forma; ergo necessario etiam remittit per se et
directe omnia peccata.
5. Subterfugium excluditur. — Quod tan-
dem videtur faleri Medina, qnanlum ad re-
missionem coram Deo ; dicit tamen iJla pec-
cata non remitli in foro Ecclesioe, quia manet
obligalio ea confitendi inferiori. Sed falsum
hoc est, et repugnans priori dicto, quia talia
peccata directe et per se absolvuntur; neque
est ulla ratio illam obligationem imponendi,
neque alius tenetur eam acceptare. Tandem,
si hoc esset in potestate Episcopi, seu alte-
rius Praelati sine alia causa, etiam nunc con-
fessor ordinarius, verbi gratia , parochus ,
posset, audita integra confessione sui paro-
chiaui, non illum integre absolvere, sed tan-
tum de quibusdam peccatis, et pro reliquis
eum mittere ad doctioremalium sacerdotem ;
quod per se constat esse absurdissimum, lo-
quendo de absolutione sacramentali ; nam
secus est remittere ratione consilii, aut alte-
rius remedii. Sequela vero patet, quia neque
hoc est magis contra jus divinum in parocho,
quam in Episcopo , neque etiam assignari
poterit speciale jus Eeclesiasticum, quo uni
magis quam alteri prohibeatur.
Sine necessitate non posss superiorem partem
confessionis audire.
6. Dulium deciditur. — Dico secundo : abs-
que speciali necessitate, vel causa rationa-
bili, non potest superior audire solam confcs-
sionem casuum reservatorum, et de illis solis
sacramentaliter absolvere. Probatur primo,
quia hoc per se est contra jus divinum, sci-
licet dimidiare confessionem ; ergo sine ra-
tionabili causanonlicet. Item, si non praeces-
sisset reservatio, nonposset superior quaedam
peccata graviora audire, et absolvere, et alia
omittere; sed reservatio non contulitilli ali-
quod novum jus. Prseterea inferiores haben-
tes privilegium seu potestatem delegatam ad
absolvendum a reservatis, non possunt uti
illo modo confitendi ; ergo nec Prselati pote-
runt, quia potestas delegantis, et delegati
eadem censetur ; neque illi habent a Christo
Domino peculiarem aliquam facultatem, vel
licentiam. Antecedens constat ex usu Eccle-
siae, alias possent nunc religiosi habentesta-
lia privilegia illo modo absolvere a reserva-
tis. Simile argumentum potest hic fieri de
quolibet parocho, quod nimirum possit gra-
viora peccata sui parochiani audire, et reli-
qua coadjutori seu capellano remittere ,
etiamsi nulla reservatio praecesserit ; quia
reservatio, ut dicebam, nullum novum jus
aut potestatem confert. Neque etiam in hoc
650
DlSPUTAT. XXXI. SECT. 1.
est raajor prohibitio divina, aut bumana pro
parocho, quam aliquo superiore Prselato.
Quocirca non credo esse in Ecclesia Romana
illam consuetudinem,quam aliiauctores pro-
ferunt, nam Sylvester eam negat, et mihi
fere constat nunc non 2sse. Sed qnseret ali-
quis, si superior id faciat, an factum teneat,
esto male faciat. Respondeo, si pcenitens
bona fide procedat, et sit dispositus, factum
tenere ; quia concurrunt omnia substantialia
ad valorem sacramenti, nam illa confessio
jam est integraforinaliier, suppositabona fide
pcenitentis.
7. Tertia assertio. — Ex necessitate posse. —
Aliquorum sententia rejicitur. — Oijectio sol-
vitur. — Tertio dicendum est, ex gravi causa
et uecesidtate posse interdum superiorem ab-
solvere illo modo a reservatis. Probatur ex
supra dictis, quia non solum necessitas ex
parte pcenitentis, sed etiam ex parte confes-
soris sufficere potest, ut materialis dimidia-
tio confessionis licite fiat. Existimo tamen ad
hanc necessitatem non sufficere, quod alii
auctores censent , communera negotiorum
multitudinem, quam bi Preelati superiores
babere solent. Primo, quia hee confessiones
de reservatis non sunt acleo frequentes ; et
hoc est unum de gravioribus negotiis ad
ipsos pertinentibus. Secundo, quia mclius
est delegare jurisdictionem suam, si digne et
sufficienter possunt. Tertio, si judicent ne-
cessarium audire pcenitentem de peccatis re-
servatis, et revera sit grave onus totam con-
fessionem audire, non absolvant sacramen-
taliter ; sed imponant pcenitentiam et medi-
cinam, et reliqua inferiori reraittant. Dices,
hoc esse grave onus pcenitentis, quia coge-
tur iterum ilia peccata confiteri. Responde-
tur : etiam auctores primae sententise non li-
beranteumhoc onere ; nos autem dicimus
ex pluribus incommodis pauciora eligenda
esse. Quapropter , si pceniiens vult statim
audiri a suo superiore, et alioqui superiori
propter occupationes non vacat totam ejus
confessionem audire, necesse est ut sustineat
onus comparendi tunc coram superiore ad
satisfactionem exbibendam , seu accipien-
dam, et postea integre confitendi inferiori
sacerdoti. Sicut supra dicebamus aliquando
prius confiteri integre sacerdoti inferiori, et
nihilominus obligari ad comparendum post-
ea Corain superiore ; hsec enim accidentaria
sunt, et partim ex culpa, partim exvoluntote
ipsius pcenitentis proveniunt, adjunctis aliis
impedimentis humanis, quee non semper po-
terunt preeveniri. Dixi autem, Si pcenitens
vult statim coram suferiore comparere ; quia,
si ipse nolitsuam conscientiam superiori ape-
rire, nisi in confessione sacramentali, et
in ordine ad absolutionem ab eo recipien-
dam, ita ut non cogatur eadem peccala al-
teri manifestare, profecto habet ad hoc jus,
potestque suam manifestationem difierre ,
donec preedicto modo audiatur ; quia, ut
seepe diximus, non potest simpliciter obligari
ad suum peccatum pluribus judicibus mani-
festandum.
8. Cajetanus reprolatur. — Quocirca, si ex
parte pcenilentis instet vera nccessitas raora-
lis non differendi amplius suam confessionem
sacramentalem, et ex parte superioris sit
etiambic et nunc verum impedimentum, ut
non possit totam confessionem audire , rur-
susque talis sit causa culpee reservatae, ut
secundurn prudentem existimationem non
possit rooraliter, vel non expedial alteri cau-
sam delegare, his omnibus concurrentibus,
et subdito sacramentalem confessionem pos-
tulante, poterit superior auditis solis pecca-
tis reservatis absolutionem dare ; quia jam
ex illis omnibus consurgit sufficiensratio, ob
quam illa dimidiatio non formahs, sed mate-
rialis tantum censeatnr. Quia ergo rarissi-
raum est illa omnia simul concurrere ,
ideo etiam raro accidet, ut propter hanc
causam liceat confessionem dimidiare. Hinc
autem recte colligitur, slcut hoc licet supe-
riori Preelato, ita posse licere inferiori sacer-
doti habenti jurisdictionem delegatam supra
reservata, si alioqui ex parte illius, et aiia-
rum circumstantiarum similis necessitas oc«
currat ; quee necessitas aliqua ex parte po-
test esse raajor in delegato, quia non potest
vices suas alteri commiitere ; quamvis aliun-
de in superiore Preelato, propter graviores
occupationes , frequentius possint impedi-
menta intervenire. Adverto denique, licet
superior non audiat casum reservatum ad
absolvendum sacramentaliter ab il)o , sed
solum ad satisfactionem imponendam, et re-
mittendam absolutionem inferiori, nihilomi-
nus posse, et debere sub sigiilo confessionis
audire, cujus oppositum indicat Cajetanus
sine causa, nam ad sigillum sufficit, quod
quacunque ratione res dicatur in ordine ad
inchoandam, vel consummandam confessio-
nem alicui ut judici habenti potestatem cla-
vium in hoc foro, ut in fine preecedentis dis-
putationis tactum est, et dicetur latius infra
in disputatione de sigillo.
9. Corollarium priinum.
secundum. — Ex his autem infero primo, quo-
ties licitum est superiori absolverc sacramen-
taliter de solis reservatis, ex tali confessione
et absolutione verum perfici sacramentum,
distinctum ab alio, quod postea ab inferiore
confertur : quia illa confessio est integra for-
maliter, et in eam cadit absolutio ; ergo
constituitur sacramentum : et postea sequi-
tur alia confessio etiam integra, et alia abso-
lutio : ergo. Unde fit, primum sacramentum
statim liabere suum effectum ex opere ope-
rato, si subjectum sit dispositum, quia lioc
est intrinsecum cuilibet sacramento, neque
oportet ut pcenitens sit contritus (quidquid
Richard. et Palud.,Gabr. etHenric.dixerint),
sed satis erit si fuerit attritus de omnibus
peccatis; ostendimus enim supra, boc sacra-
mentum facere de attrito contritum, etiam
illum, qui alicujus peccati mortalis in confes-
sione obliviscitur; eadem autem ratio est de
omni illo, qui ex causa ralionabili, vel ex
quacunque impotentia aliquod peccatum in
confessione omittit; est enim eadem ratio, ut
ex ibi dictis constat. Unde etiam infero, per
confessionem postea factam inferiori, et per
absolutionem, novum sacramentalem effec-
tum conferri, quia est alterius sacramenti
susceptio digna, ut suppono.
10. Corollarium ultimum. — Ultimo, in-
fero contra auctores primse opinionis, in eo
casu inquo pcenitens saeramentaliter absolvi-
tur rite et recte a solis reservatis a suo supe-
riore, vel ab habente potestatem, non teneri
ampiius illa peccata confiteri, sed satisfacere
integritati confitendo reliqua, quse tunc con-
fiteri non potuit. Probatur , quia in omni
alio casu in quo pcenitens materialiter dimi-
diat confessionem , vel propter oblivionem,
vel sine oblivione propter rationabilem cau-
sam, sive ex parte pcenitentis, sive ex parte
ministri ortam, non tenetur amplius confiteri
illa peccata, quee illo modo confessus est, et
a quibus est per se et simpliciter absolutus;
ergo idem erit in prsesenti ; est enim eadem
ratio, nimirum, quia ille pcenitens coram
Deo et Ecclesia absolutus est directe et per se
virtute clavium, et ab habente absolutam ju-
risdictionem ; ergo nulla est ratio imponendi
illi hoc onus. Ait Cajetanus confessionem in-
tegram esse faciendam confessori, non con-
fessoribus ; hoc autem non servari, nisi illa
peccata simul cum aliis eidem postea dican-
tur. Si tamen hsec ratio valida esset, quoties
aliquid in confessione rationabiliter tacetur,
XXII.
DISPUTAT. XXXI. SECT. II. 657
— Corollarium obligandus crit pumitens, ut, quando alteri
confitctur illud quod tacuit, omnia rcpetat
quoe alteri confessus fuerat, ut confessio fiat
integra confessori, et non tantum confessori-
bus; hoc autem plane falsum est. Dico ergo
illud csse verum, per se loquendo; ex acci-
dentivero satis esse, quod omniapeccatacla-
vibus subjiciantur, etiamsi confcssores dis-
tincti sint.
SEGTIO II.
Utrum inferior sacerdos possit absoluere eum pce-
nitentem, qai kabet casus reseruatos, per se et
absque alia necessitate, phusquam a superiore
absolualur.
1 . Comrnunis opiiiio af/irmativa. — Expli-
cuimus modum, quo potest absolvi a supe-
riore is qui babet peccata reservata : nunc
explicandum est, quomodo possit absolvi ab
inferiori, vel simpliciter, id est, quando nulla
specialis occasio occurrit, sed jure ordinario
fit confessio, vel in casu speciahs necessita-
tis, de quo dicemus sectione sequente. Est
igitur sententia dicens, posse ordinarium
confessorem absolvere hujusmodi pceniten-
tem, dummodo ille intelligat manere obliga-
tum ad confitendum superiori peccata reser-
vata, idque facere proponat. Solet altribui D.
Thom., 4, d. M, q. 3, art. 4, q. 2, ad 4. Ubi
Duraudus, q. lo, n. 8, dicit hanc esse con-
suetudinein Ecclesiae. Eamdem seutenliam
significant ibidem Palud., queest. 5; Gabr.,
qucest. 1, art. 3, dub. 2 ; Major, q. 5 ; Al-
main., q. 4 ; Antonin., 3 p., tit. 14, c. 18, §
6; Gerson, Alph. 33, lit. E, et Alphab. 41,
lit. G; Sylv., Confessio 1, q. 19; Angelus,
Confessioo, n. 9 ; Medina, dieL Cod., q. 13
de Integritate confessionis ; Navarr., in c.
Consideret, § Cautus,n. 10 et sequent., de
Pcenit., d. 5; Viguerius, in Summ., c. 16, §
4, vers- 17; Petrus Soto, lect. 10 de Con-
fess.; Henric, Quodlib. 1, q. 29 et 30; indi-
cat etiam Alexand. Alens. , 4 p., q. 77,
memb. 5, a. 2, ad ult., alias q. 18, memb.
4, art. 5, § 2, ad ultim. Qui inter omnessin-
gulariter dicit, posse poenitentem confiteri
tunc solurn ea peccata, quse subsunt jurisdic-
tioni talis confessoris, reliqua reservando
superiori ; quod non censet improbabile Pe-
trus Soto, quamvis magis adheereat aliorum
sententiae dicentium, debere tunc pceniten-
tem omnia confiteri, licet solum possit a qui-
busdam directe absolvi.
2. Allegant isti auctores in suum favorem
consuetudinem. Sed revera nulla est talis con-
658 DISPUTAT. XXXI. SEGT. II.
suetudo, quam ego viderim, vel audierim. omnino improbabili
Quidam vero eorum in hoc preeterea fundan-
tur, quia absolutio sacerdotis per se non tol-
ht culpam , sed supponit per contritionem
ablatam ; directe autem tollit obligationem
confitendi, et remittit aliquam partem pcense
temporalis ; utrumque autem horum potest
fieri circa quaedam peccata, licet non fiat circa
omnia, quiainhocnon sunt peccata connexa;
ergo non oportet ut absolutio sit integra. Sed
hoc fundamentum est improbabile. Ostensum
est enim supra absolutionem sacerdotis per
se primo lendere ad absolutionem culpse; et
revera, si fundamentum illud procederet, non
minus probaret, integritatem non esse de ne-
cessitate confessionis, quam absolutionis. Alii
vero in hoc fundantur, quod licet absolutio
per se remittat culparn, et ideo necesse sit, ut
vel tollat omnem culpam mortalem, vel nul-
lam, tamen non est necesse ut per se tollat
omnia peecata, sed potest qua?dam per se au-
ferre, alia per accidens ; ergo ita poterit fieri
in dicto casu.
3. Secunda sententia probatur. — Secunda
sententia docet, in casu in quo loquirnur, non
posse inferiorem sacerdotem sacramentaliter
absolvere pcenitentem, sed debere illum ad
superiorem remittere. Ita tenet Richard., d.
17, art. 2, q. 8, ad 2; Adrian., q. 4- de Con-
fess. ; Durand., d. 17, q, 15 ; Sot., d. 18, q. 2,
art. 5; Cano, dict. Relect., p. 5; Leclesm.. 2,
p. 4, q. 8, art. 3, dub. 3. Et fortasse priores
auctores hoc non negarent; nullus enim fere
illorum distincte explicatposse hoc facere in-
feriorem sacerdotem extra casum omnis ne-
cessitatis ; sedsolum absolute ioquuntur, di-
centes posse absolvere hoc modo; intelligi
autem possunt, vel debent^ si adsit rationabi-
lis causa, vel necessitas, juxta ea quae infra
dicemus. Quocirca hoec posterior sententia
videtur mihi omnino vera , neque alteram
posse cum probabilitate et securitate in praxi
servari, nisi ad summum in casu necessita-
tis, juxta ea quse dicemus sect. seq. Proba-
tur autem hoc modo.
A. Duobus modis posse intelligi qucestionem.
— Primus modus. — Dupliciter intelligi po-
test, inferiorem sacerdotem absolvere hunc
pcenitentem : primo , absolvendo directe et
per se a casibus reservatissub onere compa-
rendi; secundo, absolvendo directe tantum a
non reservatis, et alia per accidens tollendo,
sicut oblita. Prior modus habet quidem lo-
cum, si a superiore concedatur facultas, juxta
superius dicta ; tamen, seclusa facultate, est
neque ab ullo auctore
dictarum opinionum asseritur. Alias inde se-
queretur, per reservationem non tolli juris-
dictionem in peccata reservata, sed solum
limitari, ut non sit ad absolvendnm simplici-
ter, sed sub onere comparendi. At hoc ex-
presse repngnat Concilio Tridentino dicenti,
inferiores sacerdotes nihil posse in casi-
bus reservatis ; nam si absolvere directe pos-
sunt ab illis, quamvis sub onere, multum
possunt. Item subdit : Id unum pcenitentibus
persuadere nitantur , ut ad superiores acce-
dant. At vero si prius absolvere eos possent
a reservatis, non tantum eos persuadere de-
berent. Praetereain principio illius c. 7 aperte
supponit, reservationem fieri per subtractio-
nem jurisdictionis; idque etiam satis constat
ex omnibus dictis, et ex usu. Denique, supe-
rior reservans pro aliquo casu speciali, solet
darefacultatemabsolvendi subillo onere com-
parendi, ut supra visum est ; ergo signum
est reservationem per se plus includere, et
omnino tollere jurisdictionem, donec resti-
tuatur.
5. Sccundusmodus. — Qucestionis resolutio.
— Sententia luec probatur primo. — Probatur
secundo. — Posterior modus nonrepugnat ex
partejurisdictionis; et ideonon ita opponitur
ConcilioTridentino in illo loco, etinhocsensu
loquuntur auctores prioris opinionis, sed pie
expouendi sunt, interveniente aliqua necessi-
tate juxta dicenda sect. seq. Alioquin repu-
gnat tale factum integritati sacramenti; nam
heec est de jure divino, etideonunquamlicet
illam sine cogente causa preeterrnittere ; in illo
autem casu confessio non est integra; ergo
non fit licite illo modo. Probatur minor, pri-
rco, quia licet ille pcenilens proferat peccata
omnia, tamen revera in ordine ad sacramen-
tum confessio non est integra; quia sacra-
mentalis confessio non est quaelibet manifes-
tatio peccati, sedest accusatio sui coramlegi-
timo judice; illaveroconfessiomagnaexparte
non est accusatio coram legitimo judice; ergo
non est integra confessio sacramentalis,et con-
sequenter nec absolutio est integra ; quia non
est sententia prolata ajudice habente jurisdic-
tionem pro integra causa. Unde non satis est,
quod ipsum sacramentum possit per accidens
etindirecte tollere aliqua peccata; quia nunc
non agitur de effectu sacramenti, sed de inte-
gritate ; illud autem nec satis est, nec refert ad
integritatem sacramenti. Et potest contirmari
hsec sententia piimo, quia alias qui haberet
peccata venialia et mortalia, posset confiteri
DISPUTAT. XXXI. SECT. II.
659
simplici sacerdoti habenti jurisdictionera su-
per venialia tantum, saltem in confessione,
quw fit extra tempus prsecepti, et cum propo-
sito confitendi mortalia suo tempore habenti
jurisdictionem circa illa. Consequensvero est
falsum ; ergo. Sequela patet, quia in ea con-
fessione sacerdos babet jurisdictionem circa
aliquam partem materise, et conferendo gra-
tiam per absolutionem, etiam tollet indirecte
mortalia. Et simili argumento inferri potest,
posse simplicem sacerdotem absolvere eum
qui babet peccatum mortale reservatum, si
illud simul cum aliquo veniali confiteatur,
quod videtur magnum inconveniens. Confir-
matur secundo, quia sequitur possein eo casu
pcenitentem confiteri peccata non reservata,
tacendo reservata, ut ea postea superiori con-
fiteatur; quia ille confessor non est judex ta-
lium peccatorum, nec confessio illorum est
sacramentalis , nec pars sacramenti; ergo
non est necessaria ; et ita concedit Alensis, ac
Petr. Soto censet probabile ; sed revera non
est, quia tuncdimidiaretur confessio sine ulla
causa rationabili. Et hse duse confirmationes
ultimoe valent ad solvendum fundamentum
contrariee sententiae : an vero simpliciter effi-
caces sint, postea videbimus. Eadem vero ar-
gumenta fieri possunt ex parte absolutionis,
quia non minus est de jure divino integritas
absolutionis, quam confessionis; illa autem
absolutio non est integra , quia non cadit in
omnia peccata confessa, cum non procedat ex
potestatejurisdictionis in illa orania; ergo non
potest esseperse licita sine ulla urgente occa-
sione, vel necessitate, quia tuncnecmateria-
liter, nec formaliter servatur integritas. Major
propositio manifesta est ex Concilio Triden-
tino, sess. 44, cap. 5, et ex supra dictis de in-
tegrilate confessionis. Ubi ostendimus, ideoin
confessione, seu accusatione necessariam es-
se integritatem, quia sententia et absolutio
per se postulat, ut sit de omnibus peccatis ;
ergo juxta regulam dialecticam magis est ne-
cessaria integritas iii absolutione, quam in
confessione.
6. Dubium solvitur. — Potior difficultas.
— Deciditur. — Sed quseres, utrum, si abso-
lutio hoc modo detur, factum teneat ; et qui-
dem si a pcenitente non suscipiatur bona fi-
de, certum est non tenere factura ; quia et
ponitur tunc obex sacramento, et confessio
nnllo modo est integra. Difficultas vero est,
quanclo poenitens bona fide absolvitur. Vide-
tur enim etiam tunc non valere absolutio ;
quia est sententia lata a non legitimo judice.
Nilrilominus censeo in illo casu sacramentum
essevalidum; quae est scntenlia communis
in 4, d. 17,, ut notavit Navar. in Sum., c. 9,
n. 7, et senlit Cajet., verb. Confess., c. ult.
Itaque si hoc modo quis bona fide confitetur,
et absolvitur, non tenebilur iterum confiteri
peccata non reservata, sed de reservatis con-
fileri suo superiori. Ratio est, quia tunc pce-
nitens formaliter bona fide confitetur integrc,
et sacerdos habet jurisdictionem super con-
fessionem illam, quatenus sacramentalis est;
et ideo nihil obstat, quominus sacramenium
perfici possit. Confirmatur et explicatur, quia
vel ad valorem sacramenti necessarium est
ut minister babeat jnrisdictionem super om-
nia peccata quee pcenitens in re ipsa babet,
vel non. Primum dici non potest, alias qni
baberet peccata reservata omnino oblita non
absolveretur valide ab eo qui non habet ju-
risdictionem iu reservata; quod nullus hac-
tenus dixit. Si autem non requiritur jurisdic-
tio in omnia queesunt in re, sufficiet jurisdic-
tio circa aliqua, quotiescunque bona fide fit
confessio.
7. Objectio. — Diluitur. — Dici posset, non
requiri jurisdictionem in omnia quse sunt in
re, requiri tamen in omnia quae pcenitens
dicit. Et ratio differentiae reddi potest, quia
minister non fert judicium de obiitis, fert au-
tem de omnibus quae dicit pcenitens; et non
potest ferre judicium de quibusdam, et non de
aliis. Sed hoc non satisfacit; alias sequitur,
si quis bona fide confiteatur reservata cum
non reservatis , existimans nulla esse reser-
vata, illum non manere absolutura, et tamen
eum qui propter oblivionem omittit aliquod
reservatum, vere absolvi, quod est contra
omnem rationem. Et similiter, qui adhaerens
opinioni Alensis confiteretur non reservata,
tacendo reservatum, maneret absolutus, et
qui confiteretur omnia, non maneret absolu-
tus, quod plane absurdum est. Denique illa
differentia non est materialiter, sed formali-
ter attendenda ; quamvis autem hujusmodi
poenitens dicat omnia peccata sua coram hoc
sacerdote, non tamen omnium confessio est
sacramentalis, seu pars sacramenti, sed illo-
rum tantum, quaj subsunt jurisdictioni talis
sacerdotis, et super illa cadit directe absolu-
tio, et de illis in re judicat sacerdos; ergo si
alias propter bonam fidera tollatur impedi-
mentum, et confessio illa sit forraaliter inte-
gra, fit sacramentum.
8. Difficultas. — Solvitur. — Hic vero oc-
currebat statim difficultas : nam sequitur
660
pari ratione dicendum essc .
factam bona fide simplici sacerdoti de venia-
libus et mortalibus peccatis, validam esse,
etiamsi sacerdos ille jurisdictionem non ha-
beat in peccata mortalia ; nam est eadem ra-
tio et proportio. Consequens autem videtur
creditu difficile ; quia in lali sacerdote non
videtur esse potestas ad reconciliandum lio-
minem cum Deo. Sed nibilominus tam illatio-
nem, quam consequens censeo esse valde
probabilia; quia non dubito quin confessio
facta hujusmodi sacerdoti de solis venialibus,
etiamsi pcenitens habeat mortale inculpabili-
ter oblitum, valida sit, et hominem sanctifi-
cet , ac Deo reconciliet virtute sacramenti.
Unde, licet ille sacerdos non habeat juris-
dictionem ad reconciliandum hominem Deo
per se judicando de mortalibus peccatis, ta-
men quatenus babet potestatem ad confi-
ciendum tale sacramentum , mediante illo
potest hominem sanctificare, et consequenter
mortale peccatum expellere, etiamsi ab illo
per se non absolvat ; ergo idem dici poterit,
etiamsi peccatum mortale non sit oblitum,
sed bona fide in confessione propositum ; quia
hoc non impedit, quominus ex illa confessio-
ne, quatenus in re legitima est, et absolutione,
fiat verum sacramentum. Sed de bac re ite-
rum redibit sermo sectione sequenti.
SECTJO III.
Vtrum in aliquo casu necessitatis possit inferior
sacerdos absolvere eum, qui habet casus reser-
vatos, antequam coram superiore compareat.
1. Quee necessitas hic intelligatur. — Prima
oinnio. — Secunda. — Tertia. — Non trac-
tamus de articulo extremae necessitatis seu
periculo mortis, sed de aliis occurrentibus,
in quibus necesse est aut implere praeccptum
annuse confessionis, aut communicare, vel
sacrum facere, ita ut non possit omitli sine
gravi scandalo., aut infamia; et pro tunc non
patet aditus ad superiorem. Hoc ergo suppo-
sito, sunt in hac re tres opiniones. Prima
simpliciter negat posse hominem in eo casu
absolvi ab inferiore. Tenent Richard., Du-
rand., Adrian., locis citatis sect. preeced. Et
habent gravia fundamenta, quse infra videbi-
mus. Dicunt tamen isti auctores, in eo casu
posse bominem accedere ad communionem.,
vel adfaciendum sacrum cum soia contritio-
ne, tanquam qui non habet copiatn confesso-
ris. Secunda opinio shnpliciter afiirmat posse
tunc absolvi ; quse est fere omnium , Alens.,
DISPUTAT. XXXI. SEQT. III.
confessionem Palud., Gerson., et aliorum, quos ibidem ci-
tavi, qui indifferenter loquuntur. Solus Au-
gelus explicuit, hoc fieri posse, etiamsi pec-
catumhabeat excommunicationem annexam.
Tertia opinio distinguit, quod si peccatum
est reservatum sine censura, poterit absolvi
pcenitens, non tamen si excommunicatio ad-
juncta sit; quia ha?c non potest tolli in eo ca-
su, et quandiu non aufertur, homo est inca-
pax absolutionis sacramentalis. lta Cano, Soto
et Lcdesma, qui nihilominus admittuut posse
hominem in hujusmodi casu, etiamsi occulte
excommunicatus sit, accedere ad commnnio-
nem, propter vitandum scandalum, vel gra-
vem infamiam.
2. Secunda senientia probatur. — Mihi in-
ter has opiniones placet secunda, si recte de-
claretur et confirmetur. Duobus enim modis
inteiligi potest fieri heec confessio et absolu-
tio : primo per jurisdictionem ad absolven-
dum directe et per se a peccatis reservatis,
quamvis non sine onere comparendi coram
superiore. Nam hoc modo et subvenitur ne-
cessitali subditi, et servatur rigor intentus
per reservationem ; et ideo benigne inter-
pretamur, hanc esse voluntatem superioris
reservantis. Quod si hoc verum est, etiam ex-
tendenda est heec interprefatio ad casus ha-
bentes excommunicationem annexam; quia,
si dare creditur superior jurisdictionem ad
absolvendum a culpa, consequenter etiam a
censura, cum haec debeat antecedere. Et in
hoc sensu hsec sententia est mihi maxime du-
bia, et in rigore non videtur vera , propter
dicta in prsecedente disput., sect. 3; ibi enim
probabilius duximus, extra casum arliculi
mortis non habere inferiores sacerdotes hu-
jusmodi licentiam, nisi in casibus Pontificiis,
qui in jure exprirnuntur, ubi etiam declara-
vimus hoc esse magis consentaneum Concilio
Tridentino, et nullum esse fundamentum suf-
ficiens ad id asserendum, etsolse conjecturse,
in re tam gravi, et quee pendet ex libera vo-
luntate concedentis hanc jurisdictionem, non
sufficiunt,
3. Explicatur sententia iii vero sensu. —
Melius ergo et probabilius asseriturdicta sen-
tentia posteriori modo, absolvendo directe so-
lum a peccatis commissis; et in eo sensu lo-
cuti sunt auctores secundse et tertise senten-
tiae, ut clarius explicarunt Soto et alii moder-
ni. Et probalur in hunc modum ; quia ad va-
lorem sacramenti non est simpliciter necessa-
ria jurisdictio super omnia peccata mortalia,
quibus in re lpsa poenitens ligatus est ; osten-
DISPUTAT. XXXI. SEGT. III.
661
dimus enim, si alioqui servetur integritasfor-
malis, sufficere ad valorem sacramenti juris-
dictionem circa aliqua peccata ; sed in prae-
senti casu videtur servari formalis integrifas,
et alias, ut supponimus, minister habet juris-
diclionem circa aliqua peccata; ergo absol-
vendo verum conficiet sacramentum, per quod
saltem indirecte tollet peccata reservata. Mi-
nor probatur; quia quandocunque urget gra-
vis causa, vel necessitas recipiendi sacramen-
tum, et non potest in re ipsa eonfessio integra
fieri, quamvis dimidietur, censetur illud esse
tantum materialiter, formaliler autem inte-
gritas servari; et pari ratione idem erit de
absolutione. Sed in prsesenti casu intercedit
gravis causa et necessitas ; ergo ex defectu
integritatis non erit nullum sacramentum;
sed neque est nullum ex defectu jurisdictio-
nis, ut ostensum est ; ergo. Gonfirmatur exem-
plo, quia si peccatum tantum reservatum re-
linqueretur ex oblivione, et de aliis fieret con-
fessio coram inferiore bona fide, et daretur
absolutio, fieret sacramentum, et indirecte
tolleretur peccatum reservatum. Fingamus
igitur, peccatum reservatum non esse oblitum,
tale tamen esse, ut non possit peccator hic et
nunc illud confiteri huic inferiori sacerdoti
sine aliquo gravi damno extrinseco, et occur-
rere necessitatemsacramenti,dequa agimus;
tunc igitur posset confiteri illi sacerdoti reli-
qua peccata tacendo reservatum ; quia quoad
integritatem pertinet, illa est sufficiens ratio
tacendi, cequivalens oblivioni ; ergo tunc po-
terit absolvi, et indirecte tolli peccatum reser-
vatura. Cur ergo non poterit, etiamsi illud
proferat, vel cur alias erit melioris conditio-
nis, solum propter extrinsecam occasionem
occurrentem, propter quam tacere potuit pec-
catum?
4. Solvitur. — Seddicunt aliqui, repugnare
peccatum esse in confessione declaratum, et
absolutionem non cadere in illud directe, si
detur; quia nihil aliud est, peccatum directe
judicari, nisi expresse, et distincte afferri in
judicium, et super illud sententiam proferri.
Hoc autem fit, quolies homo distincte aliqua
peccata confitetur, et postea absolvitur, prae-
sertim si ex intentione sacerdotis in illa om-
nia cadat absolutio. Respondetur : licet ad
directam absolutionem necessarium sit pec-
catum in confessione aperire, tamen id non
sufficit, nisi sacerdos habeat jurisdictionemin
tale peccatum, quia absolutio directa est actus
talis jurisdictionis. Imo neque ipsa confessio
est propria materia sacramenti, ut est de tali
peccato, in quod sacerdos non habet jurisdic-
tioncm, quia non est accusatio facta coram
legitimo judice. Quapropter, licet post narra-
tionem omnium peccatorum absolutio simpli-
citer proferatur , tamen reipsa non direcle
operatur, nisi in ea peccata, quoe cadunt sub
jurisdictionem absolventis. Neque hoc potest
impedire prava aut erronea intenlio ministri,
si alioqui habet veram intentionem conficien-
di sacramentura , vel faciendi quod ChrisLus
instituit, seu, quod perinde est , faciendi se-
cundum potestatem sibi concessam; nam hsec
est intentio per se efficax et valida; alia vero
est ex errore privato, qui non excludit sub-
stantialem intentionem.
5. Hanc sententiam concordare cum Tri-
dentino. — Atque hinc etiam constat senten-
tiam hanc nihil discrepare a doctrina Con-
cilii Tridentini, cujus verba attente conside-
randa sunt, dum ait, inferiorem sacerdotem
nihil posse in casibus reservatis ; non enim
absolute dixit, nihil posse, neque etiam dixit,
nihil posse in personam habentem casus re-
servatos, sed cum limitatione dixit, nihil pos-
se in casibus reservatis. Quod ideo dixisse
credimus, quia talis sacerdos non habet ju-
risdictionem in hujusmodi casus, et ideo ab
eis proprie absolvere non potest : cum hoc
tamen stat (quod Concilium non negat) ut
possit talis sacerdos absolvere ab aliis pec-
catis, quo fiet, ut peraccidens, et indirecte
tollantur reservata, sicut tolli possunt per
contritionem, vel per attritionem cum alio
sacramento, verbi gratia, Eucharistiae aut ex-
tremse unctionis.
6. Hinc vero ulterius infero, non solum li-
cere in tali eventu hujusmodi absolutionem
dare, quando casus reservati non habent
excommunicationem annexam, verum etiam
si habeant, et ipsa excommunicatio per sa-
cerdotem auferri non possit, quodnunc sup-
ponimus accidere posse in casibus non Ponti-
ficiis. Quod tenuit Angel. supra , et sumi-
tur ex his, quse tradit Medina in Cod. de
Confessione, q. 22 de Confessione ab excom.
facta^ infine. Adhoc autemprobandum sup-
pono, excommunicationem pcenitentis per se
non reddere personam inhabilem ad sacra-
mentum pcenilentise recipiendum, neque ir-
ritare illud, si ex parte ministri omnia ne-
cessaria concurrant, et ex parte pcenitentis
intercedat bona fides, ac dispositio ; quiu,
tunc concurrunt omnia substantialia, quibus
stantibus sola prohibitio Ecclesise non potest
irritare sacramentum, quod latius disputabj-
662
DISPUTAT. XXXI. SECT. III.
mus tractando de excommunicatione. Deinde
adjungo aliud principium, quoties excommu-
nicatus, qui non potest absolvi ab excomrnu-
nicatione, propter occurrentem occasionem
potest licite recipere sacramentum Eucba-
ristia?, posse etiam licite recipere sacramen-
tum pcenitentiae, quantum est ex parte ex-
communicationis , quod principium etiam
pendet ex materia de excommunicatione.
Nunc autem probatur breviter, quia non est
minus prohibita excommunicato susceptio
Eucharistiae, quam sacramenti pcenitentise ;
nam una lege utrumque prohibetur, et ex
parte ipsarum rerummajor dignitas et dispo-
sitio requiritur ad Eucharistiam quam ad
pcenitentiam ; et communicatio in divinis,
qua prsecipue intendit privare excommuni-
catio, major cernitur in receptione Eucha-
ristise quam alterius sacramenti. Aliunde
vero supposita necessitate, quse honestat re-
ceptionem Eucharistioe, nulla est deordinatio
in hocquod preemittaturconfessio, sed potius
est ille ordo maxime consentaneus juri natu-
rali et divinoy quo tenetur unusquisque se
probare etiam per confessionem priusquam
ad Eucbaristiam accedat ; ergo, si licet tunc
excommunicato Eucharistiamrecipere, etiam
confiteri. Nam, si Ecclesia pro eo articulo
necessitatis, vel non potuit prohibere, vel
sallem non prohibuit excommunicato usum
Eucharistise, etiam proliibere non potuit, vel
saltem non prohibuit ordinem illumjure di-
vino per se necessarium, nimirum, ut ante
communionem prcemittatur confessio.
7. Conclusio. — Ex his igitur principiis ma-
nifeste concluditur intentum ; nam in eo ca-
su, de quo loquimur, licitum est pcenitenti,
non obstante excommunicatione, recipere
Eucharistiam, ut Cano, et Soto supponunt,
estque certum, ut suo loco dicemus; ergo
etiam est illi licitum confiteri, quautum est
ex parte ejus ; ergo excommunicatio non
obstat, quominus a sacerdote absolvi possit ;
sed nihil aliud ibi intervenit, quod obstare
possit ; quia, si peccata illa reservata non
baberent excommunicationem annexam, non
impedirent absolutionem, ut ostensum est ;
ergo. Et confirmatur, quia, si propter scan-
dalum, vel infamiam vitandam licet excom-
municatose ingerere communicationidivino-
rum, aliquando potest contingere, ut ad vi-
tandum gravem infamiam., vel scandalum,
necessarium sit confiteri ; ergo tunc ex parte
pcenitentis erit licita confessio, et ex parte
absolventis non deest potestas, quia excom-
municatio pcenitentis non privat sacerdotem
jurisdictione in omnia peccata ; ergo poterit
illum absolvere, et valide etlicite ; solum est
necessaria prudentia^ ut verus casus neces-
sitatis discernatur.
Duce difficultates explicantur.
8. Prim.a difftcultas. — Difficultati sa~
tisfit. — Duse tamen supersunt difficultates.
Prima est, quia sequitur pcenitentem iu boc
casu non teneri ad confitendum integre om-
nia peccata, etiam reservata, sed solum non
reservata. Patet sequeia, quia reservata non
sunt materia illius confessionis, quia, cum
non subsint jurisdictioni ministri, confessio
eorum non est sacramentalis. Ad boc Ale-
xander concedit sequelam ; et Major ac Pe-
trus Soto censent probabile ; sed D. Thomas
et reliqui omnes contrarium docent, quibus
in re morali magis assentiendum est, ne ni-
miam licentiam sine causa tribuamus poeni-
tentibus, praesertim, cum probabile sit mi-
nistrum tunc habere jurisdictionem. Etpossit
etiam probabilis ratio reddi, propter quam
haec integritas requiratur. Respondetur ergo
negando sequelam, primo, quia esto non
absolvat minister directe a reservatis, tamen,
utpoenitenspossit absolvi a non reservatis,
oportet ut sit circa omnia bene dispositus,
quam dispositionem debet examinare minis-
ter ; et ideo habet jus cognoscendi totam
causam, et totamconscientiam pcenitentis, et
omnes occasiones vel obligationes ejus, ut
possit illum absolvere. Deinde addunt aliqui,
quia minisler directe tollit aversionem a Deo,
in quo omnia peccata mortalia habent con-
nexionein, ideo probabile esse ab omnibus
directe absolvere, quatenus aDeo avertunt,
quamvis circa aliqua reservata secundum pro-
prias rationes illorum jurisdictionem non
habeat ; etideo oporlet ut omnia illa cogno-
scat, ut ab omnibus absolvat^ quatenus a Deo
avertunt, licet alia ratione, ea, quse reserva-
ta sunt, postea confitenda sint superiori. Hajc
tamen consideratio, licet probabilis sit, non
est necessaria, quia ad cognoscendum id, in
quo peccata conveniunt, non esset admodum
necessarium omnia distincte cognoscere ;
maxime quia hujusmodi sacerdos non potest
per seac directe remittere illam aversionem
a Deo, utnascitur ex omnibus peccatis, sed
solum ut fundatur in his, quae illius jurisdic-
tioni subjacent. Alise ergo probationes prac-
ticae ac morales probabiliores sunt, et suffi-
ciunt.
DISPUTAT. XXXI. SECT. III.
663
9. Secunda difficultas. — Responsio pri-
ma. — Secunda difficultas est, quia sequitur,
si quis habeatpeccata venialia etmortalia, et
occurrat eadem necessitas confitendi, posse
confiteri sacerdoti simplici, si alius non inve-
niatur. Patet sequela, quia ille habet jurisdic-
tionem circa venialia ; poterit ergo ab illis
absolvere, et perficere sacramentum, et ita
indirecte tollere mortalia, quamvis illa postea
confitenda sint proprio sacerdoti. Ac denique
rationes supra factre hic proportionaliter ap-
phcaripossunt. De hac difficultate nihilinve-
nio dictum a citatis auctoribus; et ideo circa
illam non omnino definiam eam sententiam,
in quam propensus sum. Videtur enim mihi
illa consecutio valde apparens propter ma-
gnam similitudinem, vel paritatem rationis ;
nec video urgentemrationem, autincommo-
dum alicujus momenti, propter quod timen-
dum sit illud consequens admittere. Quid
enim refert, quod ineo casu necessitatis ali-
quis confiteatur simplici sacerdoti eo modo,
quo potest, et ab illo etiam absolvatur quan-
turaille potest, si postmodum itamanet obli-
gatus ad confitenda omnia sua peccata mor-
talia proprio sacerdoti, ac si omnino confes-
sus non fuisset ? Hoc enim utile esse potest
tali peccatori, ut fructum aliquem ex illa ab-
solutione obtineat, et ut, si fortasse non erat
sufficienter contritus, per illam perficiatur,
et ita saltem indirecte justificetur ab omnibus
peccatis. Pastores autem animarum per hoc
nullo jure suo privantur, nec in aliquo per-
vertitur debitus ordo, et jurisdictionum dis-
tinctio. Quid ergo periculi est in illo conse-
quente admittendo?
10. Alia responsio. — Quia tamen hoc non
videtur ita usu receptum, possumus negare
consequentiam, et conari ad aliquam diffe-
rentiae rationem constituendam. Prima esse
potest, quia ut minister possit efficaciter ab-
solvere aliquem hahentem conscientiam pec-
catorum mortalium, necesse est ut habeat
jurisdictionem saltem circa peccata mortalia,
ut sic, ut possit per se reconciliare Deo ho-
minem,qui ab eo erataversus.Et inidem fere
redit dicere, jurisdictionem circa sola pecca-
ta venialia esse tantum secundurn quid,et ideo
non sufficere ad absolvendum eum , qui
habet peccata mortalia, etiam indirecte ; se-
cus vero esse in jurisdictione ad absolven-
dum a mortalibus ; nam illa est jurisdictio
simpliciter, et perfecta intensive, ut sic di-
cam, licet extensive non se extendat ad om-
nia mortalia. Heec vero ratio mihi non satis-
facit, alioqui etiam procederet de habente
mortale peccatum oblitum, ut confessio de
solis venialibus, bona fide ab illo facta sim-
plici sacerdoti, non sit verum sacramenlum,
nec sanctificet talem hominemalias bene dis-
positum ; quod certe est falsum et improba-
bile, cum nihil ibi sit quod impediat verita-
tem talis sacramenti, et consequenter nec
effectum ejus. Quod si illa jurisdictio sacer-
dotis tunc sufficit, profecto etiamsi peccatum
mortale sit in conscientia poenitentis, nihil
obstabit, si alioqui bona fide ipse procedat, et
cum debita dispositione, et formali integri-
tate confiteatur, ut rationes factee in hac et
preecedenti sectione apud me convincunt.
Unde non dubito quin in hoc etiam casu per-
ficiatur sacramentum, siveex parte ministri
intercedat bona, sive mala fides, dummodo
alias habeat intentionem conficiendi sacra-
mentum ; nam malitia ministri non impedit
veritatem sacramenti, si ceetera adsint.
11. Veraratio. — Solum ergo potest su-
peresse quaestio, an in casu in objectione
proposito, possitquis licile etbonafide itacon-
fiteri, perse loquendo, et seclusaignorantia.
Sic enim dicebamus posse confiteri quempiam
ordinario sacerdoti inferiori, quamvishabeat
casus reservatos, et in hoc quserebamus di-
versam rationem. Igitur, si quse ratio red-
dendaest, sumenda profecto est ex usu, et ex
Ecclesise concessione. Diximus enim supra
jurisdiclionem hanc sacerdotum omnium ad
absolvenduma venialibus, seu (quod perinde
est) licentiam datam omnibus fidelibus, ut
possint confiteri peccata venialia cuicunque
sacerdoti, originem habuisse ex concessione
Ecclesise, et traditione ac consuetudine reti-
neri; hinc ergocolligimus extendendam non
esse ultra id, quod consuetudine reeeptum
est ; consuetudine autem solum videtur in-
troductum, ut tunc fideles habeant hane li-
centiam, quando non habent conscientiam
peccati mortalis; ideoque, quantlo illam ha-
bent, jamnonliceteis confiteri simplici sacer-
doti extra articulum mortis, ac proinde, si
ita confiteantur, nullum fiet sacramentum
non ta.m propter solum defectum jurisdictio-
nis ex parte ministri, quam propter indispo-
sitionem, queein pcenitente inde resultat, per
se loquendo, et seclusa ignorantia ; nam si
heecinterveniat, plane concedimus iilud sa-
cramentumnon csseomnino nullum. At vero
in casibus reservatis non est talis consuetudo,
sedpotius contraria. Ad reddendam autem
rationem hujus diversee consuetudinis, deser-
664
DISPUTAT. XXXI. SEGT. IV.
vire possent illa^ duse congruentise, quod sa-
cerdos habens jurisdictionera circa peccata
mortalia, jam habet id, quod prseeipuum est,
et quasi substantiale in hac potestate. Item,
quia ille est proprius pastor talis personse,
aut habet vicem ejus, qui per se loquendo,
et quasi ordinario jure habiturus erat potes-
talem in omnia peccata mortalia, et ideo
quando aliqua eximuntur per reservationem,
non omnino prohibetur absolutio personse in
casu necessitatis, integro relicto jure supe-
rioris circa causas illius proprias ; simplex
autem sacerdos nec est proprius pastor, nec
per se illi conveniebat potestas in personam,
aut in omnia peccata ejus ; et ideo non est
consuetudine introduclum. ut possit absol-
vere personam hahentem conscientiam pec-
cati mortalis, extra necessitatem extremam.
SECTIO IV.
Utrum qui habet casus reservatos, postquam semel
absolulus est a superiore, vel per privilegium
ejus, possit libere absolvi a quocunque inferiori.
1 . Dupliciter se potest gerere superior cum
suldito. — Primo. — Sotus reprehenditur. —
Quando hujusmodi pcenitensper se et directe
absolutus est a casibus reservatis, vel imme-
diate ab ipso superiore, vel ab alio per po-
testatem ab illo concessam, etprout ab iJlo
concessa est, non est dubium quin possit ab
eisdem peccatis absolvi a quolibet inferiori
sacerdote, ut in superioribus tactum est. So-
lum sunt hic duo advertenda. Unum est, du-
pliciter se posse gerere superiorem cum sub-
dito revelante ei suum casum reservatum :
primo illum absolvendo sacramentaliter a
culpa; et tunc peccatum illud potest postea
iterum atque iterum absolvi, non solum ab in-
feriore sacerdote proprio , sed etiam a quo-
libet alieno, quia illud peccatum jam non so-
lum non manet reservatum, sed etiam jam
nonest materia necessaria confessionis. Qua-
re sinc causa dubitatSoto, d. 18,, q. 2, art. 5,
an in eo casu tale peccatum maneat sine re-
servatione, cum ex consuetudine Ecclesise
constet quemlibet sacerdotem posse absolvere
ab omnibus culpis , quse non sunt materia
necessaria confessionis, ut supra visum est.
Possettamen hoc habere nonnullum dubium,
si absolutio iila fuisset informis; tamen si
fuit valida, quamvis fuerit informis, idem
dicendum est, quia etiam tunc peccatum il-
lud fuit plene absolutum in ordine ad claves,
ita ut jam necessarium non sit illud iterum
confiteri. Quod sumi potesl ex Sylvest., verb.
Confessio, q. 19, et Cajet.,in Sum., verb. Ca-
suum reservatio. Quid vero dicendum sit, si
absolutio fuit invalida, postea videbimus.
2. Secundo. — Alio modo potest superior
se gerere non absolvendo sacramentaliter,
sed audiendo tantum, et imponendo satisfac-
tionem debitam, dandoque monita salutis,
et reliqua remittendo inferiori, et tunc tale
peccatum jam non manet reservatum, non
tamen potest a quolibet sacerdote remitti,
sedabaliquo proprio, vel de licentia proprii,
quia adhuc manet, sicut csetera peccata mor-
talia nondura confessa, estque materia ne-
cessaria confessionis. Imo addunt aliqui ,
tunc esse necessarium ut inferior confessor
sacramentaliter injungat illam poenitentiam,
quam superior designavit ; quia donec in sa-
cramento imponatur ut pars ejus, non manet
obligatus pcenitens ad illam exequendam ;
est autem intentio superioris ut pcenitens
obligetur. Sed licet hoc sit utile, ut illa poeni-
tentia habeat effectum ex opere operalo,
nou tamen puto esse necessarium ut pceni-
tens obligetur, quia ex quo superior illam
imposuit, obligare potuit ; nam per potesta-
tem ligandi, eam imposuit. Item, quia si obli-
gavit poenitentem, utillam manifestaret infe-
riori eonfessori, et huic ut illam imponeret,
facilius potuit cbligare subditum ad illam
acceptandam et faciendam. Denique etiam
quando prsecedit absolutio inferioris sub
onerecomparendi, et postea subditus coram
superiore comparuit, ab illo obligatur ad sa-
tisfactionem impositam implendam, alioqui
valde inefficax esset potestas superioris.
3. Diferentia inter superiorem ordinarium
et delegatum. — Secundo, est in hoc nolanda
differentia inter superiorem, qui habet juris-
dictionem ordinariam ad absolvendum a re-
servatis, et delegatum aliquem, qui solum
ex privilegio hoc potest ; nam superior ipse
potest se gerere duobus modis supra dictis ;
delegatus autem tantum potest aut absol-
vere, aut rem integram relinquere. Unde
non potest reservationem tollere, nisi sacra-
mentaliter absolvat ; si enim velit casum re-
servatum audire, et satisfactionem imponere,
absolutionem autem alteri remittere. nihil
facietj sedtamen reservatum illum relinquet,
sicut antea. Et ratio est, quianon potest ipse
delegare jurisdictionem ad absolvendum,
sicut superior ; illa autem ablatio reserva-
tionis illo modo non fit, nisi committendo
alteri jurisdictionem ad absolvendum. Et
DISPUTAT
ideo, quoties per confessionera factam alicui
habenti hanc facultatem delegalam, seu per
privilegium, reservatio tollenda est, necesse
est, ut intercedat absolutio sacramentalis,
qua; in pra>senti casu semper tollet directe ac
per se tale peccatum, quia snpponimus con-
fessionera, seu manifestationem de illo in
particulari factam esse. An vero aliter possit
lioc contingere, in discursu hujus sectionis
dicemus.
4. Dubium de facultate concessa per Juli-
la'um. — Dixi autem in assertione : Per potes-
tatem ab alio concessam, prout ab illo con-
cessa est, propter vulgare dubium, quod hic
tractari solet, quando hsec facultas, ut quis
possit absolvi a reservatis, datur per Jubi-
lseum, cujus indulgenlia per varias actiones
obtinenda est, quas in discursu, verbi gratia,
unius hebdomadre fiunt ; potest autem quis
confiteri, et absolvi in quocunque die heb-
domadffi ; unde potest ssepe accidere, utprius
confiteatur, et absolutionem a reservatis ob-
tineat, et postea omittat alia opera necessa-
ria, ideoque indulgentiam non lucretur. Me-
rito ergo dubitatum est, an ille maneat sim-
pliciter absolutus, ita ut ille nec coram supe-
riore comparere teneatur, nec iterum de illis
peccatis absolvi, vel, si absolvi velit, possit
a quolibet sacerdote. In quo supponendum
est, illum bona fide fuisse confessum animo
perficiendi caetera omnia necessaria ad con-
sequendam gratiam Jubileei. Alioqui, si mala
iide accedat, certum est non manere absolu-
tum, sed absolutionem a reservatis fuisse
nuilam ; quia Pontifex non intendit conce-
dere facultatem, nisi in ordine ad indulgen-
tiam obtinendam , atque pro his qui Jubila^um
lucrantur ; ergo quando absolutio datur ante
consummatum tempus , et ante perfectas
alias actiones reqnisitas, saltem est necessa-
ria intentio obtinendi Jubilseum, et quod
homo sit quasi in via in preedictiimfinera.
5. Solutio dubii. — Hocautemposito, dicen-
dum est, illum hominem manere sacramen-
taliter absolutum a tali peccato, quia abso-
lutio data fnit, ut supponimus, et non potuit
csse pendens ex futuro evenlu; qnia hoc
repugnat formae sacramentali ; ergo statim
fuit valida, et habuit effectum (quia supponi-
mus ex parle suscipientis nonfuisse obicem),
qui effectus irrevocabilis est, ut per se con-
stat. Unde illa facultas licet data fuerit in or-
dine ad futurum effectum, non tamen de-
pendenter ab illo^ ut a conditione de futuro ;
sedad summum, uta conditionede preesenti,
XXXI. SECT. IV. 605
id est, a praesenti intentione faciendi omnia
necessaria ad talem effectum. Ex quo ulte-
rius fit, etiamsi contingat postea illum effec-
tum non sequi, sive voluntarie, sive casu
contingente, hujusmodi hominem manere li-
berum oranino a tali culpa, sine obligatione
comparendi coram superiore, ct consequen-
ter non teneri peccatum illud amplius confi-
teri, vel si illud confiteri debet, posse a quo-
lihet sacerdote absolvi. Probatur, quia fuit
directe et per se remissum per facultatem sim-
pliciter, et sine tali onere datam; non est
ergo unde resultet tale onus propter defec-
tum postea commissum circa obtinendam
gratiam Jubilaei. Quod censeo verum, etiamsi
tale peccatum habeat censuram annexara, et
reservatara,qu8e per eamdemfacultatem sub-
lata sit, ut iterum dicemus infra agentes de
censuris ; et sensit Gordub. in Summ. Hisp.,
q. 21. Probabiliter autem existimo hujusmodi
hominem graviter peccare, si post absolutio-
nem peccatorum virtute Jubilaei obtentam,
voluntarie omittit reliqua opera necessaria
ad indulgentiam Jubileei obtinendam, quia il-
iud etiam est in fraudem Jubileei, et contra
virtuale pactum inclusum in facultate ad il-
lum finem concessa ; nam consequenter im-
ponere videtur onus et obligationem faciendi
ceetera necessaria ad pro3dictum effectum, et
videntur se habere tanquam pcenitenlia in-
juncta et acceptata in satisfactionem pro ta-
libus culpis. Heec autem culpa, qualiscun-
que illa sit, non manet iterum reservata, quia
nullo jure hoc cavetur; potest ergo ab illa ab-
solvere quilibet sacerdos habens communem
jurisdictionem. Sicut quando quis confitetur
peccatum reservatum superiori, et ab illo ac-
cipit condignam satisfactionem, quse quo-
dammodo videri potest manere reservata qua-
tcnus a nullo inferiori sacerdote tolli, vel
commutari potest, nihilominus , licet debito
tempore implere omittat, et in eo graviter
peccet, nihilominus peccatum illud non ma-
net reservatum eidem superiori , nisi hoc
ipsum ab eodem superiore exprimatur ac de-
claretur; quia nullo jure hoc statutum est;
imo ordinarie nimium rigorosus censeretur
superior, qui id faceret.
Varli modi, quibus tollitur resertatio sine ab-
sohUione a culpa.
6. Difficidtas. — His ergo expositis circa
peccata reservata semel remissa per direc-
tam absolutionem, dicendum superest de aliis
casibuSj in quibus confessio quidem fit supe-
666
DISPUTAT. XXXI. SECT. IV.
riori, aut habenti facultatem ejus, absolutio
tamen non cadit directe in ipsam culpam re-
servatam. Difficultas enim est, an tunc pec-
catumillud possitabsolvi a quolibet sacerdote
habente communem jurisdictionem. Et ratio
difficultatis est, quia si peccatum non estper
directam absolutionem remissum, eodem
modo manet subjectum clavibus, quo antea
erat ; ergo sicut antea tolli non poterat, nisi
ab habente jurisdictionem in casus reserva-
tos, ita nec postea. In contrarium vero est,
quia interdum potest, manente culpa, auferri
reservatio ejus, ut ablata censura in casibus
Pontificiis, vel quacunque alia ratione inter-
veniat expressa, vel tacita voluntas superioris
auferendi reservationem ; ergo etiam inprse-
dicto casu, licet non sit culpa directe ablata,
potest intelligi ablata reservatio. Circa hanc
difficultatem occurrunt varii casus et distincti
modi, quibus hoc potest contingere, quos
oportet sigillatim distinguere et exponere.
7. Primus casus. — Quid dicendum sit in eo
casu. — Primumergo punctum est, si subditus
legitime sit confessus coram superiore, et su-
perior nec absolvere, nec causam alteri com-
mittere velit. Videri enim potesttunc ipso jure
reservatio ablata, quia subditusjamfecit quod
inipso erat, et quidquid poterat per reserva-
tionem ab illo exigi ; ergo ipso facto cessabit
reservatio, et consequenter liberum erit con-
fiteri peccatum illud cuilibet inferiori habenti
jurisdictionem coramunem, qui poterit ab illo
ahsolvere. Nihilominus dicendum est, in eo
casu non auferri reservationem, quia supe-
rior satis explicavit voluntatem suam, ut sup-
ponimus. Vel enim illa voluntas superioris
est justa, et tuuc res est indubitata, quia su-
perior utitur jure suo. Eritque voluntas justa,
si subditus non sit satis dispositusad absolu-
tionem ; vel, si absolutio non simpliciter ne-
getur, sed differatur, donec subditus satisfac-
tionem aliquam, vel emendationem exhibeat,
quo in casu nondum potest dici subditus fe-
cisse quantum in ipso est, nec quantum ab
ipso juste exigipotest. Vel voluntassuperioris
est injusta, et tunc licet male faciat, tamen
quoad negationem jurisdictionis habet effec-
tum, ut in superioribus in similibus casibus
saepe dictum est; jurisdictio enim danda est
per voluntatem superioris, et ideo quandiu
non habetur, resinfecta manet, quamvisma-
litiose non facta sit; reservatio autem tollit
jurisdictionem. Et ideo in eo casu non aufer-
tur, cum supponamus superiorem sufficienter
explicare voluntatem suam de non commit-
tenda alteri jurisdictione in tali causa. Qua-
propter in eo casu necessarium est , vel ad
alium Prselatum magis superiorem recurrere,
vel, si hoc fieri non potest, poterit quis con-
fiteri inferiori, ut de aliis peccatis directe ab-
solvatur, de reservatis autem indirecte, donec
obtineatur major facultas a superiore, ser-
vando in hoc regulas prsescriptas in duabus
sectionibus praecedentibus.
8. Secundus casus. — Secundum punctum
est, quando superior, audita confessione, ab-
solvit ptenitentem , absolutio tamen non fuit
valida, non tantum quoad effectum, de quo
jam supra diximus, sed etiam quoad esse sa-
cramenti; nam tunc illa peccata ita manent
subjecta clavibus , ac si ad hoc judicium non
fuissent delata, nec data fuisset absolutio ,
quia totum judiciura fuit nullum; ergo ma-
nent aeque reservata ac antea. Et contirmatur
exemplo ; nam, si quis hoc modo confiteatur
peccata mortalia communia suo parocho , et
ab eo invalide absolvatur, non potest confiteri
talia peccata alieno sacerdoti sine alia facul-
tate, quia illa peccata adhuc sunt materiane-
cessaria sacramenti ; et ideo non potest quis
ea confiteri alieno sine licentia proprii. At
vero ita se gerit inferior confessor circa pec-
cata reservata superiori , sicut sacerdos alie-
nus circa peccata mortalia communia ; ergo.
9. Vera resolutio ad prtedictum casum. —
Nihilominus contrariam sententiam censeo
satis probabilem et practice tutam, quam in-
sinuavit Cajetanus , verbo Casuum reservatio,
dicens : Si quis semel absolutus a reservatis,
quamvis inefftcaciter quoad salutem animce
su&, etc. Quod quidem posset intelligi de ab-
solutione valida, licet informi; et sine dubio
videtur fuisse mens ejus; tamen quam nos
reputamus confessionem invalidam, ipse sen-
tit esse validam et informem. Sylvester au-
tem,verb. Confessio, 1 , q. 19, generalius dicit :
Etiam si confessio fuisset ftcta. Et eodem
modo loquitur Anton., 3 p., tit. 14-, cap. 19,
§ 17. Fundamentum autem esse debet, quia
ex quo subditus comparuit coram superiore ,
eique peccatum integre revelavit, ut supponi-
mus, ipseque superior convenientem medici-
nam et satisfactionem imposuit , suo muneri
satisfecisse videtur, quantum ad reservatio-
nem spectat, et pcenitens etiam videtur fecisse
satis intentioni et fini reservationis ; ergo
quamvis contingat , superiorem, absolvendo,
vere non absolvere a peccatis , nihilominus
absolvit seu liberat a reservatione, quia dum
oppositum non declarat, satis significat, sim-
DISPUTAT. XXXI. SECT. IV.
667
pliciter absolvendo , se esse in ea parte con-
tentum ; relinquit ergo poenitentem liberum
ab eo onere reservationis. Et declaratur spe-
cialius , quia fieri potest ut absolutio illa sit
invalida , non ex aliquo defectu circa pecca-
tum reservatum (pono enim pcenitentem inte-
gre illud confiteri, et cum sufficienti attritione
iilius) , sed ex defectu circa alia peccata, qui
est omnino per accidens ad confessionem ca-
sus reservati, et ad intentionem superioris in
ejus reservatione ; ergo tunc censebitur re-
servatio sufficienter sublata. Rursus potest
absolutio esse nulla propter defectum circa
eonfessionem ipsius peccati reservati, et tunc
si defectus esset in integritate, sine dubio non
auferretur reservatio, quia non esset satisfac-
tum intentioni superioris, neque esset coram
illo sufficienter comparitum ; at vero si defec-
tus tantum sit in interiore dolore , non vide-
tur obstare; quia inteutio reservationis solum
est ut satisfiat superiori in hoc judicio, qua-
tenus externum judicium est.
10. Hoc autem limitari posset, nisi tantus
sit defectus doloris, ut peccator perseveretin
proposito committendi talem culparn , aut
non exhibendi satisfactionem vel pcenitentiam
a superiore impositam ; sed adhuc in eo casu
existimo sufficere mutare propositum , et ve-
rum dolorem concipere , ut ab inferiori seu
simplici confessore absolvi possit, quia pro-
positum illud internum non est peccatum re-
servatum ; de alio vero peccato prseterito sa-
tisfactum est superiori, et ille sine ulla condi-
tione videtur subditum liberum reliquisse. Et
explicatur, nam si subditus aperte proposuis-
set suo superiori casum illum, non ut absolve-
retur sacramentaliter, sed solum ut liberare-
tur ab eo onere, tunc superior audiens illurn,
et imponens satisfactionem , censeretur libe-
rum eum relinquere ab onere reservationis ;
sed quando confitetur sacramentaliter, hoc in
re ipsa postulat simul cum absolutione ; ergo
licet absolutio in ratione sacramenti non fue-
rit valida, potest esse sufficiens signum satis-
faclionis superioris quoad reservationem.
11. Satisfit ratioiii dulitandi, et exemplo
supra posito. — Atque ita patet responsio ad
rationem dubitandi in principio positam ; ne-
gatur enim consequentia ; possunt enim pec-
eata manere subjecta clavibus , et non reser-
vata , si superiori satisfuctum est, et ipse hoc
sufficienter significavit , ut patet manifeste
quando illi manifestatur peccatum, et satisfac-
tionem imponit, non tamen sacramentaliter
absolvit ; nam tunc adhuc manet peccatum
subjectum clavibus , et necessario confiten-
dum, quamvis non maneat reservatum. Ad
exemplum vero ibi adductum negatur simili-
tudo, quia simplex sacerdos omnino caret ju-
risdictione ; proprius vero, per se loquendo,
habet illam in omnia peccata , nisi per reser-
vationem subtrahatur; et ideo, ablata reserva-
tione, slatim jurisdictio illa extenditur seu
quasi reducitur ad proprium statum ; in illo
autem casu ablala est reservatio propter ra-
tionem factam.
An peccatum oblitum in confessione facta su-
periori reservatum maneat.
12. Tertius casus. — Sententia communis
affirmans. — Tertium punctum est, quando
subditus confitetur superiori habenti potesta-
tem ordinariam ad absolvendum a casibus
reservatis, et ab illo simpliciter absolvitur ab
omnibus peccatis, ipse tamen per oblivionem
inculpabilem omisit peccatum reservatum ;
est enim tunc difiicultas, an subditus liber
maneat a reservatione, ita ut confiteri possit
illud cuicunque simplici confessori habenti
communem jurisdictionem. Et eadem quaes-
tio est, si confessio eodem modo fuit facta sa-
cerdoti habenti jurisdictionem delegatam ex
privilegio per se concesso ipsi sacerdoti, et
non in favorem poenitentis. Est ergo sententia
valde communis affirmans lunc anferri reser-
vationem peccati. Tenet Gabr. in 4, d. 17, q. 1,
a. 3, dub. 2; Adrian., q. 4 de Confess.; Sylv.,
verb. Confessio, l,q. 4; Ang.,verb. Confessio,
1, n. 22 ; Rosella, verb. Confessio, 2, n. 9 ; Na-
var. in c. Consideret, § Cautus, n. 32, de Pce-
nitv d. 5, et in Sum., c. 26, n. 13, ubi refert
Palud., sed de ejus sententia infra dicam.
Idem tenet Covar. in cap. Alma mater, p. 1,
§ 11, n. 12; Cano, dicta Relect. , p. 5; et
Ledesm., 2, p. 4, q. 8, a. 2, dub. 8. Funda-
mentum solum est, quia superior absolvens
tollit omnia peccata etiam reservata, et hoc
ipsum intendit formaliter, vel virtute ; ergo
tollit reservationem etiam eorum quse oblita
sunt.
13. Impugnatur. — Rejicitur evasio. —
Alia responsio. — Replica. — Hsec tamen sen-
tentia absolute intellecta difficilis est, quia
per illam absolutionem tantum indirecte re-
mittitur peccatum illud reservatum; hsec au-
tem indirecta remissio non sufncit, ut aufera-
tur reservatio. Probatur minor, primo a si-
mili; nam, si ille pcenitens confessus fuisset
bona fide inferiori sacerdoti non habenti ju-
risdiclionem in peccata reservata, quia non
668 DISPUTAT. XXXI. SECT. IV.
putatse habere illa, tunc etiara peccatum re- intentioui reservantis
servatum oblitum indirecte tolleretur , et ni-
hilominus seque reservatum maneret, ac an-
tea, ut est certum apud omnes ; ergo indirecta
remissio non sufficit ad tollendam reservatio-
nem. Respondent aliqui, superiorem magis
directe remittere peccatum reservatum etiam
oblitum; quia in illud habet jurisdictionem,
quam non habet inferior sacerdos. Sed hoc
non recte dicitur, quia jurisdictio non sufficit
ad directam remissionem , nisi peccatum af-
feratur in judicium ; peccatum autem oblitum
non affertur in judicium , nec actu subjicitur
clavibus, etiamsi aliorum confessio superiori
fiat. Uude certum est quoad illud peccatum
non fuisse impletum divinum prfficeptum
confessionis ; ideoque semper manere obliga-
tionem confitendi illud alicui habenti juris-
dictionem ; ergo , sive confessio facta fuerit
inferiori , sive superiori , seque indirecte fuit
peccatum remissum ; ergo, si indirecta re-
missio ab inferiori facta non tollit reservatio-
nem, neque etiam facta a superiore lollet il-
lam, quantum est ex vi absolutionis. Nulla est
autem alia ratio , ob quam per confessionem
illam superiori factam censeatur ablata re-
servatio. Quae est enim hsec ratio , aut quod
signum hujus voluntatis superioris ? Dices, eo
ipso quod superior habebat potestatem remit-
tendi illa peccata directe, si dicerentur, et
suhditus habuit voluntatem illa dicendi, si
memoriee occurrerent, habuisse superiorem
voluntatem illum relinquendi liberum : quia
intendit facere cum illo quantum potest : po-
test autem, quamvis non auferat directe cul-
pam, auferre onus, seu reservationem ejus.
Sed hoc ipsum est quod inquirimus, unde ta-
lis intentio, seu voluntas prsesumatur, aut
colligatur ; non enim quaelibet prsesumptio
sufficit, sed debet esse sufficiens manifestatio
voluntatis , cum per eam debeat conferri ju-
risdictio inferiori sacerdoti ad absolvendum
a tali peccato. Erat enim jurisdiclio per re-
servationem ablata, quae reslitni non potest
nisi per voluntatem reservantis ; hsec ergo
voluntas debet sufficienter manifestari ; in
illo autem casu nullum est sufficiens signum
talis voluntatis, nam sola absolutio non est,
ut declaravi ; quod autem poenitens dicturus
fuisset peccatum, si recordaretur, et tunc au-
ferretur tam culpa, quam reservatio , parum
refert, quia conditionalis nihil ponit in esse,
et hic et nunc nihil horum factum est. Acce-
dit tandem (quod me maxime movet) quia
per illam confessionem satisfactum non est
quia nec peccatum
novit, nec pro illo satisfactionem imposuit,
nec medicinam adhibuit, qune sunt prsecipue
per reservationem intenu ; ergo non est cur
credamus, superiorem abstulisse reservatio-
nem.
\k. Bistinctio adhiietur. — In hac igitur
difficultate distinctione utendum censeo. Et
primo, distinguamus peccata reservata haben-
tia excommunicationem annexam, velnon ha-
bentia. Rursusdistinguamusduosmodos con-
fitendi superiori. Unus est ordinarius ad com-
munem confessionem faciendam de peccatis
communiter occurrentibus, absque ulla men-
tione, vel intentione speciali casuum reserva-
torum. Secundus modus est, quando confes-
sio specialiter fit superiori, vel habenti juris-
dictionem ejus ad hunc finem exonerandi
omnino conscientiam, et consequendi abso-
lutionem peccatorum reservatorum, si quse
fortasse pcenitens habeat.
15. Prima assertio. — Dico ergo primo,
quando poenitens confitetur posteriori modo,
et suam intentionem manifestat superiori, et
bona fide illi dicit omnia quse memoriffi oc-
currunt , quamvis aliquis casus reservatus
propter oblivionem taceatur, liber manet a
reservatione. Hunc sensum prcecipue inten-
dunt auctores citati, et ideo fere omnes ad-
dunt eam conditionem , quod superior hoc
modo intendat absolvere, ut patet ex Gab.,
Nav. et aliis. Haec enim intentio superioris
sufficienter in eo casu colligitur ex eo, quod
sciens subditum ad ipsum accedere ea inten-
tione, ut quoad fieri possit liber maneat ab
omni onere peccatorum suoruin, vidensque
illa bona fide confiteri quidquid sibi occurrit,
eumque simpliciter absolvens, et satisfactio-
nem imponens, satis profecto indicat velle il-
lum liberum relinquere quantum potest ; cum
ergo possit tollere vinculum reservationis, il-
lud tollit. Et confirmatur, quia est hoc valde
consentaneum ralioni, et paslorali muneri ;
quia jam ille subditus facit quod in se est, et
moraliter se preesentat superioriquantumpo-
test, et superior imponit ei satisfactionem ac-
commodatam juxta moralem dispositionem
ejus ; ergo debet superior esse illa manifesta-
tione contentus pro omnibus peccatis usque
ad illud tempus commissis.
16. Prseterea quoad absolutionem a censu-
ris est hoc certissimum; quod praecipue do-
cuit Palud., in4, d. 18, q. 5, a. 3, concl. 4,
quia ad absolvendum a censura per se et di-
recte, non est necesse distincte et in particu-
DiSPUTAT. XXXI. SECT. IV.
669
lari cognoscere causam censurse, sed sufficit
voluntas universalis absolvendi ab omnibus,
etiam reservatis, quam profecto habet supe-
rior in illo casu. Quo fit, ut in casibus Ponti-
ficiis (juxta receptam regulam, quod ablata
censura, aufertur reservatio culpse ), pecca-
tum , quod habebat excommunicationem an-
nexain, non maneret reservatum in prsedicto
eventu; quia, etiamsi illud fuerit in confes-
sione oblitum, excommunicatio illius ablata
fuit, et cum illa semper tollitur talis reserva-
tio. Atque hinc ulterius infero, peccala reser-
vata sine excommunicatione manere in eo
casu non reservata; quia non est verisimile,
velle superiorem tollerereservationem in pec-
catis habentibus excommunicationem anne-
xam, quse solent esse graviora, etnon in aliis.
Item, quia plus est velle tollere excommuni-
cationem, et reservationem culpse, quam so-
lam reservationem. Item, quia etiam in pec-
catis habentibus censuram est necessarium
concedere jurisdictionem novam ad absolven-
duma culpa; ergo quoad hoc est eadem ratio
utrorumque peccatorum reservatorum.
17. Objectioni satisfit. — Tnstantia. — Solvi-
tur. — Unde ad objectionem factam, cum in
ea dicitur, reservationem non tolli sine nova
collatione jurisdictionis , respondemus, per
hoc ipsum conferri talem jurisdictionem con-
fessoribus communibus, quod superior si-
gnificat se esse contentum, et tollit a subdi-
to obligationem iterum comparendi coram
se, quod in eo casufacereet significare osten-
dimus. Et ideo tunc peccatum illud non ma-
net commissum cuicunque simplici sacerdoti
alieno ; quia nec fuit directe per absolutio-
nem remissum, neque ibi fit specialis, et, ut
sic dicam, positiva delegatio, sed solum esl
quasi ablatio impedimenti, ut peccatum illud
relinquatur sub generali lege, et jurisdic-
tione aliorum peccatorum mortalium. Sed
instabit aliquis, nam licel hoc habeat locum
iu superiore ipso habente ordinariam juris-
dictionem, non tamen videtur habere locum
in eo, qui solum ex privilegio seu delega-
tione talemjurisdictionemhabet. Respondeo,
argumentum profecto esse vaide apparens,
et ideo certiorem existimo assertionem po-
sitam in ipso superiore, quam in confessore
delegato , seu ex privilegio. Tamen, quia
auctores citati ad utrumque extendunt ser-
monem, et quia superior videlur huic con-
fessoricommittere vices suas ad absolven-
dum, eo modo, quo dispositio et intentio pce-
nitenlis moraliter exigit , ideo respondeo,
quod licet hic confessor non possit direcle et
per se hoc peccatum committere alteri,
quando illi directe manifestatur, sed opor-
teat ab illo sacramentaliter absolvere, nihilo-
minus quando propter oblivionem non ma-
nifestatur, coiiceditur ei ut absolvat poeniten-
tem facientem quod in se est, ab omni onere
peccati, quantum fieri potest, et ideo, licet
per se non possit delegare jurisdictionem,
potest tamen auferre impedimentum, quo
sublato, peccatum manet sub communi ju-
risdictione. Praesertim quia totum hoc manare
debet ab ipso superiore, qui potest hoc mo-
do committere vices suas, ut amplius expli-
cabimus in puncto sequenli.
Assertio 2.
18. Secundo dicendum censeo, confessio-
nem ordinariam factam superiori sine ulla
mentione vel intentione casuum reservato-
rum, et absolutionem simili modo ab ipso
datam, non satis esse, ut peccatum oblitum,
quod antea erat reservatum, postea maneat
non reservalum, et sine onere confitendi il-
lud superiori. Hanc assertionem mihi probat
objectio supra facta contra opinionem com-
munem, et auctores citati non loquunturcon-
tra hanc assertionem, essetque valde absur-
dum dicere, volnisse superiorem tollere re-
servationem, cum de casibus reservatis nihil
omnino in ea confessione ageretur, neque in
ordine ad illos, sive certos, sive dnbios, sive
manifestos, sive occultos, absolutio postula-
retur.
19. Dubium.—Decidilur. — Objectio. — Sol-
vitur. — Solum superest dubium, quando re-
servatio est Pontificia et habet censuram an-
nexam ; nam in eo casu censura tollitur per
eam communem et generalem absolutionem,
imo etiam directe tollitur, quia hoc sufficit in
censuris; sed, ablata censura, tollitur reser-
vatio ; ergo in talibus peccatis aufertur re-
servatio per quamcunque ordinariam confes-
sionem, et absolutionem ejus, qui potest a
talibus peccatis directe absolvere. Quod si de
his peccatis hoc concedatur, superest argu-
mentum supra factum, quod a fortiori idem
dicendum sit de omnibus aliis. Ad hoc re-
sponderi potest, negando assumptum, scili-
cet per illam absolutionem tolli censuram
reservatam, quia juxta c. secundum de Pce-
nit. et remiss., in 6, sub generali clausula
non comprehenduntur quae specialia sunt.
Etideo, qui dat potestatem generalcm ad ab-
solvendum a censuris. non censetur illam
670
DISPUTAT. XXXI. SECT. IV.
dare ad absolvendura a censuris reservatis ;
ergo simililer, qui absolvit tantum generatirn
ab excommunicatione, non censetur absolve-
re a reservata. Sed contra : qnia illa abso-
lutio ab excommunicatione prsemitti solet in
ordine ad absolutionem sacraraentalem con-
cedendam ; ad hunc autem finem necessa-
rium est tollere, non tantum excommuni-
cationes non reservatas, sed etiam reser-
vatas ; ergo omnes tolluntur , quia licet
sub clausula generali non soleant specialia
comprehendi, tamen quando sunt connexa
in ordine ad finem inleritum, necesse est
comprehendi. Aliter ergo dici potest per ta-
lem absolutionera auferri excommunicatio-
nem etiam reservatam, non tamen simplici-
ter, sed tantum ad illum effectum obtinendi
absolutionem sacramentalem a peccatis con-
fessis, et ideo post illum effectum statim ex-
communicationera redire, jnxta doctrinam ge-
neralem de censuris. Unde in hujusmodi ab-
solutione multi dicere solent : Absolvo te in
quantum possum, et indiges ; cura ergo ad
illum effectum non sit necessarius alius mo-
dus absolutionis, non est cur concedamus
alio modo auferri per generalem tantum ab-
solutionem. Vel si hoc nimis rigorosum vi-
detur, saltem dici posset, in eo casu non
tolli excommunicationem in ordine ad reser-
vationem peccati tollendam , sed generali
quodam modo ; et ideo limitandum seu ex-
plicandum esset illud axioma, quod, ablata
excommnnicatione, aufertur reservatio cul-
pae, ut intelligatur, quando aufertnr excom-
municatio reservata, ut talis est, seu intuitu
reservationis ; non vero si solum illo gene-
rali et quasi materiali modo tollatur; nam in-
credibile est per talem absolutionem auferri
reservationem culpoe in ordine adforum pce-
nitentise ; est enim id contra finera per ta-
lem reservationem intentum.
20. Quartus casus. — Quartum punctum
simile praecedenti est, quando aliquis absol-
vitur virtute privilegii in favorem ipsius pce-
nitentis concessi, quod privilegium vel uuo
actu extinguitur, vel ad certum tempus li-
mitatur, intra quod pcenitens quidem confite-
tur et absolvitur, alicujus tamen peccati re-
servati obliviscitur, an censeatur liber mane-
re atali reservatione. Exemplum est in jubi-
lseis, in quibus conceditur facultas a reserva-
tis absolvendi, et qui consequilur indulgen-
tiam , et absolvitur virtute illius , alicujus
peccati reservati obliviscitur. Tunc enim di-
cendum est illum manere liberum a reserva-
tione, ut possit postea peccatum illud confi-
teri cuilibet simplici confessori habenti com-
munem jurisdictionem. Ita docent auctores
citati in puncto praecedenti, imo de hoc casu
expressiusloquuntur. Ratio autemest quia su-
perior concedens facultatem hanc in favorem
pcenitentis, quantum in se est, voluit illi au-
ferre reservationem, si illo privilegio intra si-
gnatumtempus utereluradindulgentiamcon-
sequendam; sedpoenitens etiam, quantura in
se est, usus est illo privilegio; mansit ergo li-
bera reservatione,etlicet per accidenspropter
oblivionem nonfuerit directe absolutussacra-
mentaliter a peccato reservato intra illud tem-
pus, tamen, ut ita dicam, acquisivit jus per
ipsum jubilseum, ut posset postea libere con-
fiteri tale peccatum, seu consecutus est liber-
tatem ab ipsa reservatione. Et haec est diffe-
rentia inter hunc, qui hoc modo confessus
est, et usus privilegio intra tempus signatum,
et alium, qui nullo modo lucratus est indul-
gentiam, nec est confessus tempore in jubi-
leeo prsescripto.
21. Objectio. — Sohitnr. — Sed dicet aliquis,
hac ratione ad summumprobari, posse hujus-
modi pcenitentem confiteri peccatum illud _,
cum postea in mentem veniat illi, eidem con-
fessori, cui temporejubileei confessus est;quia
illi videtur data potestas,et privilegium non est
utpossitabsolvi a confessoribus, sedaconfes-
sore, ac denique posterior illa confessio est
quasicomplementum preecedentis; debet ergo
idera fieri. Respondelur : si privilegium ipsum
restringeret hanc facultatem ad certam per-
sonam, haberet hoc locum ; sitamen simpli-
citer concedit pcenitenti facullatem eligendi
confessorem approbatum, quem voluetit , a
quo possit a reservatis absolvi, liberum erit
pcenitenti inprsedicto casuconfiteri,vel priori
confessori, vel alteri ; quia peccatum manet
sirapliciter non reservatum, et Iiebc facultas
conceditur juxta modum etnaturam talis sa-
cramenti, et nullam specialem restrictionera
adhibet ; est autem veluti natura et institutio
hujus sacramenti, ut per se loquendo, tenea-
tur pcenitens omnia peccata eidem confiteri ;
si tamen per accidens propter oblivionem ali-
quid omittitur, non necessario est confiten-
dum priori confessori, et tunc illa distinctio
confessorum est quasi materialis ; omnes
enim veluti complent unum integrum minis-
trura, a quo directe omnia illa peccata tol-
luntur.
22. Duiium, an hoc procedat quando odlivio
est culpabilis. ■*- Regula generalis. — Objec-
DISPUTAT. XXXI. SECT. IV,
671
tio. — Diluiiur. — Sed quoeret rursus aliquis,
an hoc intclligendum sit solum quando obli-
vio est inculpabilis, vcl etiamsi culpabilis sit.
Respondetur, regulam gencralem esse, si cul-
pa talis sit, ut reddatsacramentum non tan-
tum informe quoad effectum , sed etiam
prorsus nullum , tunc peccatum manere
reservatum sicut antea , non solum pec-
catum oblitum, sed etiam peccatum expli-
catum in tali confessione ; quia illa neque
est confessio, neque absolutio, et ita nihil
est operata ; si tamen verum fiat sacra-
mentum informe quoad effectum, juxta va-
rias sententias supra tractatas, tunc fieri pos-
se ut bomo maneat liber a reservatione, jux-
ta ea quae jam subjiciam. Objici tamen potest
contrapriorempartem, quia videtur repugna-
re his quse supra dicta sunt ; diximus enim
per confessionem factam superiori tolli reser-
vationem, etiamsi absolutio fuerit irrita ; er-
go idem dicendum est in praesenti, saltem
quando peccatum non fuit oblitum, sed in
confessione explicatum. Respondeo negando
consequentiam ; in priori enim casu satisfit
superiori, et impletur totum id quod per re-
servationem intenditur, et ita quasi ordina-
riojure, ut sic dicarn, fmitur reservatio ; in
prsesenti vero absolutio a peccato reservato
conceditur per modum indulgentise ct favo-
ris; et una ex conditionibus requisitis ad ta-
lem gratiam consequendam est, ut quispiam
confiteatur, quod saltem intelligi debet de
confessione valida, quia alia non est sacra-
mentalis confessio. Et ideo per illam nec re-
mittitur culpa, quia absolutio est nulla ; nec
tollitur reservauo, quia non satisfit intentioni
superioris, neque indulgentia ulla ab illo con-
cessacomparatur. Secus vero erit, si absolu-
tio sitvalida, licet informis, saltemquoad pec-
cata reservata in illa confessione explicata ,
et per talem adsolutionem directe remissa ;
nam quoad illa usus jubileei, seu privilegii
per illum concessi, validus fuit, semelque ba-
buit effectum, qui non amplius revocatur, et
ideo peccata illa non solum non manent re-
servata, verum neque sunt materia necessa-
ria confessionis. Quid autem dicendum sit,
si peccatum reservatum fuitoblitum, patebit
ex puncto sequenti.
23. Aliud dubium.— Polest enim circa boc
ulterius quaeri, quid sit dicendum de peccato
oblito, quando ille, qui sic est absolutus ,
postea non fecit reliqua opera necessaria ad
consequendum jubilseum, ut in casu tractato
in principio hujus sectionis, in quo diximus ,
peccata dircclc remissa manere hbera a re-
servatione ; bic vero inquirimus an idem sit
de oblitis. Et possunt certe facile in utrain-
que partem argumenta fieri ; quia, si ille per
confessionem et absolutionem conseculus est
absolutionem plenam a reservatis confessis,
consequenter videtur obtinuisse liberationem
a reservatione oblitorum, quia jam usus est
privilegio sibi concesso ; ergo licet postea
non lucretur indulgentiam, non incidit in re-
servalionem. In contrarium vero est, quia
omnia haec privilegia conceduntur propter
comparandam inclulgentiam, et ideo donec
illa obtenta sit, nou videtur pcenitens posse
gaudere iis privilegiis quse ad effectum non
pervenerunt, ut sic dicam. TJude, illa pecca-
ta, quse directe ablata sunt, ideo manent non
reservata, quia jam non manent subjecta, seu
necessario subjicienda clavibus ; at vero pec-
cata oblita semper manent necessario subji-
cienda, et ideo ex bac parte non manent a
reservatione libera ; unde, cum alias non sit
ablata reservatio iucrando indulgentiam, seu
jubilaeum, videntur manere in eodem statuin
quoantea erant; quia nullum aliud sufficiens
signumablataereservationisinillo facto inter-
venit. Item peccatumillud nec directe remis-
sum fuit, neque alia via sufficienter satisfac-
tum est intentioni superioris reservantis ;
ergo. Atque hsec pars videtur valde probabi-
lis, et maxime tuta.
24. Objectioni occurritur. — Nihilominus
non videtur prior pars ita improbabilis quin
possit quis probabiliter ei adbaerere. Et ratio
esse potest quia diximus in quarto puncto ,
manere liberum a reservatione etiam peccati
obliti, qui absolvitur virtute jubilsei, ut lu-
cretur indulgentiam ; haec autem ablatio re-
servationis statim conceditur ac homo ab-
solvitur a peccatis ; ergo , sive postea fa-
ciat reliqua opera necessaria, sive non, il-
le fructus comparatus manet , nec post-
ea revocatur. Video responderi posse, bunc
effectum auferendi reservationem non esse
proprie sacramentalem, et ideo non esse in-
conveniens esse dependentem a futuro even-
tu, ita ut si postea reliqua necessaria fiant ad
obtinendam indulgentiam jubileei, auferatur
reservatio, non vero si omittantur. Sed hoc
valde scrupulosum est, et nulla sufficienti
ratione fundari potest; etideo melius dicitur
supposito tali privilegio satisfieri voluntati
superioris reservantis, ideoque statim auferri
reservationem,quidquid posteaeveniat. Id ta-
men intelligendum est, si oblivio fuit incul-
672 DISPUTaT. XXXI. SECT. IV.
pabilis, et absolutio valida, sive liabuerit ef- servationibus
fectum gratiee, sive ex aHquo impedimento
extrinseco fuerit informis; nam hoc acciden-
tarium est, et nulla probabili ratione dici po-
test, privilegiumbocquoad banc partem con-
cessum fuisse sub tali conditione. Secus vero
esset, si oblivio fuisset culpabilis ; nam tunc
et absolutio fuissel nulla, et non esset mora-
liter satisfactum intentioni superioris, quan-
doquidem nec diligentia sufficiens adhibita
fuit ad explicandum in taliconfessione omne
peccatum reservatum.
Quando reservationes ejusdem peccati plures
sunt, an una tollatur sinealia.
25. Deciditur. — Quid de reservatione sine
censura. — Quid nomine ejusdem superioris
intelligatur. — Ultimo inquiri potest in bac
materia, quid dicendum sit, quando idem
peccatum a pluribus superioribus, vel ab eo-
dem pluribus modis reservalum est, an sci-
licet, ablata una reservatione, auferantur re-
liquse, necne. In quo agere possumus de
ablatione reservationis per absolutionem di-
rectam ipsius culpse reservatse, vel per alium
modum. De priori puncto, quod proprie huc
spectat, nulla potest esse qusestio ; nam re-
gula supra posita in universum vera est ,
peccatum, per directam absolutionem validam
semel remissum, simpliciler et absolutenon
manere amplius reservatum ; quia jam non
est materia necessaria confessionis. Unde
potius oportct inquirere, quando peccatum
babet plures reservationes, quid necessarium
sit ad tollendam reservalionem, ita ut abso-
lutio valida esse possit. Quod ut breviter ex-
plicem, adverto reservationem vel fieri sinc
censura, vel cum illa ; si priori modo, exis-
timo imprimis, si reservationes factas sint ab
eodem superiore, bcet videantur plures, in
re non esse nisi unam repetitam ; ideoque per
unam facultatem absolvendi a tali peccato
tolli omnem reservationera hujusmodi. Voco
autem eumdem superiorem, non solum pro-
pter identitatem personse , sed etiam pro-
pter identitatem potestatis, seu praidationis,
ut si unus Episcopus per statutum reservet
aliquod peccatum , et successor ejus per
aliud, velper declarationem ab homine.Et ra-
tio est,quialicet legesvel mandata sintplura,
tamen effeclus est unus et idem, qui est abla-
tio jurisdictionis , ut manantis a tali potes-
tate ; ha?3 autem jurisdictio rcstituitur per
imam facultalem ab eadem potestate ma-
nantem. Atque idem dicendum esset de re-
factis a pluribus superiori-
bus, si per possibile, vel impossibile, essent
sequalis potestatis ; nam bcet omnes illi re-
servassent, quilibet eorum per se posset ju-
risdictionem restituere ; supponimus enim
unumquemque esse superiorem in solidum,
alioqui non essent plures reservationes, sed
una procedens a multis personis operantibus
per modum unius. Et propterea nunquam
possunt ita concurrere duo pastores habentes
in solidum potestatem cequalem, nisi inter eos
detur locus preeventioni ; et ideo jurisdictio a
quolibet eorum clata sufficit ad tollendam sim-
pliciter peccati reservationem.
26. Ablala reservatione superioris, tolli infe-
rioris, et non e contra. — At vero si idem pec-
catum sit reservatum a duobus superiori-
bus subordinatis, ut ab Episcopo et Papa, tunc
clarum est, facultatem Episcopi non suffi-
cere ad tollendam reservationem simpliciter
respeclu Papee ; quia non potest inferior res-
tituere jurisdictionem quam supcrior abstu-
lit sibique reservavit ; nam hoc ipso voluit,
ut a nullo aho concedi possit. E contrario
autem Navarrus statim citandus sentit, ab-
lata reservatione Papali per privilegium Pou-
tificis auferri episcopalem, non tam de ri-
gore juris, quam ex usu. Sed imprimis diffi-
cile est ad intelligendum, posse idera pecca-
tum absque censura esse rcservatum Papae
et Episcopo, et sic dealiis cum proportione.
Nam hoc ipso quod pastor supremus, seu al-
tior sibi reservat peccatum, extrahit illud
a jurisdictione omnium inferiorum ; nihil
ergo habent inferiores quod possint sibi re-
servare. Quod si hoc ita est, recte sequitur,
per facultatem ejusdem pastoris supremi tolii
sufiicienlcr reservationem ; quia superior
potest jurisdictionem concedere, inferiore
etiam renuente ; atque hoc non solum ex
usu, sed etiam cx rigorejuris verum est. Per
hoc tamen non aufertur Episcopo potcstas
reservandi sibi casum, quem Papa noluit sibi
esse reservatum, nisi vel hoc ipsum prohi-
beat, vel possibilero facultatem ad absolven-
dum concedat, non obstante Episcopi reser-
vatione. Et eodem modo fingi potest casus,
in quo Episcopus aliquod peccatum reservet
simul cum Papa pro iliis temporibus, vel sub
ea condilione, si Papae reservatio cessaret ;
ete converso quod Papa tollat suam reserva-
tionem non simpliciter dando jurisdictionera
aut facultatem, sed solum, quantum est ex
se, non auferendo ; et in eo casu verum est,
ablata reservatione Papali, non auferri epis-
DISPUTAT. XXXU
copalem. Hic autem cnsus potius cxcogita-
tus est quam moraliter coutingens ; et ideo
quoad hoc verificari potest, quod, juxta com-
muuem usum, ablata reservatione Papali,
nulla manet inferior.
27. Quid de reservatione cum censuri. —
Superest dicendum , quando reservatio fit
cum excommunicatione reservata; tunc euim
est attente advertendum, an reservationes
dicantur esse plures propter plures excom-
municationes reservatas, vel solum propter
plures leges, vel sententias generales feren-
tes eamdem excommunicationem reservatam
propter idem peccatum, ut ssepe contingit.
Quando enim excommunicationes sunt plu-
res, quamvis una auferatur, non satis est ut
simpliciter tollatur reservatio a culpa, quia
una excommunicatio sufficit ut culpa reser-
vata maneat ei qui talem censuram tulit ,
praesertim in casibus Papalibus, in quibus,
durante aliqua excommunicatione reservata,
ipsa etiam culpa reservata manet. Quod idem
poterit in inferioribus contingere, si ad hunc
modum reservatio fiafc; vel saltem manebit
reservata culpa, mediante censura, ut non
possit quis, per se loquendo ac legitime, a
tali culpa absolvere, nisi prius excommuni-
cationem auferat qui illam sibi reservavit, vel
ad illam tollendam facultatem preebeat. Secus
vero est, quando excommunicatio est una
tantum ; nam licet pluribus modis reservata
sit, si tamen illa semel aufertur , tota reser-
vatio culpae tollitur, quia supponimus esse
connexam cum tali censura. De ipsa vero
censura sic reservata restabat dicendum, quee
facultas sufficiat, nt auferatur, quod spectat
ad propriam materiam, quanquam, si consi-
derentur quaj diximus do reservatione a cul-
pa, quando sola fit, facile intelligitur idem
esse dicendum cum proportione de tali cen-
sura; nam per solam facultatem supremi ju-
dicis reservantis auferri poterat, quia illa suf-
ficit ad dandam jurisdictionem, nec potest ab
inferiori impediri, nec praeveniri, ipso per re-
servationem resistente. Atque lioc sensit Na-
var. in Summ., c. 27, n. 261, dum dixit, re-
servationem episcopalem auferri, ablata Pa-
pali; loquitur enim quando aufertur per abla-
tionem censuree, et refert seipsum in cap. Ita
qwrumdam, de Judeeis, notab. 11, num. 71,
qui numerus ibi nunc non invenitur ; videtur
tamen esse in Glossa ult., num. 35, ubi trac-
tat, an illee excommunicatior.es sint plures
vel una, quse res in propria materia expli-
canda est.
XXII.
SECT. I.
673
DISPUTATIO XXXII.
DE PRiECEPTIS SEU 0BLIGATI0NIBUS PERTINENTIBUS
AD MINISTRUM UUJUS SAGRAMENTI.
Hactenus tractavimus omnia quee ad sa-
cramentum pcenitcntioe explicandum neces-
saria visa sunt. Nunc superest dicendum de
preeceptis quae illud comitantur, quee possunt
pertinere vel ad judicem, vel ad reum ; bic
enira, per se loquendo, noninterveniunt nliee
personee. Et de pcenitente quidem multa in
superioribus diximus , quee erant connexa
cum ipso sacramento. De obligatione vero
ad usum confessionis dicemus in fine hujus
materiffi, ut prius doctrinam de ministro ab-
solvamus. In quo triplex obligatio intelligi
potest. Una est quasi preevia, scilicet, ut sit
sufficienter instructus ad hoc munus, et heec
explicata est supra, disp. 28, sect. 1 et 2. Alia
est consequens, seu relicta ex confessione,
scilicet obligatio secreti ; et hanc explicabi-
mus disp. seq. Tertia est quasi concomitans,
seu in ipsomet confessionis ministerio , et cle
hac dicemus in preesenti.
SEGTIO I.
Quis sacerdos teneatur fidelium confessiones au-
dirc.
1 . Obligatio ex cliaritate. — Diximus supe-
riori tomo, disp. 16 , sect. 1, ex duobus vel
tribus capilibus posse oriri obligationem mi-
nistrandi aliquod sacramentum, scilicet, ex
charitate, obedientia, officio seu justitia. Hfee
ergo tria possunf ad hoc sacramentum appli-
cari. Verumtamen de obligatione charitatis
nihil hic speciale occurrit, sed servandae sunt,
et applicandse generales regulse chaiitatis seu
misericordiee. Solum est observandum, quia
sacramentum hoc majoris necessitatis est
quam reliqua, excepto baptismo, ideo cha-
ritatis obligationem facilius occurrere posse
in hoc sacramento quam in aliis, etiam cum
periculo proprise vitaa corporalis , si spiritua-
lis vila proximi periclitetur, et non sit alius
qui ei subveniat. Nam, licet in rigore possit
proximus per contritionem salvari, tamen
magno morali periculo exponitur , quando
sine alio medio relinquitur ; sed haec extrin-
seca sunt ad preesentem materiam; magisque
accidentaria est obligatio ex voto, aut obe-
dientia, seu alio prsecepto positivo, et ideo
nihil deilla in speciali occurrit dicendum.
43
674 DISPUTAT. XXXII. SECT. I.
2. Propria olligatio ex officio. — Propria c. Consideret, de Pcenit., d
ergo obligatio per se quasi mtrinseca est ex
officio, quse non est in omnibus sacerdotibus,
sed in his qui sunt pastores ex officio, etma-
xime in eo qui propriissime vocatur proprius
sacerdos, seu parochus ; nam Episcopi et su-
periores Prselati, quamvis ex officio teneantur
providere subditis de idoneis confessoribus,
regulariter tamen non tenentur ipsi per se au-
dire confessiones subditorum , quia babent
universalius regimen, et plures alias actiones,
quibus intenti esse debent; interdum vero,
si gravis necessitas subditi postularet, posset
obiigari Episcopus, ratione sui muneris, ad
audiendam subditi confessionern, quia etiam
est proprius pastor animae ejus, et ex officio
tenetur spiritualem ejus salutem procurare.
Ordinarievero heec obligatio pertinet adparo-
chos, qui ad hoc praecipue aluntur a fidelibus
ut eis sacramenta minislrent.
3. Quando teneatur parochus sulditum au-
dire. — Quorumdam sententia. — Reprehen-
ditur. — Difficultas vero hoc loco existit,
quando in rigore teneatur parochus subditum
confiteri volentem audire. Est enim quorum-
dam sententia, solum teneri, quandoipsi sub-
diti confiteri tenentur, non vero si vohmtarie
confiteri velint ; ita tenet Joannes Medina, q.
14 de Confessione per curatum audiend., se-
cutus Richardum, d. 18, a. 2, q. 3 ; Major., d.
17, q. ult. ; Sylvest, verb. Confessor, 1, § 18;
Armilla, verb. Absolutio, num. 27. Funda-
mentum est, quia extra illud tempus non te-
netur parochus ex charitate confessiones
subditorum audire, quia charitas solum obli-
gat tempore necessitatis, et prsecise obligatio
charitatis non est alterius rationis in parocho
quam in aliis; neque etiam tenetur ex justi-
tia, quia ratione sui officii tantum tenetur ea
praestare, quse jure communi, vel a suo supe-
riori pra^cepta sunt; sed tantum est illi prse-
ceptum ut tempore necessitatis sacramenta
minislret; ergo. Secundo , quia alias tenere-
tur parochus audire subditos quoties confiteri
velint; hoc autem esset valde onerosum, et
moraliterfere impossibile. Sequela patet, quia
si tenetur audire voluntarias confessiones,
non est major ratio de una quam de alia. De-
nique, si pai"Ochus probabiliter credat, subdi-
tum solum velle de venialibus confiteri, non
tenetur audire , quia illa confessio voluutatis
est, non necessitatis ; ergo idem erit de omni
voluniaria confessione. Hanc sententiam re-
prehendunt Adrian., q. 5 de Confess., dub. 8;
et Soto, dist. 18, q. 4, art. 2 ; Navarr., dict.
ne merito; est
minime tuta,
6,an. 152, et sa-
enim parum pia, et practice
Teneri parochum audire sniditnm confiteri vo-
lentem extra obligationis tempus.
4. Prima asserlio. — Dicendum est ergo
primo, parochumnon tantum teneri ad minis-
trandum hoc sacramentum subditis, quando
illi tenentur suscipere, sed etiam aliis tempo-
ribus, si ipsi petant. Probatur, quia pastor ex
ratione officii sui non tantum tenetur provi-
dere ovibus, quando illse extreme indigent,
sed etiam temporibus opportunis ; quia tene-
tur non solumnecessitatem, sed etiam utilita-
tem, et commoclum, et profectum earum pro-
curare, velsaltem non impedire; esset autem
contra evidentem utilitatem ovium , si tantura
semel in anno hoc sacramentum illis tribue-
retur, etiam ipsis petentibus et desideranti-
bus majorem frequentiam, nec posset majus
impedimentumponi non solum profectui, sed
etiam saluti earum ; ergo. Major ex terminis
videtur moraliter nota, et non obscnre colli-
gitur ex Ezech. 3, 33 et 34, et aliis similibus
Sacrse Scripturse locis, in quibus reprehen-
duntur pastores qui convenientem ovium pro-
videntiam non habent. Et confirmatur, quia
pastor tenetur, si commode potest, procurare,
ut subditi evitent mortalia peccata , quoad
commode fieri possit ; nullum autem est me-
dium ad hunc finem magis accommodatum,
quam frequens confessio ; nec potest non con-
tingere (regulariter loquendo) quin intra an-
num sit ssepius peccaturus,qui semel tantum
in anno confitetur; ergo tenetur parochus
non impedire hanc frequentiam, nec cogere
subditos, ut semel tantum in anno confitean-
tur. Et confirmatur secundo, quia teneturpa-
rochus extremam unctionem ministrare ,
etiam si fortasse subditus non teneatur susci-
pere, vel etiamsi nondum urgeat extremus
necessitatis articulus;interdum etiamtenetur
facere sacrum, quamvis subditi non tenean-
tur audire ; ergo.
5. Secunda assertio. —- Limitatur prcsce-
dens assertio. — Limitatio secunda. — Secun-
do dicendum est teneri parochum ad audien-
dam confessionem subditi, quando ille oppor-
tuno tempore, et justa de causa petit hoc sa-
cramentum,etnulla est rationabilis causane-
gandi. Probatur, quia, supposita preecedenti
conclusione, nulla potest certior vel pruden-
tior regula pra?scribi. Item, quia tuuc subdi-
tus habet jus petendi ; ergo parochus et pas-
DISPUTAT. XXXII. SEGT. II.
675
tor habet obligationem dandi. Sed observan-
dum prirao est , non semper teneri paro-
chum per seipsum hoc facere; si enim sunt
alii, qui possint huic muneri satisfacere, po-
terit parochus facultatem concedere suis ovi-
bus, ut eis confiteantur, quia non tenetur
semper per seipsum sacramenta ministrare,
et hoc modo satis subvenitur necessitati sub-
ditorum. In aliquo autem casu poterit teneri
parochus ad audiendam per seipsum confes-
sionem subditi, ipso exigente propter aliquara
gravera causam, vel quia non potest aliter
satisfacere suse conscientise; sed hoc, ut dixi,
rarum est, et prudentise parochi relinquen-
dum. Secundo est observandum, non sem-
per peccare mortaliter parochum negando
hoc sacramentura subdito petenti extra tem-
pus necessitalis, nisi gravis aliqua causa ur-
geret, ut, verbi gratia, quia subditus gravi
aliqua tentatione aut difficultatepremitur, vel
quia longum et difficile iter aggredjtur, vel
certe quia est tempus jubilsei, et privaretur
magna utilitate si non confiteretur ; in his
enim etsimilibus eventibns peccaret graviter
pastor negando hoc sacramentum. Tamen
extra hos casus non erit peccatum mortale,
etiamsi semelaut iterum neget seu differat,
dummodo non sit dilatio nimia, ita ut censea-
tur subditus privari jure suo in re gravi, quod
prudenti arbitrioexistimandum est. Undecol-
ligitur, si subditus importune et nimis fre-
quenter confiteri velit, non teneri parochum
ad audiendum illum ; oportet enim etiam ha-
bere rationem aliarum occupationum, seu
obligationura ipsius parochi, prsesertim quia
non tenetur summam diligentiam adhibere
vel laborem, sed moderatam et prudentem
sollicitudinem.
6. Argumentis primce sententice satlsfit.
— Ad argumenta prirnse sententise ex dictis
patet solutio. Ad primum respondetur , non
esse hic necessarium aliud speciale proece-
ptum, praeter ipsum debitum pastoralis offi-
cii, quod intrinsece secum affert hanc obliga-
tionem, ut explicatum est. Ad secundum jam
diximus quando et quomodo possit tempus
hujus obligationis definiri. Ad tertium res-
pondetur, quamvishaec obligatio maxime ur-
gere possit, quando subditus creditur esse in
statu peccati mortalis, a quo per confessio •
nem liberari cupit, tamen non tantum in hu-
jusraodi confessione posso obligationemhanc
intervenire, sed etiara iri confessione, quse de
solis venialibus futura esse creditur, quando
illius frequentia estprudens et moderata; per-
tinetenimad magnum spiritualc bonum sub-
diti; et, ut dicebam, moraliternecessaria est
ad evitandapeccata mortalia, etparochusseu
pastor tenetur ita providere saluti ovium, ut
possint, si velint, et proficere et peccata vi-
tare, et, quantum in ipso est, impedimentura
non ponere. Ex quo tandem intelligitur, hanc
obligationem eadem vel raajori ratione esse
in quolibet ordinario pastore, qui habet vi-
cem parochi, proportione servata, ut est in
religionibus superior, quia licet non accipiat
stipendium, tamen ex ofiicio, et quasi mutua
conventione et pacto, tenetur subditorum sa-
lutem procurare , tanto majori obligatione ,
quanto subditi statum majoris perfectionis
profitentur.
SECTIO II.
Quomodo debeat confessor certus fieri de dispositio-
ne pcenitentis.
1. Confessorem teneri justitiam et religio-
nem servare. — Non posse confessorem absol-
vere pcenitentem nisi dispositum. — Sive con-
fessorex obligatione ministret hoc sacramen-
tum, sive ex voluntate sua, tenetur et justi-
tiam, et religionem in ejus administratione
servare : quia et judicium et actionem sacram
exercet. Quid autem agere debeat, ut his vir-
tutibus in hoc munere satisfaciat,superest ex-
plicandum, de quo videri possunt Anton., 3
p.,tit. 17, c. 19, et alii Doctores infra citandi.
Unum ergo ex prsecipuis est, ut dispositionem
conscientise pcenitentis sufficienter agnoscat.
Est enim prsecipuum hujus materiae funda-
mentum, non posse confessorem licite pceni-
tentem absolvere, ni«i ille sit bene dispositus
ad absolutionem suscipiendam. Primo, quia
non potestipse absolvere, nisi quem Christus
etiam absolvit ; gerit enim vices Christi, et
quse ipse solvit in terris, debent solnta manere
et in coelis, alias clavis errabit, etministerilia
abutetur et peccabit. Secundo, quia tenentur
ministri sacramentorum non dare illa indi-
gnis. Tertio,quia est judex, et tenetur juslum
judiciam facere. Ex quo fit, priusquam absol-
vat, necesse esse, ut prudenter et probabili-
ter jndicet poenitentera esse dispositum; quia
alias se exponeret periculo errandi, et sine
sufficienti cognitione operaretur. Explican-
dum superest, quid debeat facere confessor,
uthoc prudenter judicet, et suse conscienlise
satisfaciat.
2. Dispositio poenitentis ex quibus compo-
natur. — In quo est secundo observandum ,
hanc dispositionem poenitentis ex duobus
676
DISPUTAT. XXXII. SECT II.
consurgere , scilicet , disphcentia prseterito-
rum et proposito in futurum ; et quidem quo-
ad displicentiam attinet, faciie potest sibi sa-
tisfacere confessor, quia si pcenitens in ipso
modo confessionis et accusationis suae pree-
bet signa doloris, vel certe si est bomo non
valde rudis, et apparet moratus, nullam dili-
gentiam in hoc tenetur confessor adhibere,
bene tarhen semper faciet proponendo et
consulendo detestationem peccati; et quan-
do non habet suificientia signa doloris, potest
et debet interrogare pcenitentem, an ex ani-
modetesteturpeccatum, cui affirmanti crede-
re tenetur. Et boc idem dicendum est de pro-
posito in futurum, quando ex confessione non
oritur specialis aliqua obligatio restituendi
vel relinquendi aliquam occasionem proxi-
mam peccandi, sed solum communis et ge-
neralis obligatio non peccandi de csetero. In
quo observant Doctores, non debere confes-
sorem proponere pcenitenti omnes difficulta-
tes, quse in vitandis peccalis occurrere pos-
sunt, quia constituet illum in manifesto pe-
riculo, non solum non habendi propositum
efficax in futurum, sed etiam denuo peccau-
di ; satis ergo est, ut proposita in genere foe-
ditate peccati, Dei bonitate et periculo dam-
nationis, etc, pcenitens concipiat generale
propositum nunquam iterum peccandi mor-
taliter ; neque oportet ut confessor sibi per-
suadeat et judicet etiam probabiliter, ita esse
futurum ut pcenitens a peccando abstineat ,
sed satis est ut existimet nunc habere tale pro-
positurn, quamvis post breve tempus illud sit
mutaturus. Ita docent omnes auctores. Et ra-
tio est clara ex iis quse dicta sunt supra in
materia de Contritione.
3. Difficultas de obligatione restit/iendi vel
occasionem relinquendi. — Tota ergo difficul-
tas ad hoc revocatur, quando ex confessione
resultat specialis obligatio restituendi vel re-
linquendi occasionem in futurum. Girca quod
primum observandum est, non semper debe-
re confessorem cogere pcenitentem, prius-
quam illum absolvat, ut id exequatur, quod
facere tenetur, id est, ut restituat, etc, quia
hasc obligatio non semper urget pro statim,
et quia satis est ut pcenitens credatur habere
firmum propositum suam obligationem im-
plendi, cui credendum est, prsesertim si tunc
primum incidit in eam occasionem, seu obli-
gationem, et non est inventus infidelis, vel
inconstans in similibus proposilis, neque ex
aliis conjecturis potest talis suspicio probabi-
liter concipi. Neque oportet ab illo juramen-
tum aut aliam cautionem exigere, nisi in ca-
sibus a jure expressis , ut notavit Navarr.,
cap. 26, num. 2; Sylvest., verb. Confessor,
3, q. 12; et Anton., 3 p.,tit. 14, c 19, § 19.
Aliquando vero oportet remittere pceniten-
tem, et illum non absolvere , donec suam
obligationem inrpleat, praesertim quando ite-
rum atque iterum illam confessus est, et im-
plere promisit, neque implevit; quia alias re-
linqueretur in morali occasione peccandi, et
ejns propositum moraliter non potest judicari
efficax, quandoquidem convincitur esse in
magna mora, et posse, et non facere. Qua-
propter oporlet confessores in hoc esse cau-
tos et constantes, ne graventur peccatis alie-
nis, quod notavit Cajet., verb. Restitiitio, c
6; et Anton., 2 p., tit. 2, c 8; et Navar., c
17, n. 54, etc 26, n. 5.
4. Quid fiet cum yicenitens non potest statim
implere olligationem. — Sed est specialis dif-
ficultas, quid fiet, quando pcenitens, vel non
potest, vel difficillime potest hujusmodi obli-
galionem implere statim. Respondeo in obli-
gatione restituendi rem esse facilem, quia si
moraliter non potest, pro tunc excusatur, et
satis est, si restituere proponat quando ad
pinguiorem fortunam veniet. Moralis autem
perplexitas esse solet in proximis occasioni-
bus peccandi, quse sa?pe sine scandalo, vel
infamia, vel alio gravi incommodo relinqui
non possunt; si autem non relinquantur, ho-
mo manet in gravi periculo proximo et mo-
rali. In qua re explicanda Navarrus, in Sum-
ma, c 3, n. 10 et sequent., et Corduba, in
Summ. Hispam, q. 4, multa dicunt. Sed vix
potest certa regula tradi, quia tota haac res
maxime pendet ex prudentia confessoris. So-
lum est attendendum , ad judicandum quod
aliqua sit moralis occasio proxima , necessa-
rium esse, ut vel ex suo genere talis sit, quse
frequenter inducat homines similis conditio-
nis ad tale peccatum; vel certe, ut experi-
mento constet in hoc homine habere talem
effectum. Deinde necesse est, ut illa occasio
voluntaria sitj, quia alias quod ex illa nasci-
tur, ut sic, non erit voluntarium, neque ipsa
in se poterit esse culpabilis. Unde fit, quando
moraliter vitari non potest, illam non cen-
seri voluntariam, neque assumptam , sed il-
latam; et ideo non esse morale, sed necessi-
tatem quamdam potius, vcl impotentiam,
propter quam non fit homo absolutione in-
dignus. Oporlet tamen aliis mediis uti ad cu-
randum bominem, et probandum an ejus
propositum efficax sit; neque est illi negan-
DISPUTAT. XXXII. SECT. III.
da absolutio, etiamsi iterum alque iterum Considerct, d
reincidat, maxime si aliquantulum se conti-
neat, et numerum peccatorum paulatim di-
minuat; quod notavit Navarr., c. 3, n. 21.
Interdum vero ditFerri potest absolutio, et
major aliqua pcenitentia vel cautio adhi-
beri; quod si tandem experimento constet,
hsec non sufficere, cogendus erit interdum
pcenitens ad toilendam occasionem, etiam
cum gravi temporali nocumento ; semper ta-
men magna prudentia necessaria est , ut
scandalum vitetur.
SECTIO III.
Quam diligentiam leneatur confessor adhibere, ut
paznitens integre confitealur.
1 . An debeat confessor in principio interro-
gationes prcemittere. — Duo sunt ex parte pce-
nitentis necessaria, ut sit absolutione dignus,
debitus dolor, et integra accusatio. Utriusque
igitur debet confessor habere sufficientem
notitiam et satisfactionem, ut justam possit
proferre sententiam, et ideo, praeter diligen-
tiam superiori sectione explicatam circa dis-
positionem pcenitentis, necesse est ut etiam
circa integritatem suam operam prudenter
exhibeat ; quod nunc a nobis explicandum
est. Et imprimis inquiri potest, an debeat
confessor initio confessionis aliquas interro-
gationes praemittere, quod traclant Navar.,
c. 10, et Cajet., verbo Interrogationes confes-
soris ; qui dicunt utile esse nonnulla inter-
rogare, verbi gratia, statum et conditionem
pcenitentis, tempus in quo ultimo confessus
est, et an satisfecerit pro priori confessione,
ac denique an sufficienter paratus veniat.
Addit etiam Cajetanus interrogandum esse,
an habeat aliquod impedimentum, propter
quod absolvi non possit, ut, an gerat inimi-
citias cum aliquo, vel quid simile. Sed hoc
nec Navarro placuit, nec mihi ; quia raro
erit utile, et ssepe poterit pcenitentem offen-
dere ; tum etiam, quia fieri poterit, ut licet
initio habeat impedimentum, et sit indisposi-
tus, tamen paulatim in confessione ipsa dis-
ponatur. Addendum etiam est, has omnes
interrogationes absolute non esse necessa-
rias, quia ex discursu confessionis faciie co-
gnosci poterunt, si oportuerit ; et interdum
non sunt circumstantise necessariae alicujus
peccati; quod si fuerint, tunc interrogari po-
terunt, si a pcenitente nondicantur, vel si ab
ipso confessore cognitse non sint ; nam hoc
etiam sufficiet, ut notavil Navarr. in cap.
677
G, n. 60. Quod intelligendum
est, dummodo ipsi pcenitenti hoc constet, ut
suum peccatum sufficienter in confessione
explicet, quia, ut alias diximus, non satis est
ut alia via confessori nota sint peccata, sed
necessarium est ut in confessione dicantur ;
deservit tamen cognitio alias habita, ut con-
fessio unico verbo vel signo fieri possit.
2. Hic vero existimant aliqui, debere sa-
cerdotem initio confessionis admonere pcenj-
tentem, quam facultatem habeat, velnonha-
beat absolvendi a casibus reservatis, ne for-
tasse accidat, pcenitentem prius confiteri om-
nia peccata sua, et postea non posse absolvi
ratione alicujus casus reservati. Sed hoc,
per se loquendo, necessarium non est, quia
hsec cura magis ad poenitentem spectat,
quam ad confessorem : ipse enim scire de-
bet, an casum aliquem reservatum afferat,
ideoque, si illum habeat, interroget confes-
sorem, quam jurisdictionem habeat in casus
reservatos ; nam, si ille non interrogat, con-
fessor potest prsesumere necessariam non
esse. Quod si fortasse poenitens fignoret qui
sint cnsus reservati, sive confessor dicat se
habere potestatem in illos, sive neget, nihil
proderit pcenitenti ; imo, licet ipsum inter-
roget, an casum aliquem reservatum afferat,
non poterit respondere, donec ex discursu
confessionis sacerdos id possit discernere. In-
conveniens ergo illud accidenlarium est,
quod ex aliis etiam causis oriri potest ob in-
discretionem, vel ignorantiam pcenitentis,
quam non potest semper confessor prseve-
nire.
3. An confessor possit esse contenius sola
narratione pcenitentis. — Secundo inquiri
potest, an in discursu confessionis, vel iniine
ejus, ante absolutionem teneatur confessor
aliquid interrogare, vel possit esse contentus
sola nairatione pcenitentis. In quo duo sunt
certa : primum est, si considerata conditione
pcenitentis, moribus, scientia, et longitudine
aut brevitate temporis, et aliis circumstantiis,
probabiliter ac prudenter judicet confessor
pcenitentem integre esse confessum, non te-
neri ad interrogandum aliquid ; quia nulla
est talis obligatio, cum in his rebus non sit
major evidentia requirenda, sed ea probabi-
litas, quse ad alia negotiahumana gravia exis-
timari solet sufficiens. Quin potius in hujus-
modi eventu judicari posset quselibet interro-
gatio otiosa, et curiosa, et onerosa pcenitenti,
quae omnia vitanda sunt. Secundo, certum
est, si confessor judicetpcBiiitentemnon satis
678
DISPUTAT. XXXII. SEGT. III.
explicuisse conscientiam suam , aliquaquc
peccata relinquere ob negligentiam, vel irii-
nus perfectam examinationem, teneri ad in-
terrogandum priusquam absolvat. Ita docent
communiter Doctores cum Magistro.in 4, d.
17 et 19; Sot., cl. 18, q. 2, art. 4, circa fin. ;
et alii, quos statim referam; et colligitur ex
c. Omnis utriusque sexus, uhi dicitur : Sit sa-
cerdos discretus et cautus, more periti medici
diligenter inquirens peccatorum circumstan-
iias, etc. Similia habentur in VI Synodo, can.
ult. Trullano, et in Concil. Vormat., c. 7,
etin c. 2 de Pcenit., d. 6, ex August,, lib. de
Vera et fals. poenit., c. ult. Et ratio est, quia
integrilas confessionis est necessaria, ut ho-
mo sit capax absolutionis ; ergo priusquam
confessor absolvat, tenetur probabiliter judi-
care poenitentem confessum esse integre ;
ergo si non judicat absquesua interrogatione
etinquisitione, tenetur inquirere.
4. Dices, nunquam sacerdotem teneri ad
interrogandum, quia semper potest remittere
pcenitentem, ut amplius se examinetac prse-
paret, ut per seipsum integre confiteatur.
Respondetur imprimis, seepe pcenitentem es-
se incapacem ad hoc preestandum per seip-
sum solum, et fere necessario indigere ope et
auxilio confessoris. Deinde, si sit confessor
proprius, et qui ex officio tenetur audire con-
fessionem, eadem ratione tenebitur diligen-
tiam adhibere, ut pcenitens integre confitea-
tur; si autem sit alius sacerdos, qui sponte
audit confessionem, facdius poterit relinque-
re pcenitentem, admonendo illum ut majo-
rem diligentiam adhibeat ; quanquam post-
quam ccepit confessionem audire, non debet
in hoc esse facilis, quia esset valde onerosum
pcenitenti, et ideo sine gravi causa non debet
illum relinquere inchoata confessione. sed
suis interrogationibus juvare, ut integre con-
fiteatur. Et confirmatur, quia judex non de-
bet sententiam proferre, non satis cognita
causa ; et medicus, si segrotus nesciat a?gri-
tudinera suam salis aperire, debet inquirere,
donec sufficientem notitiam habeat ad me-
diciuam adhibendam ; ergosimiliter, etc.
5. Oijectio sohitur. — Oporlere confesso-
rem non esse nimium in interrogando. — Addit
vero Petrus Soto, lect. 10 de Confessione, si
pcenitens non patiatur se amplius examinari
et interrogari, dicens sufficienter esse con-
fessum, debere sacerdotem illum absolvere,
admonitione preemissa, absolutionem nibil
i 111 profuturam, si integre confessus non sit.
Sed hoc prudenterest intelligendum, scilicet,
si confessor probabiliter judicet confessionem
integre esse factam, quia, si sit certus poeni- .
tentem temere et imprudenter procedere,
non debet illi conformari, quia id esset ad ma-
lum cooperari. Advertendum etiam in hoc
est, non oportere de omnibus rebus interro-
gare, sed de iis quEe-, considerata conditione
pcenitentis, et notitia quam ipse de seipso
prcebet, probabiliter possuntin ipsum conve-
nire, seu in probabile dubium venire. Qua-
propter omnes Doctores admonent confesso-
rem, ne sit nimius in interrogando, et prse-
sertim, ut in aliquibus rebus seu materiis
(ut verbi gratia, castitatis) ad particularia non
semper descendat, ne autpcenitentem doceat
quaa forte nescit, aut se vel illum periculo ali-
cujus tentationis exponal, ut recte D. Tho-
mas docuit, 4, d. 16, q. 3, quem imitatus est
Soto, dist. 18, q. 1, art. 4, postmedium.
6. An confessor teneatur interrogare posni-
tentem de peccato oblito. — Medince responsio.
— Difficultas vero superest, si confessori
constet, pcenitentem quidem fecissesufficien-
tem diligentiam, et nihilominus aliquod pec-
catum omittere, an teneaturtunc illud inter-
rogare. Medina, in dicto Cod. de Confess., q.
de Confessione iteranda, negat teneri. Ratio
ejus est quia iile pcenitens jam est integre
confessus formaliter, quamvis non materiali-
ler, et est dispositus, ut tam sacramentum,
quam effectum sacramenti, et omnium pec-
catorum, etiam oblitorum, remissionem con-
sequatur ; ergo non est cur confessor oblige-
tur amplius inqukere. Adjungit vero limita-
tionem, nisi tacere tale peccatum cedat in
grave detrimentum alterius tertias personoe,
cui potest ipse minister, media confessione,
remedium adhibere. Sed hsec obligatio ex-
trinseca est ; non enim provenit exministerio
sacramenti, ut sic, sed ex lege charitatis ;
quacunque enim alia via posset talis sacer-
dos illud malum proximi impedire, teneretur
ex charitate id facere, per se loquendo. Hic
autern agimus de obligatione per se ex vi
muneris conlessoris.
7. Vera responsio. — Et hoc modo dicen-
dum censeo, per se loquendo, teneri confes-
sorem in eo casu ad interrogandum propter
integritalem ipsius judicii, quam sententiam
lenet Magisler, in 4, d. 19, et ibi D. Thom.,
in fine littera?, postomnes qusestiones; Syl-
vest., verb. Confessor, 3, § 14 ; Anton., 3 p.,
tit. 17, c. 17, § 2 ; Angel., verb. Interroga-
tiones, § 3; Navar., in Suinm., c. 5, n. 2 ;
Cano, dict. relect., p. 5. Et practice proba-
DISPUTAT. XXXII. SECT. IV.
G79
tur, quia aliasfere n )nquam tenerentur con-
fessores interrogare hominesrudes et indoc-
tos, qui quantamcunque diligentiam prsemit-
tant, nunquam per se possunt integre confi-
teri, explicando circumstantias , species et
numerum peccatorum ; unde si non juven-
tur, etiam excusabuntur , quamvis multa
omittant, atque adeo formaliter confitebun-
tur integre ; ergo, si hoc satis est ut confes-
sor excusetur ab obligatione interrogandi,
nunquam fere ad hoc tenebitur. Consequens
est contra praxim Ecclesia:, et contra inten-
tionem c. Omnis utriusque sexus, et contra
rationem judicii et curationis, seu obligatio-
nem judicis et medici, ut supra argumenta-
bamur.
8. Ratio. — Soti dictum hene intelligitur.
— Ratio vero fundamentalis est, quia con-
fessor n^n solum tenetur ex officio cavere
peccatum poenitentis in mutilatione confes-
sionis, sed etiam perse tenetur curare ut ju-
dicium ipsum integre fiat , tum quia formali-
ter ac per se hoc pertinet ad officium judicis,
cujus personam ibi confessor gerit; debet
enim judex causam perfecte examinare an-
tequam senlentiam ferat, et consequenter
tenetur eliam inquirere, quantum necesse
est, juxta naturam judicii, ut causa sufficien-
ter in illo foro explicetur ; tum etiam quia
non solius peccatoris, sed etiam Dei, suo mo-
do, res agitur in tali judicio, et ideo tenetur
judex etiam partes Dei agere, et omnem Dei
offensionem ad tale judicium afferre, prius-
quam reus absolvatur. Unde, quod Soto, d.
18, q. 2, art. 4, versusfin.,dixit, officiumper
se confessoris non esse interrogare pceniten-
tem, sed ipsum audire, sano modo intelligen-
dum est ; est enim id verum per se, id est,
nullo supposito defectu vel impotentia ex
parte pcenitentis sibi relicli, quia ipse debet
sua sponte omnia dicere, et praevenire, utsic
dicam, interrogationes confessoris. Tamen,
supposita imperfectione pcenitentis, ad offi-
cium confessoris per se spectat juvare illum,
et consequenter etiaminterrogare, sinecesse
sit, ut confessio inlegre fiat.
9. Quidaget confessor, si sciat fcenitentem
tacere et negare peccahcm. — Ultimo quseri
potest,quid aget confessor, si poenitentem vi-
deat non solum tacere aliquod peccatum,
quod evidenter scit illum commisisse, sed
etiam, postquam interrogatus est, illud in
confessione negare. Videtur enim teneri ad
absolvendum illum, quia juxta communem
regulam, et doctrinam D. Thomse, Qnodlib.
I,art.l2,quam fere auctores citati sequuntur,
in hoc foro credendum est pcenitenti tam pro
se, quam contra se loquenti, et in omni ju-
dicio debet judex judicare secundum allegata
et probata, et uon juxta privatam scientiam ;
hic autem tota allegatio et probatio consislit
in dicto pcenitentis. Respondetur, regulariter
standum esse confessioni et dicto pcenitentis,
unde quantumcunque confessor sciat pecca-
tum pcenitentis, ex aliorum relatione, tenetur
in hoc judicio mngis credere ipsi pcenitenti,
propter rationemfactam. Deinde, si ipse con-
fessorsuis oculis vidit pecealum, et probabi-
liter existimare possit poenitentem esse con-
fessum alteri illud peccatum, potest dissimu-
lare, et credere ideo tunc negare illud, quia
non tenetur iterum illud confiteri. Si autem
omnino sit evidens illum mentiri contra inte-
gritatem confessionis, non tenetur ita stare
dictis pcenitentis, ut non possit uti scientia
sua ad convincendum et redarguendum ipsum
pcenitentem ; prsesertim quia, licet in exter-
no et publico foro necessaria sit scientia pu-
blica proportionata, in hoc foro secreto, et ad
bonum ipsius rei ordinato, scientia privata
ipsius confessoris utilis esse potest. Unde, si
evidenter videat illum esse indispositum, non
debet illum absolvere, quidquid ille dicat ;
idem ergo erit, si evidenter videat non inte-
gre confiteri.
SEGTIO IV.
Utrum confessor possit absolvere pcenitentem, qui
per ignorantiam est in statu de se malo, vel de^
beat illum admonere.
1. Contingit interdum aliquem retinere
aliena invincibiliter putans esse sua, vel in-
ter virum et uxorem intercessisse impedi-
mentum irritans matrimonium, quod ipsi in-
vincibiliter ignorant, et ideo bona fide debi-
tum petunt et reddunt. Quid ergo aget con-
fessor, qui totam rem bene novit, et videt
poenitentem ignorantia laborare?Est autem
sermode ignorantia invincibili, quia si esset
vincibilis, certum est non posse confessorem
absolvere pcenitentem, nisi prius illum ad-
moneat, et ille proponat statum illum relin-
quere, quia ratione illius ignorantiee est in
statu peccati. Et ideo in hujusmodi eventi-
bus primum omnium debet considerare con-
fessor, an talis ignorantia sit inculpabilis ;
quod colliget ex conditione pcenitentis, ex
scientia ejus, et dubitationibus quas patitur,
et interrogationibus quas facit.
680
DISPUTAT. XXXII. SEGT. IV.
2. Prima assertio. —Oljectio. — Supposita
ergo ignorantia invincibili, notandum est,
aliud esse tacere veritatem. aliud mentitum,
et alium in suo errore quoquo modo confir-
mare. Confessor ergo nullo modohabetfalsum
dicere, vel poenitentern ulla ratione in suo er-
rore confirmare, quod per se clarum est, quia
hoc est intrinsece malum. Unde fit, si pce-
nitens interroget vel dubitet, aperiendam
esse veritatem. Dices : non licebit interdum
dissimulare et occultare ? hoc enim non est
falsum dicere, nec favere errori. Responde-
tur, si pcenitens dubitat de re, quse perti-
net ad jus seu preecepti obligationem, con-
fessor nullo modo debet dissimulare, sed ex-
plicare obligationem quam pcenitens habet,
supposita narratione facti, quam ipse propo-
nit. Ralio est clara, quia tunc confessor ha-
bet rationem pastoris et medici, et ideo ad
munus illius pertinet veritatem docere, unde
tacendo tunc, et dissimulando, sine dubio
alter auctoritate illius confirmaretur in er-
rore. Si vero sit res, quee ad factum pertinet,
interrogatus tenetur etiam dicere veritatem,
sed non tenetur plus dicere quam interroga-
tussit, juxta principia statim tradencla. Unde
si uxor dubitet, verbi gratia, an possit red-
dere debitum marito petenti, propter vot.um
castitatis quod habet , et tamen confessor
seiat illam habere aliud impedimentum mul-
to majus, quod irritavit matrimonium, po-
test simpliciter respondere, votum non impe-
direredditionem debiti, et reliqua tacere.
3. Secunda assertio. — Ratio assertionis. —
Secundo, si confessor probabiliter credat
suam admonitionem profuturam sine ullo
scandalo, vel gravi incommodo, debet admo-
nere pcenitentem ut relinquat statum, qui
materialiter est status peccati, quamvis ex-
cusetur per ignorantiam. Ita docent qui hanc
materiam tractant, Adrian., q. 5 de Gonfes-
sione, dub. 7, Quodlib. 5, art. 2 ; Med., dic-
to Cod., qusest. de Confessione dimidiata
iteranda (quamvis falso in contrarium citari
soleat) ; Soto, d. 18, q. 2, art. 4, circa fin. ;
Petr. Soto, lect. 10 de Confessione; Cano, dicta
relect., p. 5 ; Cordub., lib. 1, q. U ; indi-
cant etiam Navar., in c. Si quis autem, de
Pcenit., d. 7, n. 66, etCovarruv., in4, 3part.,
cap. 6, § 10, n. 15. Et ratio est, quia impri-
mis ex charitate tenemur admonere proxi-
mum, etiamsi ignoranter faciat id, quod ex
se peccatum est, quando est spes fructus. ut
constat ex materia de Correctione fraterna ;
quia hsec ipsa ignorantia et hujijsmodi stalus
cle se est magnum malurn proximi, et ideo
ipsa ratio misericordise obligat ad subvenien-
dum iJli, quando est spes fructus, juxta ge-
nerales regulas misericordise ; ergo haec obli-
gatio multo magis urgetconfessorem. Praeter-
ea ralione officii subit confessor vicem pas-
toris et doctoris ; ergo tenetur (si commode
potest) illuminare pcenitentem. Qportet au-
tem considerare, an possit illud fieri sine
scandalo et gravi detrimento ; ut, verbi gra-
tia, in casu illo de matrimonio, si res est an-
tiqua, posset grave scandalum generari, si
publice separentur, et, si habent filios, pos-
set esse illis grave nocumentum ; et ideo hsec
etsimilia ponderanda sunt, quia, cum Dei of-
fensio per ignorantiam invincibilem evitetur,
illud materialemalum permitti potest propter
hajc graviora mala vitanda, quando alia via
vitari non posset, et in hoc est necessaria
prudentia confessoris, neque alia certior re-
gula dari potest.
4. Tertia assertio. — Tertio, quando confes-
sor non sperat fructum, vel quia probabiliter
et prudenter timet pcenitentem non effectu-
rum, vel certe non posse sine gravi incom-
modo id efficere, de quo admonendus est,
potest et debet tacere, ac pcenitentem in sua
bona fide relinquere. Ita docent citati aucto-
res, quamvis Adrianus et Soto aliquantulum
ciifterant, ut statim dicam. Et probatur primo
ex Aug., in c. Si quis autem, de Pcenit., d.
9, ubi ait : Siscirem nontibiprodesse, non te
admonerem, non te terrerem ; et Innoc. III, in
c. Quiacirca, de Consanguin. et affinit., pro-
pter vitandum scandalum mandat dissimulare
cum quibusdam, qui bona fide matrimonium
se contraxisse putabant, cum tamen impedi-
mentum occultum haberent ; quem textum
bene ad rem praesentem explicant Navar. et
Covar. supra. Ratio autem est, quia tunc
confessor nec ratione officii, nec ratione cha-
ritatis tenetur admonere pcenitentem. Pri-
mum patet, quia tunc pcenitens est bene dis-
positus, et integre confessus ; ergo ex vi of-
ficii confessoris absolvi potest. Secundum
etiam est manifestum, quia charitas et cor-
rectio fraterna solum obligat, quando est
spes fructus. Item in eo casu potius esset ad-
monitio contra charitatem, quia posset af-
ferre magnum incommodum proximo sine
ullo fructu. Etexplicatur et confirmatur, quia
medicus non debet adhibere medicinam, si
timeat majus damnum allaturam quam fruc-
tum,et preesertim quando necessitas non ad-
modum urget, ut est in prsesenti, quia cum
DISPUTAT. XXXFI. SECT. V
ignorantia excusat a peccato, facit ut neces-
sitas non admodum urgeat.
5. Adrianus et Sotus reducuntur ad ve-
ram sententiam. — Contra hanc sententiam
ex parte videntnr sentire Adrianus et Solo,
dum quibusdam distinctionibusutuntur; Soto
enim dicit,hanc conclusionem procedere ,
quando ignorantia est de his, quse non om-
nes scire tenentur ; non vero quando est de
his, quae omnes scire tenentur, quia tunc
non est invincibilis. Sedhocformaliter non est
contra conclusionem posilam, quae genera-
liter vera est, quandocunque ignorantia est
invincibilis. Et praeterea talis revera aliquan-
do esse potest, etiam de his, quse omnes
scire tenentur, ut suppono ex prima secun-
dae. Nisi forte quis dicat, eum, qui invincibi-
literignorat aliquid, pro tunc non teneri, si-
quidem pro tunc scire non potest, quod per-
tinet adqueestionem de nomine ; per se enim
obligatio existit, quamvis per accidens hic et
nunc homo excusetur. Etidem fere dicendum
est ad Adrianum, qui aliter distinguit, nimi-
rum, si ignorantia sit de rebus pertinentibus
ad jus naturae, vel ad jus positivum omnibus
fidelibus propositurn, et de his dicit docen-
dum esse poenitentem, etiamsi non sit spes
fructus, vel sequatur quodlibet aliud incom-
modum, non vero de aliis rebus. Et ratio
ejus est, quia non censet esse ignorantiam in-
vincibilem de his rebus, praisertim quando
homo non est paratus ad discendum illa, et
bene utendum tali scientia. Et in eam sen-
tentiam citat Ambros., serm. 83 ; et Gregor.,
lib. J,ep. 33, et habetur in cap. Epliesiis,
43 d. Sed imprimis haec testimonia Patrum
non sunt ad rem ; illi enim non tractant de
privata admonitione, de qua nunc agimus,
sed de publica correctione et doclrina, quoe
non est omittenda, etiamsi multi sint illa
male usuri, quia in illa semper est spes fruc-
lus. Deinde, licet verum sit, in his, quee sunt
juris natursp, rarius contingere ignorantiam
invincibilem, non est tarnen impossibilis, in
multis praesertim, quae per se nota non sunt.
Et, quidquid de hoc sit, illud tamen semper
formaliter est verum, si intercedat haec igno-
rantia , non esse obligationem expellendi il-
lam sine spe fructus. Neque est signum cul-
pabilis ignorantiee, quod poenitens sit ita dis-
positus, ut non speretur fructus ex scientia
contraria, tum quia fieri potest, utincommo-
dum, quod timetur, aliunde nascatur, scili-
cet, ex timore scandali, vel alterius gravis
nocumenti ; tum eliam, quia quamvis hic ti-
681
mor nascatur ex fragilitate ipsius pcenitentis,
vcl aliquo affectu ejus, tamen fieri potest, ut
hic et nunc illa dispositio non sit culpabilis,
praesertim in ordino. ad tollendam ignoran-
tiam, et ideo nihil obstat, quominusignoran-
tia illa invincibilis esse possit.
SECTIO V.
Utrum leneatur confessor absolvere poenitentem
disposilttm, ubi intercedit ditbium, vel opinio-
num diversitas.
1. Confessorem non posse pcenitentem in-
dispositum alsohere. — Duo principia sunt
certa in hac materia : primum est, quando
confessori constat pcenitentem non esse dis-
positum ad sacraraentum, et effectum ejus,
non posse licite eum absolvere, ut ex dictis
patet. Unde fit, si in hujusmodi casu, pceni-
lens importunus sit, ct absolulionem pelat,
dupliciter peccare graviter : primo, quia vult
sacramentum indigne snscipere ; secundo,
quia inducit confessorem ad sacrilegium com-
mittendum. Quod bene notarunt Soto, dist.
18, q. 3, art. 3, etCordub., qui alios refert,
q. & su33 Summae.
2. Teneri dispositum absohere. — Distinctio
Summistarum reprolatur. — Secundo certum
est, si confessori constet pcenitentemesse rite
confessum et dispositum , teneri sub gravi
peccato illum absolvere. Quod omnes Theo-
logi docent, quia hoc postulat ratio justi ju-
dicii, et requitas inter pcenitentem et confes-
sorem ; debet enim judex, audita causa, ju-
dicareet absolvere reum, si dignus sit. Et
confirmatur, quia sacerdos est minister Dei,
cui in judicio conformari debet ; sed Deus
vult absolvi peccatorum bene dispositum, et
ad hoc dedit potestatem ligandi et solvendi ;
ergo. Denique, quia magna fieret injuria poe-
nitenti, si sine causa privaretur sacramento.
et cogeretur iterum confiteri. Unde intelligi-
tur obligationem hauc ex ipsa institutione
sacramenti et munere confessoris intrinsece
oriri, quia scilicet hoc postulat ratio justi ju-
dicii, ut sicut pcenitens tenetur obedire con-
fessori, ita confessor teneatur curare et ab-
solvere pcenitentem dignum. Quare non
oportet distinguere (ut multi Summistse fa-
ciunt, quosex parte sequitur Medin., dictaq.
dc Confessione iteranda) inler confessorem
proprium seuparochum, etalium delegatum,
ita ut illeteneatur absolvere, non vero hic ;
est enim hocfalsum, quia licet unus fortasse
ab;-olute tenerelur audire confessionem, et
DISPUTAT. XXXII. SECT. VI.
tamen postquam auclit, et munus probabili operatur, si practice probabilis sit ;
682
non alius
confessoris subit, uterque tenetur sequitatem
et justitiam servare ; et rationes factse in
utroque sequaliter procedunt. Quin potius
addo, non solum in confessione peccatorum
mortalium, sed etiam in confessione venia-
lium teneri confessorem ad absolvendum pce-
nitentem, nec relinquere illum vacuum sine
causa ; quanquam forte hoc non semper sit
peccatum mortale, prsesertim si nullum in-
tercedat scandalum, et pcenitens facile possit
incommodum illud resarcire. Ultimo tamen
circa hoc advertendum est, hanc obligatio-
nem absolvendi per se statim urgere, atque
adeo sine rationabili causa differri non posse;
tamen si hsee causa intercedat, non est du-
bium quin differri possit in bonum et com-
modum ipsius pcenitentis ; quod prudenti ju-
dicio confessoris relinquendum est , qui hoc
sine gravi causa et magna consideratione fa-
cere non debet.
3. Difficultas. — Prima opinio rejicitur. —
Secunda opinio. — Reprobatur. — His ergo po-
sitis, difficultas est, quando pcenitens adhse-
ret opinioni probabili, confessor autem ju-
dicat contrariam probabiliorem. Et in hoc
est diversitas opinionum. Prima asserit, non
posse tunc confessorem conformari opinioni
pcenitentis, quia contra propriam conscien-
tiam ageret. Sed hoc fundamentum nullius
momenti est, tum quia, licet aliquis opere-
tur contra speculativam opinionem, potest
practice non agere contra conscientiam ; tum
etiam quia in hoc casu nihil confessor agit
ex opinione, sed absolvit pcenitentem, quem
certo judicat esse bene dispositum. Secunda
ergo opinio est, in eo casu confessorem pro-
prium debere absolvere pcenitentem, quia
ex officio tenetur ; alienum vero seu delega-
tum, nec debere, nec posse licite, quia hic
uti debet propria scientia, alius vero potest
commune judicium sequi. Ita Sylvest., verb.
Confessor, 3, q. 7 ; Anton., 3 p., tit. 17, c.
20, § 2 ; et Conrad., q. 100 de Contraclibus.
Et eamdem distinctionem sequitur Medina ;
limitat tamen illam, quando opinio talis est,
ut possit cedere in detrimentum proximi.
Sed hsec distinctio nullum habet fundamen-
tum, quia, ut supradixi, licet delegatus con-
fessor in hoc differat a proprio, quod in
principio non tenebatur confessionem audi-
re, sed sponte audit, tamen postquam as-
sumpsit illud munus, debet justum judicium
ferre, et absolvere pcenitentem, si dispositus
est ; est autem dispositus quando ex opinione
ita enim loquimur. Neque est ulla ratio, pro-
pter quam magis obligetur delegatus con-
fessor ad judicandum juxta propriam opinio-
nem, quam proprius. Neque etiam refert,
quod sequatur detrimentum alterius, vel non
sequatur : tum quia supponimus, non ob-
stante illo detrimento, opinionem esse ita
probabilem, ut pcenitens possit, tuta con-
scientia, juxtaillam opinionem operari ; hoc
enim posito, detrimentum illud est materiale,
et per accidens, et formaliter non est injurio-
sum ; tum etiam quia e contrario sequi po-
test detrimentum pcenitenlis , si opinionem
confessoris sequatur, ut conslat si controver-
sia sit de re aliqua restituenda ; sicut enim
non restituendo videtur sequi damnum tem-
porale alterius, ita restituendo sequitur dam-
num temporale pcenitentis.
4. Conclusio. — Dico igitur in hujusmodi
casu non solumposse, sed etiam debere con-
fessorem absolvere pcenilentem. Ita tenet
Soto, d. 18, q. 2, art. 5, in fin.; Ledesm... 2,
p. 4, q. 8, art. 5 ; idem sentit Navarr., c. 27,
n. 280, et n. 208, et in c. Si quis autem, n.
66, de Pcenit., d. 7 ; et D. Anton., 1 p., tit. 4,
c. 10, § 10. Et ratio est clara ex dictis : quia
in eo casu pcenitens integre confessus est, et
cst bene dispositus, et nihil agit contra con-
scientiam, et hoc totum est evidens confes-
sori ; ergo nullum habet jus necrationem ali-
quam ut ilium sine absolutione remittat, ne-
que in hoc est ulla difficultas.
SECTIO VI.
Quii teneatur ngere confessor, qui male absolvit
pcenitentem.
1. Quaestio hoec locum habet sive confessor
id fecerit ex malitia,sive ex naturaliinadver-
tentia, quee culpam excusat; potestque hic
defectus confessoris talis esse, ut sit conlra
substantiam sacramenti, ut si absolvit sine
jurisdictione sufficiente, aut sine intentione
absolvendi, aut quia absolvit pcenitentem,
culpabiliter non satis dispositum, vel non in-
tegre confessum, quia propter verecundiam
aut timorem non est ausus illi negare abso-
lutionem ; vel potest defectus confessoris
esse contra bonos mores pcenitentis, licet non
fuerit contra &ubstantiam sacramenti, ut si
absolvit illum, non obligando eum restitue-
re quod vere tenebatur, aul tollere moralem
occasionem peccandi, vel quid simile.
2. Prima quorumdam sententia. — Circa
DISPUTAT. XXXU. SEGT. VI.
683
priorem modum varie loquuntur auctores.
Quidam dicunt, interdum posse confessorem
supplere defectum per seipsum, nihil dicendo
pcenitenti, sed tantum supplendo id quod de-
fuerat, verbi gratia, intentionem, vel juris-
dictionem, petendo illam a superiore, et cum
his requisitis repetendo ahsolutionem, diri-
gendo illam ad poenitentem, ubicunque fue-
rit; nam etiam, illo inscio, habebit in eo
effecfum, si sit dispositus, quod ex circum-
stantiis vel aliis indiciis conjectare prius de-
bet confessor. Ita tenet Anton., 3 part., tit.
17, c. 12, refertque hunc modum absolvendi
supplendi defectum placuisse multis Patribus
inConc. Basiliensi ; et placet etiam Navarro,
c. 26, n. 14. Putantenim hi auctores absoiu-
tionem sacramentalem posse ferri in absen-
tem, cumque prsecesserit materia, nihil pu-
tant ibi esse, quod impediat talem absoiutio-
nem» Cum ergo confessor male absolvendo
lajserit poenitentem, et possit hoc modo dam-
num resarcire sine ullius incommodo, ad id
faciendum tenebitur.
3. Hanc sententiam veram esse si de excom-
municatione loquatur, non vero si de culpa. —
Hsec quidem sententia valde mihi probare-
tur, si auctores hi de excommunicatione lo-
querentur ; nam de illa verum estposse ab-
solutionem ejus ferri in absentem et ignoran-
tem, imo et in invitum, et in mortali peccato
existentem, et non solum valide , sed ali-
quando etiam licite, quia non est sacramen-
tum,sedjudicialis quaedamsententia fori con-
tentiosi, ut suo loco latius dicemus. Confes-
sor ergo, si pcenitentem decepit, eum in ex-
communicatione relinquens, a qua ipse pu-
tabat discedere absolutum, potest optime illo
remedio uti ; imo et debebit, quia non par-
vum gravamen est pcenitentis esse in excom-
municatione ignorata ; fortasse enim privatur
suffragiis, et sub opinione est, an ejus con-
fessio in eo statu facta sit valida, et si postea
noverit errorem, etiam est grave onus ite-
rum quaerere absolutionem. Debet ergo con-
fessor, si commode possit, subvenire pceni-
tenti hoc remedio quoad censuram.
4. Quoadculpam vero remedium illud nul-
lo modo probandum est, neque in praxi ap-
plicandum. Primo, quia falsum est, absolu-
tionem sacramentalem posse ferri in absen-
tem, ut supra ostendimus. Secundo, licet de-
mus esse corporaliter prsesentem, non potest
absolutio ferri in ignorantem omnino quid
circa illum agatur, et nec formaliter, nec vir-
tute consentientem in prsesenti absolutione,
quia valor sacramenti non tantum pendet ex
intentione dantis, sed etiam ex voluntate re-
cipientis; in dicto autem casu voluntas hsec
non intercedit ; nam, licet pcenitens petierit
et voluerit priorem absolutionem, non tamen
hanc posteriorem, de qua nihil cogitavit; imo,
curn putet se jam sufficientcr absolutum ab
illis peccatis, nullam intentionem habet alle-
rius absolutionis. In quo differt multum inter
hunc pcenitentem, et eum, qui amens jam,
vel furiosus, absolvitur ; nam hic petiit abso-
lutionem, et in ordine ad illam confessus est,
et in ea voluntate virtute permanet ; ille
vero, de quo agimus, solum habuit volunta-
tem circa priorem absolutionem, et ibi fuit
quasi terminata et finita ; et ideo circa aliam
absolutionem, nec formalem, nec virtualem
voluntatem habet ; requiritur ergo novus
consensus ejus, qui non potest esse sine
nova monitione vel confessione. Accedit ter-
tio, quod morale est, ut dispositio talis pce-
nitentis mutata fuerit, vel quod de novo ha-
beat materiam necessariam, sine cujus cou-
fessione jam non potest absolvi. Unde fere
semper exponet se confessor morali periculo
sacrilegii, ita absolvendo. Denique, quando
confessio fuit audita sine jurisdictione circa
aliquod peccatum, confessio quoad illam par-
temnon fuit sacramentalis, quia non fuit ac-
cusatio coram legitimo judice; ergo non po-
test in illam cadere absolutio, nisi aliquo mo-
do iteretur saltem per voluntariam subjec-
tionem, et consensionem pcenitentis.
5. Secunda sententia. — Teneri confessorem
admonere pcenitentem. — Est igitur secunda
sententia, quse cum intelhgat defectum com-
missum non posse reparari, nisi confessor
moneat poenitentem, negat ad hoc teneri, et
consequenter docet, in eo casu nihil aliud
esse necessarium confessori nisi sui peccati
pcenitentiam agere, et relinquere poeniten-
tem, ut per contritionem, vel alias confessio-
nes valide factas justificetur ; quia per hoc
non fit grave nocumentum pcenitenti, quia
omnia peccata, quse per priorem absolutio-
nem invalidam remissa non fuerunt, per
subsequentem tollentur, saltem indirecte ;
quod satis est ad salutem poenitentis. Aliud
vero incommodum (quod scilicet priora pec-
cala non subjicientur clavibus, quod jure di-
vino est necessarium), materiale tantum est
in eo casu, cum pcenitens excusetur a trans-
gressione illius preecepti, et non teneatur
confessor cum tanto sui honoris et famse de-
trimenfo, illi incommodo remedium adhibe-
684
DISPUTAT. XXXII. SEGT. VI.
re. Hanc opinionem indicant Ant., Sylv. et
Navar. supra, saltem quando primum illud
remedium, quod nos improbavimus, appli-
cari non potest , et, si poenitens admoneatur,
sequetur scandalum vel infamia. Et Medina,
statim citandus, refert, hanc opinionem pla-
cuisse nonnullis Patribusin Concil. Basiliens.
Ipse tamen contra illam objicit, quia illa ca-
rentia spiritalis gratiae, quae dandafuisset per
veram absolutionem eorum peccatorum, est
grave damnum pcenitentis, cujus sacerdos
ille causa fuit ; ergo tenetur illud resarcire.
Et confirmat, nam si aliquis sua culpa bapti-
zavit aliquem, facitque baptismum irritum,
tenetur illum admonere ; similiter Episco-
pus, qui alium invalide ordinavit, propter
spiritualia incommoda, quae sequuntur ; ergo
similiter in prassenti.
6. Posterior sententia probatw. — Propter
hoc ergo Medin., q. 39 de Alieno sine licent.
prop. absol., aftirmat in eo casu teneri con-
fessorem ad monendum postea pcenitentem.
Quod etiam tenuit Soto, d. 18, q. 4, art. 6 ;
et Cordub., in Sum. Hispan., q. 7 ; et idem
sentit Navar. in c. 1 de Poenit., d. 6, n. 60 ;
hoc tenuit etiam Sylv., verb. Confess., 3, in
princ. Sed existimo inter hos auctores non
posse esse in re ipsa differentiam, quia hsec
posterior opinio vera est, per se loquendo ,
id est, quando sine gravi nocumento ipsius
confessoris, et sine scandalo id fieri potest ;
nam tunc potest prodesse monitio confessoris,
et non affert nocumentum alicui ; ergo tene-
tur eam facere, quia ipse fuit in causa, ut
divinum proaceptum non impleretur in re
ipsa ; ergo tenetur alium admonere, ul in re
ipsa impleat. Unde ad hoc non refert, quod
fortasse confessor prius non peccaverit, quia
ex facto ipso hsec obligatio nascitur, si post-
ea sufficienter intelligatur. Sicut qui alium
decepit, dicens, hodie non essediem festum,
cum vere sit, tenetur illum mature admo-
nere, si potest, ne in reipsa preecepti obser-
vatio omittatur, etiamsi ille esset per igno-
rantiam invincibilem excusandus. Denique
in universum judex, si maletulit sententiam,
teneturillam declarare, si commode potest.
Saepius autem poterit hoc in praesenti fieri
sine incommodo, si confessor prudens sit.
Et quidem, si defectus fuit tantum ex parte
confessoris, non displicet mediumillud, quod
insinuat Ant. et Sylv., scilicet, ut procuret
confessor pcenitentem iterum sibi confiteri
de peccatis post priorem confessionem com •
missis, et in ea confessione generaliter eum
interroget, an de omnibus praecedentibus do-
leat, eaque, si necesse sit, quantum potest
confiteatur ; nam hoc satis est ut nova abso-
lutio cadat in totam illani superiorem mate-
riam, quae in illo uno verbo sufficienter nunc
explicatur huic personae, supposita distincta
confessione illi facta, quamvis invalida, juxta
doctrinam in superioribus datam. Quod si
hoc non sufficiat, ut maxime continget,
quando defectus fuit etiam commissus ex
parte pcenitentis, vel quando non potest in-
duci, ut eidem sacerdoti iterum confiteatur,
tunc clarius admonendus est de priori errore,
ut emendetur.
7. Limitatio pra^dictce sententice. — Diffe-
rentia inter sacramenta baptismi, Ordinis et
pceniteiitiie. — Hoc autem intelligendum est,
quando sine scandalo et gravi incommodo
fieripotest, quomodoetiamidfatenturAnton.,
Sylvest. et Navarr. ; interveniente autem mo-
rali scandalo, aut gravi nocumento, excu-
sandus est sacerdos ab hoc onere, tum pro-
pter rationes factas ; tum etiam quia totum
hoc ordinatur ad integritatem confessionis
( alia enim incommoda aliis modis reparan-
tur, ut declaratum est); sed ipsemet pceni-
tens excusari potest aliquando ab integritate
confessionis propter scandalum, vel aliam
infamiam vitandam ; ergo multo magis po-
terit excusari confessor a prsedicta admoni-
tione. Atque ita adnotavit etiam Cordub., nec
repugnant alii auctores. Unde quoad hoc
( quidquid Medina dicat) non esL simile de
sacramento baptismi, vel Ordinis; nam ex
defectu baptismi sequuntur gravissima dam-
na fere irreparabilia , quia si baptismus non
fuit validus, nec caetera sacramenta erunt va-
lida, neque habebunt effectum in tali subjec-
to. Unde nunquam fieri poterit per sacramen-
tum ex attrito contritus, donec recte baptize-
tur. Et idem est de sacramento Ordinis, quia
si aliquis existimetur sacerdos, cum non sit,
sequuntur incommoda ministrandi invalide
caetera sacramenta, etc. Propter quas causas
vix potest admitti in his sacramentis excusa-
tio, nisinocumentum autscandalum esset gra-
vissimum et inevitabile. In sacramento au-
tem pcenitentiae longe dissimilis ratio est, nisi
fortasse in eo casu. in quo proximus propter
hanc causam exponeretur periculo aeternae
mortis, ut si esset in mortis articulo, et non
posset iterum confiteri, nec fortasse receptu-
rus esset aliud sacramentum ; tunc enim post-
ponenda esset alia difficultas, ut subvenire-
tur tali proximo, ut ex lege charitatis constat.
DISPUTAT. XXXII. SEGT. VII.
8. Quid fiet quando absolutio non fuit nulla,
licet inique data. — Quid, quando intercedit
damnum tertii. — Sylvestri distinctio. — Re-
probatur. — Aliquorum responsio. — Superest
dicendura, quid teneatur agere confessor
quando absolutio non foit nulla, licet inique
data. Ad quod breviter respondeo , si inde
non pendet damnura tertiae personse, regu-
lariter ad nihil teneri, nisi ad pcenitentiam
agendam, quia poenitens non tenetur illam
confessionem iterare , unde per attritionem
potest supplere defectum, si aliquis fuij, ex
parte ejus. Dico autem regulariter, quia si
fortasse confessor decepit poenitentem in re
aliqua pertinente ad salutem animse ejus, ex
qua pendet, ut maneat in occasione peccan-
di, tenebitur illura monere, vel illuminare,
juxta regulam charitatis et prudentise, vitan-
do scandalum quoad fieri possit. Difficultas
vero est, quando intercedit damnum tertii,
quia, verbi gratia (quod est commune exem-
plum ), confessor est in causaj, ut pcenitens
non restituat alienum. In qua re Sylvester,
verb. Confessor, 3, q. \ \ , distinguit inter con-
fessorem proprium ex officio, et delegatum
qui voluntarie id facit; et de priori asserit
teneri ad reslituendum illud damnum proxi-
mo, si ex gravi vel lata culpa id commisit ;
de posteriori vero ait teneri etiara ex levissi-
ma cuJpa , quia ipse se immiscuit. Sed est
distinctio sine fundamento, ut ssepe dixi. Alii
vero Doctores absolute obligant confessorem
ad hoc damnum restituendum, si vel malitia
vel gravis negligentia ejus intercessit. Ita
sentit Gabr., d. 15, q. 2, art. 3, dub. 5 ; Na-
varr., in Sum., c. 17, n. 22; Angelus, verb.
Restitutio, ult., n. 5; et Rosella, verb. Resti-
tutio, 2, § 5 ; aliique Summistee communiter
in illo verbo. Et fundantur quia est causa illius
detrimenti.
9. Limitatur. — Ego vero hanc censeo il-
mitandam esse sententiam , prirao , ut ex
parte confessoris intercedat gravis culpa ,
alias non lenebitur, nec ratione rei acceptaj,
nec ratione injustse acceptionis. Deinde limito,
tantumteneri, quando confessor positive con-
suluit, vel induxit ad non restituendum ; quia
tunc revera commitlit injustitiam contra alte-
rum, sive id faciat ex malitia, quod est evi-
dens, sive ex gravi negligentia, quia ex jus-
titia tenetur non ita temere uli suo munere
cum detrimento alterius. At vero si confessor
sit lantum negligens omittendo, quia videli-
cet non monuit pcenitentem, tunc respectu
tertii non existimo teneri ex justitia, quia il-
lud peccatum non fuit contra justitiam re-
spectu illius, sed contra religionem, sacrum
ministerium negligenter exercendo ; ergo non
tenetur restituere, quia nec ratione acceptio-
nis, nec ratione rei acceptre. Adde, etiam in
priori casu nontenerisimpliciter adrestituen-
dum, sed ad monendum pcenitentem, et tol-
lendam deceptionem, dummodo hoc faciat
opportuno tempore, ita ut propter illius mo-
ram non sit pcenitens factus impotens ad re-
stituendum; tunc enira illi imputabitur; at
vero si opportune moneat, jam tollit causam
nocumenti quam posuerat, et ideo effectus illi
non imputatur.
SECTIO VII.
Utram propter indebitam adminislrationem hujus
sacramenti aliqua pcena jure ipso imposita sit.
1. Explicuimus omnia, quaa videntur per-
tinere ad obligationem confessoris in ipso
acluali usu hnjus ministerii. Nunc breviter
declarandum superest, an in jure designata
sit aliqua pcena, quam incurrat minister ini-
que fungens hoc munere. In qua re dicen-
dum est, nullam esse pcenam Ecclesiasticam
jure communi impositam sacerdoti, qui ex
defectu jurisdictionis, scientise aut diligentiee,
vel quacunque alia ratione peccat minis-
trando hoc sacramentum. Dixi, jure communi,
tum quia de illo magis nobis constare potest,
quam de aliis constitutionibus Pontificiis, quge
extra illud vagantur, vel de statutis Ordina-
riorum, quse consulenda sunt; possunt enim
aliquam pcenam continere. In jure autem
communi, nulla censura vel irregularitas in-
venitur imposita ipso facto propter indebilum
minisferium hujus sacramenti. Tum etiam
quia in bulla Coence Domini exeommunican-
tur, qui a casibus in ea reservatis absolvere
praesumpserint, quse esl quaedam pcena ipso
facto imposita propler indebitum absolutionis
ministerium. Et, quamvis.illa poena proxime
et immediate videatur magis imposita propter
ahsolutionema censuris reservalis, quam pro-
pter absolutionem sacramentalem , tamen
utramque videtur comprehendere.
2. An non sacerdos audiens confessiones in-
currat irregularitatem. — Dixi etiam, sacerdoti,
quia de illo, qui sacerdos non est, sed se fin-
git, ut hoc sacramentum ficte ministret, du-
bitari solet, an propter hoc factum irregularis
fial. In qua re est prima sententia, quse sim-
pliciter negat esse ullam irregularitatem im-
positam propter hoccrimen. Hanctenet VicL,
686
in Sum., n. 143; Ledes
inclinat Sylvest., verb. Confessor, \, in prin.;
et Palud., dist. 47, q. 3, art. \, conc. 1. Fun-
darnentum est, quia talis irregularitas non est
in jure expressa. Quod si objicias c. 1 de
Clerico excom. minist.j respondebunt forte,
ibi tantum fieri mentionem baptizantis so-
lemniter et facientis sacrum sine debita or-
dinatione. Hoc tamen non satisfacit , quia
ibi additur generale verbum, aut aliquod divi-
num of/icium exercuerit ; ut autem irregulari-
tas sit in jure, non oportet ut aliqua culpa in
specie exprimatur, sed satis est ut in generali
clausula contineatur, neque aliud diciturin c.
Is qui, de Sent. excom., in 6. Ut si feratur
irregularitas contra eum qui reiterat sacra-
mentum initerabile, rebaptizans manebit sine
dnbio irregularis, quamvis in specie explica-
tus non sit. Dicere tamen possunt, bujusmodi
munus audiendi confessionem non includi
sub illo verbo generali, si aliquod divinum
officium exercuerit ; quia hoc tantum signifi-
cat officium, quod solemniter in Ecclesia mi-
nistratur; confessio autem privatim fit ; sed
neque hoc satisfacit, quia nomine divini ofii-
cii intelligitur ibi actus sacer, ad quem cleri-
"us consecratur, et non est dubium quin actus
ministrandi hoc sacramentum in hoc genere
contineatur, et inter gravissimos et perfectis-
simos actus sit.
3. Secunda sententia. — Rejicitur. — Se-
cunda sententia dicit, clericum non sacerdo-
tem, si ministret hoc sacramentum, manere
irregularem,non verolaicum.Jta Angel.,verb.
Irregularitas, n. 38; et Sum. Rosel.,verb./r-
regularitas, 2,in princ, qui citant alios. Fun-
damentumsumiturexrubricailliustextus,qu3e
est, de clerico non ordinato ministrante ; ergo
pcenee omnes contentse sub illo titulo feruntur
in clericos, et non in laicos. Sed hoc funda-
mentum non est sufficiens; primo, quianulla
potest reddi ratio, ob quamclericoimponatur
tam gravis pcena, et non laico ; deinde quia
laicus rebaptizans ex omnium sententia ma-
net irregularis, vel etiam solemniter bapti-
zans. Denique, quia verba textus generalia
sunt, scilicet, Si quis hoc fecerit, et non dicit,
Si quisclericus;imo maxime videlur compre-
hendere laicos, quia dicit : Si quis non ordi-
natus ; quod tamen intelligendum est respec-
tive, id est, non ordinatus sufficienter ad il-
lum actum quem exercere vult. Verba autem
rubricse non sunt satis ad limitanda verba
textus, tum quia in Codice Gregor. refertur,
multa exemplaria solum habere , de non or-
DISPUTAT. XXXIH. SEGT. I.
2 par., q. 1, art. 3; dinato ministrante; tumetiam quia exponi po-
test, ut sensus rnbricae sit, de eo qui, cum
non sit clericus ordinatus, ministrat.
4. Tertia opinio probatur. — Et ideo est
tertia sententia, omnem hujusmodi fictum
ministrum manere irregularem. Quee est com-
munis Canonistarum in eo loco, et eam tenet
Navar., c. 27, n. 142; et Soto, d. 18, q. 4,
art. 1, in fine, ubi citat Palud., nec dissentit
Sylv., verb. Irregularitas, § 1%, dum ait, lai-
cos etiam sub illo decreto contineri. Et hsec
sententia vera est propter rationes adductas.
Oportet tamen ad incurrendam hanc irregu-
laritatem, ut aliquis serio ac scienter et te-
merehunc actum exerceat, utprsedicti aueto-
res docent, et sumitur ex illo verbo textus,
propter temeritatem.
DISPUTATIO XXXIII.
DE SIGILLO C0NFESSI0NIS.
Per hanc metaphoram significatum est a
Theologis secretum illud, quod confessor ser-
vare tenetur de his rebus quas in confessione
audit. De quo in hac disputatione dicemus,
quatenusadipsam personam pcenitentis refer-
tur; in sequenti vero, quatenus aliquando
spectat ad tertiam personam, seu complicem,
id est, sociumpeccati. Et primum videbimus
quale sit hoc secretum, et quo jure ortum et
fundatum ; deinde quomodo servandum sit.
SEGTIO I.
Quo jure et in quo gradit teneatur confessor servare
secretum confessionis.
I. Teneri confessorem servare secretum. —
Duo sunt certa : primum est, esse in confes-
sore obligationem servandi hoc secretum.
Hoc est per se evidens, et commune apud
omnes auctores, quos statim referam. Primo
ex ipsa lege naturali, quse obligat ad ser-
vandum secretum in his quae pertinent ad fa-
mam proximi. Secundo ex tacito pacto inter
pcenitentem et confessorem, quod etiam obli-
gatin materia digna tali secreto. Nam qui ab
allero rem in custodia recipit, eam custodire
tenetur; at secretum estresmagnse eestima-
tionis , quse alteri in custodiam committitur.
Unde Proverb. dl : Qui ambulat fraudulenter
revelat arcanum ; qui autem fidelis est, celat
amici commissum. Tertio, quia haec secreti
observatio maxime necessaria est ad societa-
tem, et pacem inter homines servandam, et
DISPUTAT. XXXIII. SECT. I.
687
ad transigenda liumana negotia ; et prseser-
tim, ut possit esse inter homines consultatio
de rebus occultis ; nullus enim fere auderet
alterum consulere de re occultissima, nisi
sciret illum teneri ad servandnm secretum.
Propter quod non sola confessio, sed etiam
consultatio secreta, prassertim de rebus per-
tinentibus ad animam, obligat ad tacendum,
quamvis non sequaliter, nec, ut ita dicam,
super omnia. Tandem ex lege religionis hoc
potest colligi, supposita institutione talis sa-
cramenti, propter reverentiam ejus, ut magis
ex sequentibus patebit.
2. Nunquam licere violare secretum. — Se-
cundo est certum, obligationem hujus prse-
cepti tantam esse, ul in nullo casu et propter
nullum finem, etiam pro tuenda tota republi-
ca ab ingenti malo temporali aut spirituali,
violare illud liceat. Ita docent Theologi om-
nes contra unum Aitisiod. , 1. 4 Sum., tract.
6, c. 3, q. 7 ; tenet D. Thom. in 4, d. 21,
q. 3, art. 1, ubi contrariam sententiam erro-
neam vocat, etQuodl. 1, art. 8; Bonav., ead.
d. 21, 2 p. iliius, art. 2, q. 1 ; Rich. , art. 4,
q. 1 ; Scot., q. 2; Durand., q. 4; Palud. et
Major, q. 3 : Capr., q. 2; Gabr., art. 1 et 2;
Alens., 4 p., q. 19, n. 2; aliasq. 78, per to-
tam; Adrian. , q. ult. de Confess. ; et Medin.,
dict. C, q. dehac re; Viguer., in Sum., c. 16,
§ 4; Sylv., verb. Confess., 3, q. 19 et 20; et
alii Summistse omnes, verb. Confess.; Petr.
Sot., lect. 11 de Confes. ; Ledes., 4, 2 p., q.
10, art. 1 ; Sot., d. 18, q. 4, art. 5 ; Navar.,
c. 8 Sum., et in c. Sacerdos, de Poenit., d. 6,
n. 116;etCovar.,in4, 2p., c. 8, §12, n.10;
Simanc, in Institut. Cathol., tit. 24, n. 14 et
•15. Fundamentum preecipuum hujus verita-
tis est communis consensus Ecclesiee ejusque
perpetua traditio, cujus nonnulla vestigia in
antiquitate inveniuntur, quamvis pauca. In-
sinuat hoc Leo P., ep. 78, alias 80; et Basi-
lius, in Regula monachorum, c. 21 ; Aug.,
lib. de Salutarib. docum., c. 52; Ambr., apud
Paulinum, in vita ejus ; clarius Greg., in c.
Sacerdos, de Poenit., d. 6, ubi ait, propter
nullum scandalum vitandum, frangendum
esse hoc sigillum; nomine enim scandali vi-
detur ibi significare Gregor. quodcunque
damnum, etiam publicum et commune ; et
idem sumitur ex c. Omnis utriusque sexus.
Quce sit ratio hujus olligationis.
3. Prima ratio.—Rejicitur. — Difficultas ve-
ro estin assignanda ratione hujus tantee obli-
gationis, et ex quo jure nascatur. Prima ratio
redditur, quia lioc prceceptum est negativum,
et ideo ita pro scmper obligat, ut nulla ra-
tione illud violare liceat; sicut non licet men-
tiri propter ullum finem bonum. Ita fere So-
to. Tamen heec ratio per se non sufficit, alias
etiam in naturali secreto eadem esset obliga-
tio, quia etiam est preeceptum negativum.
Item, si prseceptum negativum non sit de re
intrinsece mala, et habente malitiam insepa-
rabilem in quacunque occasione, et propter
quemcunque finem, cessare potest interdum
obligatio ejus,ut persenotum est; hicautem
non videtur esse actio intrinsece mala , quia
ad summum est infamatio proximi, quee pro-
pter necessat ios fmes potest interdum licere ;
vel si hic est aliud specialius, ejus rationem
et causam queerimus.
4. Secunda ratio. — Refellitur. — Instantia
enodatur. — Propter hoc Alens. et Bonav. re-
ducunt hanc rationem ad intrinsecam mali-
tiam mendacii ; dicunt enim, confessorem re-
velando quod in confessione audivit, semper
dicere mendacium ; quia dicit se scire ; in quo
significat se scire, ut hominem, cum tamen
id non sciat ut homo, sed ut Deus, ut dicitur
in c. 2 de Offic. ordin. Heec tamen ratio est
nimis metaphorica, quia licet homo sciat ut
Deus, id est, ut gerens vicem Dei in illo mu-
nere, tamen non potest excludi quin ipse ho-
mo sciat; qui autem loquitur de re in confes-
sione audita, solum affirmat se , id est, hunc
hominem scire, quod verum est; non tamen
negat se audivisse illud gerens vicem Dei ;
imo potest contingere ut expresse id affirmet,
dicendo se audivisse in confessione ; solum
ergo affirmat se scire, quod falsum non est.
Hujus signum etiam est, quia de licentia pce-
nitentis potest id dicere. Accedit etiam quod
ex vi illius rationis non concluditur malitia
mortalis, sed venialis, quia mendacium ex se
non est peccatum mortale. Quod si aliunde
habet hanc gravitatem, hujus rei rationem
inquirimus. Sed, aiunt, si confessor negei se
scire, verum dicet, ut infra videbimus; ergo,
si affirmat se scire, mentitur. Negatur tamen
consequentia, quia in diversis sensibus potest
utrumque esse verum ; ncscit enim , ut jure
dicere possit ; scit autem de facto.
5. Tertia ratio. — Non esse sufficientem
rationem. — Tertiam rationem assignat divus
Thomos, quia talis revelatio est contra signi-
ficationem hujus sacramenti,illamque falsam
reddit, et ideo semper continet grave sacri-
legium. Antecedens patet , quia per hoc sa-
cramentum ita Deus remittit peccatum, ut
688
DISPUTAT. XXXIII. SECT. I.
omnino tegat illud, et hoc significatur per
hoc sigillura. Quam rationem impugnant late
Durand., Scot. et alii ; et e contrario illam
defendunt Capreol. , Soto, etc. Ego vero cen-
seo esse quidem aliqualem congruentiam ,
non tamen sufiiciens fundamentum ad obli-
gationem; quia illa significatio non est sub-
stantialis in hoc sacramento, neque hoc ulla
ralione vel auctoritate probalur. Maxime quia
non est de subslantiahujus sacramenti, quod
secrete fiat, ut supra ostendi. ltem, quia
alias nec de licentia pcenitentis liceret reve-
lare hoc secretum. Non est ergo obligatio
hsec per se imposita propter significationem,
sed propter rem ipsam, ut sacramentum ip-
sum convenienter tractetur et conservetur.
6. Qjiarta ralio. — Reprobatur . — Quarta
ratio magis moralis est, quia scientia hujus
sacramenti per se primo ordinatur ad spiri-
tualem salutem pcenitentis, ac proinde estvel-
uti quaedam scientia sacra, quam non licet
ordinare ad alios fiiies extrinsecos, prsesertim
si sint inferioris ordinis. Sed haec ratio, nisi
aliud addatur, fundatnr iu falso principio ,
scilicet, non licere uti re superioris ordinis ad
bonum inferioris ordinis ; aut non licere uti
re aliqua, nisi ad illum finem ad quem est in-
stituta. Utrumque autem horum falsum est,
quia in hoc nulla est intrinseca inordinatio ,
nisialiunde fiat injuria rei sacrse, seu supe-
rioris ordinis ; et hoc est quod hic inquiri-
mus.
Vera ratio assignatur.
7. Objectio. — Solvitur. — Dicendum est
ergo, hanc obligationem oririex injuria, quse
fieret sacramento, si aliquando revelaretur
hoc secretum; injuria autem illa consistit in
hoc quod confessio fieret odiosa ; nam retar-
darentur homines, neque cum fiducia possent
ad hoc sacramentum accedere. Quod declara-
tur amplius in hunc modum : quia si vel in
uno casu daretur licentia, jam hocesset com-
mittendum arbitrio et prudentire confessoris ;
quia causa, vel casus, in quibus id esset lici-
tum, non essent omnino definiti; ergo sem-
per possent pcenitentes timere hujusmodi ar-
bitrium confessoris. Atque hinc etiam factum
est, ut qucties pcenitens timet revelationem
secreti, excusetur ab obligatione iltud confi-
tendi, ut in superioribus dictum est. Funda-
turque in naturali ratione , quia nemo cogi-
tur, ut se prodat ; qui autern confiteretur
peccatum a confessore revelandum, jam ipse
se proderet; ergo ad hoc non tenelur; ergo ,
ut ipsi pcenitenles non possintexcusari a con-
fessione peccalorum,necessarium fuit, ut om-
nino pra^cluderetur via revelandi confessio-
nem. Dices : non est inconveniens pceniten-
tem interclum excusari. Respondeo : excusari
per accidens, et ex malilia confessoris non
est inconveniens ; tamen excusari ex vi et
modo institutionis ipsius sacramenti , et ex
facultate a Christo data ipsi confessori pro
aliquo casu, esset magnum inconveniens, et
contra debitam institutionem et finem talis
sacramenli. Eo vel maxime, quod hoc ipso
destruitur omnis ratio, vel utilitas, quce esse
posset in tali revelatione ; nam quoties pceni-
tens timeret revelandum esse peccatum,aut
id esse licitum, non diceretillud ; ergo cessa-
ret utihtas, quee fingi posset in usu talis se-
creti. Unde tandem concluditur ratio; quia
haec reveiatio est nociva sacramento, et nun-
quam potest esse vere ac moraliter utilis ;
ergo nunquam est licita.
8. Hanc obligalionem non oriri ex jure hn-
mano. — Curollariumprimum. — Atquehinc in-
telligitur, obligationemhanc non oriri ex jure
humano positivo. Primo, quia est major for-
tasse, quam possit lege humana imponi. Quia
licet interdum possit lex humana obligare
cum dispendio, vel evidenti periculo vitoe ,
quando ad commune bonum expedit, tamen
quod obliget etiam in periculo boni commu-
nis, videtur excedere facultatem humanse le-
giSj nisi aliunde, vel divina lex, vel ipsa rei
natura, talem obligationem afferat. Secundo,,
quia hsec obligatio antiquior est quam omnis
humana lex, et cum ipso sacramento credi-
tur esse nata. Tertio a posteriori^ quia nou
posset Ecclesia hanc legem abrogare, neque
in illa dispensare ; imo etiamsi Summus Pon-
tifex, per impossibile, praeciperet hoc secre-
tum revelare, non esse illi parendum , quia
prseciperet contra jus divinum; et hsec omnia
constant ex sensu et usu Ecclesiee.
9. Noti oriri ex solo jure naturali. — Corol-
larium secundum. — Secundo sequitur, secre-
tum hoc non oriri ex solo jure naturali puro,
quia est altioris ordinis, et superat omue na-
turale secretum. Unde dici potest secretum
hoc aliquo modo supernaturale, quia et vide-
tur superare omne secretum naturale, et se-
quitur ex actione sacra et supernaturali .
ejusque violatio sacrilega est contra virtn-
tem religionis infusam ; nam respicit suo
modo Deum, ut ad supernaturalem ordinem
spectat.
10. JSfon esse mere positivum prteceptum
DISPUTAT. XXXIII. SECT. I. 689
Solvitur. — Tertio fit valde 12. Obligationem hanc esse sub mortali cul-
koc. — Objectio.
verisimile ex dictis, proeceplum hoc, quam-
vis supernaturale sit et divinum, non tamen
esse mere positivum snperadditum huic sa-
cramento, quale est, verbi gratia, in Eucha-
ristia prseceptum pramittendi confessionem
ante communionem ; sed esse quasi conna-
turale et intrinsecum ipsi sacramento prout
de facto inslitutum est, ita ut ex quodam jure
naturali intrinseco ipsi sacramento , et per
necessariara consecutionem ex ejus institu-
tione oriatur, quam illationem jam declaravi.
Dicet aliquis, Christum Dominum potuisse
hoc sacramentum instituere quoad totam sub-
stantiam et effectum ejus, non imponendo
confessori totam hanc obligationem. Respon-
deo primo, quamvis hoc adrnittarnus,, fortasse
non potuisse illud instituere cum tota neces-
sitate et obiigatione , quam nunc imposuit
pcenitentibus ad integre et omnino aperien-
dam conscientiam suam confessori, quin ex
illa resultaret hoc sigillum. Vei certe. si de
absoluta potentia potuit, non tamen secundum
convenientem modum providentiae; et ideo
de facto ita fecit hanc institutionem, ut habe-
ret hanc obligationem conjunctam ; illam
vero talem fuisse, consensus et traditio Eccle-
siae satis docent , et convenientiam ejus pro-
bat experientia perpetua, qua constat, et
huncrigorem fuisse utilissimum, et nunquam
(quodsciamus) occurrisse casum, in quo aliud
expediret.
41. Ratio denique, quae ex omnibus diclis
colligitur, id satis declarat, quia, cum hic
concurrant duo, integritas confessionis et ma-
nifestatio totius status pcenitentis, et secretum
ex parte confessoris, non poterat convenien-
ter obligari pcenitens per se , et quantum est
ex parte sacramenti, in omni casu, et sine
ulla exceptione ad totam suara conscientiam
prodendam confessori, nisi ipse confessor si-
mili modo obligaretur ad iJlam tacendam.
Constat autem legem hujus sacramenti per
se obligare pcenitentem ; ergo necesse est ut
secum afferat eam obligationem seu conditio-
nem ex parte confessoris, sine qua non posset
recte consistere talis obligatio pcenitentis.
Alioqui , hoc ipso quod daretur confessori li-
centia in aliquo casu ad aperiendum os circa
res sibi in confessione revelatas, hoc, inquam,
ipso obstrueretur os pcenitentis ad loquendum
non solum in uno vel alio casu, sed fere sem-
per propter timorem et suspicionem. Hoc er-
go modo optime explicatur intriuseca ratio
hujus proecepti.
XXII.
pa. — Quarto colligitur ex dictis, obligatio-
nem hujus praecepti ex suo genere esse gra-
vissimarn, et sub mortali culpa, quia materia
talis prsecepti et finis ejus sunt maximi mo-
menti. An vero in individuo possit essetrans-
gressio haec venialis ex levilale materise,
constabit ex his, quse tractabimus de materia,
circa quam versatur hoc praeceptum. At vero
ex indeliberatione seu inadverlentia non est
dubium quin possit aliquando exeusari con-
fessor a culpa mortali, imo ctiam ab omni
culpa, propter defectum volunlatis, seuliber-
tatis, maxime quando revelatio est indirecta,
quam omnino non advertit confessor dum lo-
quitur, vel aliquid operatur; oportet tamen
confessores in hoc esse cautissimos, ne forte
aliquod verbum excidat.
13. Qjiotuplex malitia sit hi hoc delicto. —
Esse duplicem. — Quaeret vero hic aliquis,
quotuplex malitia sit in hoc deiicto. Respon-
deo, ad minimum esseduplicem. Una est sa-
crilegii contra reverentiam debitam sacra-
mento et contra bonum ejus. Alia est contra
justitiam, quatenus est contra famam proxi-
mi , et contra secretum ab eo commissura.
Alii praeter haec addunt malitiam inobedien-
tiae vel contra Deum propter praeceptum divi-
num , vel contra Ecclesiam propter praece-
ptum Ecclesiasticum, cap. Omnis utriusgue
sexus, et dict. cap. Sacerdos. Sed non oportet
has multiplicare malitias, quia praeceptum
divinum , ut dixi, intrinsecum est ipsi sacra-
mento, et licet non esset, sed a Cnristo Do-
mino superadditum , constiluit lamen actum
in eadem virtute , seu materia religionis , et
sub eadem ratione iilum praBcipit, idemque
est de praecepto Ecclesiastico; nam sola mul-
tiplicatio praeceptorum non sufficit ad diversi-
tatem maliliarum, quando materia et moti-
vum virtutis eadem sunt. Alii praeterea ad-
dunt malitiam infidelitatis in secreio servan-
do respectu proximi. Sed, si hoc intelligatur
de infidelitate , ut est maiitia specie distincta
ab injustitia, non est verum, quia secreti ob-
servatio in prffisenti non est ex quacunque
simplici et pura promissione, sed ex pacto
includente obligationem justitise. Si vero in-
telligatur de infidelitate latiori sigmficatione,
prout ineludit etiam deformitatein contraju-
stitiam , sic verum est^ in hoc peccato dupli-
cem rationem injustitite intervenire posse :
unam detractionis contra famam proximi,
aliam fractionis sigilli contra legitimum pac-
tum et conventionem humanam; hae namqne
44
690
DISPUTAT. XXXIll. SECT. I.
diiBG rationes invicem separabiles sunt, etfor-
maliter distincta; manent, quamvis in eodem
actu conjungantur.
14. Discrimen inter uiramque malitiam. —
Ex bis vero malitiis prima, quee est sacrilegii,
est maxime intrinseca, et inseparabilis; nam
malitia injustitite videtur posse in aliquo casu
cessare, scilicet, quando talis necessitas ex-
trinseca occurrit, propter quam liceret vel fa-
mam proximi prodigere, vel secretum ejus
aperire ; tunc enim , quamvis fiat contra si-
gillum confessionis , non videtur esse contra
justitiam, licet sacrilegium committatur, Pro-
babile autem est etiam tunc babere locura.
obligationem justitise infusae inter fideles ;
quia pactum inclusum in confessione, quod
interoedit iuter confessorem et po3nitentem ,
est de servando hoc secreto in omni casu , et
sine ulla exceptione, et eo modo, quo Christus
illud instituit, quod pactum validura nunc est
ex utroque capite; ergo violatio ejus propter
quamcunqiie causam etiam nunc erit contra
justitiam.
Aliquot oljectiones proponuntur.
15. Prima ex Conc. Cartliag. — Sohitur
oljectio proposita. — Nonnullse supersunt ob-
jectiones. Prima sumitur ex Gonc. Cartha-
gin. VII, c. 5, et habetur in c. Placuit, 9,
q. 2, ubi supponi videtur, Episccpum posse
aliquando licite dicere quod solus in confes-
sione audivit ; et in Conc. Mogunt., c. 10 et
21, et apud Burchard., lib. 19 sui Decreti,
c. 28 et 37, significatur, olim fuisse in usu,
ut juxta prudens arbitrium confessoris quae-
dam peccata in confessione audita taceren-
tur, alia in publicum proferrentur. Respon-
deo, in priori loco non esse sermonem \de
confessione sacramentali , nullum enim ibi
est verbum, quod hoc significet, sed de exte-
riori confessione facta solo Episcopo interro-
ganti. In alio vero loco non est sermo de re-
velatione a confessore facienda , sed a pceni-
tente , si ipse volebat publicam pcenitentiam
agere ahquorum peccatorum ; quse fieri etiam
poterat sine revelatione causae; si autem hsec
interdum dicebatur, erat ex sola voluntate
ipsius poenitentis, ut in superioribus etiam
attigimus.
16. JSecunda oljectio. — Secundo objiciun-
tur nonnulli casus , in quibus videtur hoc li-
cere. Primus est, si revelatio sit utilis ipsi
pcenitenti, et credaturnon fore ingratam, ne-
que propterea confessionem reddendam esse
onerosam. Et hunc casum admittit Altisiod.
Secundus est, si mortuus sit pcenitens, et ne-
cessarium sit aperire crimen ejus ad impe-
diendum, verbi gratia, usum alicujns matri-
monii , quod nullum est. Et hunc casum ad-
misernnt multi Canonistoe, ut refert Covar.
supra, n. 9.Tertius casus est, si sit necessarium
sacerdoti ad propriam confessionem integre
faciendam, alterius peccatum in confessione
auditara revelare , ut si gravem defectum et
culpam in audienda alicujus confessione com-
misit , quam postea in sua confessione expli-
care non possit, quin confessor intelligat al-
terius pcenitentis peccatum. Tunc enim lici-
tum id esse tenuit Soto, in 4, d. 16, q. 4,
art. 5, quamvis inRelectione de Secreto, chi-
bius fuerit, memb. 2, q. 4, dub. 2. Funda-
mentum ejus est , quia gravior est integritas
confessionis, quam secretum, tum quia illa
est de essentia, etnonhoc; tum etiam quia
sigillum ad hoc ordinatur , ut confessio inte-
gre fiat. Addere possumus , illam non videri
revelationem sigilli , quandoquidem sub eo-
dem sigillo dicitur. Tandem objici soiet casus
evidentis periculi mortis, quia non tenetur
quis tueri famam proximi cum periculo pro-
priaj vitee.
17. Solvitur secunda oljectio. — Aliquorum
Canonistarum opinio reprobatur. — Nihilomi-
nus dicendum est, in nullo horum casuum li-
cere hanc revelationem. Et de primo quidem
certum est, et omnes Doctores conveniunt
contra Altisiodorensem , tum quia moraliter
est impossibile, quod assumit, videlicet, re-
velationem confessionis non esse onerosam
pcenitenti ; tum etiara quia licet demus ita
contingere in particuiari casu, id est per acci-
dens ; at cessante in particulari fme legis, non
cessat ejus obhgatio ; prsesertim , quia hic
non tam attenditur commodum pcenitentis,
quam ipsiusmet sacramenti. In secundo etiam
casu erronea est illorum Canonistarum sen-
tentia, ut reliqui Doctores docent , quos Co-
var. citat. Prsesertim quia testimonium con-
fessoris ex scientia confessionis nullam fidem
facit in foro exteriori , ut sumitur ex c. 2 de
Offic. Ordin., et c. Bilectus, de Excessibus
Praelat. Nec refert, quod pcenitens mortuus
sit; obhgatio enim sigilli semper durat, tum
quia hoc est necessarium ad bonum usum ta-
lis sacramenti ; timerent enim vivi peccata
sua dicere , si vel post mortem revelari pos-
sent ; tum etiam quia prseceptum est absolu-
tum, et proximi fama etiam post mortem
servanda est, de quo latius Nav. referens alios
in Sum., c. 8, n. 7.
DISPUTAT. XXXIII. SEGT. II.
18. Opinio Soti reprolatur. — Prceceptwn
hoc oMigare cum periculo proprice mtce. —
Idem secretum servandum esse in tertiocasu
docent communiter Doctores, ut Soto ipse fa-
tetur, et videre licet in Gabr., d. 21, q. 1 ,
art. 3, dub. 1, ad 5 ; Aclrian., quaest. ult. de
Confess. ; Sylv., verb. Confess., 3, q. 13 ; Na-
var., in Sum., c. 8, n. 6, et in c. Sacerdos ,
de Pcenit., d. 6, n. 64; Leclesm.,2, p. 4,q. 10,
art. 5; Richar., Palud., Scoto, et aliis , locis
superius citatis. Et certe contraria opinio non
est probabilis, quia licet integritas formalis
sit de essentia confessionis, tamen materialis
09 1
SEGTIO II.
Ex qna confessione oriatur hoc sigillum.
•1 . Oriri ex omni et sola confessione sacra-
mentali. — Regula certa et communis est ,
oriri ex omni et sola confessione sacrarnen-
tali. Prior pars constat, quia prseceptum est
universale et absolutum, et quia eadem est
ratio de quacunque. Nec refert, si quis obji-
ciat confessionem publice factam, quia etiam
de illa loqui non licet, nisi quatenus hsec est
voluntas ipsiusmet pcenitentis. Altera vero
non est adeo necessaria, quin propter alias pars exclusivaprobatur, quia hoc praeceplum,
causas prsetermitti possit ; nulla vero potest
essegravior quam observatio sigilli. Imo mul-
ti auclores, ut infra videbimus, docent, so-
lum ob non revelandum peccatum proxirni
licere, vel etiam debitum esse aliquid in con-
fessione omittere ; sed hic intercedit heec
causa, et prseterea integritas sigilii ; ergo ex-
cusat a formali dimidiatione, et consequenter
obligat ad observationem sigilli. Praeterea,
licet sigillum ordinetur ad integritatem, ta-
men majus detrimentum esset ipsiusmet inte-
gritatis dare licentiam tunc ad loquendum,
quam obligare ad tacendum ; quia ex prima
servatur integritas in uno singulari casu, ex
secundo vero daretur occasio ssepius illam
non servandi. Denique, si confessor audiens
confessiones duorum, ex uuo intelligat alium
non confiteri integre, neque digne, non po-
test ullum indicium dare, sed absolvere, ne
revelefc confessionem ; quia secundum pree-
sentem scientiam bene facit, et alia uti non
debet ; ergo a fortiori, etc. In quarto etiarn
casu falsum est, quod assumitur, ut iidem
auctores sentiunt; quia bonum commune ma-
joris momenti est quam propria vita ; ergo si
propter commune bonum non licet revelare
sigillum, multo minus propter propriam vi-
tam. Neque hoc est tuerifamam proximi, sed
est non infamare, quod est valde diversum,
et preeterea est non facere injuriam sacra-
mento, quod majus est. De quo casu videri
potest Gabr., sup., ad4 ; Soto, dicta Relect.
de Secreto, p. 3, q. 4; et Sylvest., verb. Con-
fessor, 3, q. 19. Habet tamen hic casus in
revelatione indirecta nonnullam difficultatem,
quam infra attingam.
vel intrinsece oritur ex sacramento, vel ilJi
soli annexum est; si autem confessio non sit
sacramentalis, sacramentum non est etiam
inchoatum ; ergo non habet locum ibi sigil-
lum. Explicare tamen oportet, quee confes-
sio sit sacramentalis et sufficiens ad hunc ef-
fectum, tam ex parte sacerdotis, quam ex
parte confitentis.
2. Necesse esse ut fiat sacerdoti. — Navarri
et Adriani sententia reprolatur. — Cajetani
sententia rejicitur. — Et primum, ex parte
confessoris necesse est ut confessio sit facta
sacerdoti; nam ex illa, quse scienter fit laico,
vel inferiori clerico,quacunque occasione vel
necessilate, non oritur hoc sigillum, sed tan-
tum naturale secretum, licet oppositum sen-.
tiat Navarr., in Sum., c. 8, n. 7; et Adrian.,
quaest. ult. de Confess., sine fundamento,
quia illa confessio non est sacramentalis. Di-
ces : ex intentione pcenitentis fit ut sacra-
mentalis. Respondeo : si sensus sit fieri vice
sacramentalis, parum id refert, quia id non
mutat naturam ejus, neque addit obligatio-
nem. Si vero sit sensus, fieri ex apprehensio-
ne, quod sit sacramentalis, ille est quidam
erroroperantis, proeedens non ex deceptione
personse audientis, sed ex ignorantia juris ;
et ideo nullam alteri imponit obligationem,
quae ex re ipsa non oriatur. Aliqui vero hoc
hmitant, nisi intercedat pactum inter dicen-
tem et audientem. Quod sentit Palucl., d. 21,
queestione tertia, num. 11 ; et Cajetan., verb.
Confessor. Sed in rigore non ita est; nam
illa obligatio ex pacto semper est minor
quam ex sacramento ; quia illa ad sum-
mum pertinet adjustitiam, hsec ad justitiam
et religionem ; iila immediate oritur ex vo-
luntate humana, haec ex voluntate Christi.
Unde, non obstante illo pacto, tale secretum
non obligat semper et in omni casu, etiamFi.
Soto in dicta relectione oppositum sentiat.
692
DISPUTAT. XXXIII. SECT. II.
Nam si necessitas boni communis urgeret,
licitum esset revelare illud secretum, quia in
humano pacto semper intelligitur exceptum
commune honum ; alias esset iniquum, ut
recte notavit Navar., c. I, in princ, cle Pce-
nit., d. 6, cum Felin., in c. Pastoralis, de
Offic. ord. ; et idem sentit Ledes., q. 10, art.
3, dub. 3 ; Adrian., queest. ult. de Confess. ;
et alii locis ssepe citatis. Addit denique Soto,
illud secretum esse maximum inter natu-
ralia secreta, quod est pie dictum propter
umbram hujus sacramenti ; in re tamen non
excedit consultationem secretam de rebus ad
conscientiam pertinentibus.
3. Anse fingens sacerdotem teneatur servare
sigillum. — Majus dubium esse posset, si is,
qui audit peccatum, decepit alterum dicens
se esse sacerdotem, et alius bona tide et in-
tentione confessus est, an inde oriatur vera
obligatio sigilli. Et, omissis argumentis, cen-
seo oriri eo modo, quo infra dicam, laicum
audientem furtive confessionem alienam te-
neri sigillo. Est enim eadem fere utrobique
ratio, quiaintercedit injuria et ejus, qui bona
fide confitetur, et ipsius etiam sacramenti,
quod hoc modo posset etiam onerosum reddi.
Item quia, licet ilJa confessio de facto non
terminetur (ut sic dicam) ad sacerdotem, ta-
men ut fit a tali homine, ex intentione sacra-
menti procedit, et fit sacerdoti. Et ideo ipsum
etiam sacramentum, et preeceptum ejus tegit
illa peccata sub sigilio. Tandem hoc preece-
ptum impositum est in favorem pcenitentis et
sacramenti; ergo ampliandum est ad omnem
confessionem bona fide factam sub ratione et
intentione sacramenti. Et heec est sententia
communis, Gabrielis, 4, d. 21, q. \, art. 2;
Palud., q. 3 ; Adrian., queest. ult. de Confes.,
et aliorum. Nam licetSoto dicat, non esse tam
gravem obligationem in hoc casu, non negat
esse obligationem sigilli, et in eadem specie.
Instabis : ergo si quis scienter confiteatur
laico, putans illam confessionem esse sacra-
mentalem, id est, ex ea posse perfici sacra-
mentum, oritur obligatio sigilli; hoc autem
videtur contra superius dicta, et contra ratio-
nem ibi factam, quia error personee non con-
fert ad obligationem inducendam. Respon-
deo : aliud est confessionem fieri cum existi-
matione obligationis sigilli, etiamsi confes-
sio non sit sacramentalis; aJind vero fieri
hac intentione, ut sit sacramentalis , et re-
vera existimando esse sacramentalem ; pri-
mum non suffieif, et de hac existimatione lo-
cuti sumus in primo puncto ; Jiic autem loqui-
niur de secundo modo inlentionis, quee vide-
tur sufficere, maxime quando intercedit de-
ceptio, vel ignorantia invincibilis.
A. An non liabens jurisdictionem deheat ser-
vare sigillum. — Bespondetur. — Quseri vero
ulterius potest , quid dicendum sit, si is, qui
confessionem audit^ sit sacerdos, non tamen
Iiabet jurisdictionem. Videtur enim ex tali
confessione non magis sequiobligationem si-
gilli, quam ex confessione facta laico, quia
illa nullo modo videtur esse confessio sacra-
mentalis, cum non fiat coram legitimo judice
et ministro liujus sacramenti. Aliunde vero
videtur magnuminconveniens hoc admittere,
quia est contra communem sensum omnium,
et posset parere multa incommoda. Breviter
dico. Variis modis potest heec confessio con-
tingere : primo bona fide pcenitentis et con-
fessoris, quia uterque putat non deesse juris-
dictionem ; et tuncnon dubito quin contraha-
tur obligatio sigilli, etiamsi postea constet
defuisse jurisdictionem, quia oppositum re-
vera multum derogaret huic sacramento, et
illud redderet onerosum et dubium. Deinde,
quia illa confessio, quantum estex intentione
poenitentis et sacerdotis_, sacramentalis est,
et per accidens contingit defectus; et ideo ad
reverentiam sacramenti pertinet, ut in ea ser-
vetur sigillum. Secundo potest hoc accidere
bona fide pcenitentis, et ex malitia sacerdotis;
et credo idem esse dicendum, sicut diximus
de laico, proportione servata. Tertio potest
hoc accidere cum certa scientia utriusque
partis, et quidem si id faciant in ordinead sa-
cramentum cum spe obtinendae jurisdictio-
nis, etiam existimo oriri obligationem sigilli,
quia jam est iila queedam inchoatio confes-
sionis sacramentalis; ut si quis confiteatur in-
feriori sacerdoti peccatum reservatum eo ani-
mo, ut facultatem petat, et jurisdictionem
obtineat, non est dubium quin oriatur obliga-
tio sigilli, ut ex praxi Ecclesise constat; et
quia revera non possent homines alio modo
inter se tractare negotia animee, et revelare
conscientias suas in ordine ad sacramentum
perficiendum. Si autem illa revelatio nullo
modo ordinetur ad sacramentum peificien-
dum, nequead petendam jurisdictionem, exis-
timo solum habere rationem cujusdam con-
sullationis ; atque ita non oriri aliam obliga-
tionem secreti, prseter eam, quee ex tali con-
sultatione nasci solet, quee maxima omnium
est post obligationem sigilli. Ratio est, quia
illa nullo modo est confessio sacramentalis.
5. Intentio sacerdotis ad sigilli oUigatio-
nem an uecessaria
stat qnomodo sit necessaria voluntas vel in-
tentio sacerdotis. Nam imprimis, si decipiat
pccuitentem, non propterea vitabit obligatio-
nem sigilli, ut a fortiori patet ex dictis. Quia
alias possent sacerdotes decipere pcenitentes,
et ideo non obligari, quod est, et contra jus-
titiam, quia nemini debet dolus patrocinari ;
et contra bonum sonfessionis, inde enim et
onerosa et formidanda fieret. Item, quia licet
sacerdos in principio non liabeat intentionem
absolvendi, seu perficiendi sacramentum,
nihilominus confessio sacramentalis est ; cu-
jus signum erit, quia si in discursu confessio-
nis mutet intentionem, et tandem vere ab-
solvat, perficiet sacramentum. At vero, si a
principio dicat sacerdos se nolie audire con-
fessionem, quidquid pcenitens conetur , et
veliteum obligare, non poterit obligationem
sigilli inducere, quia non potest invitum co-
gere ut sacramentaliter audiat. Et hoc modo,
voluntas audiendi confessionem est necessa-
ria ex parte sacerdotis ad obligationem sigil-
li, sive habeat intentionem absolvendi, sive
non, utostensum est. Hoc autem intelligo in
confessione propria, quaependet ex voluntate
confessoris ; interdum enim potest oriri heec
obligatio ex sola petitione confessionis, vel
facultatis ad confitendum alteri peccata re-
servata, quia indeoritur obligatio sigilli,quia,
ut supra dixi, illa est queedam inchoatio con-
fessionis, et subjectio ad claves in hoc foro,
et ex modo, quo fit, necessario antecedit vo-
luntatem seu consensum alterius ; et ideo
independenter ab illo parit hanc obligatio-
nem, quia revera est ita necessaria ad bo-
num usum hujus sacramenti ; et in eo casu
procedunt omnes rationes, quibus necessita-
tem sigilli probavimus. Unde a fortiori conclu-
ditur non esse necessarium confessionem in-
formari absolutione, ut sigillum oriatur, quod
etiam patebit ex dicendis.
6. Bx parte peenitentis necessariam esse in-
tentionem sacramentalem. — Difftcnltas. —
Secundo principaliter dicendum est, ex parte
pcenitentis requiri, confessionem fieri inten-
tione sacramentali;id est, animo se accusan-
di in hoc foro, et subjiciendi se clavibus Ec-
clesise. Explicuithoc bene Cajet., 2. 2, q. 70,
art. l,ettom. 1 Opusc, tract. 21 ; et Soto,
d. 18, q. 4, art. 5, et in Relectione de Se-
creto, memb. 2, q. 7 ; Navar., c. 18, n. 55 ;
Simancas, in dictolib., tit. 42, n. 15. Et ra-
tio est, quia si confessio non fiat hoc animo et
intentione, reveranon est confessio, necpec-
DISPTJTAT. XXXIII. SECT. II. 693
Atque hinc etiam con- cata illa subjiciuntur clavibus; ergo neque
illa est res sacra, neque ex illaoritur sacrum
secretum. In hoc tamen advertendum est,
quando ipsemet pcenitens aperte declarat
animum suum, rem esse certissimam sine
difficultatc ; deberet tamen sacerdos tunc il-
lum admonere, ex illo modo revelationis non
oriri obligationem sigilli, quia multi ex igno-
rantia putant, etiamsi nolint confiteri, posse
imponere sacerdoti obligationem hujus se-
creti,in quo decipiuntur. At vero difficultas
est, quando ipse pcenitens exterius dicit se
velle confiteri, et tamen ex modo dicendi,
vel aliis circumstantiis colligit confessor, il-
lum non venisse animo confitendi, sed fortas-
se decipiendi et inducendi confessorem, ut
sit particeps sui delicti ; et in hoc casu etiam
procedit conclusio posita, ut dicti auctores
diserte explicarunt. Solum oportet observa-
re, utconjecturee, vel signa sint ita aperta,
utfaciant rem moraliter certam ; nam in re
dubia semper judicandumestin favorem con-
fessionis et pcenitentis, qui quandiu nonpro-
batur omnino fictus, praesumitur bono ani-
mo accedere.
7. Addunt prasterea in lioc puncto Cajeta-
nus et Simancas, etiamsi pcenitens nonacce-
dat animo confitendi, si tamen revera acce-
dat bona intentione consulendi animae suse
petendo consilium , et communicando res
suas cum illo sacerdote, hoc satis esse_, ut
oriatur obligatio sigillr, quia hoc sacramen-
tum ordinatur acl bonum anima?; unde qua-
cunqueratione hoc bonum intendatur, vide-
tur pertinere ad bonum sacramenti, ut sigil-
lum servetur. Contrarium vero sentiunt Soto
et Navarrus, quia illa confessio nullo modo
estsacramentalis ex vi illiusintentionis; alias
ex quacunque consultatione ordinata ad bo-
num anima? oriretur secretum sigilli, quod
tamen falsum est. Sed fortasse hi auctores
non sunt sibi contrarii ; non est enim necessa-
ria intentio ita confitendi, ut possit obtineri
absolulio, et consummari sacramentum ; et
hocintendunt Cajetanus et Simancas, et sta-
tim latius probabitur. Et nihilominus certum
est, non sufficere quamcunque intentionem
consulendi propter bonum anima?, ut ratio
facta probat, sed necessariam esse intentio-
nem se accusandi coram judice a Chrislo
constituto, ut ab illo, vel absolvatur, vel cu-
retur seu juvetur eo modo, quo ipse judica-
verit expedire; hoc est enim satis, ut illa con-
fessio sit aliquo modo sacramentalis, et ordi-
neturad absolutionemsaltem sub conditione,
694 DISPUTAT. XXXIII. SECT. III.
si confessor judicaverit, vel certe si Deus per
ministerium ejus poenitentem disposuerit.
8 Addo prceterea exD, Thom., d. 21, q.
3, art. 1, non esse necessarium ut confessio
fiat cum omnibus conditionibus ad absolutio-
nem requisitis. In quo omnes etiam consen-
tiunt, et merito ; alias quoties sacerdos juste
negat absolutionem propter indispositionem
poenitentis, non maneret sigillo obligatus,
quod est plane absurdum, et contra commu-
nem Ecclesiee sensum. Et ratio D. Thomeeop-
tima est, quia hoc judicfum fit cum potestate
absolvendi et ligandi juxta merita causee ;
ergo cum nolitia causse antecedere debeat,
necesse est ut sub eodem secreto judici com-
mittatur, sive ligare debeat, sive absolvere,
nec possent poenitentesaliomodo secure con-
fiteri. Confirmatur, quia alias posset confes-
sordicere, illum pcenitentem accessisse im-
paratum ad confessionem, aut sine proposito
emendee, vel quid simile, quod absurdissi-
mum est.
9. Unde etiam addendum est, quod licet
pcenitens a principio accedat sine proposito
recipiendi absolutionem, vel sine contritione
et proposilo emendee, nihilomiuus si habeat
voluntatem se accusandi et subjiciendi in illo
foro, ut potuerit, vel ut aliquo modo satisfa-
ciat Ecclesiee, vel certe ut a sacerdote aliquo
modo curetur, id satis esse ad sigiilum, quia
jam illa est saltem inchoata confessio. Quod
etiam dicti Doctores, preesertim Cajetanus,
notarunt. Et favet c. Quodquidam,de Poenit.
etremis., ubi de publicispeccatoribusdicitur,
admittendos esse ad confessionem. Quo tan-
dem fit, ut, licet poenitens non confiteatur in-
tegre, etiam ex propiia voluntate et malitia,
ea, quee dicit, maneant sub sigillo, quia in
illis saltem est inchoata confessio sacramen-
talis, quee revera fit sacerdoti, ut ministro
Dei, et habenti potestatem clavium, et ideo
satis est ut ex illa oriatur heec obligatio. Et
confirmatur, nam in aliis confessionibus, ut
oriatur obligatio sigilli, non necesse est ex-
pectare finem sacramenti, vel confessionis,
sed prout sigillatim narrantur peccata, sin-
gula sub sigillum cadunt ; ergo quacunque
ratione contingat confessionem non perfici,
nihilominus ea, quee dicta sunt, manent sub
sigillo. Et hoc satis confirmat sensus et con-
suetudo Ecclesise, et auctores omnes con-
sentiunt.
SECTIO III.
In quam materiam proprie cadat hoc sigillum.
1 .Prima assertio. — Peccatum esse materiam
Jmjus secreti. — Ratio prcecedentis doctrince.
— In genere loquendo manifestum est, pec-
cata esse njateriam hujus secreti, quia illa
suntmateria confessionis. Quia vero et pec-
cata ipsa sunt varia, et alia etiam misceri
possunt, quee non sint peccata, necesse est
hoc magis in particulari exponere. Et depec-
catis quidem mortaiibus certum est, quod-
cunque esse materiam gravem, ita ut vel
unum solum revelare semper sit peccatum
mortale, quod a fortiori patebit ex sequenti-
bus. Addo, etiampeccatum veniale, vel mini-
mum, in confessione auditum, essemateriam
gravem hujus sigilli, ita ut ex ea parte sem-
per sitpeccatummortale illud revelare. Dico,
eco ea parte, quia ex ignorantia vel naturali
inadvertentia potestinterdum esse excusatio.
Ita docent Soto, Relect. de Secreto, q. 3, c.
3; Navar., et alii communiter. Et ratio est,
quia licet respectu poenitentis illa regulariter
non sit gravis infamia , respectu tamen sa-
cramenti semper est gravis injuria et grave
nocumentum, quia alias averterentur homi-
nes a confessione peccatorum venialium. De-
claratur etiam, quia respectu alicujus perso-
nse revelatio alicujuspeccatimortalis non est
gravis infamia ; et tamen respectu sacramen-
ti semper est peccatum mortale ; ita ergo in
preesenti.
2. Ledesmce sententia improbatur. — Ledes-
ma vero, 2, part. 4, q. 11, art. 1, c. 5, hoc li-
mitat, dicens, si quis revelat peccatum ve-
niale, affiimansse audivisseilludinconfessio-
ne, esse peccatum mortale ; si tamen simpli-
citer dicat, ita ut alii non intelligant id di-
cere ex scientia confessionis,essetantum pec-
catum veniale. Sed est improbabilis sententia,
quia hoc non est peccatum mortale tantum
propter scandalum aliorum, quod tunc ori-
tur, quando intelligunt illam esse revelatio-
nem confessionis, sed per se propter fractio-
nem sigilli, quia est contra grave preeceptum,
et in gravi materia, ut ostendi. Item, quianon
solum fit odiosa confessio ex eo quod revele-
tur formaliter, ut sic dicam, sed etiam quod
res ibi cogniteerevelentur; utroque ergo mo-
do est peccatum mortale, et accidentarium
est, quod alii non intelligant qua via confes-
sor id sciverit.
DISPUTAT.
Secunda assertio.
3. Circumstantias et objecta peccatorum te-
neri sub sigillo. — Corottarium. — Quorumdam
placitum cum distinctione. — Alia distinctio.
— Secundo dicendum est, etiam circumstan-
tias et objecta peccatorum contineri snb hoc
sigillo. Est communis. Et ratio est, quia cir-
cumsiantiae, ut supra dixi, sunt moraliter
qusedam peccata, vel sunt quasi integrantes
peccatum ; et idem est suo modo de objecto,
quatenus tale est. Ex quo sequitur, si quis
confiteatur se babere propositum, verbi gra-
tia, interficiendi aliquem, interfectionem il-
lam contineri sub sigillo, etiamsi nondum sit
peccatum commissum, neque immediata ma-
teria confessionis, vel absolutionis, quia est
objectum illius peccati interioris, quod ali-
quis confessus est. Hoc vero corollarium ali-
qui non admittunt simpliciter, sed sub dis-
tinctione ; nam, si quis (inquiunt) commisit
peccatum, et illud confitetur sine proposito
mutandi, sed potius perseverandi in illo,
tunc totum manet sub sigillo ; si vero nihil
commisit , sed tantum habet voluntatem
committendi, tunc aiunt futurum peccatum
non manere sub sigilld, quia non est con-
fessionis materia. Quod sentit Alens., 4 p.,
q. 78, alias 19, memb. 2, art. 2. Alii vero
subdistinguunt : nam, si quis confiteatur pro-
positum de futuro peccato, ut jam prseter-
itum, et cum novo proposito non exequendi
illud, toturn manet sub sigillo propter ratio-
nem factam, quod saltem mediate iilud pec-
catum futurum continetur sub materia si-
gilli ; si tamen quis permanet in ilio propo-
sito, et refert illud ut preesens, tunc aiunt,
rem futuram non cadere sub sigillo, quia illa
non est vera confessio. Ita Angel., verb.
Confessio, 8, n. 7, et sequitur Sylvest., verb.
Confessio, 3, q. 5 ; et Adrian., qusest. ult. de
Confess., cum Abb., in c. Omnis utriusque
sexus, et Decio, in c. Cum non ab homine, de
Judiciis. Tamen non videtur opinio probabi-
lis, nisi fortasse differant a nobis in verbis.
4. Reprobatur. — Contraria sententia. — Con-
trariam ergo sententiam absolute docent D.
Thoin., in 4, d.21, q. 3, art. 1, quaBstiunc. 1;
et ibiBonavent., 2 p., art.2, q. 1 ; Richard.,
art. 4, q. 2 ; Gabriel, art. 2., c. 3, et art. 3,
dub. 1 ; Cajet., tom. 1 Opusc, tract. 21 ; Soto,
d. 18, q. 4, art. 5, ad 2, etRelect. de Tegen.
secreto, memb. 3, q. 4, dub. 1 ; Med., dict.
Cod., q. 47 ; Pet. Soto, lect. 11 de Confess ;
Navarr., iu dict. c. Sacerdos, n. 20, et alii
XXXIII. SECT. III. 095
moderni, quosretuli sect. preeced. Et prseter
rationem factam, probatnr, quia, iilud futu-
rum, ut futnrum, non potest revelari sine
preesenti voluntate, cum qua habet conne-
xionem. Et eonfmnatur, quia quando pecca-
tum ex parte commissum est, non potest re-
velari futura actio, propter connexionem, ut
dicti auctores fatentur; sed non est minor
connexio inter peccatum futurum, et prse-
sens propositum ; ergo. Prseterea quia, si
ratio Angeli vera est, etiamlicebitdirecte re-
velare propositum ipsum, quia de illo non
est facta vera confessio ; imo quoties homo
confitetur peccata sine proposito emendse,
illa non esset confessio sufficiens ad sigiilum,
quod esse falsum supra ostensum est. Nulla
ergo est necessaria distinctio, si supponamus
propositum illud revelari per modum accu-
sationis et subjectionis in hoc foro, etiamsi
non sit propter absolutionem ; si autem om-
nino diceretur extra accusationem, jam tunc
non esset confessio ; tamen hoc modo non so-
lum res futura, sed etiam peccalum commis-
sum potest revelari sine fractione sigilli, quia
nondum est appositum fundamentum sigilli,
ut supra dictum est.
5. Tertia assertio. — Quce dicuntur ad de-
clarandum peccatum manere sub sigiUo. — Ter-
tio, non solum peccata et circumstantise, sed
etiam omnia illa quse dicuntur ad declaran-
dum peccatum, manent sub sigillo confessio-
nis. Ita docent omnes. Ratio est, quia hsec
omnia saltem per reductionem sunt materia
confessionis, cum ordinentur ad accusatio-
nem peccati. Secundo, quia alioquin etiam
fieret confessio odiosa, cum peccata non pos-
sint revelari sine hujusmodi rebus, vel cir-
cumstantiis, nec possent pcenitentes loqui
cum fiducia et securitate. Unde addo, non
solum cadere heec sub sigiilo, quando necessa-
ria sunt, sed etiam quando sunt utilia, et
quoties a pcenitente dicuntur propter hunc
fmem, etiamsi fortasse minus prudenter agat,
quia posset aliter dicere. Ratio est, quia hoc
est necessarium ad communem modum con-
fitendi hominum, et oportet ut etiam simpli-
ces et ignorantes possint secure et sine timo-
re revelationis confiteri. Ex quo colligit Soto,
dict. art. 5, post 2 concl. , si quis occasione
sui peccati declarat se habere , verbi gratia,
defectum origiuis vel natalium, aut aliquid
simile, totum illud cadere sub sigilio, quam-
vis per se non sit materia confessionis, quia
satis est ut propter confessionem faciendam
dicatur ; quod mihi valde placet; hoc enim
696
DISPUTAT. XXXIII. SEGT. III.
totum necessarium est ut tolerabilis sit con-
fessio, licet oppositum videatur sentire Le-
des., q. 10, art. 2, c. 3, cum tamen fateatur
injuriam aliquam fieri sacramento, quod est
fundamentum sigilli. Ex quo etiam inferri
potest, si alienum peccatum hac ratione re-
veletur, etiam cadere sub sigilio; sed de hoc
dicemus disput. seq. ex professo.
6. Quarta assertio. — Peccata alias publica
cadere sub sigillo. — Quarto, etiam peccata
alias publica cadunt sub sigillo confessionis,
quatenus in illa cognita fuere. Probatur,
quia prseceptum est universale et absolutum.
Deinde ex effectibus, nam licet res sit publi-
ca, si tamen confessor illam non sciebat alio
modo, non potest de illa loqui etiam cum
illis quibus est cognita, quia obligatio sigilii
est per se, et scienlia aliorum est per acci-
dens. Unde licet furtasse non fiat nocumen-
tum pcenitenti, quia non infamatur amphus,
fit tamen injuria ipsi sacramento ; atque etiam
potest esse onerosum ipsi pcenitenti. Secun-
do, hoc erit gravius, si dicat se cognovisse in
confessione, quia magis directe et formaliter
frangit sigillum , et moraliter continget ut
addat certitudinem infamias alterius. Quo fit,
ut licet hoc dicat in laudem pcenitentis, nihi-
lominus graviter peccet, ut recte docuerunt
D. Thom., Bonavent., Gabriel sup., et Cajet.,
verbo Confessor , in fin.; Navarr. , in Snm.,
c. 8,n. 11; et Medin., dicto Cod., qusest. ult.,
quamvis non sibi sit constans; dixerat enim
in q. 51, circa principium, quando peccatum
est notum aliis, et publicum, posse confesso-
rem dicere, Petrum sibi esse confessum tale
peccatum cum magno dolore , etc. , quia hoc
non cedit in infamiam pcenitentis, nec in
odium confessionis. Sed est omnino falsum ,
quia imprimis grave generaretur scaiidalum,
etiara inter pios et doctos, quod est signum
hanc esse revelationem sigilli, et gravem.
Ratio vero est, quia in hoc attendendum est
iis quae sunt per se, non vero quse sunt per
accideus ; est autem per accidens alios habere
notitiam illius peccati alia via ; per se autem
est, quod notitia confessionis in publicum de-
feratur, quod simpliciter malum est et inju-
riosum sacramento, quod non potest non fieri
onerosum hac ratione, et facile posset exten-
di haec revelatio ad res alias forte non ita
publicas et certas, et ex ipsa confessione pos-
set magis augeri infamia alterius.
7. Confessor an teneatur non loqui de pcc-
cato aliasnoto. — Altisiod. opinio.—Contraria
asseritur. — Dubitari tamen hic solet. utrum
confessor ex vi sigilli obligetur ad non lo-
quendum de peccato in confessione audito,
etiam si alias illud noverit. Aliqui enim an-
tiqui dixerunt, sacerdotem non posse loqui
de rebus in confessione auditis, etiam quate-
nus per aliam viam sunt cognitse. Quod te-
nuit Altisiodorensis , lib. 4 Sum., tract. 6,
cap. 3, q. 4, quia non potest non generare
scandalum. Sed contrarium est certum , per
se loquendo, quod tenent D. Thom., Bona-
vent., et Alens., locis citatis, quos sequuntur
omnes moderni, et Summislse. Ratio est, quia
ille nullo modo revelat confessionem , quia
perinde loquitur, ac si confessionem non au-
divisset (ila enim supponendum est); nuliam
ergo facit injuriam sacramento, nec pceni-
tenti; imo esset gravissimum onus confesso-
ris, si propter confessionem amitteret jus
utendi scientia vel cognitione sua. Et pceni-
tentes inde sumerent occasionem eludendi
sacerdotes ; unde moraliter possent sequi
gravia incommoda. Illud autem de scandalo
accidentarium est, et vitari potest ac debet.
Et ideo advertit Alens., in hujusmodi eventu
optimum consilium esse simul explicare
alium modum scientiae, quem de tali re ha-
bet, ut dicendo : Vidi hoc, vel audivi a Petro ,
vel aliquid simile, quod tamen non est sem-
per necessarium, sed pro rerum opportuni-
tate, quod prudentiae relinquitur. Bene au-
tem advertit Major , d. 12, q. 3, caveadum
esse, ne aliqua certitudo , vel circumstantia
addatur propter scientiam confessionis. Et
cum hac limitatione verum etiam est, quod
Soto ait, si suspicetur, vel alias novit sacer-
dos aliquem furatum esse res suas, et hoc illi
postea confessus sit, posse nihilominus eum
accusare ; hoc enim verum est, dummodo non
utatur scientia confessionis ad agendum con-
tra illum , vel nova indicia inquirenda. Hinc
etiam obiter intelligitur, posse parochum,
verbi gratia, publice repellere a communione
usurarium, vel concubinarium publicum sibi
confessum, et non absolutum, quia tunc uti-
tur scientia publica, qua constat illum esse
in tali peccato ; non tamen debet dicere, il-
lum non absolvisse, sed solum exigere pu-
blicam satisfactionem , vel emendationem,
quam, si non exhibeat, juste illum repellit.
8. Quinta assertio. — Non esse vetitum lo-
qui in generali de peccatis auditis in confes-
sione. — Prior pars probatur. — Ad Jioc neces-
sariam esse magnam prudentiam . — Quinto ad-
dendum est, hasc omnia, quse diximus, in-
telligenda esse cum relatione ad personam,
DISPUTAT. XXXIII. SECT. IV
697
verbigratia, hujus poenilentis, et cum revela-
tione parliculari, qure non continealur sub
generali ratione confessionis. Prior pars su-
mitur ex c. Omnis utriusque sexus , ibi, Ca-
veat ne revelet peccatorem; noa ergo satis est
(ut sic dicam) revelarc peccata in abstracto,
nisi peccator aliquo modo reveletur. Hinc
omnes auctores citati docent, loqui de pec-
catis auditis in confessione non nominando
personam, nec cum periculo, ut in illius co-
gnitionem, vel suspicionem possit deveniri,
non esse contra sigillum, quia non revelatur
peccator, et ita non fit illi injuria ; nec ob
eam rem potest illi fieri onerosa confessio,
ac propterea, nec sacramento fit injuria. Et
hinc licitum est consuJere virum doctum de
re audita in confessione, quando omnino
persona occultatur. Iu usu autem bujus li-
centice prudentia magna necessaria est ; et
ideo admonent Doctores, ut sine necessitate
vel magna utilitate non misceantur sermones
de his rebus etiam in generali, prsesertim
coram multis, et maxime in eodem loco seu
civitate, et post breve tempus ab audita con-
fessione. Item, maxime cavendum est, ne
offendatur communitas, ad quam talis perso-
na pertinet, ut si dicat, religiosum hoc fe-
cisse, et praesertim nominando religionem in
particulari, quia revera boc jam redundat in
gravamen notabile poenilentis, prsetef inju-
riam, quse fit communitati. Videantur D. An-
tonin., 2 p., tit. 17, c. 19, § 3 ; et Navarr.,
ct 8, n. 16 ; et Petr. Soto, lect. 11 de Con-
fess.; Ledes., dict. queest. 10, art. 2, qui di-
cil, in rigore hanc esse fractionem sigilli ;
Navarrus vero ait, non esse in rigore contra
sigillum, licet sit peccatum ; sed certe non
quodcunque peccatum est, sed contra sacra-
mentum ; ergo et contra sigillum.
9. Posterior pars affirmatur. — Posterior
pars assertionis declaratur, quia licet con-
fessor dicat, Petrum sibi esse confessum,
nullo modo revelat sigillum, quia hoc com-
mune est omnibus fidelibus, et est actus vir-
tutis ; et ita nulli fit injuria. Ex quo fit , ut
licet dicat confessum esse peccata sua, non
sit relevatio, quia hoc necessario continetur
in ipsa confessione. Unde infertur ulterius,
licet dicat, talem personam in sua confes-
sione non habere nisi materiam venialem,
per se non esse contra sigillum, quia talis
materia ut minimum necessaria est , et
continetur sub priori universalitate, si non
sunt peccata mortalia ; ha?c autem exclude-
re et negare non est injuriosum vel onero-
sum pcenitenti. Et in his etiam conveniunt
Doctores ; admonent tamen cavenda esse
quae per accidens sequi possunt ; ut si con-
fessor habeat dnos vel tres pcenitentes, et
unum nimium laudet, dicens, nunquam af-
ferro conscientiam peccati morlalis, tacite vi-
detur insinuare alios non esse hujusmodi,
quod advertil Navarr., in c. Sacerdos, de
Pcenit., d. 6, n. 71, et ideo illud vitandum
est. Simiiiler, si superior, verbi gratia, di-
cat de aliquo, sibi esse confessum in ea oc-
casione, vel modo , quod posset generare
suspicionem, illum habuisse rem gravem ad
superiorem pertinentem, esset indirecta re-
velatio ; et sic de aliis.
10. Ultima assertio. — Ultimo dicendum
est, ctetera omnia, quee in confessione con-
comitanter dicuntur, proprie non contineri
sub sigiilo, si nullo modo inserviant accusa-
tioni peccatorum. Ita docent omnes, quia illa
per se non sunt materia, nec ad illam redu
cuntur, et quod ibi dicantur, est impertinens.
Item, si sola dicerentur, non inducerent si-
gillum ; sed concomitantia confessionis non
habet , ut sic dicam, causalitatem in illa ;
ergo, etc. Nihilominus tamen semper spectat
ad prudentiam confessoris de his eliam re-
bus parum loqui.
SECTIO IV.
Qnas personas obliget hoc prxceptum.
1. Dute personse sunt, quse per seinterve-
niunt in hoc sacramento, confessor, et pce-
nitens ; possunt autem ex causa, vel ex ma-
litia adjungi aliae, ut interpres, vel nuncius,
vel consiliarius, vel qui furlive audit confes-
sionem. Etde singulis breviter dicam.
2. An pcenitens teneatur servare secreium
inliis, quce confessor sibi commisit. — Impri-
mis autem omitto pcenitentem, quia ille pro-
prie non obligatur hoc sigillo ; imo, ut infra
dicam, pendet ex voluntate ejus, cum de
illius hcentia possit etiam confessor loqui.
Solet autem obiter inquin, an pcenilens e
contrario leneatur sub secreto servare quae
confessor illi committit,ut pcenitentiam quam
imponit, vel quid simile. Aliqui enim impo-
nunt hoc onus pcenitenti, ut Palud., dist. 21,
q. 3, n. 61 ; Aclrian., quaest. ult. de Con-
fess., dub. ult.; et Navar., dict. c. Sacerdos,
n. 115. Contrarium vero docent Richard.,
d. 21, art. 5, q. 3; et Soto, dicla Relect. de
Secreto, memb. 3, q. 4, concl. 4. Et mihi
certum est hoc proprie non esse sigillum ;
G98
DISPUTAT. XXXIII. SECT. IV.
esse tamen poterit secretum naturale, ubi
materia id postulaverit ; alias nulla est hic
specialis ratio secreti.
3. Ad confessorem rnaxime pertinere Tioc
prceceptum,— Secundo, de confessore res est
clara ad illum directe pertinere hoc prse-
ceptum. Solum adverto, quod supra tetigi,
sub hocmembro contineri superiorem ipsum,
quando ab illo petitur licentia absolvendi a
reservatis, quia tunc defertur adillum causa,
tanquam ad superiorem judicem, petendo
delegationem ejus, et ideofertur sub eodem
sigillo;nam ille etiam est quidam usus cla-
vium in hoc foro ; et alias fieret odiosa con-
fessio, ipsique superiores haberent viam co-
gnoscendi delicta extra coufessionem, occa-
sione ipsius confessionis, quod illi valde no-
civum esset. Propter quse in his casibus et
similibus, diximus in superioribus, obligare
sigillum, quod ex parte notavit Victor., in
Sum., n. 10, de Confessione.
4. An interpres teneatur servare secretum. —
Prior sententia. — Tertio, de interprete sunt
opiniones; nam Cajet., verb. Confessio, con-
dit.H,et Soto, supra,absolutenegantobliga-
risigillo, quia interpres nonhabet claves, ne-
que est instrumentum Christi in illo actu, sed
est organum pcenitentis ; ergo, etc. Confir-
mari potest, quia pcenitens non tenetur illo
modo confiteri ; ergo non est cur obligettam
rigorose ipsum interpretem, sed sufficiet na-
turale secretum. Contraria sententia com-
munisest. TenetScot., d. 17, q. 1, circafin.;
Richard., d. 12, art. 4, q. 3; Medin., dict.
Cod., q. 50 ; Ledes., 2, p. 4, q. 11, art. 3,
dub. 1 ; inclinat etiam Yict., in Sum.,n. 172,
licet solum dicat, teneri interpretem omnino
occultare peccata; idemNavarr., in c. Sacer-
dos, n. 42. Denique D. Thom., d. 21, q. 3,
art. 1, qusestiunc. 3, ait, sicut parlicipat inter-
pres acturn clavium, ita participare sigillum.
Atque hic modus sentiendi et loquendi D.
Thomse mihi placet. Et juxta illum forlasse
non est magna dissensio de re interhos auc-
tores; nam etiam piiores concedunt in inter-
prete obligationem tanti secreti, ut dicat Soto
in nullo casu posse illud violare. Unde ego
existimo proprie esse sigillum, quamvis non
tam grave sicut in sacerdote. Quod etiam vi-
detur sensisse idem Soto, Relect. deSecreto,
memb. 3, q. 4.
5. Assignatur ratio sententice supra posi-
tat. — Extensio aliquorum reprobxtur. — Ratio
est, quia hsec obligatio secreti manat ex eo-
dempreecepto divino, cujus signum est, tum
quod prsecipue imponitur propter sacramen-
tum ipsum; tum etiam quia violatio talis se-
creti non solum est injustitia, sed etiam sa-
crilegium. Unde interpres non solum est in-
strumentum pcenitentis, sed etiam sacerdo-
tis ; nam sicut alter per illum loquitur , lta
etiam suo modo sacerdos per illum audit,
ideoqne participat secretum ejus. Nec refert,
quod pcenitens non teneatur illo modo con-
fiteri, quia etiam non tenemur venialia con-
fiteri, et nihilominus directe cadunt sub si-
gillo. Unde conslat idem dicendum esse de
internuncio , nam est eadem ratio. Imo ali-
qui hoc extendunt ad scripturam , ita ut
si quis inveniat scripta alterius peccata sub
titulo confessionis , debeat sub sigillo illa
tenere. Sed nimia est extensio, quia illud est
instrumentum valde remotum, et sacramen-
talis confessio nullo modo est ibi inchoata;
erit ergo illud sub secreto naturali. De quo
videri potest Navarr., d. c. Sacerdos, n. 8 et 9.
6. Objectio. — Deciditur. — Quarto, de con-
siliario, sive preesens adsit confessioni, sive
poslea confessor ex licentia pcenitentis illum
consulat, certum est obligari sigillo. Quod
docent auctores citati, prsesertim Palud., et
Adrian.,etNavar., supra. Et prsetereaNavar.,
in Sum., cap. 8, n. 4, c. 7; et Ledes., q. 10,
art. 3, dub. 1 ; Petr. Soto, lect. 11 de Con-
fess.; Viguer., in Sum., cap. 16, q. 4, vers.
20. Ratio est, preeter alias tactas, quia con-
siliarius participat actum clavium, scilicet,
quoadclavem scientise, et supplet defectum
ministri, ita ut ex utroque quasi coalescat
minister habens omnia necessaria ad hoc
munus. Et in hoc valde differt hsec consul-
tatio ab illa, quse fit extra confessionem. Et
confirmatur, quia poenitens non alia inten-
tione dat facullatem, necdare tenetur, Dices :
si pcenitens per seipsum consuleret talem
virum doctum, ille non teneretur sigillo se-
creti, sed alio naturali ; ergo idem erit, si
consulat per confessorem, quia tunc nihil
aliud facit confessor, quam vices gerere poe-
nitentis. Respondetur negando consequen-
tiam, quia, quandoaliquisomninoextra con-
fessionem consulit alium, illa revelatio nullo
modo fit per confessionem, neque is, qui
consulitur, participat ulla fatione actum
clavium; at vero in casu, de quo agimus,
consultatio fit in ipsa confessione, seu per
confessionem , et is, qui consulitur , quo-
dammodo supplet defectum confessoris, et
ita participat actum ejus, quatenus ex utro-
que veluti unus integer minister consurgit ;
DISPUTAT. XXXIII SECT. V
etideo non est similis ratio. Quod confirma-
tur a posteriori, quia alias valde onerosum,
et quodammodo injuriosum erit poenitenti,
siconfessores licentiam petant ad consulen-
dum alium, si talis consultatio sub eodem si-
gillo non manet.
7. Furtive audiens confessionem tenetur sub
sigillo. — Quinto, ille etiam, qui furtive audit
confessionem alterius, obligatur sigillo. Quod
bene docuit Scot., d. 21 , q. 2, quem alii se-
quuntur. Ratio vero est, quia ilie facit inju-
riam et personse pcenitentis ct sacramento ;
ergo tenetur illam resarcire quantum potest;
sed nullo modo potest , nisi servando secre-
tum, quantum sigillum postulat; ergo ad lioc
obligatur. Item, quia tota illa notitia orta est
ex confessione; ergo in illa reperitur eadem
ratio servandi secretum propter reverentiam
sacramenti, et ad vitandam injuriam ejus.
Addit Navarrus, supra, rationem aliam, quia
res transit ad alios cum suo onere , sicut pi-
gnus, et similia; haec autem notitia ex vi con-
fessionis habet hoc onus quasi adjunctum.
Preeterea ipsummet sacramentum obligat
alios, ne se furtive ingerantaudiendis confes-
sionibus, quia hoc valde spectat ad reveren-
tiarn sacramenti et bonum ejus, ne illius usus
fiat odiosus et difficilior; ergo pari ratione
obligat ad idem secretum. Unde recte dixit
Navarrus hoc secretum esse veluti sacramen-
tum quoddam arcanum, quod sacerdotibus
per se traditur, aliis vero prohibetur, ne vel
illud inique contingant, vel si ad eos quacun-
que ratione perveniat , illud violent. Appli-
cari etiam hic possunt rationes supra factse de
illo, qui se fingit sacerdotem. Ex quo sequi-
tur, si quis sine culpa propter inadverten-
tiam aliquid in confessione audivit, etiam
teneri eodem sigillo, quia licet excusetur a
culpa per accidens, tamen actio illa de se
ejusdemrationiserat. Unde etsi non teneatur
ratione acceptionis, ut sic dicam, tenelur ra-
tione rei acceptee, id est, ratione nolitiee ex
confessione sumptee. Imo hinc ulterius fit, si
quis in casu necessitatis confiteatur audien-
tibus aliisj quia non potest confiteri alio mo-
do, non solum confessorem, sed etiam omnes
audientes teneri ad secretum sigilli, propter
easdem rationes, quia semper illa notitia ma-
nat ab eodem fonte, et cum eodem onere
aecipitur, totumque hoc est necessarium ad
bonum et convenientem usum hujus sacra-
menli tota sua generalitate sumpta.
8. lllum cui inique revelatur confessio te-
neri silb sigillo. — Objectio. — Solvitur. —
699
Ultimo ex iis concluditur, si confessor ini-
que revelet alteri confessionem , illum, qui
audit, teneri sigillo, quidquid Medina supra
sentiat. Heec est sententia communis, Scoti
sup.; Richar., articul. 5, qusest. 1 ; Sylvest.,
verb. Confessor, 3, qusest. 1 ; Navar., dict.
c. Sacerdos, n. 43, qui recte dicit, hoc sigil-
lum esse veluti onus proprium notitiee acce-
ptae per confessionem, et ideo, cuicunque
communicatur illa notitia, transire cum suo
onere. Unde colligere possumus universale
principium, omnem notitiam comparatam ex
confessione, ut sic, sive mediate, sive imme-
diate, manere sub sigillo. Item possumus ap-
plicare rationem illam, quod hoc ipsum, sci-
licet, audire narrationem alterius ex confes-
sione, est per se actio injuriosa sacramento;
et quod fortasse alter excusetur, quia praeve-
nitur, et involuntarie audit, est per accidens;
ergo semper relinquit obligationem resar-
ciendi illam injuriam , quantum fieri possit.
Item confessor ipse non habebat jus reve-
landi; ergo nec potuit in alterum transferre.
Dices : ergo, quamvis res deveniat ad publi-
cam notitiam omnium, adhuc omnes tene-
buntur sub sigillo, quod moraliter est im-
possibile. Respondetur, per se loquendo, ita
esse, si revera tota notitia in sola confessione
fundetur ; tamen ex accidenti excusari pos-
sunt homines, vel quia in tanta multitudine
non potest omnibus hoc constare, vel certe,
quia illa occasione res patefacta est aliis mo-
dis, et, comparata alia notitia, cessat sigil-
lum.
SECTIO V.
An possit confessor loqui de rebus in confessione
auditis cumipsopcenitente,vel de licentia ejus.
1. Secretum sicut et locutio ad alterum or-
dinatur, et ideo explicare opurtet ad quem,
seu circa quas personas servandum sit hoc
secretum. Et quia ex dictis satis constat, res-
pectu aliorum, preeter pcenitentem , servan-
duin esse non interveniente facultate poeni-
tentis , ideo duo supersunt explicanda, scili-
cet, quomodo cum poenitente, et quomodo
cum facultate ejus loquendum sit.
2. Nonposse confessorem cum pcenitente sine
ejus facultate loqui. — Dulium. — Circa prio-
rem partem dicendum est, non licere con-
fessori, post perfectam confessionem, loqui
de rebus in confessione auditis, etiam cum
ipso pcenitente, sine facultate ejus. In hoc
conveniunt omnes, quia hoc, per se loquen-
do, esset valde onerosum poenitenti, si ex-
700
DISPUTAT. XXXIII. SECT. V.
probrari vel pudore affici posset a confessore,
quod sine dubio redundaret in injuriam sa-
cramenli. Dubitant vero Doctores an boc sit
proprium sigillum vel ejnsrevelatio. Medina,
q. 51, negat, quia loqui cum pcenitente non
est revelare confessionem. Alii affirmant, Soto
in 4, d. 18, q. 4, art. 6, et Relect. de Secreto,
memb. 3, q. 4, dub. A, post 5 conclus.; Le-
des., q. 10, art. 1, dub. 9; Viclor., inSum.,
n. 185. Et hic posterior loquendi modus mihi
probatur, quamvis forte in re non sit diffe-
rentia, nec sit disputandum de verbis. Nam
respectu ejusdem poenitentis non est proprie
secretum, ut per se constat, et ideo si per si-
gillum intelligatur secretum, potestdici illud
non esse sigillum. Tamen generaliori modo
sigillum est obligatio non loquendi de tali re,
etiam cum illo, qui eam novit, et hujusmodi
est prseceptum hoc, ideoque obligat ad non
loquendum etiam cum ipso pcenitente. As-
sumptum constat ex interpretatione tum Doc-
torum omnium, tum etiam communis sensus,
et consuetudinis Ecclesiee. Ratio vero est,
quia ad finem hujus legis et bonum sacra-
menti non tantum necessarium est non loqui
cum infamia pcenitentis, verum etiam cum
rubore et pudore ejus, et alioqui fieret valde
onerosa confessio. Item, quialicet non sitin-
famia, aliqualis est injuria dicere alicui pec-
catum proprium. Atque ita communiter Doc-
tores loquuntur, uno vel alio excepto.
3. Interrogationi satisfit. — Solum est ca-
sus communis, quando confessor commisit
defectum in eonfessione, ex quo obligatur ad
pcenitentem monendum. Respondeo, dicere
illi posse et debere, se velle cum illo loqui de
re necessaria ad confessionem pertinente, et
quidem, si ille consentiat, jam habet faculta-
tem ; si vero renuat, dicat nihilominus, si
commode possit, quia tunc jam vere non lo-
quitur extra confessionem,sedsupplet etper-
ficit eam, quee inchoata et imperfecta man-
serat, et pcenitens tunc est irrationabiliter in-
vitus. Hinc sequitur, idem esse dicendum, si
pluresconfessionem audirent, quacunque oc-
casione; non enim possunt inter se confabu-
lari de alienis peccatis in confessione revela-
tis, quia, si cum ipsomet poenitente non licet
loqui, multo minus cum alio, etiamsi noti-
tiam confessionis habeat. Item, quia illa locu-
tio ex se est extra confessionem, et ideo pro-
hibita. Denique, quia hoc ipsum est onerosum
pcenitenti ; nam confirmat memoriam et infa-
miam ejus, et est aliquo modo contra illius
honorem.
De locntione cum facultate pcehUentis.
4. Pcenitens dicta intra confessionem potest
dicere extra. — Circa secundum punctum de
loeutione cumfacultate pcenitentis, duo sunt
distinguenda, qure ab auctoribus confundun-
tur. Aliud enim est, quodpcenitens res semel
dictas in confessione, iterum extra confes-
sionem dicat. Aliud vero, quod servato eo-
dem sigillo, et eadem scientia, det facultatem
loquendi ex illa. Primum non videtur posse
cadere sub dubium, quia pcenitens est domi-
nus suse famae et scientiee ; potest ergoillam
communicare prout voluerit; ergo sicut ante
confessionem poterat extra confessionem di-
cere, ita et post confessionem. Dicit Durand.
necessarium esse ut omnia sigillalim repetat,
nulla facta mentione confessionis. Sed non
existimo esse necessarium ; unico enim verbo
dicere potest : Omnia , quse in confessione
dixi, extra confessionem sint dicta ; quia il-
lud unum verbum hic et nunc sufficienter
significat omnia, sicut in superioribus e con-
trario dicebamus, posse aliquem uno verbo
plura confiteri simili modo.
5. Prima opinio negans. — De posteriori au-
tem modo est diversitas opinionum. Prima ne-
gat licere ex facultate pcenitentis loqui. Te-
nent Scot., d. 21, q. 2 ; Durand., q. 4 ; Ma-
jor, q. 3 ; Gabr., art. 3, dub. 4 ; Alens., 4
p., q. 19, alias 78, memb. 2, art. 2, § 1 ; An-
gei., Confessio, 8, n. 5. Fundantur primo,
quia confessor scit ut Deus ; ergo non potest
pcenitens illi facere facultatem, ut loquatur
ut homo. Secundo, quia hoc est preeceptum
divinum ; ergo non potest poenitens illud dis-
pensare. Tertio, quia licetpossit poenitens ce-
dere juri suo, non tainen juri sacramenti,
nec cessat obligatio praecepti, etiamsi tunc
finis ejus inparticulari cesset. Quarto, addunt
alii, hoc ipso, quod pcenitens dat hanc licen-
tiam, et sacerdos ex illa loquitur, alios, qui
audiunt, non obligari sigillo, sed tantum illo
nalurali secreto, quod res postulaverit, quia
illi non cognoscunt peccatum illud in confes-
sione sacrainentali, sed perinde se habent ac
si audissent ab ipso pcenitente extra confes-
sionem. Unde non satis est quod ipse velit
hanc obligationem imponere, nec alia inten-
tione det facultatem, quia non potest extra
confessionem ponere obligationem sigilli, ut
supra visum est.
6. Contraria opinio communis et vera. —
Navarri sententia rejicitur. — Nihilominus
contraria sentenlia et communis et vera est.
DISPUTAT. XXXIII. SECT. V.
701
Quam teuet D. Thom., d. 21, q. 3, art. 2 ;
Bonavent., 2 p., d. art. 2, q. 2 ; Richard.,
art. 4, q. 1 ; Palud., q. 3, n. 42 ; Adrian., q.
4 de Confess. ; Henric, Quodl. 7, q. G2 ; Syl-
vest.j verb. Confessor, 3, q. 3 et 5 ; Solo, d.
18, q. 4, art. 6, et dict. Relect. ; lJetr. Sot.,
lect. 11 de Confess. ; Med., q. de Licentia
pomit. ad revel. confess. ; Anton., 3 p., tit.
22, § 1 ; Navar., in Sum., c. 8, n. 2, et c. 18,
n. 12, etdict. c. Sacerdos, n. 127 ; etCovar.,
in 4 Decretal., p. 2, c. 8, § 12; et est comrnu-
nis etiam juris canonici peritornm sententia,
Arcliid. et Alex. in cap. Ipsi Aposloli, 2, q.
7 ; Cardin., in c. Sacerdos, de Poenit., d. 6 ;
Abb., in c. Significasti, de Adult. ; Felin.,
in c. Testimonium, de Testibus. Ratio est,
quia hoc sigillum, quamvis sit sacrum, con-
tinetur tamen sub genere secreti, et ejus na-
turam ac rationem participat. Est autem baec
natura secreti, ut ejus usus pendeat ex vo-
luntate committentis, sicut depositum ex vo-
luntate deponentis, vel sicut promissio ex vo-
luntate ejus, cui est facta ; ergo sicut in aliis
secretis, et in exemplis positis, licet ex vo-
luntate alterius talis usus, ita et in praesenti.
Probatur consequentia, quia nec datur lex
specialis, quae hoc prohibeat, nec ratio gene-
ralis prsecepti lunc procedit, quia cessat in-
juria pcenitentis et sacramenti ; non enim ob
hanc causam fiet onerosum. Quin potius hinc
confirmatur, quia hoccedit infavorem poeni-
tentis, et consequenter sacramenti ; s»pe
enim est pcenitenti necessarium ut confessor
loquatur vel consulat; esset autem majus dis-
pendium, si propterea cogeretur semper ex-
tra confessionem dicere. Imo addit Navar.,
in dict. c. Sacerdos, n. lol , etiam in exter-
no foro posse valere testimonium confessoris
de licentia pcenitentis ad ejus innocentiam
comprobandam ; et adducit queedam jura,
quee apud me nihil piobant, nec existimo il-
lam sententiam esse veram, neque in praxi
esse utendum illa, quia est exposita fraudibus
et sacrilegiis. Et preeterea cum tale testimo-
nium confessoris totum resolvatur iu asser-
tionem pcenitentis, quam fidem potest facere
injudicio externo ?
7. Differentia inter priorem et posteriorem
modum. — Prima. — Secunda. — Tertia. —
Quarta. — Sed qua^ret aliquis, quua sit diffe-
rentia inter hunc modum et priorem. Res-
pondeo, esse nonnullas notandas. Prima est,
quia facultas semper est revocabilis ; pen-
det enim ex voluntate danlis, quia nec con-
tulit novum noiitiam, nec transtulit in alium
aliquod jus irrevocabile. At vero, si semel
extra confessionem dixil, quee prius in con-
fessione dixerat, jam illa notitia irrevocabilis
est, nec potest facere pcenitens, ut postea
confessor tantum in confessioue sciat. Secun-
da, quando confessor boc posteriori modo lo-
quiturex facultate, potest et debet dicere, se
scire in confessione, et loqui ex licentia pce-
nitentis, ut alter debito modo recipiat ; at
vero in priori modo non potest dicere se au-
divisse in confessione, quia non loquitur ex
illa notitia, neque ex facultate respectu illius,
sed ex nova scientia . Tertia, quia tuuc is,
qui audit, obligatur sigillo, si confessor so-
lum loquatur ex propria facultate, ut statim
latius dicetur ; non vero si loquatur ex nova
notitia juxta priorem modum. Quarta, quia
ille prior modus fieri potest ex mera volun-
tate, sine causa, quee ad sacramentum, vel
pietatem pertineat, quia est res mere extrin-
seca sacramento ; at vero alia facultas danda
non est, neque est illa utendum, nisi ex gra-
vi causa, vei utilitate rationabili, quod nota-
vit Navar. sup., n. 158. Addendum vero cen-
seo, etiamsi aliter fiat, non proprie frangi si-
gillum, quia jam intercedit voluntas commit-
tentis ; erit tamen aliud genus sacrilegii pro-
pter irreverentiam et abusum sacramenti ;
seepe tamen esse poterit tantum veniale pec-
catum, quando non ordinatur ad finem ma-
lum.
8. Destruuntur fundamenta prioris senten-
tice. — Primum . — Secundum. — Tertium. —
Urgetur argumentum. — Sohitur. — Funda-
menta prioris sententies facilem habent solu-
tionem ex dictis. Ad primum enim jam su-
pra diximus, confessorem nou ila scire ut
Deum, quin vere sciat ut homo, et ita loqui
possit. Adde, etiam tunc loqui ut Dei minis-
trum, cum in eodem foroloquatur. Adsecun-
dum respondetur, hanc non esse dispensa-
tionem in preecepto divino, sed mutationem
materiee ejus ; nam sensus preecepti est, ut
hocsecretum servetur juxta voluntatem com-
mittentis ; et itanulla intervenit dispensatio.
Ad tertium respondent aliqui, hoc preece-
ptum sigilli preecipue esse positum in favo-
rem pcenitentis, ideoque ipsum posse juri
suo renunciare ; alii vero dicunt principalius
esse positum in favorem et bonum ipsius
sacramenti, ne sit nimis onerosum, et ut,
quantum est ex se, integre possit fieri. Ego
tamen censeo proxime et immediate secrelum
hoc esse in favorein pnenitentis, ut per se
constat, principaliter vero, etexprimaria in-
DISPUTAT. XXXIIf. SECT. V.
esse in favorem ipsius tia, quando sacerdos inique revelat confessio-
702
tentione instituentis
sacramenti, ut convenienti modo institu-
tum sit, et ut illius usus sit jugum tolerabile
et suave omnibus peccatoribus. Sed tunc
instat argumentum factum, quia quando fa-
vor principaliter ordinatur ad bonum com-
mune, non potest privata persona j.uri suo
cedere, etiamsi velit; ut, quia exemptio a ju-
risdictione temporali conceditur in bonum
status Ecclesiastici, non potest privatus cle-
ricus renunciare privilegium, et se subdere
temporali judicio. Respondetur, assumptum
esse verum, quando actio privatse personse
cedit in detrimentum communis boni ; ut, in
exemplo adducto, cedit in injuriam et dede-
cus status Ecclesiastici, quod clericus judice-
tur in securali foro, etiam ipso volente ; in
preesenti autem non ita est, nam, quod con-
fessor loquatur de rebus auditis in confes-
sione de licentia pcenitentis, non derogat fa-
vori sacramenti, neque aliquid includit one-
rosum aut contra bonum ejus. Unde etiam
fit, ut dare hanc facultatem, non sit, poeni-
tentem renunciare favori suo, sed potius sit
uti illo, et conservare illum. Et pari ratione
assero, sicut est favor sacramenti, ut sacer-
dosniliil ioqui possit sinelicentia pcenitentis,
ita etiam pertinere ad favorem ejus, ut cum
tali licentia loqui possit ; nam boc ssepe po-
test cedere in bonum ipsius pcenitentis per
ipsum sacramentum intentum, et aliunde
nullum nocumentum infertur sacramento, si
prudenti et rationabili modo talis licentia de-
tur, ut supponimus, quod magis declarabi-
tur ex sequentiresponsione.
An ille, cui revelat confessor de licentia parni-
tentis, sigillo olligetur.
9. Aliquorum responsio. — Petitur in quarto
argumento, an id, quod confessor narrat ex
facultate pcenitentis, maneat sub sigillo apud
illum, cui narratur. Aliqui enim aiunt illum
non obligari proprio sigillo, sed ad summum
secreto naturali. Et ratio est, quia ille non
audit per confessionem, sed per narrationem
aliam extra confessionem, ex qua non ori-
tur sigilium, ut supra dictum est. Nec sa-
tis est, quod illa secunda narratio oriatur ex
notitia confessionis, quia non oritur ex illa,
ut talis est, sed solum, ut est queedam noti-
tia, qua utitur pcenitens, ut instrumento,
quo medianle, narrat alteri factum suum ;
tamen revera ille non narrat in confessione,
neque ex vi solius confessionis, sed ex vi no-
vse facultatis concessse. In quo est differen-
nem, vel quando loquitur ex licentia poeni-
tentis ; nam in priori casu, qui audit, tenetur
servare sigillum, quia confessor loquitur ex
vi solius confessionis, et in injuriam pceni-
tentis ; in posteriori vero casu loquitur sine
injuria pcenitentis , et quasi ex nova rela-
tione ejus.
40. Deciditur. — Objectio. — Diluiiur. — Sed
hsec doctrina probari non potest, quia sup-
ponimus, ouando poenitens dat confessori fa-
cultatem loquendi, non dare illi novam noti-
tiam extra confessionem ; nam si hanc daret,
clarum est, neque ipsum confessorem secun-
dum illam teneri sigillo, et consequenter
multo minus obligari eum, qui ex tali noti-
tialoquentem audit. Per facultatem ergo, de
qua agimus, non datur nova notitia, sed da-
tur facultas ad extendendam illam eamdem
ad alium ; ergo extenditur ad illum sub eo-
dem sigillo. Atque in hoc sensu intelligunt
omnes Doctores citati ita posse dari hancfa-
cultatem, ut manente sigillo integro in om-
nibus aliis, sub eodem extendatur cognitio
ad alium ; manet ergo ille obligatus sigillo.
Atque hoc etiam probant rationes pro nostra
senlentia factee, quse ideo procedunt, quia
hoc sigillum est quasi quoddam depositum
pcenitentis, quod sine voluntate ipsius con-
tingere non licet; ipso autem concedente, licet,
non tamen amplius, neque alio modo, quam
ipse velit. Praeterea hoc etiam probat ratio
supra dicta ex Navarro, quod res transit ad
alium cum onere suo. Sed responderi potest,
secretum sigilli non esse onus ipsius rei, sed
esseonuspersonae, scilicet, ipsius confessoris;
nam tantum est quoddam praeceptum ilJi im-
positum, quia rem in confessione audivit ; et
ideo non extenditur ad alios, qui non in con-
fessione audierunt, sed posteadelicentia poe-
nitentis. Sed contra, quia hoc onus personse
merito dicitur etiam esse ipsius rei, ut sic
manifestee per confessionem, quia ipsa con-
fessio ex se ita illam rem occultat, ut prop-
tereateneatur non solum confessor, sed etiam
quilibet alius, qui ex vi confessionis illam no-
vit, idem secretum servarc. Hac enim de
causa si sacerdos absque licentia pcenitentis
rem alteri communicet, tenetur ille sigillum
servare. Neque est verum, quod licentia pce-
nitentis tollat hoc onus, quia neque est haec
voluntas ejus, neque ad id cogi potest. Cur
enim, cum secretum illud ex voluntate ejus
pendeat?
1 1 . Alia objectio. — Solvitur. — Dices : ter-
DISPUTAT. XXXIII. SECT. V. 703
tia illa persona, cui confessor peccatum po3- sigillum apud andienten a confessore, eadem
nitentis revelat de licentia ejus, non tenetur ratione cessaret apud confessorem, quia non
tantam obligationem sigilli acceptare, cum videtur posse sacerdos teneri majori obliga-
revera in confessione non audiat. Responde-
tur, posse quidem non audire rem illam, utin
confessionerevelatam, sicut possetetiam con-
fessor non audire confessionem, et tunc co-
getur poenitens automninonon communicare
tione, quam alteri imponat, vel quia, juxta
contrariam sententiam, concessio talis facul-
tatis est qusedam virtualis narratio extra con-
fessionem, velsaltem, quiaille, qui a confes-
sore rem talem audivit, potest de eadem lo-
cum illa tertia persona peccatum suum, aut qui cum eodem confessore, et ita jam con-
alium modum manifestationispermittere; ta- fessor sciet alia via extra confessionem, et
men si tertia illa persona acceptet seu con-
sentiat audire illam rem ex notitia confessio-
nis, facultate a pcenitente data, velit nolit,
obligabitur sigillo, quia hsec obligatio non
oritur ex novo aliquo pacto, sed ex ipsa con-
fessione ; nec licentia poenilentis tollit hanc
obligationem, sed solum tollit injuriam, seu
offensionem ex parte sacerdotis revelantis.
12. Simile. — Estsimile, sipcenitens sponte
vellet confiteri omnia peccata coram sacer-
dote et duobus testibus ad majorem confnsio-
nem suam, vel ad alium similem finem, inte-
absque sigillo. Consequens vero est absur-
dum, alias posset tunc sacerdos dicere pec-
catum illud cui vellet, et quomodo vellet ,
excedendo etiam limites facultatis , saltem
absque fractione sigilli, quod plane est ab-
surdum et contra omnes citatos auctores.
Ad quartum ergo argumentum nego assum-
ptum; nec enim est eadem ratio de homine
loquente extra confessionem , et de dante
praedictam facultatem, quia in hoc posteriori
casu vere quis loquitur in confessione, et per
confessionem, solumque permittit talem con-
gramanente, quoad reliqua omnia, severitate fessionem audiri ab aliis prseter judicem ; per
sigilli; profecto nonsolum sacerdos, sed etiam hoc tamen non excludit quin ipsa confessio
testes tenerentur sigillo; nulla enim lex di- suum effectum babeat per sigillum in omni-
vina aut bumana declaravit hanc obligatio- bus audientibus,utsatis declaratum est. Atque
nem pertincre ad solum sacerdotem, et non itaprocedunt optime omnes differentia? supra
ad alios, qui eamdem confessionem audiunt; assignata? inter hunc modurn communicandi
neque etiam declaravit pertinere ad eos, qui
furtive et inique cum sacerdote audiunt, non
vero ad eos, qui audiunt juste ex cnnsensu
pcenitentis, neque est ulla ratio eos excluden-
di. Maxime cum ex vi juris divini non sit li-
mitata confessio, ut coram sacerdote fiat sine
alterius preesentia, et possit pertinere ad me-
liorem usum ipsius confessionismajusve com-
modum pcenitentis, ut simul coram alio fiat;
ergo ad reverentiam sacramenti speetat, ut
ille etiam teneatur sigillo, juxta voluntatem
pcenitentis, sicut supra dictum est de inter-
prete. Et ideo non est simile de confessione
facta soli laico ; illa enim non est sacramen-
talis, et ideo non inclucit sigillum ; confessio
autem facta coram sacerdote et aliis est vere
sacramentalis, et ideo ad aures omnium au-
dientium pervenit cum suo onere. Quod au-
secretum confessionis, et iteratam revelatio-
nem extra confessionem, quse sumpteesuntex
communi consensu Doctorum , et alio modo
subsistere non possent.
14. Oportet licentiam esse satis declaratam.
— Deinde esse spontaneam. — Ultimo vero
circa hanc facultatem et usum ejus ex eo-
rumdem Doctorum sententia nonnuila obser-
vanda sunt. Primum , ut sit satis expressa et
declarata ; nam iti re tam gravi non est uten-
dum preesumptione , quia alias hoc sigillum
exponeretur periculo, cum incommodo ipsius
sacramenti. Unde minus erit sufficiens rati-
habitio de futuro , et multo minus sufficiet,
quod pcenitens hanc licentiam dare teneatur
(si id conlingere interdum potest), quia si de
facto illam non concedit, illud non satis est,
quia semper manet integra materia prsecepti,
tem dictum est, quando simul confessio per- nec nobis licet agere contra jus alterius,
venit ad sacerdotem et alium, intelligendum
est etiam quando pervenit successive; hsec
enim differentia valde accidentalis est, cum
eadem sit confessio, et notitia, quae appli-
catur.
13. Prolatur a posteriori .-—S olvitur quar-
etiamsi ipse male illo utatur. Secundum est,
oportere hanclicentiam esse spontaneam^sine
vi> metu aut deceptione obtentam, quia si in-
voluntaria sit, erit invalida, non solum quia
est per injuriam extorta, sed etiam quia ce-
deret in magnam irreverentiam ipsius sacra-
tuni arc/tcmentum. — Tandem a posteriori hoc menti. Tertio demum oportet, ut in usu hujus
ipsum declaratur, quia si in eo casu cessaret facultatis de illa sufficienter constet, ut omne
DISPUTAT. XXXill. SEGT. VI.
quomodo autem constare picionis sic respondendo, est optimum consi-
704
scandalum vitetur
possit, prudentiae confessoris relinquendum
est; frequentius autem ejus testimonium suf-
ficit, imo saepius non potest alia via constare;
neque enim exigenda est subscriptio poeni-
tentis , illud enim onerosum esset et pericu-
losum, et ideo nec est necessarium, nec re-
gulariler faciendum, nisi forte interdum pru-
denter exislimaretur necessarium.
SECTIO VI.
Quomodo servandum sit hoc secretum, etinterroga-
tionibus respondendum.
1. Prima assertio. — Servandum esse non
solum directe, sed etiam indirecte. — Modus in-
directce revelationis multiplex. — Cajetani
sententia rejicitur. — Primo dicendum est,
hoc secretum servandum esse non solum di-
recte, sed etiam iiidirecte, et graviter peccari
si alterutro modo reveletur. De priori res per
se nota est. De posteriori probatur , quia in
moralibus ejusdem rationis est aliquid indi-
recte velle, vel committere, quando effectus,
seu detrimentum idem est ; ita vero est in
praesenti, ut per se patet, et ita in hoc conve-
niunt omnes Doctores. Modus autem hujus
indirectse revelationis potest esse multiplex ,
et aliquos supra tetigimus ; ut si loquatur in
universali cum periculo, etc, vel si laudet
unum cum occasionc suspicionis circa alte-
rum. De quodam tamen solet esse dubium,
scilicet, si confessor dicat, se non absolvisse
pcenitentem; namCajet., verb. Con/essio, ne-
gat hanc esse revelationem indirectam. Quia
possunt, inquit, esse multae causae non absol-
vendi , et sequitur Armilla. Contrarium vero
censeo omnino verum, si absolute confessor
ita loquatur. Quod tenet Mavar. , c. 8, n. 10,
et dict. c. Sacerdos, n. 63 ; Soto, et alii com-
muniter. Ratio est, quia absolutio, moraliter
loquendo, non negatur, nisi supposita mate-
ria peccati mortalis , et ob indispositionem
poenitentis, et ideo qui dicit, se negasse ab-
solutionem , directe dicit pcenitentem pec-
casse mortaliter, et esse indispositum. TJnde
non refert, quod possint esse variae causae ne-
gandi absolutionem , quia omnes includuut,
vel supponunt id, quod diximus. Quapropter
etiamsi confessor interrogetur, an absolverit,
nunquam potest absolute negare ; sed neque
afbrmare potest, si non absolvit, quia non po-
test illa locutio habere tunc sensum verum ;
dicat ergo se functum fuisse suo munere. Et
ne in casibus particularibus detur occasio sus-
lium ita semper respondere, sive absolvat,
sive non. Hgec autem intelliguntur , quando
quis absolute dicit se negasse absolutionem ;
nam si distincte declarat , non potuisse perfi-
cere confessionem propter superveniens im-
pedimentum , aut pcenitentem non potuisse
dare sufficientem materiam , tunc nulla est
revelatio, ut per se constat.
Secunda assertio.
2. Servandum esse secretum non solum ver-
bis, sed etiam factis. — Objectio. — Solvitur.
— Secundo dicendum est, hoc secretum non
solum servandum esse verbis, sed etiam fac-
tis. Ita docent omnes Doctores, et sumitur ex
c. Omnis utriusque sexas , ibi, verlo , vel si-
gno, vel alio modo. Ratio vero est, quia non
tantum verba , sed etiam facta significant
mentem , et ideo factis potest manifestari
confessio ; queecunque autem manifestatio est
contra sigillum. Dices: facta non sunt per se
imposita ad significandum, sicut verba, et
ideo ssepe potest aliquis agere, cx quo alter
decipitur ; ut quando aliquis se occultat alie-
nis vestibus, et alium se ostendit quam vere
sit, quia illa non estpositiva deceptio, sed per-
missio, ut alter decipiatur; ergo in pra;senti
idem dici poterit. Respondetur, etiam illa
facta, quse non sunt signa ad placitum im-
posita ad significandum, ssepe vere significa-
re ; ut signa naturalia, seu effectus significant
causam , et exteriores actiones significant
mentem a qua procedunt. Quacunque autem
ratione significetur confessio , est revelatio
ejus, saltem indirecta, neque est sola per-
missio, sed commissio, quia homo vere exhi-
bet signum repraesentativum cognitionis per
confessionem comparatee. Accedit, quod mo-
raliter loquendo , est major necessitas ser-
vandi sigillum hoc modo, quam verbis, quia
frequentior esse potest usus scientice confes-
sionis per facta , quam per verba. Et facilius
etiam fingi possunt occasiones , et causae ad
hujusmodi usum, ex quo valde onerosa ct
odiosa fieret confessio.
3. Exemplis assertio explicatur. — Atque
haec assertio explicabitur melius adhibitis
nonnulJis exemplis; liinc cnim fit, ut non
possit parochus vel Episcopus negare publice
sacramentum aliquod alicui, verbi gratia,
Eucharistiae, malrimonii, aut Ordinis, etc,
propter scientiam in sola confessione com-
paratam, quia id fieri non potest siue indi-
recta revelatione, ut recte Sylvest. , verb.
DISPUTAT. XXXUI. SECT. VI.
705
Confessor, 3, q. 16; Navar.. cip. 8, n 17, et
alii. Et sumitur ex c. S> sicerdos , de Offic
ord., et idem diximus supra de negatione
absolutionis respectu unius, ex scientia con-
fessionis alterius. Item, ex eodem principio
non possumus negare communieationera ei,
quem novimus esse excommunicatum solum
in confessione, prresertim coram aliis, ut om-
nes etiam docenl. Et sumitur ex eodem textu
et ex c. Cum non ab hornine, de Sent. ex-
com.
4. An confessor possU in occulto non com-
wnnicare cum eo, quem scit ex confessione esse
excommunicatum. — An vero occulte possit
confessor vitare hujusmodi excoramunica-
tum, quando nullus alius adest, sed ipse so-
lus, Navar. in c. Sacerdos , n. 145, secutus
Adrianum, et aJios quos refert, affirmat, et
posse et debere vitare illum , quia tunc non
revelat. Oppositum vero tenet Medin. , dict.
c, q. 51 ; et Ledes., q. 10 , art. 5, dub. 6,
quia licet non revelet aliis, saltem ipsi poeni-
tenti facto loquitur ; hoc autem etiam pro-
hibitum est. Alii distinclione utendum cen-
sent. Nam ubi solum (aiunt) intervenit bsec
communicatio sine ulla cooperatione ad ma-
lum intrinsece , tunc non est vitanda, quia
solum est prohibita humano jure, quod non
obligat cum tanto rigore, sed in his solum
quae humano modo sunt cognita. At vero si
talis cooperatio includatur, ut si , verbi gra-
tia, ille poenitens petat Eucharistiam a con-
fessore, qui ex confessione novit non esse
disposilum, potest et debet negare, si nullus
alius adsit, argumento surnpto a cootrario
sensu ex dict. cap. Si sacerdos, et ex gene-
rali regula posita in dict. cap. Cum non ab
homiue, quod occultus exconimunieatus , oc-
culte vitandus est. Item , quia illa irreveren-
tia sacramenti potest vitari sine incommodo,
quia illa uou est revehitio, et quamvis videa-
tur exprobrntio, non est tam data a confes-
sore, quam ab ipso pcenitente accepta ; nam
inique se ingerit, et cogit aiium ad vitandum
malum; quare etiam tunc non est pceuitens
rationabiliter invitus, neque habet veram oc-
casionem, ut ei fiat onerosa confessio. Item,
quia hic usus scientioe confessionis non esl ad
aliquam gubernationem externam, neque ad
aliquam actionem publicam, sed soluin est
qusedam negatio rei alias non debitse, solum
ad vitandam irreverentiam sasramenti, et
cooperationem ad malum. Nam si licet ex
scientia confessionis propriam pecuniam dili-
gentius custodire_, nc a fure surripiatur, cur
sxn.
nnn licebit sacramentum etiam cusfodire. In-
ter has sententias primi nullo modo proban-
da est, quia imponit grave onus sine snJfi-
cienti fundamento , et non sine periculo. Se-
cunda vero et tertia probabiles sunt. Simpli-
citer vero secunda videtur securior et magis
constans. Nam illa revera non est coopera-
tio, nam ille hnbet rationahilem causam ita
se gerendi ac si nihil sciret, sicut judex dam-
nans innocentem contra scientiara privatam
propter legitimam prohationem. Si autem
non est cooperatio, nulla est obligatio. Maxi-
me cum hodie non teneamur vitare excoin-
municatum occultnm. Si ergo sacerdos potest
alio titulo se excusare, ne det sacramentum,
vel quia non tenetur ex omVio, vel quia est
occupatus, pnterit se excusare si velit, quam-
vis non teueatur, quia in ulroque se gerit ac
si nihil sciret; at vero illo tituio negari non
poterit.
Tertia assertio.
5. Sermndum esse secreium non solum nar-
rando , sed etiam respondendo. — Tertio di-
cendum est, servandura esse hoc secretnm
non tantum sponte narrando, sed etiam res-
pondendo ad quamcunque interrogationem.
Ita docent omnes statim citandi contra Alti-
siodorensem, qui oppositum sentit in aliquo
casu. Ratio vero sumenda est ex generali el
rigorosa obligatione hujus prsecepti ; et prse-
terea, quia sic interrogans injuste facit, et
ideo non meretur respousum. Quod si cogal
ad illud exhibendum , semper potest negari,
salva veritate ; ergo semper est ad hoc obli-
gatio. Unde in hujusmodi eventu, ex consilio
Doctorum omnium, optimum est nullum dare
responsum, sed reprehendere sic inierrogan-
tem, si distincte interroget; an per confessio-
nem noverit ; h vero absnlute tantum inler-
roget , etiamsi supeiior sit qui interrogat,
poterit sacerdos negare responsum, Jicet ju-
raverit se responsurum et dicturum quae sci-
verit. ut nolarunt Henric, Quodl. 1, q. 33,
et Gabr., d. 21 , arl. 3, dub. 1 , casu 3, quia
juramenturn semper intelligitur de scientia,
ex qua homo loqui possit, seu quee Jicite sub-
jecla esse potest humanae interrogationi ;
non est autem Jiujusmodi res cognila in con-
fessione.
6. Quid si non possit conimode negari res-
ponsum. — Ga'>rielis responsio. — Improba-
tur. — Vera responsio. — Sotus reprehead;tur.
— Sed quid , si non possit commode negari
responsum? Ssepe enim contingit, ut ipsa
45
706
DlSPi TAT. XXXIII. SECT. VII.
negatio responsi sit indirecta revelatio , quia
gen^rat in alio vphementem suspieionem.
Gabriel supra negat, tunc debere respon-
dere, sed ad snmmnm dicere : In his in quibus
possum perhibere testimonium , niliil scio.
Qnod si in alio sequatur stispicio, esse per
accidens ex malitia ejus, qnia non respondere
de sc indiffftrens est. Sed haec sententia falsa
est, et moraliter repugnans sigillo. Dico er-
ut possirn clicere. Alius, et melior est, ut res-
ponsio accommodetur intentioni debitse in-
terrogantis, quae esse debet, an alius taliter
sciat, nt respondeie teneatur, quo sensu vere
negataudivisse. Dices, hunc sensnmrepugna-
re interrogationi, nam qui interrogat an au-
dierit in eontessione, hoe ipso excludit-orn-
nem alium modum. Respondetur, id verum
esse exejus formali intentione, illitamen im-
go, et posse et debere respondere, et simpli- patar.i repugnantiam in ipsis verbis et inter-
citer negare se scire qnicqnam de illa re.
D. Thom., d. 21, q. 3, ait. 1, quaestiunc. I,
ad 3; Bonav., 2 p., art. 2..,q. I, ad I ; Ri-
chaid., art. 4, q. 2; Palud., Durand. et Ma-
jor, q. 3 et 8 ; Soto, d. 18, q. 4, art. 5, ad 4 ,
et de Tegend. secr., mernb. 3, q. 3 ; Adrian.,
qnsest. ult. de Confess., et Qnodl. 9, ad 2 ;
Scot.,d. ll,q.4; Henric, Quodl. 8. q. 29;
omues Summista3, et moderni; sive submtel-
ligat se nescire ad dicendum, seu nescire ita
ut evidenter id viderit. Deinde, si expresse
interrogetur an audierit , quamvis Soto ti-
nieat, sine dubio potest simpliciter negare,
et dicere : Non audivi, ut omnes alii censenl,
specialiter Richard., d. 21, art. 4, q. 2, tum
quia hic etiam optirne snbinteJligitur illud ad-
ditum : Non audivi o/l dicendum. Neque intel-
ligoquamdiffereutiam in hoc Soto inveniatin-
terverbum sciendi,el atideadi : Quia scientia
(iuquit) ordinatur ad dicend.um, non autem au-
«^w.Quodrepugnat, quia auditioestscientia
qucedam, prout hic sumitur pro quacunque
cognitione; tum etiam, quia habet aJios sen-
sus : Non audivi ut homo , veJ , ut tenear
ttbi respondere.
7. quid si interrog t guis, an in conf&ssio-
neaudkrit. — Vera responsio, — OijiCtin. --
Sulcitur. — Tandem, si directe interroget
quis, an audierit iu confessione , Palud. et
Soto fatentur, nou posse negare ; unde, cnin
neque atiirmare possit, dicunt, non debere
tunc quicquam respoudere , sed objurgare
alium. Quod si in suspicionem venerit, ipsc
solus est in culpa, quia confessor nihil aliud
habet,quod faciat. Vera tamen sententiaest
simpliciter posse et debere negare quicquam
audivisse, etiam in confessione. Ita docuit
Adrian., queest. ult. deConfess.; Sylv.,verb.
Conftiss., 3, n. 10; Navar., c. 8, u.3, et num.
uit., et c. 12, in Jin. ; Victor., in Sum., n.
148; Med., dict. God, de Coufess., qudest. de
Contes. celanda ; Ledes , q. IU, art. 1, dub.
6 Ratio est. quia etiam Ikvc responsio babet
dupliuein seusuin verum. Unus est, subiutel-
rogatione,alium vero uti jure suo responden-
dojuxta mentem legitimam, qua) inesse de-
beret.
8. Dpbium Durandi. — Solvitur ex ipso.
— Dubitat tamen ulterius Durand. , dict. d.
21, queest. 3, an sacerdos non interrogatus
possit aiiquando ita loqui; et absolute ne-
gat , quia neque est necessitas, neque in ri-
gore habet locum interpretatio vera , quia
hasc fundatur in interrogatione. Contrarium
vero sentiunt Paludanus et Soto, quia Jicet
sacerdos absolute neget se scire, vei audi-
visse quicquam de tali re, communi sensu in-
telligitur de communi et externa scientia.
Ego vero sententiam Durandi censeo veram
quantum ad illam locutionem , qua sacerdos
negat se audivisse in confessione, preesertim,
quia dum non cogitur , non debet miscere
sermonem de confessione, neque affii mando,
neque negando ; semper enim generat scan-
dalum, et est aliquod pericuJum suspicionis,
vel revelationis indirectee ; at vero simpliciter
negare audivisse aliquid de illa re, interdum
potest esse Jicitum et conveniens, si occurrat
necessitas, vel commodum ipsius poenitenlis;
nam in lioc verum habet, quod illa locutio
etiam sine iuterrogatione proJata juxta com-
munem sensum iuteiiigitur de auditione mere
bumana et externa, et alioqui ipsa occasio
servandi famam proximi est quajdam tacita
interrogatio, saltem intra eumdem ordinem
huinauas cognitionis.
SEGTIO VII.
An liceat aliquis usus nolitise comparatce in confes-
sione, et quomodo.
1. Refertur ab auctoribus opinio absolute
negans, hunc usum esse aliquando licitum,
quia confessor non scit ut homo. sed ut Deus,
et ideo nullam actionem humanam potest
exercere ex directione seu motione iJLius noti-
tiee. Tribuitur Henrico, QuodJib. 8, q. 18; ibi
tameu nihil dicit; in qua-stione autera 29 et
ligeudo illud additum : Ad diceadmn, vel; Ita 31 , agens de aliquibus casibus particularibus,
DISPUTAT. XXXLII. SECT
scrupulose loqnilnr ; nnnqnam tamen illam
generalem regulam negaiivam constituit, ne-
que alii auctores illam admittunt, nec funda-
mentum ejus est solidum, ut ex dictis in su-
perioribus satis constat. Ut ergo certa ab in-
certis separemus , distinguamus de usu, ex
quo sequitur aliqua suspicio , vel ex quo nul-
la sequi potest.
2. Prima regula. — Non licere usum notitire
cum periculo revelationis. — De priori est
regula certa : usus hujus notitiae cum morali
periculo revelationis directee, vel indirectee,
nunquam est bcitus. Hcec constat ex sectione
preecedenti , ubi aliqua exempla posita sunt.
Aliud vulgare est de superiore, qui audit con-
fessionem subditi ; nam ex vi illius non putest
ita illum gubernare , ut alii possint suspicari
peccatum illius, neque in specie, neque etiam
in genere, aut auferendo ministerium aliquod,
vel mutando locum.
3 . Dubium. — An possit imponi pcenitentia. —
Replica. — Solvitur. — Difficultas. — ■ Decidi-
tur. — ■ Hic vero occurrunt nonnulla dubia.
Primum est , an liceat imponere pcenitenti
poenitentiam publicam in satisfactionem pec-
cati commissi, etiamsi inde sequatur revelatio
indirecta, id est, suspicio alicujus gravis cri-
minis,vel in particulari, vel in generali, talis
pcenitentis. Sed de hac re dicemus lalius in-
fra agentesde satisfactioue. Nunc breviter di-
citur , id fieri non posse , nisi ex spontanea
acceptatione pcenitentis, quia omnis revelatio
indirecta repugnat sigillo ; quando vero pce-
nitens voluntarie acceptat, jam non est reve-
latio confessoris , sed ipsemet pcenitens se
prodit. Sed difncnltas major est, quando id,
quod confessor injungit, non est tantum in
punitionem peccati commissi, sed in reme-
dium cavendi simile peccatum, aut tollendi
scandalum, vel aliquid simile. In quo casu, si
supponatur illud medium esse necessarium,
potest imprimis confessor illud preecipere pce-
nitenti, ut, verbi gratia, quod dimittat hoc of-
cium, vel hanc domum , aut aliquid simiie; et
ipse tenebitur obedire; quod si noluerit, dimitti
potest sine absolutione ; et ita nulla est fractio
sigilli, quia si aliquid fit, totum est medio con-
sensu et voiuntate pcenitentis ; neque est gra-
vamen aut onus contra sigillum , quod illc
consensus per preeceptum aut per commina-
tionem negandi absolutionem extorqueatur :
quia supposita vera necessitate, illud preece-
ptum non tam imponitur a confessore, quam
declaraturpcemtenti obhgatio, quam inseipso
liabet; et ideo comminatio illa justa etiam
VII. 707
est, imo et necessaria, quia non potest aliter
confessor clebito modo fungi suo munere.
4. Aliud dubium. — Vera responsio. — Sed
ulterius restat dubitatio, si sit in potestate con-
fessoris auferre talem occasiDnem pcenitenti,
an possit, ipso invito, illam auferre, non ob-
stante suspicione, quee moraliter inde time-
tur. Exemplum commune est, si confessor
sit superiorreiigionis, qui potest mutare ofii-
cium vel locum subdito, ex quo pendet talis
occasio. Aliqui enim id aitirmarunt, trihuique
solet heec opinio Gabrieli, sed immerito ;
tribuitur etiam Henrico, Quodl. 8, q. 29, qui
solum hoc significat in eo casu, in quo sus-
picio solum timetur apud aliquem respectu
alicujus, qui jam noverat percatum pcenilen-
tis. Vera tamen sententiaest, cum tali suspi-
cione hoc nunquam licere, quia esset in-
directa revelatio , quee semper est illicita,
etiam respectu unius, cui notee sunt res talis
pcenitentis ; nam ei saltem nota iit confessio,
qnod semper est prohibitum, etiam in pee-
catis publicis, ut supra ostensum est. Atvero,
si superior id posset facere sine ulia suspi-
cione respectu aliorum, et res talis sit, quee
pendeat ex arbitrio ejus, multorum sententia
fuit, posse superiorem talem rem auferre et
mutare, ut occasionem peccandi auferat, non
vero alias, quam docet S. Thom ., Quodl. 5,
art. 13, et in 4, d. 2, q. 3, art. 1, qui dicit,
posse superiorem religionis privare subdi-
tum aliquo munere hac de causa, quando
talis mutatio fieri potest solo arbitrio supe-
rioris ; nam si officium habeat certum tem-
pus designatum , et auferri non soleat extra
illud, nisi propter aliquam gravem causam,
tunc non posset hoc fieri, quia esset revela-
tio confessionis; etidemest quandocunquein
particulari timereturtalis suspicio. Idem tenet
Bonav., 2 p., d. 21, art. 2, q. 1, ad ult.; Scof.
ibi, q. 2, ad penult ; Richard., art. 4, q. 2,
ad 4; Sylv., verb. Cuiifessio, 3, q. 14; Soto,
utroqne loco supra citato. Ratio est, quia
tunc nihil fit contra sigillum, ut constat, nec
contra justitiam, quandoquidem res pendefc
ex arbitrio superioris, nec illa est pcena, sed
rationabilis medicina, quam ipse pcenitens
tenetur acceptare. Ditferunt autem interse.
Nam Sylvester et aliidicunt hoclicere, etiam-
si pcenitens ipse suspicetur, vel inteiligat se
privari eo munere ratione suee confessionis,
quia dummodo aliis non prajbeatur occasio
veniendi in suspicionem, non est reveiatio
sigilii, Richardus vero, Angelus et alii oppo-
situm docent,quia post confessionem nou
708 DISPUTAT. XXXIII. SECT. VII.
licet poenitenlera verbis corripere, aut pecca- randi. Ita tenet Scot., d
tum illi objicere ; ergo nec factis. Item quia
est beec occasio, ut homines retardentur a
confessione, quia fit valde onerosa per ac-
tionem extrinsecam confessioni, eique mini-
me necessariam. Propter quam causam cen-
seo banc limitationem longe securiorem et
valcle rationi consentaneam. Sententiam ve-
ro communem, ex natura rei seu sola ra-
tione spectatam, improbare non valeo ; ad-
verto autem, id, quod per se malum non est,
ob periculum mali posse prohiberi. Quare, si
in aliqua religione talis usus prohibitus fue-
rit, sancta erit constitutio et observanda. Imo
generatim videturhicusus regularibus omni-
bus a S. D. N. Clemente prohibitus, Nam in de-
creto de casibus reservatispro religiosis edito,
c. 4, sic inquit : Tam superiores pro tempore
existentes quam confessarii, qui postea ad
superioratus gradum ftierint promoti, caveant
diligentissime, ne ea notitia, quam de aliorum
peccutis in confessione habuerunt, ad exterio-
rem gubernationem utantur. Atque ita per
quoscunque regularium superiores, quicun-
que illi sint, observari mandavit. Unde cum
indistincte loquatur, non est quod a nobis li-
mitetur, sed simpliciter observetur.
5. Vulgare dubium. — An confessor possit
vitare mortem in confessione cognitam. — Pri-
ma sententia. — Aliud dubium vulgare circa
boc punctum est, si necessarium sit sacer-
doti fugere aut omittere actionem aliquam
ad vitandam morteui, nec facere id possit
quin alii intelligant moveri ipsum ex notitia
confessionis talis persona?, an liceat id fa-
cere. Ut, verbi gratia, si sacerdos per con-
fes->ionem alicujus intelligat mortiferum ve-
nenum in vino esse immissum, et non possit
aut oraittere sacramentum, aut petere aliud
vinum, nisi indirecte prodat confessionem;
tunc enim videtur se occidere, si sacrificet,
etsumat; si autem liceat omittere, jam re-
gula posita cessat, quia illa est revelatio in-
directa. Nec refert, quod Adnanus citandus
ait, non revelari crimen, quia jam alii socii
sciebant ; satis enim est, quod manifestatur
confessio, ut patet ex supra dictis. In hoc
multi auctores concedunt. posse tunc vitare
actionem, vel fugere, quidquid inde sequa-
tur, quia ipse utitur jurc suo, ct ex vi talis
actus nihil revelat, sed alius ex prava sua
conscientia id colligit. Aciio enim illa nec im-
posita cst ad significandum, nec ex nalura
sua determinate id siguifieat, sed indifferens
est ad plures alias eausas, vel rationcs ope-
21, q. 2, ad3;
Gabr., art. 3, dub. 1 ; Major, q. 3, ad 2 ;
Sylvest., verb. Confessor, 3, q. 2; et inclinat
etiam Soto in illa Relect. de Secreto.
6. Secunda senteutia. — Contrarium vero
tenent Richard., art. 4, q. 2, et Navar., dict.
c. Sacerdos, n. 135; Ledesm. supra, et tandem
Soto, d. 18, q. 4, art. 5. Fundamentum est,
quia revelatio indirecla in nullo casu est li-
cita, etiam propter tuendamvitam propriam,
et negarinon potest quin illa sit indirecta re-
velatio, quia ad hujusmodirevelationem non
est attendendum signum, seu actio abstracte,
et secundum se ; hoc enim modo nulla esset
revelatio indirecta ; sed est considerandum
hic et nunc cum his circumstantiis, quia est
practica signin>.atio. Et hoc modo, supposita
aliorum notitia et aliis circumstantiis , sine
dubio prodit pcenitentem. Et declaratur ex
alio effectu, nam alias liceret sacerdoti in eo
casu fugere, etiamsi sciret pcenitentem esse
interficiendum ab aliis, eo quod revelaverit
secretum. Consequensest omnino absurdum,
quia multum derogat huic sacramento, quod
aliquis possit ratione iliius tam grave nocu-
mentum pati. Sequela veropatet, quia, si illa
non est revelatio indirecta, jam ex hacparte
licita est; aliunde vero potest unusquisque
suam vitam custodire, etiamsi sequatur mors
alterius. Habet tandem hic locum ratio illa
fundamentalis sigilli , scilicet, quod bonum
ipsius sacramenti prseferendum est proprise
vitae, et quod in eo casu ille peccator nullo
modo se manifestaret in hoc sacramento sa-
cerdoti, si timeret suam proditionem indi-
rectam, et ita hoc ipso praecluditur via con-
fessioni, et consequenter tam peccator, quam
ipse confessorcarebunt remedio ; ergo rnelius
est, magisque consentaneum huic sacramen-
to, quod possit pcenitens secure se manifes-
tare.
7. Secunda senientia prsefertur.—lnter bas
sententias hsec posterior simphciter mihi pro-
batur; nam in omni actu intrinsece malo
possunt occasiones similes Qngi, et non pro-
pterea admittendum est licere aliquando ta-
tem actionem f.icere ad vitandum quodcun-
que incommodum. Item, quia mors passive,
ut sic dicam, sustinenda potius est, quam re-
velanda confessio ; in eo vero casu non est
moralis occisio activa sui ipsius, quia non
ntitur sacerdos in illo actu notitia confes-
sionis, sed scientia bumana. Item, nou te-
netur credere pcenitenti extia illud forum ;
uam licet confessor debeat credere pceni-
DISPUTAT. XXXIII. SECT. VII.
709
tenti ad gubernandum illurn, non vero ad
gubernandum se , nec ad dirigeudas actio-
ncs;ergo ex bac p;irte illa actio non est
mala moraliter, nec obligatur ille sacerdos ad
non bibendum calicem propter dictum pceni-
tentis, nec etiam ad conservandam vitam fu-
giendo. Aliunde autem instat bonum sacra-
menti, rafione cujus detrimentum corporalis
vitae postponendum est.
8. Augetur difficultas. — Resolvitur. —
Solet tandem augeri hsec difficultas, si non
solnm periculum vitse corporaJis, sed etiam
spiritualis et seternse mortis immineat, ut si
in casibus sacerdos ille sit in peccato mortali,
et confiterinon possit, imo de sua contritione
valde dubitet. Etidem est, si quis per confes-
sionem sciat sibi parari gravissimam peccan-
di occasionem, et moraliter timeat fore, ut
non possit illi resistere, nisi fugiat et vitet il-
lam, cum tamen fugere et vitare non possit,
nisi indirecte revelando. Resolutio tamen ea-
dem est ; bujusmodi enimcasus potius mente
finguntur, quam moraliter possint accidere;
nunquam enim deerunt alia media, vel ratio-
nes, et indicia, quibus possit bomo uti ad vi-
tandum periculum; admisso tamen urgenti
casu, semper confessionissigillum servandum
est, et ille sacerdos providebit animse suae eo
meliori rnodo, quo possit , et conando, et
orando ad habendam contritionem, vel ten-
tationem superandam, cui non ipse se expo-
nit, sed coactus exponitur; etcum id, quod in
se est, faciat, non deerit divinumauxilium ad
viucendam illam ; neque enim hi casus in
pra,'senti materiaspeciales sunt; similes enim
fingi possunt, si quis non possit vitare pericu-
lum, nisi mentiendo, vel quid sirnile, in qui-
bus eadem responsio adhibenda est.
Szcunda regula.
9. TJsum noiitice aliquando liGere. — Secunda
regula est : quando ex usu contessionis nul-
la sequitur indirecta revelatio, nec morale
periculum ejus, non est per se malus ta-
lisusus,imo poterit ssepe esse honestus et
licitus, nisi specialiter prohibeatur. Ita do-
cent omues. Et ratio est, quia illa actio non
est contra sigillum , quandoquidem nullo
modo est contra secretum. Neque ex alio ca-
pite habet intrinsecam malitiam ; nam licet
illascientiasit sacraetcomparataexministerio
quodammodo divino, tamen etiam uti licet
rebus sacris in commodum propnum, vel pro-
ximi, quando alias actio nullam continet in-
decenliam. Quod hic posse accidere, facile
patet exemplis. Primum enimconfessor potest
orare pro pceuitcnte, petendo remissionem,
vel emendam, etiam post transactam confes-
sionem. Secundo, potcst, ut supia dicebam,
consulere in re dubia virum doctum sine pe-
riculo cognitionis personse. Tertio, ex confes-
sione unius licet in confessione alterius ali-
quam interrogationem facerenecessariam vel
utilem poenitenti, tali modo, ut alius non in-
telligat unde confessor moveatur ad interro-
gandum , ut notavit Sylv., verb. Confessor ,
3, q. 36 ; Navar., c. 8, n. 17. Quarto, potest
ipsemet confessor diligentius custodire rem
propriam, vel aliquid simile, quiain his omni-
bus nec poenitenti, nec sacramento fitinjuria,
ex dicta hypothesi, quod nulla timeatur indi-
recta revelatio. Alia item exempla ex supe-
rioribus constant, etstatim aliqnid addemus.
Addidi : Ntsi specialiter prohibeatur, propter
superius citata ex Decreto Clement. VIII, quse
videntur prohibitionem continere, saltem pro
regularibus, et eorum gubernatione , et ita
observanda sunt. Non tamen obstant in aliis
casibus et exemplis positis, ut ex tenore ip-
sorum verborum constat.
Tertia regula.
40. Duo requisita ad honestatem prcsdicti
usus. — Tertio dicendum est, ut hic usus etiam
ubi non est jure humano prohibitus, sit Iio-
nestus, non satis esse quod fiat absque indi-
recta revelatione, sed duo praeterea requiri ,
scilicel, ut fiat sine injusto gravamine pceni-
tentis, et ob aliquam gravem causam seu uti-
litatem. Ita colligitur ex senlentia D. Thom.,
Quodl. 5, art. 13, et in 4, d. 21, q. 3, art. J;
Bonav., 2 p., art. 2, q. i, et aliorum Doctor.
ibi ; Sylv., vnrb. Confessor, 3, q. J4, et alio-
rum Summistarum, et specialiter videri po-
test Navar., in dict. c. Sacerdos, n. 124. Ratio
prioris partis est, quia licet tunc actio non sit
contra secretum sigilli iu rigore , est tameu
valde injuriosa sacramento, ium quia sumi-
tur, ut instrumentum ad injustitiam exercen-
dam; tum etiara quia fit onerosum etdifficiie
poenitentibus, quibus eliam in hoc fit gravis
injuria. Exempla communia sunt, si superior
ex scientia confessionis puniat exterius pceni-
tentem, vel privet illum beneficio, aut alia re,
in qua habet jus acquisitum, vel si paret illi
insidias, ut capiat illum in simiii casu. Potest
quidem superiorattentius vigilare,et, si prius
remisse se gerebat, se emendare, satisfacere-
que suo muneri, non extraordinario modo ,
sed usitato a praedecessoribus, ex quo nulla.
710
DISPUTAT. XXXIII. SEGT. VIII.
potest suboriri suspicio. At vero parare insi-
dias non potest, non modo per alios, quod est
certissimum, sed nec per seipsum, quidquid
aliqui senserint, quia revera est res valde
odiosa et perieulosa, quse multum averteret
subditos a confessione. Plus enim hoc est,
quam verbis corripere aut objursjare pceni-
tentem ex scientia confessionis. De quo videri
potest D. Thom. supra, et Soto, dicta Relect.
de Secret. , memb. 3, q. 4, post quintam
conclusionem.
11. Ratio alterius partis est, quia hoc se-
cretum est res valde sacra, et ideo non licet il-
lo uti ad actiones aliasexlernas, nisi obhones-
tum finem et proportionatum tali medio. Ve-
rum est tamen, si finis non sit pravus, etiam
si non sit admodum necessarius, posse con-
fessorem excusari a culpa gravi, quando alio-
qui cessat omne periculum et revelalionis et
incommodi alieni. Unde e contrario, quoties
illa duo concurrunt, ut causa sit gravis, et
omnino occulta, tunc semper licettalis usus,
quantum est ex divino et naturali jure, nisi
per humanum sit prohibitus. AdduntveroRi-
chardus et alii, necessarium etiam esse, ut
pcenitens non intelligat sacerdotem moveri
exea scientia ad talem usum; sed quando ilte
usus nullo modo est onerosus pcenitenti, hoc
non est necessarium, ut ait Sylvest., verb.
Confessor, 3, quaest. 14, quia tunc nou ha-
bet pcenitens ullam rationabilem causam, ob
quam illi displiceat talis usus.
12. An elector possit negare suffragium
propier notitiam confessionis. — Solutio. —
Limitatur primo prcp.cedens solutio. — L>mita-
tur secundo. — Te.rtio limitatur. — Superest
vero hic gravis difficultas de actionibus per-
tinentibus ad justitiam distributivam, ut est
electio ad otficium, vel beneficium, an possit
elector propter scientiam soiam confessionis
negare suffragium ei, qui exterius reputatur
diguus, ipse autem per confessionem scit esse
indignum. Nam graves Doctores simpliciter
affirmant non solum posse,sed etiam debere,
quando nullum est pericukim revelationis.
Ita D. Thom. et Bonav. supra ; Scot. ibidem,
q. 2 ; Sylvest. etiam, et Soto supra ; et Na-
var., dict. c. Sacerdos, n. 146. Qui etiam ait,
sisintlatse aliquee pcense vel censurse ipso ju-
re contra eligentem indignum, eas incurrere
electorem, qui eligit indignum in sola confes-
sione cognitum; citat cap. Cum in cunctis,ile
Electione, et cap. Perpetuo, eodem tit., in 6 ;
sed ibi nihil speciale habetur pertinens ad si-
gillum, sed solum generalis prohibitio, ne
eligatur indignus. Ratio vero hujus sententise
est, quia eligere indignum est intrinsece ma-
lum, ettunc potest vitari hoc malum sine in-
commodo sacramenti. Heec sententia diffieilis
semper mihi visa est. Et ideo ad minimum
eam limito, ut non procedat quando suffra-
gia publice feruutur. Ratio est, quia tuncpe-
riculum est alicujus manifestationis, vel sus-
picionis, cum supponatur persona publice di-
gna. Dices posse esse aliam eeque dignam.
Respondeo, rarissimum esse tantam sequali-
tatem reperiri, quin detur locus judiciis et
suspicionibus ; et propter rarum eventum non
est talis licentia concedenda, ubi est tam gra-
ve periculum. Dices, non sequi periculum
suspicionis alieujus mali in non electo, sed
potius injustitiee ex parte eligentis; unde So-
to supra ait, electorem potius debere permit-
tere, ut alii existiment se male eligere aut
negare suffragium ex odio, vel alia passione,
quam eligere indignum in sola confessione
cognitum. Hoc vero mibi probabile non est,
tum quia illud est dare grave scandalum ,
quod semper ante omnia vitandum est ; tum
etiam quia moraliter potius generabit suspi-
cionem, quod aliquid occulte noverit , prse-
sertim si electorsit probatse auctoritatis. Se-
cundo limitO, ut etiam in occultis electionibus
nulla incurratur pcena, vel censura eligendo
indignum, quidquid sit de culpa, ut melius
dixit Soto cum Palud., d. 21, q. 3; nam leges
imponentes has pcenas, semper loquuntur se-
cundum scientiam communem et cognitio-
nem humanam. Denique addo probabilius
mihi videri nullam committi culpam eligendo
dignum in publica scientia, etiamsi per so-
lam confessionem cognoscatur indignus, quia
propter reverentiam sacramenti, potest quis
licite non uti illa scientia, sed ita se gerere
ac si nihil novisset, quia illa scientia non est
per se regula talis actus. Quod vero teneatur
quis non uti illa scientia, affirmare non audeo
propter dictorum auctorum sententiam, quia
intelligenda est (ut saepe dixi) ubi prohibitio
humana non intervenerit.
SECTJO VIII.
Quce pcena propter fractionem sigilli incurratur.
1. Nullam esse ipso facto incurrendam. —
Respondeo, nullam censuram, vel poenam
ipso facto incurrendam latam esse in jure
propter hoc delictum, quia nullnm invenitur
tale jus ; in cnp. autem Saccrdos, de Pcenit.,
d. 6, imponitur pcena depositionis a judice
DISPliTAT. XXXIII. SECT. VIII. 71 l
ferenda, et additur, cogendura esse hujus- alioqui conjecturis agendiim est, et interdum
modi sacerdotem, ut perpetuo ignominiose suflicient plures lestes,quamvis non sint con-
peregrinetur. Tamen in c. Omuis utriusque testes propter naturam delicti.
sexus, confirmatur eadem depositionis po3na; 4. Explicatur. — Speciale vero dubium
additur vero, ut perpetuo detrudatur in mo- est, si confessor dieat, se habuisse facul-
nasterium. Unde antiquum illud jus, quoad tatem a pcenitente, vel alia via scivisse, et
posteriorem partem, per hoc novum immu- poenilens neget, quid agendum sit. Multi
talum est, licct aliqui Canonistse velint illa enim auctores imponnnt confessori onus pro-
coneiliare, ut nolavit Summa Gonfessorum, bandi, ut videre est in D. Thom.,d. 21, q. 3,
lib. 3, tit. 34, q. 99 ; sed id neque necessa- art. 2,ad 2;Richanl. ibi,art. 4,q.l,adl;Sylv.;
rium est, neque verbis textuum consenta- verb. Confessio, 3, n. 9, qui refert Panormi-
neum. tan., el esse communem sententiam Docto-
2. Spsndator et Mniolus reprehmdtmtur. — ruin iu d. cap. Omiis, testatur Navar., d. c.
Sacerd"(em reveiantcm confessionem non esse Saterd<>s, n. 164. Sed certeest ditticileet gra-
irregularem. — Quapropter improbabilem cen- ve onus, et quod moraliter vix expleri potest.
seo sententiam Speculatoris, quam refert et Unde fit ut ssepe confessores giavi periculo
sequitur Maiolus, lib. 5 de Irregular., c. 19, exponantur utendo jnre suo ; et ideo, qnam-
n.6 ; asserunt enim, sacerdotem revelantem vis cseteris paribus, inclinandum sit in favo-
confessionem fieri irregularem, ifa ut post rem pcenitentis et sacramenii, tamen in par-
peraclam etiam pcenitentiam ministrare non ticulari indicia et conjecturse consideranda
possit ; nam ad lianc irregularitatem proban- sunt ; nam si confessor aliquid egit in dam-
dam nihibafferunt prseter diGt^ c. Omnis, et num poenitentis, aut alleiius, conlra ilium
c. Sacerdos, in quibus non fertur, neque ex est prsesumptio ; si iamen constat nihil fecis-
illis expositores illam eliciunt ; et merito, se inccmmodi, sed potius intendisse bonum
qnia ibi solura agitur de pcena ab homine illius, salva ejus fama et honore, quoad fieri
imponenda ; irregularitas vero solnm a jure potuit, in favorem polius illius prsesumen-
ipso imponitur, et, si in jure expressa non dum est, nisi aliunde oppositum constet.
est, nulla est, juxla c. Is guis, de Sent. ex- Multurn etiam confert vitam et mores confes-
conimun., in 6. Longe autem improbabiiius soris spectare ; nam si sit bonee famse et
est, quod idem Maiol. ait, eliam laicum, au- honeslse vila3, tunc iili fides adhibenda est,
dientem coufessionem secretam aiterius sine cum actus sil ex se secretus, neque aliter
necessitate, fieri irregularem si eam revelet ; probari possit. Quod recte notavit Bernard.
multo enim minus potest boc jure probari, Diaz, in Practica, c. 109, ubi conclndit, in
cum nec pcena revelationis sigilli in hoc lo- boc negotio non posse dari certara regu-
cum habeat. Quamvis dignus profecto sit Jam, sed ex fualitate peccati . et circum-
aiiqua alia extraordinaria pcena , ut bene stantiis personarum, et publicatione delicl?
dixit Hostiensis, in dicto cap, Omnis. Tum prsesuroptionera esse sumendam. Facit etiam,
propter gravem detractionem et valde ini- quod Panormitan. fuse tractat in d. c. Omnis
quam ; tum etiam propter quamdam confes- utnusque sexus, ubi et alios refert, et dictam
sionis injuriam, quae ibi intervenit, ratione senlentiam confirmat.
cujus per lalem reveiationem ipsa confessio
oflenditur, et aliquo modo odiosa fit. Majori DISPUTATIO XXXIV.
vero pcena dignae sunt alise personse parlici-
pantes sigillum confessionis, quamvis etiam de segreto servando circa personam coiipli-
ad illas non pertineat pisedicta ordinaria
pcena juris, qnse solum direcle fertur in con-
fessorem, et propter propriam fractionem si-
gilli sufficienter probatam.
Qiomodo possit constare da hoc crimine.
ClS, SEU SOCI& CRIMINIS.
Duobus modispotestboc secretum servari:
primoabipso pcenitente, tacendo, in confes-
sinne sua, personam complicis; secun lo ab
- — Sed statim occurrit inquirendum, quomo- ipso confessore, supponendo po?nitentem il-
do de hoc dehcto secietissimo constare pos- lara personara non tacnisse, sive idjure, sive
sit injudicio, ut puniri possit, sed hoc ad injuria fecerit. F.t quoniam hoc sectetum cou-
jurisperitos magis spectat ; esse tamen potest fessoris suppouit manifeatationem illam ex
sufficiens probatio, quando ipsemet confes- parte pnenilentis. ideo prius videndum est
sor loquens dixit, in confessione audivisse ; an possit poenitens hujusmodi personani
712
DISPUTAT. XXXIV. SECT. 1.
complicis in sua confessione revelare, vel
qnod secretum in Iioc servare teneatur quod
spectabat quidem ad matcriam de integrilate
confessionis; supeiius tamen punctum hoc in
hunc locum remisimus, ut meliori methodo
totam hanc materiam de complice complec-
teremur. lueemns ecgo prius quando etquo-
modo revelari possit a pcenitente persona
complicis; deinde sub quo secreto servari de-
beat peccalum ejus a contessore, et quando
possit ea scientia liciLeuti.
SFXTIO I.
An liceat pcenitenti personam et peccatum com-
plicis in confessione aperire.
i. Prima sentent>a,non esse peccatum sal-
tem grave. — Secunda smlentia omnino nega-
tiva. — Dusepossunt esse extremse sententise.
Prima est non esse peccatum, saltem grave,
declarare in confessione personam complicis
sine ulla necessitate vel causa Hnec sumi po-
test ex Cajet., 2. 2, q. 73, art. 2. ubi dicit
infamare proximum circa unam tantum per-
sonam, etiam gravem, non esse peccatura
mortale, ex levitale materise, quia infamia
circa unam tantum personam non est magni
momenti, etiamsi actio seu materia ejus sit
res giavis. Si ergo id probabile est in detrac-
tione extra confessionera, minus peccatura
eritin confessione, quia secretura est multo
nnijus. etita detrimentum proximi est levius,
quia nullum est morale pericuJum, quod illa
infamia ditfundatur, et alioqui non est giavis
irrcverentia, sicut supra dicebarausde men-
dacio in confessione dicto. Allera opinio est,
lioc esseitaintrinsece malum,utuulla ex cau-
sa liceat. Tribui potest Bonav., tom. 1 Opus.,
in opusc. de Raiione confiiendi, ubi absulule
negat hoc licere. Fuudamentum veio esse po-
test, quia praeeeptum non infarnandi est in-
trinsece bonum, et necessarium, et negati-
vum, prohibens rem intrinsece malam, sicut
prseceptum non furandi; nunquam autem li-
cet uli pravo medio propter quemcunque
bonum finem. Et coufirmatur, nam alter est
dominus famae suse; ergo non licet illam au-
ferre ipso invito, etiam propler ejus utihta-
tem, vel similem causam.
Prima assertio.
2. Revelare peccatum proximi sine causa,
esse peccatum. — Media via tenenda est, et
diceuduin primo, revelare peccatura proximi
iu partieulari, et cum infamia ejus, etiam in
confessione, ex suo genere esse peccatura
morlale. si fiat sine rationabili causa ; hsec
est sententia communis Doctornm, quos re-
feram in bac et sequenti sectione; et de de-
tractione in genere est communis sententia
contra Gajetan., in citaio loco 2. 2, et videri
potest Soto, lib. 5 de Justitia, q. 5, art. 2.
Ralio est, quia infamare proximum, etiam
apud unara tanlum personam, revera est
grave detrimentum morale, tantoque majus,
quanto illa persona fuerit gravior. Et quod
fiat in confessione, nou ita minuit detrimen-
tum, utsufficiat ad tollendum peccatura mor-
tale, quia hsec infamia non solum est grave
damnum propter effectus extrinsecos, sed
per se propter pravura conceplum illius per-
sonse, et intrinsecos seu per se effeetus, qui
ex tali conceptu circa affeetum, et alias ac-
tiones ejus sequi possunt. Unde etiam hic ac-
cedit irreverentia, qm<e tit sacramento, uten-
do illo ut medio ad infamandum proximum.
Dico autem, ex genere, quia ex levitate mate-
rise poterit hoc peccatum esse veniale, sicut
alia .
Secunda assertlo.
3. Ex Jegitima causalicitum esse. — Secundo
dicendum est, ex legitima causa licitum esse
personam complicis et peccatum ejus in con-
fessione revelare. Est communis sententia,
ut statim referam. Ratio vero a priori sumen-
da est ex D. Thom., 2. 2, q. 73, art. 2, ubi
docet, detractionem formalem esseintrinsece
malam, non autem materialem. Est autem
detractio formalis. quando peccatum proximi
revelatur, vel ex inlentione infamandi illum,
vel sine rationabili causa. Si autem £at sine
illa intentione, et cum hac causa, detractio
est materialis, et ideo non per se mala, sed
licita esse polest. Quod si hoc verum est
extra confessionem, multo magis in iila, quia
et potest esse major necessitas, et minus in-
commodum proximi. Jam ergo concluditur
ratio ; nam, si revelatio fiat juxta conclusio-
nem positam, detractio esttantummaterialis;
est eigo licita. Ratio autem, ob quamdetrac-
tio matenalis non est mala, haecest, quiaho-
mo habet juspropriura utendisua cognitione,
vel notitia, et sua etiam locutione in suum
commodum, vel alterius, etiamsi inde sequa-
tur aliquod detrimentum tertiae personas ,
quando illud non est intentum, et secundum
rectam rationem est minoris momenti , et
postponendum alteri bono, quod intenditur.
Et ideo, quamvis homo sit dominus famae,
DISPUTAT. XXXIV. SECT. II.
713
tamen ubi occurrunt jura contraria, potest
quis uti jure suo, permittendo daranum alle-
rius ; ita ergo est in praesenti casu.
4. Qiue sit ista legitima causa. — Responde-
tur primo. — Ludov. Lopez reprehenditur. —
Difficullas vero est in explicanda haceausa
legitima. Circa quam adverto, sumi posse,
vel ex parte pcenitentis, vel ex parte ipsius
complicis, velex parle alterius tertii, seu bo-
ni comrauuis. Item illa utiJitas, qua3 intendi-
tur, requirere potest actionem confessoris,
vel tantum in ipsa confessione, veletiam ex-
tra confessionem; et tunc, aut per usum qui
nuilam revelationem complicis requirat, aut
cum ejus revelalione. Primum ergo quando
in ipsa confessione tantum procuratur utilitas
( quas necessario ad solum pcenitentem perti-
nebit), certum est, boc esse licitum. Quod do-
cuit Rich. in 4, d. 21, art. 5, q. 2; et Soto,
p. 18, q. 2, art. 5, ad 4 ; et Sylvest., Medin.,
et Armil. locis infra citandis; et Nav., in
Sum., c. 7, n. 7, citans Aug. in c. Hoc videtur,
22, q. 5; etreperitur etiam apud D. Bernar-
din., in sermone quodam de Confessione, in
3 p. Sermonum. Ratio est, quia tunc fit mini-
ma detraclio materialis, quae fieri potest, et
intenditur maxima utilitas, et maxime pro-
pria, scilicet, spiritualis; ergo tunc maxime
hoc licet Addit etiam D. Thomas, bominem
polius debere consulere animee suae, quam
fama; proximi, quod in eo casu facit. Tan-
dem, etiam extra confessionem licet, propter
consilium, vel auxilium spirituale ad caven-
dum peccatum, revelare aJicui peccatum pro-
ximi ; ergo idem licebit in confessione, cseteris
paribus. Quod enim dixit Ludovicus Lopez in
Instruct. conscientiee, 1 p., cap. 36, concl. 4,
melius esse hoc facere extra confessionem,
quam in confessione, falsum est, si ceetera
sint paria, quandoquidem famee proximi me-
lius per confessionem consulitur.
o. Respondetur secundo. — D. Antonini dic-
tum rejicitur. — Deinde, quando utiJitas illa
requirit actionem , vel usum illius notitise
etiam extra confessionem, si usus ille fieri
potest sine ulla revelatione direcla, vel in-
directa, certum est licitum tunc esse pecca-
tum complicis cum confessore communicare,
dummodo causa, vel fmis sufficiens sit. Hoc
eliam commune est, et ratio est clara, quia
iile usus nec famaj proximi nec secreto con-
fessionis derogat. Quia usus confessionis, qui
fit sine revelatione secreti directa, vel indi-
recta, per se licitus est, quando subest ratio-
nabilis causa; sed aliunde iicet propter pro-
priam utilitatem revelare personam compli-
cis ; ergo etiarn licebit, quamvis iile usus sit
necessarius. Atque heecratio probat, non so-
lum propter utilitatem ipsiusmet pcenitentis,
sed etiam complicis, vel alterius terlise per-
sona; esse lioc licitum; ut si confessor possit
sua sola industria sine ulJa prorsus revela-
tione tollere occasionem peccati, vel impedire
aliquod grave nocumentum proximi; nam
propter has et similes causas Jicet eliam extra
confessionem sub naturali secreto occultum
crimen alicujus in alterius notitiam deferre;
ergo a fortiori id licebit in confessione, quan-
do ad eum finem nulla revelatio necessaria
est. Quin potius additetiam D. Antoninus sla-
tim citandus, aliquando licere, confessori re-
velare complicem , solum, ut pro illo oret, si
confessor existimetur vir sanctus, et quod
ferventiusorabitcognoscendo personara. Quae
sententia videtur fuisse D. Anguslini, q. 1
in Levit., et habetur in c. Hoc videtur, 22,
q. 5, propter cujus auctoritatem non possu-
mus dicere hoc esse intrinsece maJum. Item
quia tam parva posset esse infamia, tantaque
spes fructus, ut permitti possit. Nihilominus
tamen hrec licentia raro vel nunquam dan-
da est, quia sufficitgeneralibus verbis id pos-
tulnre, indicando aliquas circumstantias, quse
possint movere confessorem ad orandum ma-
jori diligentia, etiamsi in particulari persona
non significetur. Ultimus modus est, quando
requiritur aliqua revelatio confessionis , et
hic liabet specialem difficuJtatem, quara post
sequentem sectionem tractabo.
SECTIO II.
Vtrum liceat pcenitenti revelare personam com-
pliris in particulari propter solam integritatem
suas confessionis.
1 . Prtecipua difficultas. — Dico, propter so-
lam integritatem, ut excludam omnem aliam
utilitatem, vel ipsius pcenitentis, vel alterius,
de qua jam dictumest. Rnrsussupponendum
estcomplici nullum aliud detrimentum seqtii,
preeter illam notitiam, quse confessori dalur
sub sigillo. Nam, si esset morale periculum,
confessorem extra confessionem infamaturum
complicem, aut aliud nocumentum ei illatu-
rum, certum est non licere, quia tunc non
obligat ratio integritatis, ut ex superioribus
constat; et aliunde charitas et justitia obli-
gant ad cavendum damnum proximi Suppo-
nendum vero aliunde est illammet revelatio-
nera complicis esse moraliter aliqualem infa-
714
DISPUTAT. XXXIV. SECT. 11.
mationem ejus; nara si persona et culpa sint
talis conditionis, ut moraliter pro nihilo sestb
mentur, quod de tali persona tale peccatum
reveletur, nullum peccatura erit illam reve-
lare ; irao si ad integritatem confessionis ne-
cessarium fuerit, omnino ila fieri oportebit,
ut notavit Canus infra citandus, quia tunc re-
speclu complicis id nullum est iucommodum ;
et alioqui obligatio integritatis confessionis
semper urget. Quaestio ergo solum manet,
quando respectu complicis potest talis infamia
censerialicujusmomenli,in qua ulterius sup-
ponere oportet occurrere necessitatein mora-
lem sic confitendi. Nam, si poenitens possit,
vel ei confiteri, qui non cognoscat personam
coinplicis,vel ita confiteri,ut ipsa non cogno-
scatur,vel denique aliquam aliam diligentiam
adbibere, ut sine notitia personae in particu-
lari totum peccatum cum omnibus cireum-
stantiis necessariis dicatur, tenetur id facere ;
et in boc omnes conveniunt. Difficultas ergo
est, quando bic et nunc unum e duobus est
necessarium, aut tacere peccatum, vel cir-
cumstantiam ejus necessariam, aut quod con-
fessor intelligat personam complicis.
2. Prima sententia. — Et in hac re est
prima sententia dicens , poenitentein in eo
casu non solum non teneri ad integrita-
tem materialem confessionis , verum nec
posse licite illam perficere cum illo de-
trimento proxirai. lta sensit Marsil. in 4 ,
q. 12, art. 4, ad 7; et Arrailla, verb. Confes-
sio, n.ll, qui eam tribuit Cajet., sed falso ;
constantius illam defenuit Navar. , citans
Hostiens. et Innocent. in cap. Consideret, de
Pcenit.,d.5, et in Sum., c. 7, n. 3. Tenet
etiam Viguer. in Sum., c. 16, § 4, vers. 17,
quidicit, tunc poeniteutcm ita se gerere de-
bere, sicutqui non habel copiameonfessoris;
sed intelligendum est, quantum ad illara cul-
pam, vel eircumstantiam, quam non potest
sine compiice manifestare. Nam de cseteris
peccatis certum est posse et debere confiteri,
sialiasobligatio urgeat, juxta principia supe-
rius posita. Eamdem opinionem tenet Cano,
dict. Relect., quieamlimitat extra casum ar-
ticuli mortis, de qua limitatione infi a dicam.
Fundamentum est, quiatunc nulla est causa
legitimainfamandi proximura. Probatur, quia
neque ex parte sacramenti, neque ex parte
pcenitentis. Prior pars constat, quia ad veri-
tatero et religionem sacramenti sufficit inte-
gritas formalis; haec autem erit in illo casu,
qiiamvis tale peccatum taceatur, quia tacc-
turpropter legitimam causam. Nam excusare
infamiara propriam est causa legitima ad ta-
cendum peccatum ; ergo multo magis excu-
sare infamiam proximi, quia ad hoc ex justi-
tia tenemur. Et declaratur, quia quando con-
currunt duo pra^cepta, quae non possunt si-
mul impleri, unum natuiale, et aliud positi-
vum, naturale praeferendum est, et sufficien-
ter excusat ab observatione positivi. Ita vero
est in preesenti, nam praeceptum non infa-
mandi naturale est, lex vero de integritate
confessionis positiva ; ergo observatio prioris
praecepti est sufficiens excusatio posterioris ;
ergo in eo casu sine integritate materiali ser-
vabitur formalis. Et confirmatur, quia si con-
fessor esset revelaturus peccatum eomplicis,
excusaretur quis a confessione talis circum-
stanliae, solum propter vitandam ejus infa-
miam ; ergo signum est praeceptum naturale
non infamandi hahere majorem vim; ergo
idem est piopter solara infamiara confessio-
nis, quia solum differunt ut magis vel mi-
nus, ratio autem uaturalisobligationis eadem
est. Et simile argumentum est, quod licet ta-
cere propter vitandum scandalum, aut mor-
tem proximi ; omnia. enim baec in hoc fun-
dantur, quod sunt ex lege naturae necessa-
ria; idem ergo est in praesenti. Atque hinc
probatur facile posterior pars, nam pcenitens
recipietverum sacramentum, quamvistaceat,
et remissionem omnium peccatorum, sive
directe, sive indirecte ; hoc enim, quantura
spectat ad salutem et utilitatem ejus, non
rnultum refert ; ergo e^iara ex parte poeni-
tentis nulla est ratio, vel occasio suificiens
infamandi tunc proximum. Et confirmatur,
quia alias eliam liceret revelare peccatum
alterius, quamvis non sit socius crirainismei,
sed objectum,vel materia, ita tamen connexa
cum meo peccato, ut non possit unum sine
alio explicari; consequens autem videtur du-
rissimum ; ergo.
3. Secunda sententia. — Secunda sentenlia
affirmat non solum licere, sed etiam teneri
poenitentem in eo casu ad integram confes-
sionem faciendam, etiamsi confessor cogni-
turus sit personam complicis in particulari.
Hajc sumitur ex D. Bernard., in formula bo-
neslae vitae , in quodam documento, quod
proxime post iilara habetur : De nitllo,mqmt,
sinistre loquaris, nisi in confessione.et hoc ubi
aliter non poss/s explicare peccatum timm.
Tenet etiam D. Thom., Opusc. 12, q. 6, et in
4, d. 16, q.3, a. 2, q.5; 1). Bonavent., tom.
1 Opusc, Tract. de Modo confit., c. 1, et in
4, dist. 21, 2 part., art. 1, q. 3 ; Alens., 4
DLSPUTA.T. XXXiV. SECT. 11.
715
par., q. 18, ociemb. 4, art. 2, § 4, alias q.
77, memb. 2, arl. 4 ; Anton., 3 part., tit. 14,
cap. 19, § 11 ; Adrian., q. 1 de Confess., §
Sed oritur duUum; Durand., in 4, d. 16, q.
4 ; Palud., q. 3, art. 3, et d. 47, q. 2, et dist.
21, q. 3, art. 2 ; et ibi Richard., art. 5, q. 2;
Major, q. 2, in fine, et q. 3 ; Gabr., d. 17, q.
1, art. 2, et d. 21, art. 3, dub. 2;Almain., d.
47, q. 2, art. 2, qui citat Altisiod.; etHenric,
Quodlib. 3, q. 23. Idem Carthus. in 4, d. 16,
q. 2 ; Gerson, in tract. de Preeeeplis Decal.,
1 p., c. 17, et 2p., c. penult.,et in quodam
sermonede Ccena Domini ; Cajet., verb. Con-
fessio, condit. 3, et tom. 1 Opusc, tract. 31,
respons. 5; Medina,Cod. de Confes., q. de
Circumstantialoci et teujporis;et Sylv.,verb.
Cowfessio, 1, q. 24; Angel., eodem, niim.3;
etSumma Rosella, eodem, num. 6; Victoria,
in Summa, num. i64 ; Petr. Sol., lect. 12 de
Confess.; Cord., in Summ., q. 1 ; Soto, in 4,
d. 18, q. 2, art. 5, ad 4. Et hanc sententiam
existimo veriorem ;ejusvero rationem expli-
care necesse est. Nam communiter dicti auc-
tores solum aiunt, unumquemque debere sa-
lutem propriampra:ferre famsealterius ; item
posse unumquemque uti jure suo, etiamsi
aliquid incommodi alteri sequatur. Addunt
etiam hoc incommodum pafvum esse res-
pectu complicis, cum ejus peccatum sub eo-
dem sigillo permaneat. Ac denique ipsum-
met complicem huic se periculo exposuisse,
quando voluit esse socius criminis alterius.
4. Responsio contrarice sententice. — Ad hsec
vero et similia respondere possunt auctores
contrarise sententiae, in omnibus illis supponi
quod probandum est, nimirum, esse necessa-
rium ad salutem animse bujusmodi pceniten-
tis confiteri peccatum suum, etiamsi necesse
sit proximi peccatum revelare, quod proban-
dum erat. Assumptum patet, quia nisi hoc
supponatur, facile respoudebunt, verum qui-
dem esse magis debere unumquemque suse
animae saluti providere, quam farnae proximi,
quando utrumque simul servare non potest ;
in prsesenti autem non ita esse, nam utriusque
incommodo occurrere potest : tacendo enim
tale peccatum , servat famam proximi , et
confitendo alia sufficienter providct animse
suse, quia et formaliter confitetur integre, et
indirecte seu concomitanter etiam illius pec-
cati veniam obtinet, quod ei satis est. Atque
hinc etiam videtur fieri , ut talis pcenitens
nullum habeat jus, quo uti possit cum damno
proximi, cum ad salutem ejus hoc illi non sit
necessarium. Jus autem ad integram confes-
sionem faciendam non tam est jus lpsius pce-
nitentis , quam ipsiusmet sacramenti (si ita
loqui licet); latio autem ipsins sacramenti non
videlur obligare, nisi quautum aliajura natu-
ralia permittunt. Quod manifeste patet, quan-
clo non solum sequitur infamia proximi intrin-
seca confessioni , sed eliam timetur infamalio
extrinseca per revelationem sigilli ; tunc
enim (ex sententia omnium) non potest pce-
nitens complicem revelare, neque ad hoc ha-
bet ullum jus, quia satis providet anirnse sua3
confitendo alia, et servando integritatem for-
malem ; ergo idem responderi potest ratione
infamiae, quse in ipsamet confessione fit. Ne-
que enim hsec est tam parvi momenti, nt Soto
in prsesenti putavit, qnandoquidem sufficit ad
peccandum mortaliter, si fiat sine causa, ut
seetione prsecedenti ostensum est. Hic autem
videtur fieri sine causa, quia si aliqua esset,
maxime propter salutem ipsius pcenitentis ;
ad hunc autem finera non est necessaria , ut
declaratum est. Tandem hinc fit, ut illa ratio
periculi, quam Soto ponderavit, nulla esse
videatur, scilicet , quia ipsi complices (ait)
huic periculo se exposuerunt ; ha'c, inquam,
ratio non videtur convincens. Nam vel est
sermo de periculo justoe infamationis , et hoc
nullum est , quia negamus alium posse juste
revelare, alioqui snpponitur quod probandum
est ; aut est sermo de periculo infamationis
injustse, et hoc nihil refert, nec excusat
alium, quominus teneatnr talem infamatio-
nem cavere.
Licitum esse complicis personam eccplicare, uhi
necessarium fuerit.
5. Explicatur fundamentum verce sententice.
— Ut ergo distinclius hanc rem probemus,
distinguamushicduo, scilicet, licere et teneri
integre confiteri explicando personam compli-
cis, si necesse sit. Primum ergo asserimus hoc
licere. Ut autem proprium fundamentum hu-
jus rei intelhgatur, et juxta illud explicatee
rationes adductaa robur accipiant , adverten-
dum est, quod supra ex D. Thom. notavimus,
non semper esse intrinsece malum , nec con-
tra legem naturalem peccatum proximi occul-
tnm alteri dicere, sed tunc solum quando sine
rationabili causa id fit , aut ex intentione in-
famandi proximurn ; uam, si hsec intentio de-
sit, et alioqui iniercedat sufficiens causa, de-
tractio erit materialis, non formalis, qua3 per
se non est mala, nec jure naturae prohibita.
Ut ergo in casu , de quo loquimur , constet,
an liceat, necne , in propria confessione , ob
716
MSPUTAT. XXXIV. SEGT. II.
integritatem ejus, peccaturn alterius dicere,
videndum superest, an detractio illa formalis
vel materialis sit. Nam , si est formalis, nun-
quam licet; si vero est tantum materialis, li-
cita esse potest. In quo ulterius omnes tan-
quam certum supponimus non esse detrac-
tionem formalem ex parte intentionis loquen-
tis, quia non intendit proximnm infamare,
sed suum peccatum confiteri ; nam, si illud
prius intenderet , non est dubium quin ex eo
capite esset peccatum mortale , et confessio
esset nulla et ticta. Supponenda ergo est illa
honesta iutentio,solumque superest explican-
durn an causa justa et legitima intercedat.
6, An causa justa et legitima inlerced'tt.~
Quod ut explicemus, adverto ulterius, quam-
vis prseceptum positivum non possit per se
derogare praecepto naturali, si materia ejus
et circumstantise necessariae in eodem statu
maneant, saepe tamen fieri posse, ut ratione
pra>cepti positivi mutentur materia vel cir-
cumstantiae prsecepti naturalis, ita ut ex pree-
cepto positivo oriatur causa sufficiens hones-
tandi actionera, qua?, alioquiper se facta sine
ulla causa, fuisset contra rationem. Com-
mune exemplum estde homine damnato ad
mortem per privationem alimenti necessarii,
qui potestlicite (juxtaprobabilemopinionem,
licet dubiam) non comedere, etiamsi ab ami-
co occulte otferatur, ut jusla sententia in eo
impleatur, qua? sententia est veluti quaedam
humana lex, cum tamen illa seclusa, non es-
set licitum non comedere. Idem multi cen-
sent de monacho Carthusiensi, qui potest li-
cite usque ad mortem stalutum non come-
dendi carnem servare, et in aliquo casu eam
non comedere, in qno, secluso statuto et pro-
fessione talis regulee, id censeretur esse con-
tra prseceptum naturale servandivitam. Et in
materia, de qua agimus, seclusa institulione
confessionis, ssepe esset nonnullum peccatum
dicere alteri peccatum occultissimum, etiam
proprium, sine alia causa vel ratione ; posita
autem institulione hujus sacramenti, quarn-
vis positiva, resultat sufficiens causa, ut pro-
pter integritatem confessionis id fieri possit
sine infamatione propria formali, sed mate-
riali tantum. Et ex his, qua? de sigillo dixi-
mus, constat, ex eademinstitutione resultare
in multis casibus legitimam causam aliquid
faciendi, vel prodigendi vitam, quod alias
esset per se malum sine tali causa factum.
Sic ergo in prsesenti dicimus, ex lege con-
fessionis, quamvis positiva, oriri legitimam
et sufficientem causam, ratione cujus accusa-
tio proprii delicti cum manifestatione com-
plicis non estformalis detraotio, sed materia-
lis tantum. Ex quo manifeste sequitur talem
detractionem non esse per se malam, et coa-
sequenter esse licitam in tali casu.
Quomodo ex lege confessionis oriatur causa
legitima dedarandi comphcem.
7. Primo ex natura justi judicii. — Solum
superest, ut declaremus, quomodo ex lege
confessionis oriatur illa caiisa legitima. Hoc
autem variis modis declarare pussumus. Pri-
mo ex ratione et natura justi judicii, sub qua
hoc sacramentum institutum est ab eo, qui
potestatem habuit ; et ideo posita mstitu-
tione, illi veluti jure suo debentur omnia,
quse ad justum judicium consequuntur ; in
omni autem judicio, qui est socius criminis,
hoc ipso ratione delicti fit subditus judici
exercenti jurisdictionemin tali judicio, quan-
tum ad hoc, ut possit inquirere et integre co-
gnoscere peccatum sui subditi, etiamsi id
fieri non possit, nisi simul et quasi in obli-
quo cognoscendo personam cum qua pecca-
vit. Unde in foro etiam exteriori, qui habet
jus accusandi aliquem, potest illum de tali
delicto in individuo accusare , etiamsi ne-
cesse sit personam complicis indicare ; testis
etiam legitime interrogatus, tenetur respon-
dere, et reus ipse potest crimen suum dicere
coram judice legitime interrogante, etiamsi
delictum tale sit, ut babeat conjunctam aliam
personam. Et ratio est, quia haec jurisdiclio
cadit supra hoc crimen, quale ipsum est ;
ipsum autem tale est, ut per se habeat con-
junctas has circumstantias, et sine illis per-
fecte cognosci, aut judicari non possit. Et
ideo, qui habet jus cognoscendi delictum,
habet etiam jus cognoscendi tales circum-
stanlias, sicutquihabet jus cognoscendi rela-
tionem, habet jus cognoscendi teiminum.
Et pari ratione, qui voluntarie se fecit so-
cium talis criminis, voluntarie etiam se sub-
didit (quantum in ipso est) cognitioni talis ju-
dicii, si ad perfectienem jiidicii, et sententiae
in eo ferendse necessaria sit. Est autem hoc
saCramentum institutum per modum judicii ;
eigo ex illo intrinsece nascitur causa intrin-
seca et rationabilis manifestandi integre to-
tum delictum, etiamsi persona complicis a
judice cognoscenda sit ; quia ad hoc ipsum
habet jus ex vi talis institutionis. Unde quod
Soto dixit, complicem delicti voluntarie se ex-
posuisse huic periculo, proprius et verius di-
cetur, complicem voluntarie se subdidisse
DISPUTAT. XXXIV. SECT. II.
717
tali cognitioni in tali foro, qnia voluntarie se
fecit circumstantiam talis delicti ; et ideo
nulla illi fit injuria, si ad illud judicium hoc
inodo afferatur. Et eodem modo accipit vim
illa ratio, quod pcenitcns utiturjure suo ; nam
quatenus in hoc foro est accusator, habet
jus integre accusandi delictum. Et eadem ra-
tione judex ratione suae jurisdictionis habet
jus interrogandi speciem delicli, et pcenitens,
quatenus estreus et testis legitime interroga-
tus, habet etiam jus simpliciter respondendi,
etdeclarandi verilatem ; recte ergo dicitur
uti jure suo, quidquid sit de alterius persona?
manifestatione, quse materialis est, et quasi
accidentaria ; maxime cum per accidens sit,
quod a confessore talis persona cognoscatur
necne.
8. Secundo ex reverentia debita sacramento.
— Secundo potest hoc ipsum magis practice
declarari ex reverentia debita tali sacramen-
to ; posita enim illius institutione, majoris
momenti est, ut cum debita reverentia trac-
tetur, et in sua puritate ac inlegritate con-
servetur, quam quod unius complicis pecca-
tum uni sacerdoti sub tali sigillo occultetur,
aut reveletur. Et in hoc sensu vere dicebatur
ab aliis, talem infamationem complicis levem
esse, non quod absolute sumpta, vel sine
causa facta, non sit res gravis ; sed quod
comparatione facta ad bonum ipsius sacra-
menti, parvi momenti sit ; sicut supra de si-
gillo dicebamus, posita institutione sacra-
inenti,majoris mornenti esse servare secre-
tum sigilli, quam tueri ab incendio integram
civilatern ; quia majus est bonum ipsius sa-
cramenti, in cujus comparalione aliud par-
vum est, licet in se sit magnum. Quod vero
hoc pertineat ad bonum ipsius sacramenti,
et per se videtur manifestum, quia haec in-
tegntas necessaria per se est ad perfectio-
nem hujus judicii. Et moraliter declaratur,
quia alias frequenter, et ex occasionibus
saepe occurrontibus, et veluti perse conjunc-
tis cum modo peccandi hominum, oporteret
dimidiare confessionem et multa peccata ta-
cere. Ut, verbi gratia, non possent vir et uxor
confiteri peccata, quse inter se committunt,
moraliter et regulariter loquendo ; quia co-
gnoscuntur a confessore, et unus contiteretur
lapsum alterius, et similia, quod certe ma-
ximum incommodum est. Item, quia inde
possent pravi homines occasionem sumere
gravissima peccata committendi, ea occa-
sione, quod utefque ratione alterius mutuo
excusabunturab obligatione confitendi ; con-
siderato ergo bono ipsius sacramenti, ex illo
sumitur sufficiens causa, ut illa censeatur de-
tractio materialis, et non formalis.
9. Tertio ex utilitate pomitentis. — Tertio
potest haec causa explicari ex parte ipsius
pcenitentis et spiritualis utilitatis ejus, qua?
licet per se sola for'asse non sufficeret, vel
saltem in dubium revocari posset, tamen ad-
juncta aliis, multum profecto confert. Ha?c
autem utilitas non debet esse sola uecessitas
sacramenti, vel vitandi peccatum contra prse-
ceptum confessionis, ne videamur petere
principium, aut supponere quod probandum
est, ut objiciebatur ; sed praeter haec consi-
deraripotest spiritualis fructus, qui esse po-
test iu ipsa confessione talis delicti integri,
et prout in re ipsa factum est; nam moraliter
loquendo, inde crescit pudtfr et dolor de tali
peccato, unde moraliter etiam sperari potest
ut crescat fructus ex opere operato, qui certe
est majoris momenti quam fama complicis
circa unum confessorem, sub tanto secreto.
Accedit praeterea, quod cum hac integritate
conjuncta est satisfactio sacramentalis pro
tali delicto imposita, cujus fructus etiam est
roaximi momenti. Deniqueaccedit ipsa realis
executio, seu observantia divini praecepti,
absque excusatione, qua3 per sese etiam est
maguum bonum, tum propter honestatem
ipsius actionis, lum etiam propter pacem
conscientia? quam affert, dum liberalur homo
ab illo onere et obligatione iterum conli-
tendi. Unde etiam est magna consideratione
dignum, quod, si obligetur pcenilens ad oc-
cultandumpersonamcomplicisin confessione,
moraliter loquendo obligabitur ssepe ad bis
confitendum peccatum suum , semel sub *ali-
qua ratione generali, et iterum sub aliqua
speciali ; ut, verbi gratia, si quis cum matre
deliquit, prius, quando confessor matrem
agnoscit, tenetur saltem confileri illicitum
concubitum, ut eliam alterius sententiee auc-
tores fatentur ; postea vero, nacta occasione,
tenebitur iterum confiteri impium incestum,
quod profecto magnum gravamen est. Hoc
igitur sensu optime etiam hic applicatur prin-
cipium illud, quod unusquisque magis tene-
tur sibi providere, quam alteri, cseteris pari-
bus, nedum ubi est tanta disparitas ; nam
pcenitens sic confitendo, et anima? sme pro-
videt, vel in neces?ariis, vel certe in rebus
maxime utiJibus ; atque etiam suo pudori et
suae fama? aliquo raodo subvenit, ue ssepius
et multis se proclere cogatur.
10. Corollarium primum. — Licere pmnitenti
718
DISPUTAT. XXXIV. SECT. II.
aperire complicem. — Ex hoc igitur discursu
manifeste convincitur (nt opinor) licitum esse
poenitenti sic confiteri integre, etiamsi per-
sona complicis in notitiam confessoris deve-
niat. Solviturque manifeste praecipuum fun-
damentum contrariae sententiae ; quia cum
ostensum sit illam detractionem non esse for-
malem, sed materialem, plane sequitur non
esse contra naturale prseceptum ; nam ta-
lis detractio non est prohibita lege naturce.
Et ita hic etiam revera non occurrunt duo
praecepta, positivum et naturale, sese invicem
impedientia, ut propterea pra>ferendum sit
naturale praeceptum ; quia posita institutione
sacramenti, mutatur materia preecepii natu-
ralis, quia detractio, quse alias esset formalis,
fit materialis; ideoque vere tunc non concur-
rit naturale prseceptum, nec violatur ex tali
modo confitendi. Quo titetiam, ut non recte
hic accommodetur illud principium : Non
swtit facienda mala, at inde veniant bona, quod
aliqui objiciunt. Primo quidem , quia illud
intelligendum est de malo culpse, quia ma-
lum pcense seu detrimentum aliquodsaepe fie-
ri potest propter aliquod bonum ; tum etiam
quia ibi proprie non fit malurn alteri, ut inde
veniat bonuin ; sed fit aliquod bonum, per-
miltendo nonnullum detrimentum, quod inde
sequitur proximo, quod seepissime licet, ut
per se notum est.
Assertio secmida. Teneri pcenitentem manifes-
tare comphcem.
1 1 . Objectio. — Diluitur. — Atque hinc ul-
terius infertur secundo, non solum iieere, sed
eliam teneri pceniteutem integre confiteri
pectatum, vel circumstantiam necessariam,
cum praedicta complicis manifestatione. Pro-
batur, quia preeceptum de iutegritate cou-
fessionis per se obiigat ; ergo quoties nulla
legitima excusatio intervenit, homo tenetur
iliud complere ; hic autem nulla sufticiens ex-
cusatio intervenit, quandoquidem licite po-
test id fieri, ut ostensum est; ergo actuaJiter
obligat pi seceptum de integritate. Dices : ssepe
potest homo exeusari iegitime ab integritate
servanda, quamvis etiam possit iicite iilam
omittere, si veiit ; ut si quis timet sacerdotem
revelaturum confessionem suam, potest licile
iila oujiltere, quai affereat infamiam, et ni-
hilominus, si veiit, potest integre confiteri.
Seepe etiam, quando inter duo preeeepta ( ut
sic dicam) incechtur, ita est res anceps et du-
bia, utdetur licita optio hoc vei iilud facien-
di, verbi gratia, curare inhrmum vel audire
sacrum in die festo. Piespondetur ad priorem
partem, illud accidere, etin his quse sunt ex-
trinseca, et per accidens, et quae spectant ad
commodum ipsius pcenitentis, cui potest ipse
cedere, ut patet in exemploadducto ; hic au-
tem neutrum eorum concurrit. Nam illa in-
famia, qust! prsecise provenit ex confessione,
et sub ejus sigillo mane!;, non est extrinseca.
neque per accidens respectu talis peccati.sed
potius est per accidens, quod confessor co-
gnoscat persouam complicis, necne, cujus
delrimentum neque acl ipsum pcenitentem
pertinet, neque esttantasestimationedignum,
ut possit licile pra?.ferri integritati confessio-
uis. Unde patet responsio ad alteram partem;
nam iliud ad summum procedit, quando est
tanta sequalitas inter illas duas actiones, ut
habeat locum tale arbitrium ; in preesenti au-
tem revera non est talis sequalitas, sed mul-
tum excedit causa sacramenti. Addo vero,
etiam in aliis rebus raro intervenire talem
a?qualitatem, nisi ex ignorantia, seu ex diver-
sitate opinionum probabilium. Quo modo hic
etiam dicemus posse aliquera, si velit, adhaj-
rere priori opinioni, et ratione illius excusari
ab hac obligatione ; non enim possumus ne-
gare quin opinio illa probabilis sit, cum ha-
beat auctores graves et rationes probabiles ;
hoc autem est per accidens propter iguoran-
tiam; nos antem per se loquimnr.
12. CoroUarium terlium. — Hoc procedwe
etiam in cmfessione voluntaria. — Distinctio
Cani rejicitur. — Object o. — Solvitur. — Ter-
tio colligitur ex dictis, hanc obligationem non
solum habere loeum in confessione necessa-
ria, sed etiam in voluntaria. Et ideo imperti-
neus est distinctio Cani de confessione facta
in articulo mortis, vel extra illum. Aut enim
tale peccatum,vei circumstantia, cum illo in-
commodo complicis est de integritate confes-
sionis, aut non; siest, ergo in omni confessio:
ne expiicanda est ; quia, licet fortasse usus
confessionis hic et nunc voluntarius sit, ta-
men supposito tali usu, intogre coufiteri ne-
cessarium est. Si vero talis circumstantia non
estdeintegritate, etiam in articulo mortisnon
erit ; quia non est minus tunc cavendum in-
famare proximum, quamantea ; neque inte-
gritas confessionis alia est in articulo mor-
tis, quam in quacunque aliaconfessione. Qua-
propter nulia est specialis necessitas in arti-
cuio mortis, quia tunc etiam potest suhicere
ad salutem inlegritas iormalis. Dices, occur-
rere tunc peculiare incommodum, nimirum,
pcriculum nunquam amplius confitendi iilud
DISPUTAT. XXXIV. SECT. II.
peccatum, si tnnc non declaretur. Responde- considerat. 4
tur, hocnon afferre novura aliquod detrimen-
tum spirituale, nec novam prsecepti divini
transgressionem ; quia totum illud per acci-
dens est, quatenus ex futuro eventu pendet ,
sed solum est attendenda prsesens excusatio.
Quapropter, si rationes alioe per se non sufli-
cerent ad exeusandum a detractione formali,
et ad obligandum ad servandara integritatem,
illa circumstantia arliculi mortis parum pro-
feclo ad utrumque conferret. Tandem, quia
rationes factse per se sufiieiunt, ideo non so-
lum in confessione necessaria, sed in qua-
cunque voluntaria, pra?dicta excusatio locum
liabet.
13. DuHum. — Enodalur. — ■ Sed quasres :
esto hoc verum sit, supposito quod fiat con-
fessio, an teneatur homo saltem differre con-
fessionem non necessariam, ne consequen-
ter co£?atur personam complicis explicare.
Respondeo imprimis, non solum in extrema
necessitate, verum etiam quoties interveniet
obligatio prsecepti. posse et debere confiteri,
et cousequenter integre confiteri, neque ex-
cusari ab obligatione confitendi, verbi gratia,
semel in anno, aut si Eucharistia sit necessa-
rio recipienda; non excusari, inquam, solum
propter vitandum iJlud noeumentura proxi-
mi; quia, ut sa?pe diximus, est materiaJis de-
tractio tantum, etnon est res tanti momenti,
ut propter iliam solam omittendus sit usus
necessarius liujus saeramenti. Imo ulterius
addo, etiamsi confessio non sit in prajcepto
pro tali tempore, non esse obligandum pec-
catorcm, ut multo tempore differat confessio-
nem, et fortasse perduret in statu peccati
propter vitandum hoc incommodum compli-
cis; sed prudenti arbitrio hoc judicandum
esse, juxta reguJas charitatis; quia justitia
hic non obligat, cum supponanras hic non es-
se detractionem forwalem. Itaque, si uno
die, vel altero diflerendo confessionera, spe-
raretur confessor, cui sine nolitia complicis
posset fieri integra confessio, charitas obliga-
bit ad expectandum illum; tamen, si neces-
saria esset dilatio longi temporis, aut nimia
intermissio utilis frequentioe consuetae , non
censeo esse obligandos pcenitentes, ut cum
tanto incommodo spirituali praeveniant et
vitent illud incommodum proximi de sola in-
famia non admodum gravi. Nam efiam Medi-
na, loco supra citato, agens de quaerendo
confessore, qui non agnoseat complicem, so-
lum dicit satius esse idum qua?rere. Jrao Ger-
son, in serm. de Poenit. , in coena Domini,
719
Fiat integre, apcrte dicit hoc
esse consilium, noii pra-ceptum. Quanquam
enim hoc simpliciter verum non sit, ut in
principio ex communi sententia supposui-
mus, habet tamen locum, ut Corduba notavit,
quando illa mutatio confessoris fieri non po-
test sine nimia difticultate et gravi incommo-
do; quia charitas non obligat cum tanto dis-
pendio vitare damnum proximi, sed tantnm
cum f.icile fieri potest. Sic ergo in praesenti
dicimus de dilalione confessionis,, servata
proportione.
14. Dubium deciditur. — Ultimo declaran-
dura superest , quod in ultima confirmatione
prioris sententia? quoerebatur, quid dicendum
sitj, quando pcenitens non potest integre et
specince explicare peccatum suum , nisi ma-
nifestando confessori occultum peccatum per-
sonse, non quia illa fuerit socia criminis ip-
sius pcenitentis, sed solum quia fuit objectum
peccati ejus , ut si filius det venenum matri
gravidai ex pravo concubitu , aut si infamet
illam, vel aliquid simile. Nullus enim ex dic-
tis auctoribus expresse de hoc loquitur, pree-
ter Soto, qni etiam in hoc casu dicit manifes-
tandum esse integre peccatum proprium ,
etiamsi necesse sit manifestare alienum; imo
hac occasione addit, etiamsi manifestandum
sit peccatum alterius in sola confessione co-
gnitum, integritatem dictam servandam esse.
Sed in hoc particulaii casu supra hoc judi-
cavimus improbabile ; nunc antem generali-
ter etiam censemus illam sententiam nimis
rigorosam. Dico ergo, in hoc casu non debere
poenitentem alienurc peccatnm manifestare,
etiamsi necesse sit aliquam speciem criminis
non declarare; exislimoque Doctores anti-
quos non sine causa Jocutos esse specialiter
de complice, non de alia persona ; unde quo-
acl hauc prirtem sententia lieec majori Docto-
rum auctoritate nititur. Batio vero est, quia
hic cessant causa? illse, qua3 reddebant de-
tractionem illam materialem ; erit ergo for-
malis, et sic intrinsece mala; etita proceduut
optime reliqua fundamenta prioris sententias.
Anteeedens declaratur, nam imprimis cessat
hic ratio sumpta ex natura judicii , quia
quando persona non est socia criminis, nnllo
modo voluntate sua se immiscuit peccato al-
terius, et consequenter nec ex vi sui peccati
se subjecit judicio, vel cognitioni alterius, et
ideo ex hac parte nullum jus, nullamve ju-
risdictionem directe, vel indirecte habet ju-
dex ad cognoscendum tale peccaium, vei pce-
nitens ad accusandum peccatum suum, im-
720
DISPUTAT. XXXIV. SECT. III.
plicando vel potius explicando peccatum al-
terius. Cessat etiam alia ratio sumpta ex re-
verentia sacramenti, tum quia hic casus est
rarissimus, et ex illo uon potest sumi occasio
moralis occultandi peccata ; tum etiam quia
major reverentia est, ut integritas servetur
rationabili modo; nulla autem ratio patitur,
ut is qui invitus recepit unam injuriam, post-
ea novum detrimentum accipiat ex confessio-
_ne ejusdem, qui injuriam intulit, solum pro-
pter integritatem confessionis illius. Unde
etiam cessat tertia causa sumpta ex utiiitate
poenitentis ; ipse enim debet sustinere onus,
et reportare incommodum, ne alius incurrat
detrimentum, cum ipse solus voluntate sua,
et sine alterius cooperatione totum illud de-
lictum commiserit.
15. Observandum vero est, utin hujusmodi
casu pcenitens confiteatur suum peccatum,
quantum potest, sine explicatione personse
in particulari ; ut si persona offensa est pater,
dicat se offendisse tali modo personam valde
sibi conjunctam, et sic de aliis. Illud etiam
observatione dignum est, ssepe esse necessa-
rium explicare personam ad declarandam cir-
cumstantiam aliquo modo diminuentem ; ut
in dicto exemplo, si quis infamavit alium, et
addat se vera dixisse, quamvis injuste, illud
additum determinat pcccatum ad circumstan-
tiam minoris malitire, quia gravius essetpec-
catum, si fuisset falsum testimonium ; et
ideo tunc facillime excusari potest aliquis ab
explicatione talis chcumstantise cuni detri-
mento tertiae personse ; quia quamvis pecca-
tum simpliciter dicatur, confessor intelligit,
utminimum, habere illam maliliam,quod sa-
tis esse potest. Et in hocuuila est diihcultas,
quia circumslantise minuentes non ita sunt
de necessitate confessionis, sicut aggravan-
tes. Idem vero censeo de aggravautibus, ad-
dendo etiam novam speciem, propter rationes
adductas.
SECTIO III.
Utrum teneatur confessor servare sub sigillo pec-
catum complicis, et non uti illa scientia, etiam
in bonum pamitentis, sine licentia Cjiis.
1 . Videri potest sigilium confessionis nou
extendi adpersonam complicis, quia obliga-
tio sigilli solum imposita est in gratiam pce-
nilentis, et in favorem ejus. Ifem, quia com-
plex nulium secretum commisit sacerdoti ;
ergo, licet fortasse ex lege justitise de non
infamando proximo, teneatur sacerdos non
revclare peccatum complicis, non tamen ex
obligatione secreti, cum illi nullum fucrit se-
cretum a complice commissum ; ergo neque
ex obligatione sigilli, quod rationem secreti
includit, vel supponit. Aliunde autem appa-
ret, etiam ex licentia poenitentis non posse
sacerdotem loqui de peccato complicis, quia
ex eo quod talis notitia per solam confessio-
nem ad sacerdolein pervenit, est notitia sacra
et sacramentalis,quam propterea violare non
iicet. Ex eo vero, quod tale peccatum perti-
net ad alterum, et non ad poenitentem, non
potest sufficere licentia ejus ; quia, ut supra
dicebam, pcenitens, dando licentiam, non
dispensat in prsecepto, sed ceditjuri suo,
unde fit, ut respectu illius cesset materia
prsecepti, quando ipse dat facultatem. At
vero respectu alterius non potest ipse cedere
juri illius ; ergo, quamvis det licentiam, non
mutatur materia, et consequentcr nec cessat
obligatio preecepti.
Prima assertio.
2. Teneri sacerdotem sub sigillo. — Ratio a
2)riori, — Nihilomiuus dicendum primo est,
eodem sigillo teneri sacerdotem ad servan-
dum secretum circapeccatumcomplicis, quo
circa personam pcenitentis. Hsec est commu-
nis sententia in 4, d. 21, ubi Seotus, q. 2,
§ De quid dico ; Gabr., a. 3, dub. 2 ; Palud.,
q. 3, a. 2, conclus. 1; Richard., art. 4, q. 4 ;
Soto, d. 18, q. 4, art. 5, et Rolect. de Se-
creto, membr. 3, q. 4 ; Ledesm., 2, p. 4, q.
10, art. 5 ; Sylvest., verb. Confessor, 3, q. 6.
DeniqueDoctores omnes, citatisect. prseced.,
supponunt hanc ohligationem in confessore,
ut pcenitens possit peccatum complicisin con-
fessione revelare; qnia si timeat confessorem
revelaturum complicem, omnes Doclores ne-
gant licere tunc complicem revelare, etiamsi
necesse sit peccatum proprium non integre
dicere ; at vero, si confessor non obligaretur
sub sigillo respectu complicis, nulla posset
esse securitas, neque infamatio proximi per
se tegeretur hoc sigillo, ut in prgeeedenlibus
sectionibus supponebamus. Et fere haec e?t
ratio a priori hujus veritatis ; nam omnia
illa, qua1. sunt necessaria ad integram confes-
sionem faciendam, cadunt sub sigillum ; sed
unum ex iis necessariis est persona compli-
cis ; ergo. Minor supponitur ex facto ipso.
Major vero constat ex superius dictis ; nam
sigillum ad hoc pra^cipue ordinatur, ut poe-
nitentes libere et sine trmore possint integre
contiteri. Unde hoc confirmat Scotus, quia
etiam pcenitens vull famam personee, cum qua
DiSPUTAT. XXXIV. SECT. 111 721
peccavit, cuslodire sicut suam : ergo etiam nem dubitandi in principio positara. Nam
exhoc cnpite inducitur sigillum. hocsigillum respectu complicis non nascitur
3. Objeclio. — Sohitur. — Dices : ergo si ex coramissione ejus, sed ex commissione
poenitens ex ignorantia vel malitia revelaret pcenitenlis ; sicut etiam extra confessioncm,
peceatum proximi sine necessitate, quia po- possum ego teneri ad servandum sub secreto
terat optime confiteri peccatum suum sine naturali peccatum Petri, licet ipse non dixe-
revelatione alterius, tunc non teneretur con- rit, sed Paulus subtali secreto ; unde, si ego
fessor adsigillum, quia jam tunc illa notitia tale secretumin publicum proferam, possum
complicis non datur propter integritatem con- qnidem peccare in Petrum contra justitiam,
fessionis. Respondetur negando sequelam,
quia satis est, quod de facto manifestatio
peccati alterius fiat quasi conjunctim et obli-
que ad manifestandum peccatum proprium ;
nam eo ipso totum illud est pars confessionis
propriae ; quod autem hoc prudenter fiat,
necne, seu quod possit aliter fieri, nonimpe-
dit obligationem sigilli, ut supra in similibus
dixi ; quia hsec obligatio oritur ex confes-
sione prout actu fit, non prout fieri deberet
aut posset ; alias nunquam possent pceniten-
tes esse securi de sigilio orto ex confessionibus
suis. Et in proposito esset contra rationem,
ut propter imprudentiam, vel malitiam pce-
nitentis obligatio secreti respectu complicis
minueretur, cum alias major injuria ei fiat,
imo tunc solum fiat, quando peceatum ejus
sine causa revelatur.
4. Nihilominus taraen necessarium est ut
illum infamando de re occulta ; in revelatione
antem secreti non tam Petrum, quam Pau-
lum offendere, qui illud commisit. Ita ergo
est suo modoin praesenti.
Secunda assertio.
5. Noti posse confessorem uti notitia sine
licentia pcenitentis. — Hinc secundo dicendum
est, non esse licitum confessori uti scientia
peccati complicis ad aliquem usum, quo pos-
sit ejus persona prodi, sine licentia pceniten-
tis. Hoc etiam est certum et comraune apud
citatos Doctores, sequiturque evidenter ex
priori assertione; quia omnis fractio sigilli
est semper mala; sed quacunque ratione, aut
quovis usu talis notiliee prodere personam
complicis sine licentia pcenitentis, est fran-
gere sigillum; ergo semper est mala. Sicut
peccatum alterius reveletur, ut pars confes- supra dicebamus de usu cognitionis per con-
sionis propriee ipsius pcenitentis, seu tan- fessionem aequisitse respectu ipsius pceniten-
quam quid pertinens ad illam ; nam, ;si ali- tis, nam quacunque ratione locutio , vel qui-
quis cnm propriis peccatis solum concorai- libet alius usus redundet in proditionem, seu
tanler diceret etiam aliena, tunc illa peccala suspicionem personse pcenitentis, et sine Ii-
aliena in rigore non manerent sub sigillo ; centiaejus, est revelatio sigilli ; idem eigo
quia nullo modo pertiuerent adaccusationem est, servata proportione, respectu complicis.
pcenitentis, et sola concomitantia non suffi- Atque hinc sequitur, ex vi illius nolitia?. non
cit ad sigillum, ut supra dixiraus, neque di- licere confessori loqui de taii peccato com-
cere aliquid hujusmodi esset dicere pecca- plicis etiam cum ipsomet complice , nedum
tum complicis, sed alterius personse omnino cum aliis. Primo quidem, quia sicut sigillam
disparala;, nihilque per se pertinentis ad pec- obligat ad non loquendum de peccato pceni-
catum pcenitentis ; quod autem hujusmodi tentis cum ipsomet pcenitente, ita eiiam ad
est, non est materia sigilli, quia nullo modo non loquendum de peccato complicis cum ip-
est materia confessionis, neque directe, ne- so complice. Secundo et maxime, quia lo-
que oblique ; peccatum autem complicis, quendo cum complice , revelat confessionem
quatenus tale est, saltem oblique est materia pcenitentis; quia ostendit alteri illam noti-
confessionis propriae, et ideo est materia tiam, quam in sola confessione acoepit, quod
sigilli. Unde etiam confirmatur conclusio ex est directe contra sigillum , sive complex in-
Paludano, quia ex revelaiicne peccati com-
plicis posset facile prodi peccatum pceniten-
tis, vel suspicio de illo generari ; sed sigil-
lum obligal ad vitandum omne illnd, quod
hnjusmodi est ; ergo. Tandem ex revelalione
telligat sacerdotem loqui ex notitia confessio-
nis, quod frequentius accidet , sive id non
inlelligat, sed solum sacerdolem scire pecca-
tum suum, quod in re ipsa non nisi per alte-
rius confessionem agnovit ; nam hoc per se
complicis fieret onerosa confessio, et ab illa sutiicit ad fractionem sigiili. Neque ad hoc
quoad hauc partem liomines retrahereutur. honestaudum sufficit quod confessor id faciat
Et ita facile respondetur ad primam ratio- in bouum pcenitentis vel ipsius coraplicis,
xxn. -56
722
DISPUTAT. XXXIV. SECT. III.
quia propter nnllum finem , quantumvis bo-
nus ;ippure;it, frangendum est sigillum.
6. tyui usus intdligaiur in assertione su-
pra posita. — Proplerea vero locutus sum de
usu, quo manifestatur aliquo modo perscna
eompliciset peceatum ejus; quia si talis es-
set usus, ut nullam omnino manifestationem
secnrn atferret, neque aliis, neque ipsimet
re , ut satis in superioribus in similibus
casibus explicatnm est. Addeuda vero hic
est limitatio superius posila, nimirum hoc
proeedere ex natura rei, seu saeramenti, et
seclusa prohibitione positiva ; nam etiam hic
usus posset aliquando per illam prohiberi vel
limitari, ul de facto limitatus, et prohibitus
est a S. D. N. Clemente Vilf quoad exterio-
complici, talis nsus non esset contiarius si- rem gnbernationcm. Quam prohibitionem
gillo, ideoque neeperse mnlus esset, sed ex extendendam censeo etiam ad cognitionem
bouo fme prudenter factus, honestari p >sset. complicis ; nam licet solum loqualur de illa
Hoc mauifestum est ex diclis disputatione notttia, quam dt aUorwm peccatis in confes-
prsftcedenle , ubi eliam respectu ipsiusmet s oue habuerwit confessores; qua? verba pos-
poeuitentis diximus non esse prohibitum om- sent ad solos ipsos pnenitentes, et eorum pec-
nem usum uotitiaj per confes-ionem compa- cata referri ; tamen simolicius ac verius in-
ratue, sed illum tantum. qui vel est contra si-
gilbun, vel contra justiiiam, vel charitatem
respectu pcenitentis, vel alterius ; ergo a for-
tioii idem dicendnm est de usu ejnsdem no-
titiai respectu complicis, quandoqnidem sigil-
lum magis per se et direcle obligal respectii
complicis, quam respectu alterius. Ratio ve-
ro est, quia si talis usus non est conlra sigil-
lum, ut revera non est, nullum reiinquitur
divinum,velnatiirale praeceptum contraquod
telligi censeo de omnibus peccatis, tam po3-
nitentium quam sociorum criminum ; quia
eadem est omnium nocitia, et reJativum alio-
rum} ad omnes referri potest et debet.
Tertia assertio.
7. Pcsse sacerdotem uti notitia de licentii
poenitentis. — Terlio dicendum est, de licen-
tia pcenitentis posse confessorem uti scientia,
qnam per confessionem accepit de peccato
sittalisactio vel usus;quiasupponimusexcltidi complicis, in bonum ipsius pcenitentis, et
omnem extrinsecam inordinationem contra
charitatem vel justitiam ; denique talem esse
usum, qui possit prodesse et nemini obesse ;
intrinsece enim et ex vi liujus sarramenti
non polest aliud pr&^ceptum excogitari, cni
talis usus repngnet, neque aliqua ejus pro-
babilis latio reddi poiest Nam, licet notitia
per saeramentaleni confessionfetn comparata
sit, non est coutra revereuliam lnnc sacra-
mentodebitain illa postea uti in bonum fi-
nem siue ulla injuria vel gravamine ipsius
confessionis, prout m illo casa fit: quia lioc
ipso quod nulla est vel minima revelatio etiam
indirecta, nulium est gravamen ipsius con
fessionis ; neque est uude fial onerosa aut
difficilis ; et eo ipsoquod per eam intenditur
bonum et non malum, unlla etiam fit injuria
sacramento Tandein exemplis idconstat, nam
impiimis utitaii notitia ad oraudum pro hu-
jusmodi coinplice, oplimum sine vlubio est.
IJemque est, si ea ulatur confessor ad ei con-
ferendtim quodcunque beueficinm, quo pos-
sit iJle spirilualiter juvari, etiamsi nec inteJ-
ligat, nec suspicetur propter eam causam a
sacerdote fieri ; vel etiain si posset lmpedire
occn.Honem vel perieulum peccandi, nulla
eiiam data suspicioue ; idemque essct si
p ccatum veigeret in damnum tertii , et
simsli prudenti modo posset illud intpedi-
preeserlim in spintualem ulilitatem , vel
etiam necessitatem, vei bi gratia, ut pceniten-
tem djfendat ab importnna complieis insec-
tatione et inductione adpeccandum ; vel, ut
ab eo aliquam debitam satisfaciionem acci-
piat, si tamen prudenter id fial. Hanc asser-
tionem docent communiter Theologi supe-
rius citali, et quos latius referemus sectione
sequenti. Ejnsqne ratio breviter est, quia in-
tervenienle fac.iltate pocnitentis jam non agi-
tur contia sigillum, juxta senlentiam supe-
riori dispulatione demonstratam, sect. 5. Et
aiinnde nulla est deordinatio, vel malitia in
tali actu ; ergo, per se Joquendo, licitus est,
supposiio bono fine et prudenti modo, ut
supponimus.
8. Aliquorum responsio. — Refellitur. — 01-
jectioni oemrritur. — Non requiri licentiam
conpltcis. — Respondent aliqui, Jicentiam pte-
nitentis in his, qtiee ad ipsum taulum perti-
nent , sufficere ad tollendam obligalionem
seu materiam sigiili ; in liis vero, quae perti-
nenlad personam complicis, non suflicere li-
ceniiam pcenitentis, sine licentia cnmplicis;
quia sigillum quoad lianc parlem in favorem
ip-ius complicis impositum est, quo non po-
test privari rtisi sna voinntate ; et ideo donec
ipse facullatem faciat. non lollitur obiigatio
sigilii. Sed hoc nuilus aniiquorum Tlieoio-
DISPUTAT. XXXIV. SECT. III.
723
gorum dixit , nec sustineri profecto potest.
Nam imprimis moraliter repugnat petere hu-
jusir.odi lieentiam a complice, nam oportel
prius illi aperire notitiam per confessionem
obtentam, nt possitab illo peti licenlia uten-
cli illa, unde ante obtentam licentiam mani-
festaretur confessio. Qnod si qnis dicat, ad
petendam banc facnltatem a complice suffi-
cere priorem facnltatem pcenitentis, jara inde
habemus ad loquendum cnm ipsomet com-
pl ice de peccato illius iti ordine ad aliquem
fjnem snfficere licentiam pceuitentis ; ergo
etiam sufficiet in ordine ad quemlibet
bonum finem, qnalis est defensio vel sa-
tisfactio pcenilentis , obtinenda tantum ab
ipsomet complice, qui fere est moralis casus,
in quo maxime solet confessor in praxi jnva-
re poenitentem, de licenlia ipsius, apndsunm
complicem. Deinde nulla est ralio, ob quam
lieentia compiicis requiratnr, quia ipse non
commisit secretum confessori, sed solns pce-
nitens ; ergo solus ille est, a qno pendet hoc
sfcretnm ; ergo solns ipse sullieit dare licen-
tiam loquendi, quaninm est ex p:irte sigilli.
Confirmatur ac cleclaratur, nam clirectecau-
sa pcenitentis est, quoe cadit sub sigillo, reli-
qua vero solum quatenus ad banc causam
pertinent; sed poeuitens potest dare licentiam
de tota hac causa, quia ipse solus est, qui
ejus accusationem sub tali secrelofacit. Tau-
dem poenitens posset ex legitima causa et
propter suum bonum narrare sacerdoti extra
confessionem totum faclum cum circumstan-
tiis, et dare licentiam loquendi de ilio quan-
tum oportuerit;ergomagis potest hanc licen-
tiam dare ad loquendum de eadem rein con-
fessione audita; quia, si respiciamus favorem
etcommodum complicis, hoc multomajus est,
quia ejus infamia minor est ; si vero inspi-
ciamus rationem ipsius sacramenti, ipsum
quantum est ex parte sigilli solura postulat.ut
secretum servetur pro justa voluntate pceni-
tentis. Dico autera semper, quantum est ex
parte sigilli, quia ex ratione juslilice, et ex
sanctitate ipsius sacrarnenti, necessarium est
ut talis liceutia non detur cum injnria com-
piicis, nec sine causa honesta, ad quam pos-
sit tale medium sanclereferri.
9. Dduuntur rationes in favorem complieis
adductce.-kt.que ita facile respondetur acl id,
quocl attingebatur de favore complicis. Pri-
mum enim negaraus sigilium per se respice-
re favorem compiicis, sed solum per quam-
dam redundautiam, quatenus oriri potest ex
favore poenitentis et religione sacramenti ;
favoraufem pcenitentis solum est, ut secre-
tum pendeat ex honesla voluntatc ejus, et
quod possit illam nolitiam ordinare ad utili-
tatemsuam, prassertira spiritualem, cum mi-
nimo incommodo suo , prout fit servando
idem sigillum, et dando facultalem , neque
ex hac parte plus poslulat religio sacramen-
ti. Deinde dicimus, hoc ipsum etiam redun-
dare in favorem complicis, ne delictum ejus
sub minori secreto proferatur ; igitur ex hac
parte evidens est nullam esse malitiam in
illousu, quia nullo modo vioiatur sigilium
confessionis.
10. Aliorum responsio. — Refutatur. —
Alii vero respondent esse aliam deordinatio-
nem in lllo usu, nimirum quod res superioris
ordinis, videlicet, sacramentaliaconfessio, or-
dinetur ad res inferioris ordinis, vel certe or-
dineturad finem, ad quem non fuit instituta;
utrumque autem videtur esse contra debitum
ordinem et contra religionem debitam sacra-
mento. Sed baee objeclio, ut sa?pe in superio-
ribus insinuavi, falsum assumit, quia neque
est malum ordinare rem superiorem ad infe-
riorem, quando utraque est honesta, et ha-
bent aliquam proportionem utilitatis seueon-
venientio?, neque etiam est malum ordinare
aliquid ad Bnera extrinsecum, vel accidenta-
rium bonum, quando non excluditur prima-
rius, seu intrinsecus.
11. Tria etpplicantur. — Confessio. — Noti-
tia confessioms. — Usus notitiee» — Quod ut
iu prtesenti evidentius fiat, adverto, hic tria
intervenire, confessionem sacramentalem ,
notitiam quse ex illa relinquitur, et usum Im-
jus notitise, qui extra confessionem permitti-
tur seu conceditur ex licentia pcenitentis.
Confessio quidem ipsa, quatenus sacramen-
talis est, recte appellatur res superioris ordi-
nis, et per se primo ordinanda est ad compo-
sitionem sacramenii et ad effectura ejus, qui
est remissio peccati, neque potest unquam li-
cite fieri excludendo hunc finem, tanquara
propriura et primarium ; non est tamen ma-
lum huic fini alium adjungere, qui interdum
potest esse ejusdem ordinis, id est, spiritualis,
ut si quis per confessionem huic viro faelam
simul intendat illutn consulere de rebus post-
ea agendis circa talera materiam, vel excitare
iilum, ut ferventius pro se oret. Interdum
vero potest esse finis inferioris -jrdinis, id est
temporalis; ut si mnlier, quse occasione eges-
tads Deutn otfendil, procuret sacerdoti divi-
ti, aut eleemosynas facienti coniiieri, ut sibi
liberaiius subveniat in temporalibus, non pec-
724 DISPUTAT. XXXIV. SECT. IV.
cat, si iantum siiiisirum oculum (nt aiunt) referantur. Et
aut secundariam intentionem ad hoc habeat.
Notitiavero confessionis, licet per relationem
ad confessionem sit quid sacrum, tamen in se
est quajdam humana et natnralis cognitio,
quaa in principio potuit obtineri sine ulla re-
latione ad extrinsecum iinem, praUerquam
ad judicium in confessione ferendum; postea
vero comparato illo fine, potest ordinari ad
alios mediante alio usu ejus; quia hoc nec
fini, nec religioni sacramenti repugnat, si ta-
lis usus alioqui honestus sit. Hic autem usus
jam non est proprie res superioris ordinis,
quia nec est sacramentum, nec pars sacra-
menti, sed est consilium aliquod, vel petitio
humana, vel aliquid simile, procedens ex no-
titia comparata per sacramentum, delicentia
ejus, qui potest eam dare.
42. Corollarium prcecedentis doctrinw. —
Ex his ergo aperte constat, sive a principio
confessio fiat propter illum finem extrinse-
cum, sive postea tantum superaddatnr, ex-
tendendo de Jicentia poenitentis notitiam in
confessioneacceptam ad alium usum bonum,
et ad utilitatem honestam ordinatum, nihil
malitise, vel ordinationis esse in tali actu, ne-
que aliquam injuriam propterea fieri sacra-
mento, vel alicui personae, ut satis declara-
tum est. Atque hoc confirmat quoiidianus
usus virorum prudentum. et piorum confes-
sorum; nihil enim frequentius est, quam ut
po3nitens juvetur consiJio et industria confes-
soris, ut se defendat ab aJio complice qui eum
sollicitat et inducit ad malura ; gerit cnim
contra iilum qnasi bellum justum ; et ideo li-
cite quserit contra iJJum justum consilium et
auxilium ; ergo etiam honeste qurerit illud
per confessorem (ut supponimus) ad hoc ap-
tum et prudentem; quia hoc snpposito, nulla
est via magis secreta, minusque onerosa al-
teri; prresertiin quia liic fructus non est om-
nino extra finem confessionis, quoe non so-
lum ad tollenda peccata commissa, sed etiam
ad vitanda futura ne committantur, ordina-
tur. Piseterea savpe accidit ut socius delicti
teneatur subvenire alteri, vel debitum aliquod
ei persoivere, ul, verbi gratia, alere prolem,
vel promissionem aliquam implere, ad quod
seepe necesse est ut compiex certior fiat de
effeciu subsecuto, et de obligatione quse in
eura resultat; soJet ergo aliquando hoc fieri
medio confessore propter raajus secretum.
raajusque commodum utriusque partis. Ne-
que in hoc aliquid inordinatum invenitur,
cum omnia ordinatc fiant, et in bonum finem
ita etiam responsum est ad
posteriorem rationem dubitandi in principio
positam. Neque contra hanc doctrinam inve-
nio aliquem gravem auctorem ex antiquiori-
bus ; solus Soto videtur aliquando verbum
aliquod proferre, quo huic doctrina? minus
favere videtur ; sed de ilJius et de aliorum
sententia clarius constabit ex sectione se-
quenti.
SECTIO IV.
Vtrum liceat confessori uti notitia confessionis de
licentia pcenitentis ad corrigendum complicem,
vcl impedietidum ejus delictum, in bonum alio-
rum.
1. Prima sententia. — Primwm argumen-
tnm. — Secundum argumentum. — Heec quees-
tio videtur satis definita in prsecedenti ; tamen
quia his temporibus specialiter controversa
fuitj necessarium est aliquid de ea in specie
dicere. Aliquibus enim inordinata maxime
res haec visa est, et communi bono ac sacra-
mento contraria '. Primo, quia multum de-
rogat sigillo, uti notitia confessionis ad effec-
tus adeo extrinsecos, et alienos a fine confes-
sionis. Repugnat etiam hoc religioni ianti sa-
cramenti; est enim illud veluti quoddam sa-
crum arcanum, quod non tam facile debet ad
quoslibet alios usus assumi.. Neque est cur
pcenitenti concedamus tam amplam potesta-
tem faciendi facultatem coufessori ad loquen-
dum de rebusin confessione auditis, quia hoc
ei non licet pro suo arbitrio, ut supra dictum
est. Et quia vix potest esse usus talis confes-
sionis sine scandalo, quia regulariter existi-
mabunt complices, vel confessorem id facere
sua auctoritate sine alia licentia, vel certe
extorsisse licentiam decipiendo vel cogendo
subditum pcenitentem. Quod deciaratur se-
cundo, quia nolitia confessionis non est ac-
commodata ad finem seu effectum correctio-
nis ; quia correctio est quid pertinens ad le-
gem natur», ad quam soium tenemur per
raedia ejusdem ordinis, quoa ante institutam
confessionem locum habebat; confessio autem
est res alterius ordinis, ordinata tantum ad
bonum pcenitentis, non vero ad correctionem
complicis, vel defensionem aliorum,
2. Secundum fundamenlum. — Prima con-
firmatio. — Sectmda coufirm.atio . — Prselerea
est alia improportio, quia correctio fieri de-
1 Dominicus Bannes, 2. 2, queest. 33, in
fine.
DiSPUTAT. XXXIV. SECT. IV
725
bet ex notitia certa, alias non potest esse efti-
cax; sed notitia eonfessionis ia ordine ad
liunc finem aoa cst certa, nam licet dictum
pcenitealis pro illo foro, et ia ordiae ad ip-
sum, fidem faciat, non tamen contraalium ;
unde facile pofest complex illud negare, et
sacerdotem eludere , ejusque correctionem
contemnere. Imo, si tunc sacerdos corrigens
ipsum majorem ficlem daret poenitenti coaira
cornplicem, quam complici pro se ipso, inju-
riam ei faeeret; quia, sicut poenitenti creden-
dum est pro se et contra se, ita et complici.
Ex quo ulterius fit, ut ex tali modo correctio-
nis facile sequi possint dissidia et scandala ;
ergo, per se loquendo, hic modus correctio-
nis neque expedit, neque licet. Et confirma-
tur heec ratio, quia, si liceret hac via correc-
tionem iachoare, liceret etiam illam prosequi
nsque addenunciationem.velcoactionem com-
plicis, si ad ejus emendationem necessaria es-
set. Consequens est plane absurdum, ut per
se constat. Sequela probatur, quia nolilia,
quoe sufficit ad inchoandam correctionem,
suificit ad prosequendam , alias imprudenter
inchoaretur correctio. Tandem confirmatur,
quia alias superiores et Preelati possent uti
confessionibus subditorum suorum tanquam
medio ad suam gubernatiouem, et aliorum
emendationem et correctionem , ex qui-
busdam confessionibus aliorum peccata co-
gnoscendo, et facultatem a pcenitentibus ex-
torquendo ad corripiendos et emendandos
alios ; consequens est valde absurdum et alie-
num ab usu Ecclesise ; aam esset facere con-
fessionem odiosam, et pervertere ordinem, et
confundere internum forum cum externa gu-
bernatione, acdenique esset occasionem pree-
bere scandalis et mendaciis. Nam cum in hoc
foro nulla postuletur probatio, unusquisque
posset facile et impune falsum testimonium
aliis imponere.
3. Prima sententianegativa. — Propterheec
nonnulli Theologi, preesertim moderni, sim-
pliciter damaaat utillicitum hujusmodiusum
notitiee complicis per confessionem obtentee.
Pro qua sententia referri imprimis possent
illi Theologi, qui in universum negant posse
confessorem loqui de rebus auditis in confes-
sione, etiam de licentia poenitentis. Et hoc
modo videntur tenere hancsententiam Major,
in 4, dist. 21, q. 2; Angelus, verb. Confes-
sio, 1, § 3 ; et Summa Rosella, verb. Confes-
sio, 1, § 6, qui secuti sunt Richard., d. 21,
art. 5, q. 2. Hi enimdicunt, in eo casu, ia quo
necessaria est manifestatio complicis ad ejus
correctioneai, maaifestaadum esseextra con-
fessioaem , quia maaifestatio in confessione
inutilis est ad correctioacm ; quod non esset
verum, nisi supponeretur noa Jicere uti sciea-
tia coafessionis, eliam de licentia pcenilentis,
aut perinde esse, dare licentiam, ac dicere
extra confessionem. Praiterea favent Bonav.,
d. 21, 2 p., art. 1, q. 3; et Alens., 4 p., q.
77, memb. 2, art. 4. Qui dicunt, tutius esse
extra confessionem dicere. Palud. vero, ead.
d. 21, q. 3, art. 2, conclus. 2, rigorosins di-
cit, debere poenitentem extra confessionem
nominare complicem, si velit uti industria
eonfessoris ad preedictum finem. Soto deni-
que, d. 18, q. 2, art. 5, ad 4, absolute ait,
non debere confessorem, etiam de liceatia
pcenitentis, et in commodum ejus, extra con-
fessionem tractare negotium cum revelatione
complicis, ne fiat odiosa confessio. Citatur
etiam in favorem hujus sententiee D. Bernar-
din. Senens., in 3 p. Sermonum, serm. de
Confess. peccat., in 4 preepar. Denique citatur
D. Thom., d. 16, q. 3, art. 2, q. 5, ad 5.
Sed ibi agens de complice, solum dicit, licere
illura revelare propter integritatem confes-
sionis ; caetera vero non excludit.
4. Secunda seatentia affirmativa. — Contra-
ria sententia, videlicet, hunc usum esse lici-
tum de licentia pceniteatis, per se loqueado,
ac secluso scandalo, servatisque aliis circum-
stantiis secundum prudentiam requisitis, est
communisTheologorum et Summistarum. Et
imprimis sumitur ex D. Thom., Opusc. 12,
q. 6, ubi dicit, non licere revelare in confes-
sione personam complicis, nisl salvato ordine
correclionis fraterna? ; sentit ergo servato hoc
ordine licere. Expresse docuit hauc senten-
tiam Capreolus, 4, d. 21, q. 2, art. 3, ad 8
contra 3 conclus., dicens, de licentia pceai-
tentis licere coafessori complicem. vel alium
peccatorem sibi in confessione manifestatnm
corrigere. Et eadem fere verba habet Son-
cinas in Stimma Capreoli, ead. d, q. 2, con-
clus. 2, ad 3. Idem docet expresse D. Antonin.,
2part., tit. 14, cap. 19, §11; et Adrian.,
q. 1 de Confessione, § Sed oritur ex Us du-
Uum, ad4, clarius in dubio penultimo illius
materiee, § Ad primum, in responsione ad 8,
et§ Admotiva aliorum, ubi ad tertium sub
distinctione ait, in utilitatem suam vel alio-
rum hoc licere pcenitenti, si per sacerdotem
facere potest quod non valet per seipsum.
Idem expresse Gabr., d. 17, q. 1, art. 2,
conc. 5, qui argumeatatur , si licet extra
confessionem, multo roagis in confessione,
726
DISPUTAT. XXXIV. SECT. IV.
qunnquam posterius, d. 2, art. 3, dub. 2,
eodem modo loqnatur, quo Richard., credens
non esse contrarius, ut jara dicam. Idem ex-
presse Sylv., verb. Confessio, i, q. 24, ubi
dicitj, velesserevelandum extra confessionem,
vel dandam licentiam confessori, quia quoad
hunceffectum perinde est, Etita explicat Ri-
chardum, Bonav. et alios. Citat etiam in hanc
sentenliam Raymundum. PraUerea citaiur
Summa confessorum, lib. 3, tit. 34, quse id
significat in q. 87, juncta q. 100. Et eamdem
habet Alensis in Summa, 2 p., lib. 5, tit. 12,
ubi alios refert. Idem Summa Armil., verb.
Circumstantia>,n. 11, citans D. Thom. et An-
tonin.;et Smnma Tabien., verb. Circumstan-
tia,§ 10, et verb. Confcssio, 1, § 4; et Sum-
ma Pisaua, verb. Confessio, 1, q. 3 ; etSum-
ma qnse dicitur Enchiridion confessorum, 1
p., verb. Confessor. n. 8,§ 3 ; et aliae Summee
recentiores in hoc etiam conveniunt. Idem
docuit Gerson, 2 p , tit. de Cognitione pec-
catorum venialium et mortalinm, et cousi-
der. 19, dicit, non esse parendum confessori
interroganti de altera persona, nisi bene sci-
relur, quod vellet illi piofieere ; et clarius in
eadem secnnda parte, in libro quarumdam
queestionnm cum suis responsionibus.fol. 34,
iit. P, clicit nnn expedire dicere in confes-
sione personam alterius, et clare licentiam
confessori ut illam admoneal, quamvis non
sit malum, melius tamen judicat esse dicere
extra confessionem. Idem, serm. de Pceni-
tentia in Coena Domini, considerat. 4, ubi
ait circumstantiam persona? cum qua pecca-
tur, non esse declarandam, nisi vel ad inte-
gritatem confessionis necessarium sit, vel al-
terius peccatoris. Docuit etiam expresse hanc
sententiam Navarr., in Summ., n. 7, dicens
servato ordine correetionis frattrnse, hoc lice-
re. Idem Corduba, libro de Detractione famse,
et reslitutione iJJius, memb. 2, q. 4, con-
clus. 3, et membr. 3, conclus. 4, ad 2.
Assertio.
5. Secunda smtentia prooatttr. — Inler has
senteniias hsec posterior simpliciter probanda
mihi videtur. Fundamentum esto, quia uti
notitia confessionis ex licentia pceniientis ad
corrigendum complicem non est actio mala ,
quia proliibita ; neque eliant est prohibita,
quia mala; et ideo nihil obstat, quominus ali-
quando possit honeste fieri. Prior pnrs certa
est, qnia nulla potest de hoc ostendi lex posi-
tiva ; et ideo ex solis principiis judicandum est
de honestate vel malitia iJlius actionis. Poste-
rior ers:o pars probatur discurrendo per tres
virtutes, ad quas periiuere posset honestas
vel malitia hujus actiouis. Prirna esl virtus
religionis , qualenus ad illam pertinet sigil-
lum, et reverentia debita huic sacramento.
6. Quod iste actus non sit contra rcligionem.
— Quod ergo illa actio per se et intrinsece
non sil contra religionem, probatur, quiane-
que est contra sigillum , nec contra reveren-
tiam debitam huic sacramenio; nullum au-
tem aliud caput excogitari potest, ex quo hic
oriatur malitia contra reiigionem. Hgec ultima
pars per se nota est; nullus enim hactenus id
excogitavit, neque intelligi aut declarari po-
test , in quo sita sit taJis malitia. Prima vero
pars manifesta est ex supra dictis ; ostendi-
mus enim non esse conlra sigillum Joqui de
rebns in confessione auclitis, etiam pertinenti-
bus ad comphcem, de licentia poenitentis;sed
in preesenti assertione expressedicimus, hanc
correctionem fieri debere de licentia poeni-
tentis. Imo hic etiam addimus talern licen-
tiam, eo quod respiciat tertiam personam,
respectu iJJius debere esse justam, quia non
potest pcenitens suo arbitrio famam alterius
prodigere ; propter quod si licentia injusta
est, graviter peccabit confessor illa utendo,
non solum contra jnslitiam, sed etiam contra
religionem ; nam uti sacramento, vel notitia
in eo accepta, ad nocumentum injnstum
alteri inferendum, sine dubio est grave sa-
crilegium , et posset tunc merito censeri
fractio sigilli , vel quia talis licentia , cum sit
injusta, est nulla, et consequenter non magis
dat loquendi jus, quam si non esset data ; vel
certe quia complex saltem habet hoc jus , ut
non possit cnm injuria ejus talis facultas dari,
neque recipi ex vi sigilli.
7. In hoc actu non dari irreverentiam sa-
cramenti. — Verumtamen ha?c omniain proe-
senti locum non habent, quia manifestum
est talem licentiam non esse injustam, quia
non ordinatur ad mferendum aliquod nocu-
menturn complici, sed ad bonum ejus. Neque
etiam inde augetur ejus infamia, quia cum
illo tractandnm est negotium , et ab ipsomet
est emendatio procuranda; nunc enim de sola
correctione secreta cum ipsomet peccalore
agimus, nam de denunciatione, vel aliis me-
diis, in solutionibus argumentorum dicemus.
Quod vero talis correctio possit esse onerosa
complici, et pudorem aut ruborem illi inferre,
non reddit dictara licentiam injustam, cum in
tota illa actinne nulla sit injuria , sed per se
potius ad opus charitatis pertineat, alioqui ex
MSPUTAT. XXXIV. SEGT IV.
727
hnc capite semper fratema correetio esset in-
justa. E>t ergo illa licentia ex objecto suo
justa ; suppono elhm esse sponte datara, et
non per injuriam extortam a pcetiitente; natn
lioc etiatn extrinsecum est, et nou est per se
conjnnctiim cnm tali actione ; ergo manifes-
tntio virtnte ejus facta non est contra sigil-
jusmodi notilinm et licentiam propter lalem
finem, in qno nulla nclio injnriosa infcrccdit.
De charitate vero eadem est demnnstrntio ,
quia neo finishujus aetionis, nec medium re-
pugunt charitati, sed est maxime con=enta-
neum dli ; ergo per se nulla hic est malitia
contra eharitatem. Gonseqnentia estevidens,
lum. Atque hinc etiam facile constat alind quia illa duo capita sunt, qua? possunt inhac
membrnm , scilicet, in hujnsmodi actione
non intervenire aliunde irreverenliam sacra-
menti; nam supra ostensum est nou esse ir-
reverentinm confessionis , vel nolitia? per il-
lam comparatae, qnod ordinetur ad fiuem ex-
trinsecum additum ab operante , dummodo
bonus sit, et nou excludat intrinsecum fmem
eonfessionis ; hujusmodi autem est emenda-
tio coiriplieis, qui est finis hujus actionis ;
est enim hic fiuis per se bonus, et licet non
sit intrinsecus confessioni, tamen neque ex-
cludit alium intrinsecum , neque ab illo ne-
actione considerari ; aliaeenim cireumstaufue
aceidentariai snnt, et in individuo pnssunt ita
observari per prndenlinm eoofes^otis, nt non
reddnnt actionem charilati contrntiam. Ante-
cedensautem patet, nnm finis est emendnlio
fratris, qnam sine dnbio per se intendit cha-
ritas ; medium autem est correctio per viam
occultissimnm, qua minimum laedalur fama
proximi ; qnod etiam observat cbarifas ; ergo
perse nihil est in hoc fitie aut medio charita-
ti adversum,
10. Conftrmatio. — Ohjrctio. — Diluitur. —
cessario excluditnr. Nam cum justificatione Et confirmatur ac declaratur utraqne pars.
ipsius pcenitentis , qui est finis intrinsecus
confessionis , optime conjuugitur emendatio
complicis.
8. Objrctio. — Sohitur. — Dicet aliquis, lieet
ex vi huj is finis non videatur hoc cedere in
sacramenti irreverentiam , tnmen ex aliis in-
convenienlihus, quse moraliter ex iali actione
seqiti possunt, nunquam fien sine irreveren-
tia sncramenti. Respondeo, nulla esse incon-
venientia per se conjuncta cnm tnii actione,
n^qne mornlitpr, vel ut in plnrimum resnl-
tantia;nam scandala, decnptiones, etsimilia,
nnm anctores omnes citali pro utrnque opi-
nione in boc conveniunt. si poenitens in eo
casu post finitam confessionem detnolitiara
confessoi iextra confessionem de peccato oom-
plicis, ut eum corrignt e't emendet, servato
debito ordine correctionis f.aternse, et aliis
circnmstnntiis debitis, id non esse conlra jus-
tiliam, et esse maxime consentaneum chari-
tati ; imo aliqnando posse esse debitum, si
tnle medium mornliter censeaturnecessariura
ad emendntionem proximi , qnia spiritualis
snlns ojtis pra^ferri debet illi qunlicunque in-
qme. finguntur, vel exaggerantur. revera non famise vel pndori. Interrogo ergo, qnando
snnt per se , nec freqnentius conjuncta cum
illo nsu, ut experientia ipsa saepe ostendit, et
ex his , quse dicemus in solutionibus argu-
mentornm , manifeste conslnbit. Si ergo in-
convenientia aliquando seqnantur, id erit per
arcidens ; ex accidenti autem non negamus
hnnc actionem aliquando posse esse mnlam ;
tunc autem malitia per se primo non erit con-
tra religionem, sed aut contra charitatem,
aut contra aliam similem virtulem ; contra
reli^ionem autem ent per quamdam redun-
dantiam , in quantum religioni derogat uli
actione sacra cum detrimento alterius vir-
tutis.
po^uitens dat. licentiam confessoti loqnendi
de reluts confessionis, an illa licentia a^qui-
valeat manifestnlioni exlra confessionem, vel
sit solnm queedam extensio vel faeuitas intra
latitudinem siyilli, relicta obligotione ejus
quoadalia. Si primura dicntur, ut non pauci
existimnut, ergo, sicut licitum est extra con-
fessionem dicere, ita et dare Sicentiam, et si-
militer licitum erit confessori utroque modo
corripere coraplicetn, cnm dieantur illa duo
sequivalere. Si quis autem contendat neces-
sariam nihilominus esse iteratam narralio-
nem tolius fncti, et non saiis esseunico verbo
dare licentinm, refereudo illud ad ea qnse in
9.1n hocactu non esse malitiam contra jus- confessione narrala sunt, hoc profecto su-
titiam aut charitatenu — Atque ex his fere
etiam probatum est, per se non habere hunc
usum mnlitinm contra jnstitiam ant charita-
tem. Nnm de . justitia jam ostensum est nullara
actionem injuriosnm ibiintervenire,quta pce-
nitens utitur jure.suo, dando confessori hu-
perstitiosum est; nullaenim est ratio cur illa
cereraonin s:t necessaiia, cum verbura iilud
virtualiter eontineat lotat narrationem praa-
teritatn , ut in superioiibus salis ostensum
esl. Unde non est dubium quiu si inlentio
poenitentis sit absoiute auferre sigillum, et
7-28
DISPUTAT. XXXIV. SECT. IV.
illa omniaextra notitiamconfessionisrelinque-
re, illemodus unico expresso verbo sufficiat,
ut etiam habet usus apud quoscunque pios
et doctos confessores. Siverosentiamus(quod
nos supra diximus) hcentiam hanc non omni-
no tollere sigillum, sed relinquere illud inte-
grum in omnibus aliis, prseter id quod per ta-
lem facultatem conceditur, sic profecto ma-
nifeste constatminus hocmodo laedi justitiam
aut charitatem, quia magis consulitur famae
proximi; ergo, si alinndereligioilla?sa manet,
u t ostensum est, nihil mali est in tali actu.
Dicetur forle in hoc lsedi charitatem, quod
medium illud insufficiens est ad fratris emen-
dam. Respoudelur , hoc ad fiictum potius
quam adjus pertinere, idque sine fundamen-
to vel ralione dici. Cur enim desperanda est
illa correctio semper. aut etiam frequentius?
cum notitia per confessionem babita non sit
minus cerla, quam extra illam per relatio-
nem ejusdem personse, nec minus possit de-
servire ad efficaciter loquendum cum com-
plice, et persuadendum iili. Sed haec omnia
clariora fient in solutionibus argumentorum.
Destruuntur fundamenta prioris sententice.
11. Solvitur primum argumentum. — Ad
primum ergo et principale argumentum jam
responsum est hoc non repugnare sigillo ,
quanturacunque finisille, ad quem ordinatur
confessio, extrinsecus sit, dummodo sit jus-
tus , et ex licentia pcenitentis fiat. Deinde
etiam ostensum est ex nullo alio capite hoc
derogare religioni, aut reverentise sacramen-
ti ; neque propter hanc causam datur niraia
licentia uteudi notitia confessionis ad extrin-
secos fines ; nam hic finis, de quo agimus ,
gravis^imus est, et valde conjunctus cum fine
hujus sacramenti. Nam, post emendatiouem
ipsius poenitentis nihil illi propinquius est,
quam emendatio complicis, quod etiara mo-
raliter spectare potest ad majorem securita-
tem ipsius pcenilenti.-. Rursus neque ex hoc
usu tit onerosa confessio. Cui enim fiet one-
rosa ? An pcenitenti ? Minime, quia supponi-
mus ipsum sua libera voluntate velle uti in-
dnslria confessoris ad illum finem, eo quod
opus charitatis esse censeat suo proximo
subvenire, etperseiionvaleat, necsperet cor-
rectionis fructum , per confessorem autem
propter niajorein ejus auetoritatem et indus-
triam illnm obtinereconfidat ; hsec enim sem-
per supponenda sunt, ex communi lege et
ordine charilatis. Aut est hoc onerosum ei ,
qui corripitur; at vero neque iiocdici potest,
si secundum rectam rationem res sestimetur.
Nam, si ille irrationabiliter sit invitus, aut
gravamen sentiat, id curandum non est, alio-
qui nullus erit corrigendus, ne charitas fiat
onerosa proximo. Quod vero secundum rec-
tam rationem nullum onus sentire possit, sa-
tis constat ex dictis, quia intenditur bonum
ejus, et per optimum medium, quo ejus fama,
quoadfieripotest, conservatur.Pcenitensenim
(ut supponimus) habetjus, vel etiamobligatio-
nem corrigendi, et cum non possit per se fa-
cere, posset id efficere per alium, qui non es-
setsuus confessor; ex quo non minuitur onus
et gravaraen complicis, imo posset augeri, si
alias revelandum esset crimenconfessori pro-
pter integritatem confessionis ; sic enim plu-
resscirent delictum alterius; melius ergo est,
u t unus tantum sciat, si ille ad utrumque
munus sufficiens est. Similiter, eidem con-
fessori posset extra confessionem dicere ; sed
hoc nullum levaraen complicis est, sed potius
gravamen;nam quod sacerdos sciverit pecca-
tum ejus sub majoris secreti obligatione, illi
melius est ; nullo ergo modo fit ex hoc usu
onerosa confessio.
12. Quod vero ibi addebatur de scandalo,
imprimis est accidentarium, deiude est vo-
luntarie assertum ; nam si sacerdos prudens
fuerit, facile hujusmodi scandalum vitare po-
terit. Eo vel maxime, quod scandalum ibi
declaratum passivum potius est quam acti-
vura , propter quod vitandum non semper
sunt opera charitatis omittenda, et prsesertim
correctio , quando tamen speratur fructus.
Assumptum declaralur : cur enim est judica-
turus complex sacerdotem revelare confessio-
nem? profecto id non potest nisi temere judi-
care, commotus fortasse acerbitale correclio-
nis, quod a3que judicare posset, etiamsi con-
fessorextra confessionem peccatumejusagno-
visset; cum enim sine fundamenlo id judicet,
seque potest in utroque casu id judicare ;
praisertim cum in nentro casu oporteat, sa-
cerdotem explicare modum quo id sciat, sed
simpliciter correctio peccati facienda sit. Non
est ergo propter hunc timorem omittenda
correctio, sed prudenter ita est in principio
lenienda, utprius peccator recognoscat suam
miseriam et lapsum , quam exasperetur et
resistat. Denique in casu, de quo loquimur ,
moraliter loqnendo, talis esse debet fama et
auctoritas confessoris, cujus industria poeni-
tens utitur, ut non possit alius peccator, nisi
imprudeutissimus sit, tale crimen sacerdoti
objicere, aut illud de eo prsesumere.
DISPUTAT. XXXIV. SECT.
13. Solvitur secundum argumentum. — In
secundo argumento multa proponuntur ad
ostendendain improportionem hujns medii
ad finem correctionis. Sed illud parvi mo-
menti est, quod in primo loco objicitur de line
inlrinseco, vel cxtrinseco, naturali, vel su-
pernaturali ; jam enim supra late ostendi ,
posse rem superioris ordinis ordinari ad bo-
num inferinris ordinis, quia per hoc, id, quod
superius est, in se non minuitur, et juvat in-
ferius, augetque bonum ipsum, saltem exten-
sive, et omnia tandem in gloriam Dei ordi-
nanlnr; quomodo Deus gratiam unionis or-
dinavit ad gratiam nostrae sanctificationis, et
gratiam hanc, quae supernaturalis est, ordi-
nat adbonum naturae, et observationemetiam
naturalis legis. Praeterea ostendimus, per se
loquendo, licitum esse confessionem ad ex-
trinsecum finem honestum ordinare, ut si quis
propria peccata confiteatur, ut a Deo obtineat
corporis sanitatem ; et aliquando potest vir
sanctus contiteri alicui sacerdoti , ut suo
exemplo eum ad pcenitentiam, aut ad vitce
puritatem moveat ; quod exemplum aperte os-
tendit etiam posse iicite ordinari ad correc-
tionem fratris. Quod vero aliqui dicunt, quam-
vis confessio non sit positive, ut sic dicam,
improportionata ad hunc finem, tamen de se
non esse proportionatum, et hoc satis esse ut
non sit illa utendum, non salis intelligo quem
sensum habere possit. Quia si improportio
talis non sit, ut semper sit pravum, autinu-
tile tale medium ad talem finem ordinare ,
non potest tale medium rejici ut impropor-
tionafum, seunonproportionatum; haec enim
duo in praesenti aequivalentia sunt : rationes
autem factae ostendunt, ordinationem hujus
medii ad talem finem, nec per se ac semper
esse inutilem,neque habere intrinsecam pra-
vitatem.
14. Quid ex parte pcenilentis requiratur. —
Duo autem notatione digna in praesenti punc-
to occurrunt. Unum est, aliud esse loqui de
poenitente , aliud de confessore ordinante
confessionem pcenitentis ad correctionem al-
terius. Atque haec eliamipsa oidinatio duplex
distingui potest : una quse antecedit ipsam
confessionem, etreferi ipsam ad talem finem;
alia quae consequitur confessionem, quia non
tam confessionem ipsam, quam notitiam per
illam comparatam refert ad talem finem , ut
in superiorihus explicatum est. Omnia igitur
dicta praecipue locum habent in poenitente
ipso, in quo nulla est diflicultas quin utroque
modo possit confessionem suam referre in
IV. 729
talem finem. Primo antecedenter volendo
confiteri huic confessori, ut et sibi et compliei
per ejus industriam remedium quaerat ;
utrumque enim est charitatis officium. Dein-
de etiam consequenter,ut, si pnussine inten-
tione complicis, tantum sui causa confiteatur,
postea vero cognita obligatione, vel utilitate,
velit ut confessor notitia comparata utatur
ad bonum complicis; illa enim cognitio in se
humanum quid est , cui non repugnat ad
alias actiones humanas ordinari, cumque illa
ulterior actio sit propter proximi utilitatem ,
nihil etiam repugnat sanctitati sacramenti.
15. Quid ex parte confessoris. — At ve-
ro ex parte confessoris majori prudentia
et limitatione opus est. Nam impritnis ordi-
nare antecedenter confessionem suhditi sibi
fieri , ut per illam accipiat notitiam aliorum ,
quos possit corrigere, periculosura est, ideo-
que cavendum. Duobus enim modis id fieri
potest : primo cogendo moraliter subditos,
ut sibi confiteantur , vel praeeeptum illis im-
ponendo , vel tofam jurisdictionem ad se re-
vocando ; et hoc sine dubio est valde violen-
tum et tyrannicum (ut sic dicam) in hoc foro,
quia non potest non reddere confessionem
odiosam et valde onerosam ; exponitque sub-
ditos periculo morali committendi sacrilegia
et tacendi peccata in confessione. Propter
quod S. D. N. Ciemens VIII, in Decreto de
Casuum reservatione pro regularibus, § 2,
dixit : Non liceat superioribus regularium
confessiones subditorum audire, nisi quando
peccalum aliquod reservatum admiserint , aut
ipsimet subditi sponte , aut proprio motu id ab
eis petierint. Quamvisenim hocperse malum
non sit, tamen propter vitanda pericula in
universum prohibetur, nisi in aliquo special
casu sit facta concessio ; maxima autem occa-
sio scandali et periculi esset, si subditi intelli-
gerent ad hunc finem hoc fieri a superiore ,
ut ex quorumdam confessionibus aliorum
peccata cognoscat , et corrigat. Alio vero
modo possethoc fieri non necessitatem impo-
nendo, sed suadendo, consulendo, aut peten-
do ; et in hoc minus quidem periculi est , ta-
men quia superioris suasio aut petitio solet
esse moralis coactio , ideo hoc etiam vitan-
dum est, imo videtur prohibitum a Summo
Pontifice in citatis verhis, si attente expenda-
tur verbura illud, proprio motu. Igitur nun-
quam debent superiores hoc modo uti con-
fessione unius ad finem correctionis alterius.
At vero si ordinatio non sit antecedens , sed
consequens confessionem jam faetam, sic lici-
730
DISPUTAT. XXXIV. SECT. IV.
tum, et experliens esse potest, diiramodo pru-
denter fiat; supponimns enim superiorem
vel confessorem bona fide, et utentem suo
munere simpliciter et ordinario modo , ex
confessione intelligere esse opus eharitatis
procurare correctionem complicis; tunc ergo
nulla apparet per se innrdinatio, nec morale
periculum, si (ut supponitur) de licentia pce-
nitentis et debito modo fiat.
16. Qwe servanda sint, ut hoc converdenti
vnortofiat. — Ut autem ita fiat, hsec servanda
videntur : primum, ut confessor non propter
hunc finem correctionis interroget m particu-
lari personam complicis , nisi poenitens sua
sponte illam declaret , quia expoueret se pe-
riculo infamandi proximum sine causa ; po-
test tamen in generali interrogare an com-
plex sit in periculo, vel ope ipsius pcenitentis,
seu correctione indigeat , et juxta responsio-
nem pcenitentis poterit generaliter illum mo-
nere , ut suae obligationi satisfaeiat. Unde se-
cundo observare debet, nese statim invitet ad
correctionem faciendam , etiamsi intelligat
esse convenientem , vel necessariam ; pri-
mum , ne scandalum aliquod prsebeat poeni-
tenti , vel occasionem revelandi cnmplicem
sine necessitate; fortasse enim pcenitens ipse
per seipsum potest correctionem facere , aut
certe vult facere per alium, quem reputat ap-
tiorem. Deinde, quia hoc ipso quod confessor
se offert ad illud munus, poenitens non tam
hbere et spontanee procedit in hoc negotio,
sient par est. Teitio , maxime debet cavere
confessor, ne aliquid exigal a po^nitente tan-
qnam debitum ex obligatione pnvcepti , quod
revera non sit, sed vere et fideliter illi propo-
nat quid ex prseceplo agere tenealur, quid
vero tantum liceat, alioqni graviter decipeiet
pcenitentem , si sub tilulo ficto , et non vero
necessitalis aut pwcepti, eum cogeret vel ad
revelandum complicem, vel ad dandam facul-
tatem corripiendi illum, aut aliqnid simile,et
consequenter in hoc graviter peccaret vel con-
tra juslitiam, vel contra si^illum, quod am-
plius in sequenii puncto declarabitnr.
17. Quando liceat pwnitenti uti industria
confessoris. — Alind igitur in hnc parte ad-
vertendum est, aliud esse poenitentem lieite
posse uti industria pnvdicta contessoris ad
compiicem emendandnm media eorrectione,
aliud vero ad hoc teneri ; nam illud saapius,
hoc vero rarius contingit, quia plures cir-
cumstanlias concurrere necesse est, ut talis
oriatur obligatio. Utergo hoc liceat, tria con-
curreredebent et sufticiunt : primum, ut ex
parie complicis sit aliqua moralis necessilas;
nam, si vel jam est emeiidatus, vel non est
aliqua probabilis ratio timendi novum la-
psum ejus, non est facile infamandus.Secun-
dum, ut pcenitens per se non sufficiat ad cor-
rectionem utiliter faciendam, nec id proba-
biliter speret ; nam, si per se posset, frustra
inlamaret proximum apud alium. Tertium,
ut utiliter speret se facere per confessorem,
alioqui enim frustra illum assumeret ut in-
strumentum. Quod si hsec concurrant, nihil
aliud,perse loquendo, necessarium est ut
hoc liceat ; ea enim, quae sunt per accidens,
considerari a nobis non possunt, sed per pru-
dentiam cavenda sunt.
18. Quando teneatur. — Ut autem pceni-
tens teneatur, ultra hsec necessarium est ut
necessitas proximi sit tanta, ut charitas obli-
get ad subveniendum illi, vel perse, vel per
alium, eomodo quo pcenitens potuerit. Quod
enim aliquando ad hoc obliget proximi ne-
cessitas, certum est ex materia de charitate,
ubi ex professo declaratur quis gradus ne-
cessitatis ad hanc obligationem sufficiat;
nunc solum dicimus dehere esse gravem. et
cum morali periculonovi lapsus, aut alterins
gravis detrimenti alicujus proximi. Posita
vero hac obligatione, non statim tenetur poe-
nilens pereonfessorem corripere; potest enim
facere peralinm, etiamsi per se non possit ;
et ideo nisi tales eirciimstantia1. occnnant,
qua* evidenterostendantmoraliter indnstiiam
confessoris esse ad id necessariam, vel in ta-
li occasione aut loco nullum almm esse ido-
neuui, qui hoc facere possit, non potest jus-
te pceuitens ad hoc cogi a confcssore. Posset
autem talis casus contingere, vel ex penuria
hominnm prudentum et idoneorum ad hoc
munus, vel si confessor talis sit. ut non so-
lum consilio, sed etiam auxilio juvare possit
ad emendationem delicti. Oecurrente autem
lmjusmodi casu, ita potest pcenitens ad hanc
obligationem impiendam, sicut ad alias tene-
ri, ut jam notavit Soto, 4, dist. 18, q. A,
art. 5.
19. Non teneri prtpcise uti notitia data in
confessione. — 0 'jectioni satisfit. — Rursus
vero, etiam posita hac obligatione in pceni-
tente, non propterea tenebitur uti notitia da-
ta in confessione, sed potestextra confessio-
nem dicere saceidoti, cujus mdustriauti vult;
quia hoc est medium satis proport onatum et
sulticiens. Solum in uno casu videtur esse
posse haec obligatio, nimirum, si timeat sa-
cerdotem non servaturum esse aliud secre-
DISPUTAT. XXXIV. SECT. IV. 731
tnm, qund minus sit qnam sigillum ; lunc dn pnstulari, et interdum unins tesiimnnium
enim nnn debet subvenire proxiino cum lan- prudenter examroatum, consideratis circum-
to periculo infamationis ejus, si potest illud stantiis omnibus, facit snfficientem fidem,
vilare. Nec contra hoc urget objectio faeta, prsesertim ad eam actionem prfiestandam,
quod correclio est legis naturalis, qnce non qua bonum proximi procuratur absque ullo
ebligat ad utendum medio supernaturali ; nocumento. Si vero sit sensus, notitinm com-
qnia correctio inter fideles non solum est ex paratam per confessionem esse minus effica-
charitate naturali , sed etiam infusa, quee cem ad correctionem, quam extra confessio-
obligat ad diligendos proximos altiori modo, nem ab eadem persona prnestitam, gratis et
quam puranatura obligaret; et ideo occur- sine ulla ratione id dicitur;nam potius pro-
rente medio altioris ordinis, potest charitas pter reverentiam debitam confessioni, quod
obligaread utendumillo, si pensatis omnibus in ea dicitur, cseteris paribus, fit credibilius,
necessitas proximi illud requirat. Dicitur er- quam extra illara. Quocirca, licet non ita
go illa lex naturalis, quia esl connaturalis obligetur confessor credere peenitenti circa
charitati, non quia sit ex solo et puro lumine alios, sicut circa seipsum, potest tamen, imo
naturae. Et haac de pcenitente. et debet etiam in aliis fidem dare, si nihil
20. Ex quibus facile est intelligere idem obstare videat ; unde etiam potest ex illa fide
proportionaliter in cunfessore. Ut enim ei li aliquid operari in commodum proximi ; nec
ceat hoc munus acceptare et exequi, illa tria, est necesse ut hinc sequantur scandala aut
quse in pcenitente posuimus, requiruntur, et incommoda, si prudenter fiat. Nam, quod in-
sufficiunt, cnm proportione applicata, et terdum is, qui corrigitur, possit moleste id
propter similem rationem. Ut vero teneatur, ferre, et repugnare seu negare factum, nul-
aliquando potest obJigare charitas, aliis con- him est inconveniens; nam vel confessorpru-
ditionibus positis concurrentibus cum eadem dentia sua et patientia has difficultates supe-
proportione ; aliquando vero obligare potest rabit, vel ex discursu et aliis circumstantiis
pastorale munus et officium, quando, scilicet intelliget an sit a correctione cessandum.
etiam complex est illi subditus, et ex officio 22. Sohitur prima confirmatio — An per
tenetur spiritualem ejus salutem procurare, hanc viam possit ad denuncationem procdi.
et prudenter judicat hoc medium esse neces- — Atque ex his facile est respondere ad pri-
sarium. Tunc autem, quantum est ex parte mam confirmationem, in qua petitur an per
confessoris, regulariter loquendo, magis ex- hanc viam possit usque ad denunciationem
pedit, ut pcenitens extra confessionem dirat, procedi. In quo primum assero, etiamsi non
ut liberius possit suo munere fungi ; non de- possit, non propterea desistendum esse a se-
bet autem ad hoc cogi pcenitens. nisi in ali- creta correctione, si sit spes fructus ; nam
correctio non est tantnm bona in ordine ad
denunciationem, sed per se potest esse utilis,
vel necessaria propter fructum quem ipsa af-
ferre potest. Deinde assero, denunciationem
quo casu, m quo secrela correctio non cen-
seretur snfticiens, ut statim dicam.
Destruitur secimdum fundamentum.
21. Secundo dicebatur improportionatum paternam etiamper hanc viamhaberelocum,
hoc medium ad corrigendum, quia non fun- dummodo licentia poenitentis ad eam expres-
datur in certa scientia peccati proximi. Ve- se extendatur; per illam enim solum accedi-
rumtamen, si sensus sit correctionem frater- tur ad superiorem ut ad palrem, qui hac oc-
nam nunquam prndenter et proportionate casione nec potest inquirerein subditum, vel
fieri ex fide humana, et per relatioi.em ali- aliud detrimentum illi inferre, secl solum con-
cujusfide digni, est id manifeste falsum, et silio, oralione et opera illum juvare, aufc-
contra communem sententiam omnium, et rendo occasiones occultissime,et sine timore
expressam D. Augustini, serm. 16 de Verbis suspiciouis, et ex facultate a pcenitente data,
Domini ; et habetur in c. Si ppccaverit. 2, q. ut in tota hac qua^-stione supponimus. De quo
l,ubi inter alia ait : Sunt hondnes adulteri etiam snperiore sine ulla suspicione prtesu-
in domibus suis , in seereto peccant, aliguando mendnm est fore prudentem, ut non facile et
•nobis produntur ab iixoribvs suis, plenmgue nimis r-ito credat, et moveatur ad subditum
zelantibtts, aliquando snlutem mar;t'.rum pudore afficiendnm. Neque ex hoc possunt
qunrcntibus ; nos non prodimns palom, sedin sequi moraliter gravia incommoda ; quod si
secreto argwimus. Et ratio est, quia in rebns aliquod interdum sequitur, est aeeidentarium
humanisnon potest semper evidens certitu- ct rarum, propter quod vitandum non pos-
732 DISPUTAT. XXXV. SECT. 1.
suraus nec debemus actionera damnare, qua3, adultera intelligat
per se et ex objecto bona est, et ad bonum
proximorum ssepe necessaria. At vero ad de-
nunciationem judicialera nunquam potest per
hanc viam procedi, quia forum illud publi-
cum est, et longe diversse rationis, multaque
in denunciatore requiruntur, quse per viam
confessionis repugnant, ut per se clarum est.
Quando ergo tale est negotium, ut pcenilens
teneatur denunciare judicialiter, cogendus
est pcenitens, ut per ipsum id faciat, quia
oportet ut ipse sit judici notus, et ut publi-
cam notitiam quantum potest ei conferat ;
hsec vero obligatio raro continget in peccato
eomplicis, quia nemo tenetur denunciare
seipsum, quod faceret, moraliter loquendo,
denunciando complicem. At veroin aliis pec-
catis ubi pcenitens non est socius criminis,
vel ubi potest seipsura servare indemnem,
sa-pe potest haec obligatio intervenire. Quod
si accidat pcenitentem non posse per seipsum
denuncialionem facere, vel omnino excusa-
bitur, vel si urgeat necessitas boni commu-
nis, ut in peccato haeresis, n»;cesse est ut ex-
tra confessionem alicui ii committat, qui ad
judicem id deferat eo modo, quo possit, ut
ipse ex officio vigilet, etinquirat prout value-
rit.
23. Solvitur secunda. — An liic usus possit
extendi ad alios fines. — ln secunda et ultima
confirmatione petitur an hic usus possit ex-
tendi ad alios fiues. In quo ipsum primum
negamus id, quod ibi infertur, posse hunc
usum extendi ad exteriorem gubernationem ;
falsum enim hoc est, tura quia jam declara-
vimus non posse superiorein antecedenter
ordinare confessionessubditorum ad cognos-
cenda aliena peccata, et illa emendanda ;
raulto ergo minus poterit illas oidinare ad
aliam gubernationem externam ; tum etiam
quia exterior gubernatio requirit notitiam
raagis exteriorem et publicam ; et ideo con-
fessores omnino servare debent quod Sanc-
tissimus Glemens VIII statuit in Decreto de
Casuum reservatione pro regularibus, § 4, ni-
mirum, ut caveant diligenlissime, ne ea noti-
tia, quarn de aliorum peccatis in confessione
habuerunt, ad exteriorem gubernationem
utantur. Addo vero ultimo, pra^dictum usum
cum circumstautiis supra positis non solum
posse esse licitum piopter spiritualem salu-
tem alterius procurandam,sed eliam propter
vitandum aliud magnum nocumentum, aut
aliam similem honestam causam ad bonum
proximi pertinentem ; ut, verbi gratia, si
maritum machinari mor-
tem socio criminis, potest illum per confes-
sorem monere, ut se in tuto collocet. Item
si duo fuerunt socii in furto, et unus eorum
vicinus morti restituit, potest per confesso-
rem monere complicem, vel ut intelligat se
esse jam liberum ab onere restituendi, si al-
ter totum restituit, et partem socio remittit,
vel certe ut intelligat partem illam suis hse-
redibus esse restituendam. Et similes casus
possunt facile excogitari, in quibus propter
bonum proximorum licitura est uti industria
confessoris ad vitanda peccala aliorum, vel
nocumenta, quse ex peccatis provenire pos-
sunt, non per viam coactionis, aut exterioris
gubernationis, sed per viam consilii, vel se-
cretse admonitionis, vel occulle tollendo ali-
quam occasionem moralera, ad quse omnia
notitia praedicta cum licentia pcenitentis, et
sufficiens et proportionata esse potest.
DISPUTATIO XXXV.
DE PR.ECEPTO DIVINO CONFESSIONIS.
Hactenus explicuimus quse necessaria sunt
ad legitimum usum confessionis, vel quse ex
tali usu consequuntur, in quibus varise obliga-
tiones et praecepta continentur, quae, ut in
superioribus etiam attigimus, solum obligant
veluti quoad specificationem. Nunc ergo di-
cendum superest de ipso usu confessionis
quatenus cadit sub prsecepto obligante ad
exercitium ejus, quod prseceptum duplexest,
aliud divinum, aliud Ecclesiasticum ; hoc
posterius declarabimus in sectione sequenti ;
hic de priori videndum est, an sit, et quas
personas, quando, etad quid obliget.
SECTIO I.
Vtrum confessio sit jure divino prxcepta.
4. Sententia quorumdam, confessionem esse
de jure diviiio naturali. — Reprobatur. — De
necessitate confessionis quatenus est medium
ad remissionem peccati mortalis post baptis-
mum commissi, diximus supra in principio
materia) de hoc sacramento; quse omnia val-
de connexa sunt cum hoc pra^cepto ; quia
sine illo non posset confessio esse medium
necessarium, neque e converso prseceptum
separatur a medio necessario. Tamen, quia
hsec ipsa connexio non est adeo evidens, et
hse necessitates formaliter diversoe sunt,
non potuimus hanc quaestionem omittere, in
DISPUTAT. XXXV. SECT. I.
733
qua non repetemus ea, quae ibi dicta sunt, sed
alia addemus. Igitur eisdem fere modis in
hac qna?slione quibns in illa erratum est.
Primo enim dixerunt quidam confessionem
esse de jure divino naturali, fortasse quia
ante Cbristi adventum scriptum erat Eccl. 17:
Ante mortem confitere, et Isaice 43 : Dic tu
peccata tua, ut justificeris, et Psalm. 31 :
Confitebor adversum me injustitiam meam Do-
mino. Referuntur pro hac opinione Petr.
Oxomensis, et quidam Juristae. Est tamen
vana et erronea sententia, si intelligatur de
confessione sacramentali, cum constet sacra-
mentum hoc non esse de jure naturse. Si vero
intelligatur de coufessione exteriori facta co-
ram homine vel hominibus, sic nulla ratione
probaripotest de hac esse latum naturaleproe-
ceptnm, quia ex nullo principio naturali in-
ferri potest, ut supra tractando de virtute pce-
nitentiae latius dictum est. Neque testimonia
Scripturae citata ad rem faciunt ; nam pri-
mum optime intelligitur de confessione lau-
dis divinae ; quod si ad confessionem peccati
illa verba referamus cum August., serm.
8 de Verbis Domini, intelligenda sunt de
confessione interna per recognitionem et
detestationem peccati apud Ueum. De qua
etiam loquitur David in ultimo testimonio.
Et eodem modo exponi possent verba
Isaiee, si recte citarentur ; tamen ibi non
dicitur, Dictu peccata iua, sed, Na?'ra, si
quid habes. Unde sensus esse videtur, si ha-
bes aliquam excusationem, qua justificeris,
narra illam; ac si diceret, cum revera nullam
habeas, recognosce peccatum tuum ; atque
ita in re in priorem expositionem incidimus ;
caetera de hoc puncto videantur in comm.
art. 7, q. 84.
2. Sententia quorumdam, confessionem csse
dejure divino legis veteris. — Improbatur. —
Secundo, dixerunt alii confessionem fuisse de
jure divino legis veteris, et Christum Domi-
num non dedisse in hoc novum prseceptum,
sed specialem modumprioii addidisse. Ita si-
gnificat Hugo de S. Victor., lib. 2 de Sacra-
mentis, p. 14; et Waldensis, tom. 2 de Sa-
cram.,c. 135 ; etGuillelm. deRubione, in 4,
d. 14, q. 1. Divus etiam Thomas, dict. art.
7, q. 84, ad2, dicit, pcenitentiam quoadcon-
fessionem exteriorem peccali habuisse ali-
quam determinationem in lege veteri. Ve-
rumtamen satis declarat, illam determinatio-
nem longe diversam fuisse ab illa de qua
nunc agimus ; atque adeo, si aiiquod tunc
fuit de hac re praeceptum, potius fuisse de
offerendo aliquo sacrificio pro peccato, in
quo inciudebatur quaedam tecognitio, et ge-
neralis confessio peccati, de qua soepe fit men-
tio in lege veteri, prsesertim Levit. 16, el
Num. 5. At illa confessio non erat sacramen-
talis, ncque de internis peccatis, neque perse
ordinata adinternam justificalionem de pec-
catis ; et ideo nec praecepturn eo tempore la-
tum ejusdem rationis est cum pra^cepto, de
quo nunc agimus, quamvis dici possit fuisse
tanquam umbram et figuram illius ; nec for-
tasse auctores citati aliud voluerunt ; locuti
enim videntur de confessione valde genera-
tim ; nos autem agimus de propria confes-
sionesacramentali, et praecepto ejus.
3. Tertia sententia. — Non esse prceceptam
a Christo. — De hac igitur confessione est
tertia sententia extreme coulraria, quae ne-
gat, etiam in Iege gratise datum esse a Christo
Domino proprium divinum prseceptum hnjus
confessionis. Quam sententiam non solum
docent haeretici hujus temporis, dicentes prae-
ceptum hoc esse inventum humanum, so-
lumque esse introductum in Ecclesia a tem-
pore Innocentii III ; sed etiam graves Theo-
logi, HugoVictor., Alexander Alensis, et Bo-
navenlura, supra dicta dispulatione relati,
cum negent confessionem esse expresse ins-
titutam a Christo, a forliori negantesse prae-
ceptam. Fuudamentum esse potest, quia ex
nullo loco Novi Testamenti hoc praeceplum
satis colligitur, neque etiam ex traditione.
Prior pars constabit discurrendo per singula
loca; quibus hoc probari solet, quod statim
faciemus ; posterior vero pars probatur, quia
ex decretis antiquis solum habemus leges
Pontificias, quas disputatione sequenti Arac-
tabimus; ante illas vero solum constat fuisse
semper in Ecclesia usum confessionis. Quod
autem fuerit etiam praeceptum, nullo cerlo
indicio ostenditur, et quamvis fuisset tunc
tale proeceptum, potuisset esse Apostolicum,
et non divinum ; ergo cum prsecepta non
sint asserenda sine sufficienti promuigatione
et probatione, merito negaturtalepraeceptum
divinum.
Assertio.
4. IIoc prceceptum esse latum a Christo Do~
mino. — Nihilominus dicendum est, a Chrislo
Domino latum fuisse divinum prseeeptum
obligans fideies, qui post sacramentum ba-
ptismi susceptum morlaliter peccarunt, ad
usum sacramentalis confcssionis, seu (quod
idem estj ad sacramenlum pcenitentiee susei-
734
DISPUTAT. XXXV. SECT. 1.
piendum in remedium seu remissionem ta-
lium peccatorura. H»e assertio absolute jam
est de fide; fuitque antiqua fere omnium
Theologorum opinio cum Magistro, iu 4, d.
16 et 17, ubiD. Thom., q. 2, art. 1 ; Ricbard.,
art. 2, q. I; Palud., q. 2, art. 2; Durand.,
q. 8; Scotus et Gabr.,q. I ; Adr., q. 2 de
Confess.;Medin.,Cod. de Confe.ss., q. 2; Sot.,
d. 18, q. 1, art I; Cano, Relect. de Pcenit., p.
5; Pet. Sot., leet. 1, 2 et 3 de Confess.
5. Probatur assertio ex vwiis Scriptur®
testimoniis. — Probari autem solet primo va-
riis Scripturae testimoniis, quae minus efiica-
cia sunt, ut est illudMatth. 4: Pmnitenliam
agite, approp>nquab't enim regnum ccelorum,
el illud Lucae 13 : Nisi pmnitentiam egeritis,
omnes simul penbitis. Sed hsec et similia per
se sumpta solum probant generalem necessi-
tatem poenitentiee, et nunc indifferentia sunt
ad pcenitentiam requisitam ante vel post ba-
ptismum, ut sensit ctiam Concilium Trident.,
sess. 14, c. 1. Addi etiam soletilludLuc*17,
ubi Christus dixit leprosis : Ite, ostendite xos
sacerdotibus, et illud Matth. 16 : Quodcu/tque
ligaveris super terram, etc. , et Matth. 18 :
Quacunque alligaveritis, etc, et illud Joannis
5 : Pater nonjudicat quemquam, secl omneju-
dicium dedit Filio, scilicet, ut honiini, quod
judicium ipse suis ministris commisit. Verum
ha3c non cogunt. Nam in primo loco ad sum-
mum est mystica queedam adumbratio fu-
turee confessionis; ad litleram vero Christus
agebat de quodam preecepto legis veleris im-
plendo ab illis leprosis. In secundo vero et
tertio testimonio soium est promissio quaedam
facta Petro et Apostolis, quee postea impleta
fuit, et ex illis tantum locis non constat, ibi
fuisse specialiter promissam potestatem re-
mittendi peccata in hoc sacramento. Nam in
primo loco specialiter promiltitur Petro su-
prema potestas Pontificia ; in tertio vero est
sermo de potestate ligandi et solvendi per
censuras. Et preeterea , quamvis demus ibi
fuisse contentam promissionem hujus sacra-
menti , seu potestatis qnee in illo exercetur,
non statira infertur fuisse datum preeceptum
confessionis. Quod si quis contendat , saltem
fuisse ibi insinuatum fui^se ferendum, eate-
nus hoc esse potest probabile, quatenus in
illis verbis, quibus illa prouussio quoad hanc
partem impleta est, conlinetur tale preeee-
ptum; et ideo inillis potius veibis faciendum
esset fundamenium. In qnarto autem testi-
monio non est sermo ad litteram de judicio
peccatorum in foro pcenitentide, sed de judi-
cio finnli, quod Christo Domino commissnm
est de omnibns operibus, el de ultimo praemio
vel supplicio iili debito.
6. His adjungi solet probabilior locus ex
Jiicobi 5: Confitemini ulterutrum pnccataves-
tra; illa enim verba de sacramentali confes-
sione Beda ibi et alii exponunt, et necessita-
tem ejus inde colligunt Hugo Victorinufj et
Alensis ac Bonaventura supra, qui, licet non
asserant esse praeceptum divinum, dicunt ta-
men ibi fuisse aliquod preeceptum a Jacobo
promulgatum. Imo et Concilium Cabilonense
tempore Caroli Magni, c. 33, dicit, ibi esse
sermonem de confessione facienda sacerdoti,
et addit illa obscura verba : Secundum con-
stitutionem Apostoli, quse pie exponenda sunt,
id est, secundum institutionem ab Apostolo
memorise mandatam, seu promulgatam. De-
nique D. Aug., lib. 2 de Visitatione inhrmo-
rum, c. 4, eodera modo exponit hunc locum,
ex eo coliigens necessitatem confessionis.
Quapropler non censeo hunc locum contem-
nendum, quamvis iu rigore non omnino con-
vincat, tumquia ibi nullum est verbum,quod
in omni proprietate prteceptum indieet, nam
illud, Confitemini, posset esse consilium, si-
cut iiiud, Orate pro mvicem ; tum etiam quia
non videtur Jacobus loqui de confessione fa-
cienda sacerdoti, sed alterutrum, id est, mu-
tuo et ad invicem, prout fit in fraterna et
familiari correctione, in qua homo non debet
esse protervus, nec nimium excusare peccata
sua, sed humiliter confiteri, juxta iliud Pro-
verb. 28 : Qui abscondit scelera sua, non di-
rigetur; qui autem confessus fuerit, et reli-
qaent ea, misericordiam conscquetur. Sed de
hoc loco Jacobi iterum redibit serrao, cum de
ministro disputabimus.
7. Proprius locus exquo hocprceceptum col-
ligiiur. — Ultimus ergo et prseeipuus locus,
ex quo praeceptum hoc colligitur, est Joan.
20, iu verbis illis : Accipite Spiritum Sanc-
ium; qv.orum remiseritis peccata, remitluntur
eis. Ut autem ex illis verbis praeceptum coili-
gatur, supponendum est exdiclisin superio-
ribus, ibi esse institutam confessionem, ut
partem necessariam sacramenti pceniteutias,
sine qua nonpossunt sacerdotes exercere po-
testatem remittendi et retinendi peccata in
eo l'oco ipsis concessam. Quam fuisse univer-
salis Ecclesire perpetuara intelligentiam et
coileclionem docuit Concil.Tndent., sess. 14,
c. 4.
8. Duobus moclis posse colligi lioc praice-
ptnm. — Objeotio. — Solvitur. — Hoc autem
DJSPUTAT. XXXY. SECT. I
735
supposito, tluobus modis potest intle colligi
hoc divinum prseceptum. Prirno ex utilitnte
sacramenti pcenitentiee ad reraissionem pec-
cati oblinendam ; nam supposita inslitulione,
et eilicacia ejus ad liuuc effectum, evidens
est susceptionem hujus sacrarnenti esse uti-
lissimam ad veniam peccatorum rum majori
fiuclu, et (quod magis ad rem prsesentem
confert) cum majori certitudine et securitate
obtineudam. Hinc vero ipsum diviuum jus na-
turale videtur obligare hominem adutendum
hoc niedio pro remissione peccati obtinenda,
quia ipsa eharitas obligat in re tam gravi ad
uleudum remedio faciliori et utiliori. Si autem
hac ratione obligatur horao ad recipiendum
sacramentum pcenitenliee , eadem obligatur
ad coufessionem, sine qua sacramentum illud
perfici non potest. Ita conalur iutelligere hoc
preeeepturn Scotus supra. Quod si quis obji-
ciat, quia non tenelur homo utiliorem aut
tutiorem viam semper eiigere , alioqui etiam
teneretur ex hoc divino jure ad frequenter
couiitendum et ad asperiorcm vitam eligen-
dam, responderet fortasse Scotus, quaudo
major utilitas solum est in rnajori fructu seu
effectu, eam non cadere sub preecepto; quan-
do vero agitur de periculo eeternee damnatio-
nis, et major utilitas medii consistitin majori
certitudine, quee tollat morale dubium, quod
in hujnsmodi remedio intervenire potest ,
tunc charitatem s-iltem propriam obligare acl
utendum taii remedio. Ita vero est in pree-
senti, quia pertingere ad veram contritionem
difiicile est , et moraliter dubium; ideoque
instituto remedio confessionis, quo certum
estsuppleri defectum conlritionis, si fortasse
interveniat, ratio chaiitatis videtur obligare
hominem, ut saltem in extrema necessitate
et aliunde potest homo facere quantum in se
est ad conlritiouem habendam; qnee, si ha-
beatur, esl cerlissimura remediurn, et per se
suiticiens, ablato praecepto eonf.ssionis. Et
de illa polest esse experimentalis queedam
cognilio, quae , licet noa sit omnino certa,
tanta sit, ut sumViat humano modo ad pacem
et quietem conscientiee, sicut ante institulio-
neni htijus sacramenti sufticiebat. Et pra'ter-
ea (quod ad rem maxime spectat) haee obli-
gtitio est valde extrinseca ; et non esset ex
speciali ac positivo Chtisti preecspto , sed ex
naturali lege charitatis, supposita solum in-
stitutione hnjiis sacramenti. Nuncaulem cer-
tutn est, non solum fuisse a Christo institu-
tum hoc sacraraentum , sed etiam speciaie
prajceptum latum de usu illhts.
-10. Secimdo. — A priori eolligitur. — Alio
ergo modo colligeudum est hoc preeeeptum
ex illis verbis, quia in illis non solum utililas
et efficacia, sed etiam necessitas huj.us sacra-
menti coutinetur, necessitas (iuqnam) medii
ad Yemissionem peccatorum oi)tinendam.
Quod supra clemonstratum est, disput. 34,
sect. 2 ; ex ilia enim necessitate evnlenter
infertur hoc divinum preece,.tum, vel a prio-
ri, ut quidam volunt, inter quos videtur esse
Cano, Relecl. de Pceuitent., part. 5, vel sat-
tem a posteriori, ut alii volunt. A priori qui-
dem, quia media necessaria ad salulem, qtue
consistunt in liostri.s actibns liberis, cadunt
sub preecepto, ut supra ostensum est, cum de
prajcepto contritionis tigeremus; sed Christus
instituit hoc, ut medium necessarium ad sa-
lutem ; ergo hoc ipso cadit sub preecepto ; et
dicitur hic discursus a pricri, quia ha>,c cau-
salis vera est : Hoc preecipitur, quia est me-
dium necessarium. Neque ex hoc discursu
hoc remedio ulatur, etiam secluso omni alio infertur solum prseceptum charitatis, quo ho-
speciali preecepto.
9. Atque hoc modo explicata heec deductio
Scoti non videtur mihi improbabilis, saltem
quantum ad inferendani obligationem extrin-
secam charitatis pro articulo mortis. Ndiilo-
minus tamen etiam ilia esset satis incerta, si
per se non esset iatum preeeeptum de usu
confessionis, quia illa incertitudo contritio-
nis, etmajor certitudo, quee per absoiutionem
additur, non videtur esse tanta, ut propter
eam solam raiionem obligetur homo ad ac-
tum dihicilem confessionis, si alias non est
per se pieeceptus; maxime cuin in ipsa etiam
al>olulione possit esse incertitudo, vel de
iulenlione sacerdotis, vel de junsdietione, vel
etiam an sit verus sacerdos aut baptizatus;
mo tenetur saiutein propriam queerere, secl
etiam preeceptum justitiaj, quo tenetur homo
satisfacere Deo pro culpa , seu injuiia illata,
quod est proprium preeceptum pcenitentiee.
Fitijue deductio hoc modo: nam horno teneLur
satisfacere i)eo pro peccao modo preescripto
ab ipsotnet Deo, ut supra etiain disputaudo
de preecepto contrilionis declaravi; sed in le-
ge gratiee instituit hoc sacramentum , seu
confessionem peccatorum, ut uniLarn et ne-
cessariam viam ad salisfaciendnm Ueo pro
otlensa, et acl applicandum ex Christi satis-
factione quidquid honiini ex parte sua deest
ad satisfactionem condignam ; ergo talis nio-
dus pcenitenli* seu salisfactiouis conscquen-
ter cadit iu divinum preeceptum.
736
DISPUTAT. XXXV. SECT. J.
11. CoUigitur a posteriori. — A posleriori
autem colligitur hoc preeceptum ex necessi-
tate hujus medii, nam tale est, ut natura sua
non sit necessarium ad remissionem pecca-
torum, ut supra ostensum est ; ergo heec ne-
cessitas medii oritur ex libera voluntateDei;
non potest autem oriri, nisi ex preecepto ; er-
go ex necessitate hujus medii optime infertur
prseceptum, non tanquam ex causa, sed tan-
quam ex effectu; nam, juxta hanc senten-
tiam, non ideo hoc medium preeceptum est,
quia est necessarium, sed e converso, quia
prseeeptum est, ideo est necessarium. Miuor
probatur, quia nunc homo justifieatur per
contritionem ante realem susceptionem hu-
jus sacramenti; si ergo non esset homini
prseceptum coulitendi impositum, post contri-
tionem nullo modo esset illi necessaria con-
fessio ad salutem ; quia, si non esset illi pree-
cepta , etiamsi voluntarie illam omitteret,
salvaretur , quia non peccaret. Ex quo ulte-
rius sequitur, neque in ipsa contritione posse
includi necessario votum coufessionis, seclu-
so prsecepto ; quia hoc abhito , posset homo
voluntarie omittere confessionem; ergo pos-
set conteri sine voto confessionis; imo cum
voto et proposito nunquam confitendi, quia
hoc tunc non esset peccatum, cum non esset
cootra preeceptum et consequenter non im-
pediret veiam contritionem. Igitur necessitas
hujus medii supponit preeceptura , ex quo
oriatur.
12. Dubium,an eadem ratio possit esse a
priori et a posteriori. — Sed quaeret aliquis,
quid horum verius sit ; non enim videtur
utrumque simul stare posse, quia non potest
eadem ratio esse simul a piiori et a poste-
riori.Respondetur, in diversis generibus cau-
sarum hoc non repugnare, sicut alias dici so-
let in priucipio libri 2 de Auima, de demon-
stratione, qua Aristoleles unam definitionem
animse per aliam ostendit. Igitur in genere
finis vere dici potest, datum esse prseceptum
confessionis, ut illa consiitueretur medium
necessarium ad salutem ; nam ut supra etiam
tetigimus agentes de necessitate hujus medii,
hoc prsecepluin non est sicut alia , quae dan-
tur de actibus, qui per sese non habent aliam
vim ad causandam salutem, vel remissionem
peccati , nisi quod preecepta sunt ; et ideo ea-
tenus tantum necessarii sunt ad sahitem ,
quatenus sunt necessarii ad desistendum a
peccando, non vero quia contineant reme-
dium peccati ; preeceplum autem de hoc sa-
cramento datum est tanquam de actu conti-
nente in se remedium salutis, et causam re-
missionis peccali. Ut autem tale remedium
esset unicum ct necessarium, sub praeceplum
positum fuil; et ita ex necessitate medii in
genere causse finalis a prior-i infertur neces-
silas preecepti. In hoc vero sensu dici non
poterit, quia hoc est medium necessarium,
ideo esse prseceptum ; sed dicendum est, ut
hoc esset medium necessarium , fuisse prse-
ceptum;heec enim posterior locutio indicat
causam finalem, prior vero potius formalem,
vel efficientem. Sicut non recte dicitur homo
curari, quia est sanus, sed ut sanetur. At vero
in genere causee efficientis vel formalis vide-
tur heec probatio a posteriori ; nam causa per
quam hoc medium constituitur in ratione ne-
cessarii, videtur esse preeceptum, non quia
solum preeceptum conferat hoc totum, scili-
cet, rationem medii necessarii, sed quia sup-
posita in tali actu ratione medii, seu causae
sufficientis, preeceptum det illi necessilatem ;
hoc enim videtur convincere ratio facta.
13. Oljectioni occurritur. — Nisi quis for-
tasse velit duo distinguere in hoc negotio,
scilicet, ordinationem , qua Deus voluit prse-
scribere hanc viam confessionis, ut integram
satisfactionem, quam nunc a fidelibus requi-
rit de peccatis suis, et prseceptum de tali sa-
Lisfactione exhibenda; ita ut prior sit positiva
ex libera Dei voluntate , ex illa vero pra^ce-
ptum necessario et quasi naluraliter conse-
quatur, ratione justitiee, ut paulo antea, et
supra eliam de contrilione dicebamus. Difii-
cileautem est illam priorem ordinationem a
preecepto positivo separare , ut ibidem dixi ;
quia, si ex vi illius ordinationis non statuitur,
ut nemo possit beneticium remissionis pecca-
torum consequi sine confessione in re exhi-
bita, non potest intelligi, quod ex vi illius
ordinationis requiratur ut necessaria, etiam
post remissionem per contritionem factam,
nisi talis ordinatio includat obligationem
preecepti, non lantum consequentis, sed con-
stituentis, et causantis talem necessitatem;
hoc enim plane videtur convincere ratio fac-
ta. Neque enim dici potest hoc preeceptum
esse consequens ad illam ordinationem, eo
quod, illa posita, non remittitur peccatum per
contritionem , nisi homo obligetur, aut se
obliget ad postea supplendum in tali satisfac-
tione quod tunc deest; quia nec dicendum
est, hominem tunc denuo sese obligare pro-
missione sua, nec Deum exigere tunc, aut
imponere hanc specialem obligationem, fru-
stra enim et siue fundamento hsec dicerentur;
DISPUTAT. XXXV. SECT. I.
ergo dicere oportet illara obligationera relin- vel mutare. — Ohjectio
qni ex generah prsecepto confessionis in tali
ordinatione incluso, ac necessario, nt efficax
sit. Atqne hic modos explicandi connexio-
nem harum necessitatum , videtur verior et
sufficiens ad explicandam virn dictorum ver-
borum, et declarandum, quomodo prseceptum
hoc mere positivum fuerit, pendens ex Christi
voluntate.
14. Colligitur ex consuetudine Ecclesuc. —
Huic fundamento, quod potissimum est in
hac materia, adjungi potest aliud sumptum
ex usu et traditione Ecclesise. Quod etiam in-
dicavit Concilium Tridentinum, et colligi po-
test ex antiquissimis Patribus, qui absolute
dicunt confessionem esse necessariam , non
referentes hanc necessitatem ad Ecclesiam,
sed ad Christum, quos supra dicta disputa-
tione sufficienter retuli; tamen hic etiam ad-
dere oportet, hanc necessitatem non esse se-
parabilem a proecepto, ut declaratum est.
Colligi etiam potest ex historiis, ex quibus
habemus quidem perpetuum et antiquissimum
usum confessionis. De quo legi potest Euse-
bius, libro 6 Historise, cap. 25; Cyprianus,
epist. 10, 11,15 et 26; etDionysius Alexand.,
apud Eusebium, lib.6, c. 29, et alia, quse su-
pra retulimus agentes de necessitate rnedii.
Non tamen potest exhistoriis snfficienter col-
ligi semper hocfecisse fideles ex obligatione
prsecepti, multoque minus invenietur in illis
expressum, id fuisse ex obligatione juris di-
vini ; tamen, cum res semper fuerit tam ardua
atque difficilis, non est verisimile absque obli-
gatione et prsecepto tam generaliter fuisse
susceptam et observatam ; imo neque humana
auctoritate esse introductam hujnsmodi obli-
gationem. Unde in Concilio Lateranensi sub
Innocentio III, in quo Grseci et Latini Patres
convenerunt, prseceptum hoc non fuil de novo
Ecclesise impositum, sed soJam temporis de-
terminatiouem accepit ; 3iijus signum est,
quia, cum obligatio sit gravissima, et se ex-
tendat non solum ad externos actus, sed
etiam ad internas cogitationes confitendas,
facile ab omnibus suscepta est. Denique, nullo
modo expediebat Ecclesise, ut res tanti mo-
menli tamque necessaria ad hominum salu-
tem, eorumarbitrioreliqueretur; nequeetiam
expediens fuit hoc prseceptum Ecclesise com-
mittere, tum quia erat dere omnino necessa-
ria ad saiutem peccatorum ; tum etiam quia
oportebat hujusmodi prseceptum omnino
fixum et immutabile permanere.
15. AnEcclesia possit hoc prcsceptum tollere
XXII.
737
Solvitur. — Unde
obiter expcditoe inanentnonnullsequsestiones,
quse ab aliis Theologis solent tractari, scili-
cet, an possit Ecclesia tollere aut immutare
hoc praeceptum, aut in illo dispensare. Di-
cendum est enim non posse, quia jus divi-
num est, in quo non potest Ecclesia dispen-
sare, nedum illud abrogare, ut latius traditur
in 1.2, q. 97, et in hoc conveniunt omnes
Theologi, in 4, dist. 17, loquentes de hoc
praecepto, quatenus divinum est; nam de de-
terminatione adjuncta ab Ecclesia, postea di-
cemus. Solet vero objici, quia interdum Papa
dispensat in aliquo jure divino, ut in voto,
matrimonio rato, ministro confirmationis, et
similibus. Sed hsec generalia sunt , et ad
alias materias spectant, et ideo breviter dici-
tur primo, in illis casibus non esse proprie
dispensationem in jure divino, quia in duo-
bus primis tollitnr vinculum humana volun-
tate contractum, et quatenus ibi intercedit
aliquo modo humana voluntas, eatenus potuit
ibidem habere locum humana dispensatio. In
tertio vero casu ipsa divina institutio ita facta
est, ut confirmationis sacramentum unum ha-
beret ordinarium ministrum, scilieet Episco-
pum ; alium vero extraordinariumauctoritate
Summi Pontificis designatum. Secundo diei-
tur, esto in aliquo raro casu data sit potestas
Ecclesise dispensandi in aliquopraecepto juris
divini, vel potius interpretandi , non fuisse
Christi Domini voluntatem obligare tali praa-
cepto in aliquo eventu , in prsesenti tamen
praecepto hoc non habere locum, quia est de
re simpliciter necessaria ad salutem; et quia
nunquam potest expedire hujusmodi dispen-
satio, neque pro communitate, neque pro ali-
qua particulari persona. Nam, si per impo-
tentiam excusetur, non indiget dispensatione;
si autem confiteri potest , et tempus neces?i-
tatis urget, talis dispensatio non esset in a?di-
ficationem, sed in destructionem. Propter
quas causas non potest Ecclesia dispens-ire in
prseeepto baptismi ; eadem autem est de hoc,
seu proportionalis ratio.
16. An posset Ecclesia ferre lioc pnece-
ptum, si non prwciperetur a Christo. — Fun-
damentum. — Reprobatur. — Inquiri vero so-
let hoc loco, si hoc prseceptum non esset a
Christo impositum, an potuisset Ecclesia iilud
ferre ; nonnulii enim Theologi putant esse
sufficiens signum hujus praecepti divini, quod
de facto in Ecclesia invenitur, quia Ecciesia
per se non potuisset hoc prseceptum introdu-
cere. Ita sentiunt Scotus, dist. 17, q. 1 ; Du-
47
738
rand., q. 8; Palud.,q. 2, art. 2; Soto, d. 18,
q. 1, art. 1 ; Cano, dicta Relectione, part. 5 ;
Navarrus, de Pcenit. , d. 5, in principio. n.
18 et sequentibus. Fnndamentum hujus sen-
tentiae est, quiaEcclesia non babet immedia-
tum jus in actus mere internos, ut infra trac-
tando de censuris latius dicemus ; sed con-
fessio non solum praecipitur de actibus exter-
nis, sed etiam de mere internis ; imo, licet
aliquis babeat tantum hsec peccata mere in-
teriora, praecepto confessionis obligatur ; er-
go non potuit Ecclesia hoc praeceptuin impo-
nere quoad substantiam ejus. Haec vero ratio
nonomnino convincit,quiamateria hujusprae-
cepti nonest actus interior, sed exterior, scili-
cetreceptiocujitsdam sacramentiaChristo in-
stituti,quod sacramentum in actibus exteriori-
bus consistit ; et quamv)s requirat aliquem
interiorem acfum, nempe contritionem vel
attritionem, non excedit Ecclesiae potestatem,
praecipere simul cum exteriori actu interio-
rem ad illum necessarium. Et eadem ratio-
ne non videtur esse supra Ecclesia? potesta-
tem prsecipere confessionem, etiamsi, pro
materia circa quam, habeat peccata mere in-
teriora, quia illa non ratione sui, sed ratione
alterius exterioris actus pertinent aliquo mo-
do ad tale pracceptum. Sicut posset Ecclesia
prsecipere, publica oratione petere a Deo in-
ternam justitiam, seu pcenitentiam fidelium.
Itaque ex hoc capite non videtur mihi prae-
ceptum hoc excedere potestatem Ecclesiasti-
cam.
1 7. Sotus reprohatur. — Sed addit Sotus ,
Ecclesiam non posse prsecipere sacramenta ,
sicut non potest illa instituere, alias posset
remedia etiam necessaria ad salutem sua
auctoritate efficere. Sed hoc argumentum
minus firmum est, quia, licet Ecclesia non
possit institnere sacramentum aliqttod, tamen
postquam Christus illud instituit, quamvis
ipse non praeceperit, potest ipsa praecipere il-
lius usum; quse est enim in hoc repugnantia?
Si enim supponarnus, Cbristum non preece-
pisse recipere sacramentum confirmationis ,
cur non posset Ecclesia illud praecipere ? aut
ordinare, ut nulli deturEucharistia, nisiprius
confirmetur ? Sicut nunc ordinavit ut nemini
detur prima tonsura, nisi prius sacramentum
confirmationisacceperit, inConcilio Trident.,
sess. 23, e. 4, de Heformat. ; item, quia Ec-
clesia pra^cipil aliqua sacramentalia, quae ip-
sa instituil ; cur ergo non potest prsecipere
sacramentum a Christo institutum? Neque
enim propterea sequitur (si formaliter loqua-
DISPUTAT. XXXV. SECl'. I.
mur) Ecclesiam facere aliquid esse remedium
necessarium ad salulem, sed solum facere, ut
aliquis actus sit necessarius ad salutem ne-
cessitate praecepti, quod in multis aliis acti-
bus facere potest Ecclesia. Quia vero suppo-
nimus,hunc actum, scilicet receptionem talis
sacramenti, essea Christo institutum in reme-
dium peccatorum, consequenter tunc fieret
ex vi praecepti Ecclesiae ut tale remedium es-
setnecessarium ad salutem,non formaliterin
ratione medii, sed in ratione praecepti.
18. Vera responsio ad qucestionem . — Quo-
circa, supposita institutione bujus sacramen-
ti, non video cur repugnet prseeipi ab Eccle-
sia,etiamsifingamusChristum non imposuisse
necessitatem, sed tantum utilitatem praebuis-
se. Quod melius senserunt Adrianus, q. 2 de
Confessione, et Medina, C. de Confe-sione,
q. 2 ; Viguerius, in Sum., c. 16, § 4, vers. 14;
et Scotus revera non contradicit, sed potius
in hanc partem inclinat. Ratio juxta dicta est,
quia receptio hujus sacramenti non est ma-
teria excedens facultatem Ecclesiae, et alio-
qui ejus usus est valde conveniens Ecclesiae ;
ergo non est, cur Ecclesia non possit ponere
tale praecepturn, quod de se est valde con-
forme rationi, et convenienti Ecclesice guber-
nationi. Antecedens patet, quia, siexcederet,
vel id esset, quia confessio versatur circa ac-
tus internos, et hoc non , ut ostensum est ;
vel quia ordinatur ad internam justificalio-
nem , et remissionem peccatorum , et hoc
etiam dici non potest, quia hic eliam est op-
timus finis, quem Ecciesia potest intendere
per actus sibi accommodatos, maxime cum
per potestatem clavium possit ipsa aliquid
operari circa actus mere internos, ut facit in
usu hujus sacramenti, et per indulgentias,
etc. Vel esset, ut quidam aiunt, quia percon-
fessionem aliquo modo homo se infamat ; et
hoc etiam nullius momenti est, quia talis in-
famia fere nulla est, vel propter sigillum ,
vel quia, si prudens sit confessor, per ipsam-
met confessionem legitimam quodammodo
tollitur. Ac denique quia, licet hoc existi-
metur aliquale detrimentum , comparatione
fructus quasi nihil est. Vel denique esset pro-
pter difficullatem ; et hocquidem licet osten-
dat, tale praeceptum esse arduum et difficile,
non tamen impossibile, quia saepe Ecclesia
pi a^cipit res magis difficiies , si necessarise
sint, vel valde utiles ; in hoc autem praece-
pto semper esset magna utilitas, qua posset
difficultas ipsa compensari. Tanclem, si hee
rationes, vel similes validae essent, fere ha-
MSPUTAT. XXXV. SECT. 11.
739
berentiocum in praecepto annuse confessionis,
ratione cujus ssepius obligatur Uomo ad con-
fessionem, quam solo jure divino obligatur.
Itaque non ideo prceceptum lioc latum est a
Christo,quia Ecclesiaillud ferre non potuisset
per generalem potestatem ab ipso datam ;
sed quia convenientius fuit, ut ipse per se
daret, propter alias rationes superius adduc-
tas.
SEGTIO II.
Quas personas obliget hoc divinum prceceptum.
1 . Necessiriam esse materiam ut Jioc prcece-
ptum obligel. — lufantes ante usum rationis
non ohligari. — Primum ac per se notum prin-
cipium hujus materiae est, ut lioc prseceptum
obliget, supponendam esse in persona mate-
riam hujus sacramenti , quia alias neque
ipsius sacramenti erit capax , nedum obliga-
tionis. Unde fit, infantes ante usum rationis
non esse capaces hujus obligationis , non so-
lum quia non sunt capaces praecepti, sed
etiam quia non habent peccalum actuale,
quod est materia hujus sacramenti, et eadem
ratione, si quis esset adultus innocens, ut
Beata Virgo, non obligaretur lioc praecepto.
2. Infideles non baptizatos non obligai i. —
Quorumdam sententia. — Refellitur. • — De-
struitur fundamentum contrarice sententia?. —
Secundo eadem ratione infertur , iutideles
non baptizatos quantumvis peccatores non
obligari hoc preecepto , quamvis multi et
graves Theologi in hoc sine causa lapsi sinl,
ut Scotus, dist. 16, q. 1, art. I, qui inde col-
ligit praeceptum confessionis esse divinum,
quia obligat infideles , in quos Ecclesia non
habet potestatem, quae ratio placuit etiam
Adriano, dic. q. ult. de Confessione. Et eam-
dem sententiam tenet Richard., dist. 17, q. 4,
art. 2; et Angelus, verb. Confesdo , 2, § 2 ;
Sylvester , verb. Confessio , 2, §5. Quorum
fundamentum est , quia prseceptum divinum
obligat omnes , ut de pra?cepto Eucharistiee,
quod infideles etiam obligat. Sed, ut dixi,
contraria sententia tam evidenter sequitur ex
principio posito, ut hsec mihi improbabilis vi-
deatur, quia peccata commissa ante baptis-
mum non sunt materia liujus sacramenti, ut
supra probavi ; ergo infidelis non solum non
tenetur, sed neque polest ilia sacramentaliter
confiteri, neque ante, neque post baptismum
susceptum; ergo non obligantur infideles hoc
prsecepto, quia non possunt obligari ad confi-
tenda illa peccata, quee committunt post ba-
ptismum susceptum, quce forte non erunt.
Confirmatur et explicatur, quia confessio non
est his infidelibus necessaria ad salutem; ergo.
Patet consequentia, quia confessio non prseci-
pitur jure divinb, nisi quatenus est necessaria.
Antecedens vero patet, quia, si isti infideles
baptizentur, et postea nullum peccatum mor-
tale committant, salvabuntur sine confes-
sione ; unde hoc sacramentum dicitur secun-
da tabula post naufragium, quia illis solis est
necessarium qui post baptismum morlaliter
peccaverunt. Unde etiam fit, si infidelis ante
baptismum per conlrilionem justificetnr, il-
lam contritionem non includere votum con-
fessionis, sed baptismi, quia solus baptismus
est necessarius ex vi talis status ; per illum
enim plene delentur omnia peccata ante com-
missa, sine ullo ordine ad confessionem ; ergo
evidens est hos infideles non obligari prasce-
pto confessionis. Quam sententiam bene do-
cuit Soto, dist. 18, quaest. 1, art. 2 ; Medin.,
tract. 2, q. 7 ; Major, dist. 17, q. I ; Almain.,
queest. I, art. 2. Neque obstat fuudamentum
contraria? senlentia: ; prsecepta enim divina
obligant omnes , qui sunt capaces talis obli-
gationis , vel in quibus est materia circa
quam versatur prteceptum , alias boc praece-
ptum etiam obligaret innocentes, quod est
aperte falsum.
3. Differmtia inter pmceptum EucharistUe
et pcenitentice. — Sotus rejicitur. — Unde
colligitur aperta differentia inter prseceptum
Eucharistiae et confessionis ; quamvis Soto eo-
dem modo de utroque loquatur , et neget
praeceptum Eucharistise obligare infideles ,
qui nondum perbaptismum religionem Chri-
stianam professi sunt, sicut prsecepta (iriquit)
alicujus religionis non obligant aliquem, do-
nec illam religionem sit professus, etiamsi
prius habeat votum seu obligationem ingre-
diendi talem religionem. Et confirmari po-
test, quia ante baptismum non est aliquis ca-
pax Eucharistiae ; ergo neque obligationis
suscipiendi illam. Nihilominus hasc sententia
mihi non admodum probatur ; sed non esf
hujus loci examinare illam, sed solum expb-
care apertam differentiam intet Eucharistiam
et confessionem, scilicet, quod infidelis est
capax obligationis prsecepti Eucharistiae , non
veroconfessionis.Patet, quia ex parte subjecti
non requiritur materia peccati ad prseceptum
Eucharistise ; nam illud per se et propter se
obligat hominem , etiamsi nuilum peccatum
habeat ; et ideo ex hac parte non repugnat,
quod obliget infideles ; alias vero jurisdictio
Chrisli ferentis tale proeceptum ad omnes se
740
extendit ; in quo differt hoc praeceptum a
particularibus praeceptis humanis alicujus
reiigionis; et ideo exemplum illud non est ad
rem. Verba etiam Christi, quibus hoc dedit
praeceptum , generalia sunt, et ad omnes,
etiam infideles , dicta : Nisi manducaveritis
carnem Filii hominis, etc. Ac denique, quam-
vis ante baptismum non possit infidelis reci-
pere Eucharistiam , tamen recepto baptismo
tenetur illam suscipere , etiamsi uitra non
peccet; et ideo etiam ante baptismum obli-
gari potuit ad ipsum baptismum suscipien-
dum propter Eucharistiam, ita ut duplici ra-
tione ad baptismum obligetur, scilicet, et per
se, et propter aliud , et ita potuit recte utro-
que praecepto obligari. At vero praeceptum
confessionis non per se et absolute obligat,
sed supposita materia necessaria talis sacra-
menti ; haec autem esse non potest in infideli
antequam baptizetur ; et ideo non est capax
talis obligationis.
4. Hoc prceceptum olligare eos qui post ba-
ptismum mortaliter peccarunt. — Tertio ex dic-
tis colligilur, hoc praeceptum obligare omnes
illaspersonas^qua^post baptismum mortaliter
peccaverunt, etiam haereticos, apostatas, etc,
et pueros cujuscunque oetatis , dummodo ca-
paces sint peccati mortalis ; ad quod, ut su-
pra dixi, non potest certaaetas designari, sed
viri prudentis judicio opus est. Tota haec
conclusio est certa absque controversia inter
Theoiogos, et colligitur aperte ex Concilio
Tridentino, supra. Et ratio est, quia mortale
peccatum, post baptismum commissurn, esl
materia necessaria hujus sacraiuenti, ut su-
pra ostendi. Item ipsum sacramentum est
medium necessarium ad toliendum tale pec-
catum, ut supra etiam probatum est, quia
jam tale peccatum non potest toiii per bapti-
smum. Inteiligendum autem est hoc de pec-
cato mortali, quod nunquam fuit directe sub-
jectum clavibus, nam, si semel rite subjicia-
tur, illud, per seloquendo, sufficit, neque ex
vi juris divini, de quo agimus, obiigabitur
aiiquis ad confitendum, nisi iterum mprtaliter
peccet.
5. Non olligari qui venialia commisit. —
Quarto addendum est, solas illas personas
obligari hoc praecepto , quae post baptismum
mortaliter peccaverunt ; itaque, qui sola ve-
nialia committit , non obligatur. Quae est
etiam communis sententia Theologorum. Et
ratio constat ex supra tractatis, quia venialia
non sunt materia necessaria, et hoc praece-
ptum non obligat , nisi eum qui taiem mate-
DISPUTAT, XXXV. SECT. iil.
riam habet , quia hoc sacramentum non est
medium necessarium ad illa peccata toilenda,
quae omnia supra demonstravi, et ex commu-
ni usu et consensu totius Ecclesiae constant ,
et non obscure indicantur in Trid. , sess. 14,
c. 5, et can. 7. Occurrebat vero hoe loco du-
bium, an, qui habet dubiam conscientiam
peccati mortalis , obligetur hoc praecepto di-
vino. Sed hoc dubium expediendum est ex
principiis positis disputatione de integritate,
ubi tractavi, an necessarium sit ad integrita-
tem confessionis , confiteri dubium peccati
mortalis; eo enim modo , quo quis obligatur
ad confitendum hoc dubium propter integri-
tatem, obligabitur etiam ad confitendum tale
dublum, etiamsi nulium aliud peccatum mor-
tale habeat ; est enim eadem ratio ; illa enira
materia , quae est necessaria ut pars confes-
sionis, si cum aiia conjuucta sit, erit etiam
per se necessaria, si sola adsit ; quocirca prae-
ter ibi dicta, nihil hic occurrit addendum.
SECTIO III.
Quo tempore obliget hoc prcecephmi prcexise ut
divinum est.
1. Distinguendus est, ut saepe tractavi, du-
plex modus, quo potest homo obligari ad ac-
tum, qui sub aliquod praeceptum affirmativum
cadit. Primus estper se ex vi talis praecepti in
propria natura et virtute considerati. Secun-
dus est per accidens, seu propter aliud, seu
ratione alterius virtutis. Dicam priusde prio-
ri modo, deinde de secundo.
2. Prima assertio. — Neminem olligari sta-
tim post peccatum con/iteri. — Primum ergo
statuamus ut certum, non teneri hominem
qui mortaliter peccai, statim confiteri pecca-
tum , etiamsi commodissime possit. Quan-
quam contrarium docuerunt Guilleimus Pa-
ris., libr. de Sacramentis, tit. de Poenitentia,
et refertur Reinerius, 1 part. Sum., verb. Con-
fessio, c. 5 ; tenet Angelus, verb, Confessio,
i, n. 3 ; et Alensis, 4 part., q. 77, membr. 4,
articulo secundo; Bonaventura, in 4, d. 17,
art. 4 , q. 2, qui maxime religiosis imponit
hanc obligationem, quia habent semper op-
timam opportunitatem statim confitendi. Re-
ferunlur etiam pro hac sententia graves Doc-
tores Canonistae a Covarruvia, in cap. Alma
maier , p. i, § 1, n. 6. Sed nihilominus haec
sententia neque est vera, neque, ut ego exis-
timo, admodum probabiiis ; et ideo omnes
aliilheologi illi contradicunt, quosstatim re-
feram. Quia tanta obligatio imponenda non
DISPUTAT. XX
csl sine sufficienti et raanifesto fnndamento;
heec vero sentenlia nullum habet. Praeser-
tim, quia natura preecepti affirmativi non est
statim obligare, secl determiualis seu neces-
sariis temporibus. Ostendimus etiam supra
non obligari hominem statim ad contritio-
ucm; multo ergo minus ad confessionem. De-
nique, cum Ecclesia determinaverit tempus
annuee confessionis, satis certe indicavit non
esse de jure divino statim confiteri.
3. Secunda asserlio. — Saltem in articulo
■mortis ohligari. — Secundo certum est, sal-
tem in articulo mortis obligare hoc preece-
ptum, si ante impletum non sit. Conveniunt
omnes Theologi, etest evidens ex dictis, tum
quia hoc preeceptuin affirmativnm obligare
debet saltem in extremo periculo, seu potius
articulo necessitatis, qualis maxime est arti-
culus mortis; tumetiam quia hoc preeceptum
impleri debet in hac vita ; ergo ante mor-
tem; ergo, ut niinimum, in artieulo moriis.
Quis autem sit articulus mortis, et quo modo
eadem ratio sitde periculo mortis, supradic-
tum est. Et hinc infertur, si quis habeat co-
piam confessoris, et sit in eo statu, in quo ,
si nunc non eonfiteatur, probabiliter timeat
fore, ut ante mortem non possit habere co-
piam confessoris, ut accidere potest in India,
vel aliqua captivitate, in tali casu teneri ad
confitendum statim, etiamsi extra articulum
mortis sit. Quem casum ponunt omnes Doc-
tores statim citandi, D. Thomas, Paludanus,
Adrianus, q. 3 de Gonfessione ; elin re ipsa,
ac moraliter loquendo, non est diversus a
periculo mortis ; ideo enimtunc tenetur pree-
venire, quia alias exponitur periculo morien-
di sine confessione, ut in simili dicemus la-
tius disputatione sequenti. Hic vero tractari
consequenter posset, qua ratione, aut modo
excusari posset homo ab hac obligatione in
eo articulo. Sed commodius hoc dicam dis-
putatione sequenti.
•4. Unde teneantur medici admonere infirmos
ut confiteantur. — De qua infirmitate intel-
ligendum sit. — Unum vero hic obiter ob-
servandum est occasione hujus obligationis
confitendi in articulo mortis , jure positivo
praeceptum esse medicis, ut cumvocantur ad
curandos eegrotos, priusquam curationem cor-
poris incipiant,' eos moneant ad confessionem
faciendam.Ita habeturincap. Cuminfirmitas,
de Pcenitent. et remiss. Et quoniam heec lex
consuetudine abrogata erat, ideo Pius V, Motu
proprio anno 1566,qui incipit, Super gregim,
illara renovavit, addendo, ne medici ultra ter-
XV. SECT. III. 741
tiurn diem visitenl a.'grotum, nisi de illius
confessione sibi constet per fidern confessoris
in scriptisdatam. Addit etiam,utantegradum
Doctoratus exigatur abillis juramentum hanc
consuetudinem servandi, quod ita fit. In qua
lege primo notandum est, de qua infirmila-
te sit intelligenda ; nam Sylvester, verb. 3/e-
dicus, queest. 3, dicit, non tantum in morbis
periculosis, sed absolute in omni eegritudine
esse servandum, quod cum Archidiacono col-
ligit ex ratione legis, scilicet, ne infirmi. cum
de confessione facienda admonentur, existi-
ment se jam esse in periculo, et tristitia affi-
ciantur. Propter quam rationem videtur lex
voluisse, ut absolute in omni morbo talis ad-
monitio fieret. Nihilominus Navarrus, c. 25,
n. 61, sequens Angelum, et Summam Rosel-
lam, quos citat, dicit hanclegem solum obli-
gare in morbo periculoso, debere tamen ser-
vari statim in principio morbi, non expectato
periculo, et hoc modo satisfieri intentioni le-
gis, nam in levioribus morbis ridiculum vi-
deri potest statim monere ad confessionem.
Cajetanus vero in Summa , verb. Medicus ,
media quadam via incedit ; quia, si morbus
(inquit) talis est, ob quem merito decumbit
eegrotus, obligat lex, non vero in aliis. Et heec
sentenliabene explicata videtursatis ccnsona
intentioni legis, et fere nihil differre a pree-
cedente. Itaque existimo obligare hanp legem
in morbo gravi, vel qui prudenter judicatur
a medico in principio periculum morale esse
ne grave fiat ; tnnc enim optime procedit ra-
tio legis, et quasi ex natura rei videtur hoc
requiri, ut ratio facta probat.
5. Satisfacere medicum admonendo infir-
mum. — Secundo est notandum, hos aucto-
res docere, satisfacere medicum huic obliga-
tioni admonendo et inducendo infirmum,
non tamen teneri illum deserere, si confiteri
nolit, quia hoc videtur repugnare charitati,
quod quidem juxta antiquum jus non habet
difficultatem. Tamen Pius V videtur amplius
preecipere, et hanc imponerc veluti justam
pcenam ei, qui in illo articulo confiteri non
vull. Quia tamen videtur haec lex sic exposi-
ta valde rigida (hoc enim modo constituitur
proximus in gravi periculo corporis et ani-
me^, ideo videtur lenienda ; nam, si non im-
mineat probabile periculum, potest et forte
debet medicus abstinere a curatione ejus, si
nolit hanc legem observare ; si tamen proba-
bile mortis periculum sit, si illum deserat, et
tamen eeger pertinax sit, non credo teneri,
necdebere medicum illumdeserere, quia non
742 DISPUTAT. XXXV. SECT. III.
credo hanc fuisse mentem Papae, neque legem tins tractandam
cnmhocrigore receptam esse. TertioadditCa-
jetanns etalii, satisfacere medicum, si admo-
neat infirmum, vel per se, vel per eos, qui
ejus curam gerunt, si sint fide digni et timo-
rati ; et hanc credo esse communem consue-
tudinem, juxta quam jam non servatur, ut
medicus exigat fidem confessoris in scriptis.
Unde juxta hanc consuetudinem erit inter-
pretandum juramentum servandi hanc le-
gem,scilicet, proutusu recepta est, et obligat;
cum enim hsec lex positiva sit, non est du-
bium (quidquid Angelusdicat)quin in totum,
vel in partem potuerit con&uetudine abro-
gari, ut Cajetanus et alii dicunt.
An olliget hoc prceceptum ecctra articulum
mortis.
6. Nunc superest difficultas, an extrahunc
articulum mortis hoc prseceptum divinum
confessionis per se et vi sua obliget ; graves
enim Theologi negant ; D. Thom., dist. 17,
q. 3, art. 4. quaestiunc. 4, docet, non esse
peccatum mortale differre cor.fessionem
usque ad mortem, nisi causadilationis aliun-
de malitiam moralem involvat. Scotus idem
sentit, dist. 17, art. 4,circa finem; et Duran-
dus, q. 10, n. 3; Gabr., art. 3, dub. 1; Ri-
chard., art. 3, q. 6 ; Paludanus, q. 2, art. 5.
Fundamentnm solum est, quia praeceptum
affirmativum non obligat nisi in articulo ne-
cessitatis ; at vero, per se loquendo, ante
mortem nullus est articuhis necessilatis con-
fessionis faciendae. Heec vero sententia dis-
plicet recentioribus discipulis S. Thomae, ut
Soto, dist. 18, q. 1, art. 5; Cano, dicta Re-
lect.; Victorioe in Summa, n. 132; quos se-
quitur Covarruvias in cap. Alma mater, p. 1,
§l,n.6. Et idem tenuit Medina, Cod. de
Confessione,q. Quo tempore confiteri oportet,
et Marsilius, in 4, q. 12, art. 2, dub. 4,
concl. 3. Ex quibus haec regula colligitur,
quandocunque est periculum morale tra-
dendi oblivioni peccala, priusquam aliquis
ea confiteatur, teneri hominem statim confi-
teri. Unde, quia moraliter esset impossibile
integre confiteri omnia peccata, si confes-
sio in articulum mortis ditferretur , inde
fit ut hsec obligatio seepius antea urgeat ,
et ille etiam dici potest articulus necessitatis,
non propter mortem instantem, sed propter
periculum oblivionis, atque adeo propter ne-
cessitatem iutegre confitendi.
7. Reprobalur. — Sed hsec sententia diffi-
cultatem patiturin sequenti clisputatione la-
sequitur enim ex illa, non
posse nunc fideles per annum integrum dif-
ferre confessionem regulariter ac moraliter
lorfuendo, qnia vix est aliquis eorum, qui se-
mel lantum in anno confitendo possit om-
nium peccatorum recordari. Si autem illa
obligatio est juris divini, non poteritEcclesia
per suara determmationem illam auferre. E
contrario vero sequitur, si quis scribendo
pecca'a, vel alio modo, diligentiam faciat, ne
peccata memoria excidant, posse differre
confessionem toto tempore, quo voluerit, us-
que ad articulum mortis, secluso jure posi-
tivo ; quod tameu est contra sententiam dic-
torum auctorum, et contra rationem hujus
praecepti, quod per se non obligat ad reti-
nenda in memoria peccata, sed ad confiten-
da omnia, quee memorise occurrunt, facta
morali et ordinaria diligentia.
8. Terlia sententia. — Hoc prwceptum ohli-
gare ante articulum mortis. — Tertiasententia
duo dicit : primnm est hoc prseceptum tale
esse, ut obligare debeatante articulum mor-
tis, quod ex natura hujus sacramenti satis
colligi potest. Primo quidem, quia hoc sacra-
mentum non estinstitutum, ut ultimo dispo-
nat hominem jam transiturum ex hac vita,
hic enim potius est finis extrema^ unctionis,
sed ad curandos spirituales morbos, et prae-
veniendum ne homo in similes incidat; con-
tra lationem ergo hujns sacramenti est, ut
in fmem vitse reservetur. Est ergo incredi-
bile, tantum urgere hocpraeceptum in articu-
lo mortis. Quod optime confirmatur exemplo
de praecepto Eucharistia? ; nam, quia illud
sacramentum non est tantum viaticum, sed
praecipue est spirituale alimentum, ideo prae-
ceptum de illo sumendo non tantum obligat
in arliculo mortis, sed saepe alias. Ac deni-
que, quia hoc sacramentum est determinatio
quaedam pcenitentiae, et modi, quo satisfa-
ciendum est Deo pro peccatis ; et ideo sicut
praeceptum pcenitentiae et satisfactionis di-
vinse de se non obligat tantum in articulo
mortis, ut saepe dictum est, ita neque hoc
prsecepium.
9. Tempus quo obligat determmandum es-
se ab Ecclesia. — Objectio. — Solvitur. — Ad-
dit vero haec sententia, hoc tempus, pro quo
obligat tale praeceplum ante articulum mor-
tis, per Ecclesiam esse determinandum, ad
quod relicta est illi potestas a Christo; nam
sicut potestatem habet judicandi de peccatis,
ita et defmiendi teropus, in quo fieri debet
tale judicium, Dices: quid siEcclesianon de-
DISPUTAT. XXXV. SECT. [II.
ioc enim punc- aljquid circa
termiuasset hoc tempus, in
tum difficultatis est. Respondent, fieri non
posse ut Ecclesia hoc non determinet; essct
enitn intolerabilis error, et in magnum ani-
marum detrimentum, et ideo non permittet
illum Deus. Unde hactenus semper visum est
factam esse ab Ecclesia hanc determinatio-
nem. Quod si per impossibile non determi-
nasset Ecclesia tempus , respondent , tunc
nullum posse designari tempus usque ad ar-
ticulum mortis, quia nullus est modus fa-
ciendi hanc determinationem. Quee sententia
est probabilis, et ad illam facile accommo-
dari potest antiquorum sententia supra cila-
ta, etmihi simpliciter loquendo, placet, quia,
ut supra dixi agendo de prseceplo contri-
tionis, si in prcecepto pcenitentiee spectemus
rationem justitise in ordine ad divinam sa-
tisfactionem, non obligat nisi in extrema ne-
cessitate ; hoc autem prseeeptum, persesum-
ptum, est qusedam determinatio preecepti
pcenitentise ; unde ex hoc capite non deter-
minat plura tempora necessitatis, pro quibus
obliget. Aliunde vero prseceptum dilectionis
Dei quolibet tempore hujus vitse impleri po-
test sine reali susceptione hujus sacramenti ;
el ideo ex vi illius non videtur etiam posse
determinari aliud tempus hujus obligationis.
Neque etiam ex, sola obligatione proprise
charitatis, propter rationes ibidem factas ;
ergo, seclusa determinatione Ecclesise, et
omni ratione extrinseca, nullum aliud tem-
pus potest certa aliqua ratione desiguari.
Neque hoc est inconveniens,tum quia propter
hanc causam hsec potestas et cura est Eccle-
siee commissa ; tum etiam quia sufficit, quod
propter alios fines, prsesertim propter usum
Eucharistise, ssepius heec necessitas possit oc-
currere ; nam de usu ilhus sacramenti, quia
non est per se primo propter remotionem
mali, sed propter nutritionem charitatis, ali-
ter forte sentiendum est, ut in superiori to-
mo latius declaravi.
Be olligatione per accidens.
10. Quando confessio sit medium necessa-
rium ad superandam tentationem. — Circa
aliam partem de obligatione per accidens,
duo tempora occurrunt breviter notanda :
primum est, quando confessio censetur me-
diuni moraliter necessarium ad superandam
tentationem aliquam, seu peccandi occasio-
nem. Quem casum attigit Gajetanus in Sum-
ma, verb. Sacramentalis confessio, et Petrus
Soto, lect. 5 de Confessione, et vix audent
74 3
illud defmire. Observandum
vero est, duobus modis hoc posse accidere :
primo in otdine ad determinatam speciem
peccati, ut homicidii, odii, etc.,etsic posita
hypothesi, quod revera confessio existime-
tur hic et nunc in hac persona, et cum iis cir-
cumstantiis medium necessarium ad vincen-
dum tale peccatum , certumest obligari tunc
hominem ad talem confessionem, quia qui
obligatur ad finem, obligatur etiam ad media,
neccssaria ad talem finem. Unde, si jeju-
nium, vel oratio existimarentur medium ne-
cessarium, subobhgationem caderent ; ergo
et confessio. Tunc autem illa obligatio non
orietur ex prsecepto confessionis , sed ex illo
eodem praacepto, ex quo tenetur homo ad
vitandum tale peccatum, quia illudmet obli-
gat ad media necessaria ; unde,si in talicasu
homo confessionem omittatmonpeccatcontra
praBceptum divinum confessionis, sed contra
illud aliud de non occidendo, etc, ut alias
saepe dictum est in similibus.
11. Secundo potest hoc intelligi in ordine
ad peccalum in communi, ut, verbi gratia,
cum aliquis, si confessionem multo tempore
differat, licet determinate non timeat, ne
adulteretur, vel occidat hominem, vel quid
simile, timet lamen et moraliter certus est
ssepius se peccaturum mortaliter in hoc vel
illo genere peccati, cum tamen, si frequen-
tius confiteretur, moraliter sperat posse se
omniavel multa peccata vitare ; videtur ergo
tunc sallem lex charitatis divinse obligare ad
utendum tali medio propter vitandum pec-
catum ; imo ipsa lex virlutis pcenitentise vi-
detur talem obligationem inducere, quia est
qusedam lex justitise. ad Deum, et lex justitise
obligat ad vitandam injuriam, et consequen-
ter ad utendum medio existimato ad hunc
finem necessario. Quod argumentum fateor
esse difficile, sed tamen auctores non impo-
nunt hominibus hanc obligationem ; nec
ego etiam impono, quia esset res valde one-
rosa et scrupulosa ; vix enim possent homi-
nes, quiper annum integrum confessionem
differunt. a novo peccato propter talem dila-
tionem excusari, quia vix ullus est, qui mo-
raliter possit vitare per totum annum omnia
peccata mortalia, omittendo hoc sacramen-
tum. Ratio vero reddi potest, quia, quando
in communi loquimur, nulla censetur mora-
lis occasio, vel periculum morale alicujus
peccati ; et ideo non censetur tunc confessi
ita medium necessarium, ut illius sit specia
lis obligatio ; secus yero est, quando de spe
744
DISPUTAT. XXXV. SECT. III.
ciali peccato loquimur, quia tunc semper
censetur homo potius inoccasione,seu morali
periculopeccandi.Addo vero,etiamsiprior ca-
sus.ex hypothesifacta,verus sit,ipsamtamen
hypothesim, moraliter loquendo, raro posse
accidere, quia vix potest cogitari occasio, in
qua non possit superari tenlatio, aut vitari
novum peccatum, nisi per medium confes-
sionis, ut ostendunt qua? in simili supra dixi-
mus de contritione, quanquam negari non
possit quinfrequenterhoc sit optimum etuti-
lissimum medium.
12. Obligare hoc prceceptum quando sumeii-
da eslEucharistia. — An hcec obligatio sitper
se, an per accidens respectu confessionis. —
Respondetur qucestioni. — Aliud tempus hu-
jus obligationis etiam ab extrinseco finepro-
veniens, tunc occurrit, quando homo susce-
pturus est Eucharistiam ; nara, si conscien-
tiam peccati morlalis habet, tenetur jure di-
vino confessionem prsemittere, juxta doctri-
nam Concilii Trident., sess. 13, quam supe-
riori tomo in proprio loco late tractavi simul
cum alia speciali obbgatione, quam Conci-
lium sacerdotibus imponit. Unum autem bre-
ve dubium videtur proprium hujus loci, sci-
licet, an heec obligatio confessionis sit pro-
prie per accidens, vel per se, respectu prae-
cepti confessionis, ut eonsequenter, an qui
sumit Eucharistiam non pra^missa confes-
sione committat duo peccata, alterum omis-
siouis ex carentia confessionis, alterum com-
missionis propter indignam sumplionem Eu-
charistise. Cano enim, in dicta relect., part.
4, existimat hsec esse duopeccata, ubi specia-
liter de contritione tractat ; est autem appa-
rentiorratio de confessione, quia obhgatio
preemitlendi confessionem non oritur veluti
ex sola natura rei propter dignitatem talis
sacramenti, sed oritur ex speciali preecepto
Christi ; ergo erit specialis obhgatio, et spe-
ciale peccatum. Respondetur tamen hanc cs-
se obligationem pertinentem ad dignam Eu-
eharistise sumptionem; atque ita respectu
praecepti confessionis esse obligationem per
accidens, ac denique in dicto casu tantum
committi unum peccatum indignee sumptio-
nis. Ita docetSoto, dist. 17 et 18, q. 1, art.
4, et Cano, qui in hoc non sibi constat, in ea-
dem relect., part. 5, in quadam solut. ad 4.
Et ratio est, quia tali prsecepto non per se et
absolute praecipitur confessio, sed soium ut
dispositio, si sumenda sit Eucharistia ; tota
ergo illa obhgatio est propter Eucharistiam,
et confessio non preecipitur nisi ut circum-
stantia Eucharistiee, et ideo illud tantum est
unum peccatum ; sicut in universum facere
actum sine debitis circumstantiis unum pec-
catumest, per se loquendo, ut orare sine at-
tentione; et in preesenti materia sumere Eu-
charistiam post sumptionem alicujus cibi, est
unum peccatum, quamvis speciali prsecepto
Ecclesiastico teneamur jejuni accedere ad
Eucharistiam; omnia enimhaec prsecepta or-
dinantur ad unum actum virtutis perfede
constituendum ; et ideo unum peccatum est ta-
lem actum sine debitis circumstantiis facere.
13. An sit lu?c obligatio in aliis sacramen-
tis. — Objectio. — Solvitur. — Ultimo tandem
quseri potest, an heec obligatio per accidens
coniitendi habeat locum in aliis sacramenlis,
de qua re egimus satis in materia de sacra-
mentis in genere. Quanquam ergo nonnulli
Theologi id affirmare voiuerint, ut Marsil.
in 4, q. 12, art. 1, in fin.; el Palud., d. 17,
q. 2;Adrian., q. 3 de Confessione ; tamen
cerla sententia est, nuJlum esse tale praece-
ptum, neque talem obligationem, ut reliqui
Theologi docent in 4, dist. 1 et dist. 17 ; et
Sylvester, verb. Confessio, 1, § 2 ; Angel.,
n. 31 ; Victoria, in Summa, n. 135; Petrus
Soto, lect. 5 de Confessione. Et ratio est,
quia tale prseceptum, neque ex sola natura
rei colligi potest, quia sufficiens dispositio
potest esse contritio ; neque ostendi potest
speciale prceceptum positivum circa hoc im-
positum, quia nec scriptum est,nec traditione
habetur. Quin potius in Concilio Tridentino,
sess. 24, cap. 1 de Reformatione matrimonii,
salis indicatur, hoc non esse simpliciter ne-
cessarium , quamvis consulendum sit. D.
Thomas vero, Quodlib. 1, art. 11, excipit sa-
cramentum Ordinis, et cum illo Navarrus,
cap. 2, n. 9 ; sed id non est propter ipsum
sacramentum Ordiuis praecise, sed propter
Eucharistiam, quam simul accipere solent,
qui ordinantur. Objici vero potest Leo Papa,
epistola 69, dicens, fideles ad communio-
nem sacramentorum recipiendos esseper ja-
nuam reconciliationis ; quo nomine hoc sa-
cramentum significat. Tamen Leo ibi non lo-
quitur de omnibus sacramentis, sed de Eu-
charislia, ut ex contextu constat, et ex voce,
Communionem sacramentorum ; narn per an-
tonomasiam, et vox communionis, et vox sa-
cramenti, Eucharistia dici solet, et propter
duplicem ejus speciem ssepe solet in plurali,
sacramenta vocari, ut constat ex multis Col-
lectis, seu orationibus Ecclesiee, et in propria
materia latius dictura esl.
SECTIO IV.
Ver quam confessioncm impleatur hoc divinum
praeceptum.
1 . Per confessionem nullam non impleri hoc
prwceptum. — Triplex potest esse, i el cogitari
confessio, scilicet nulla,et valicla informis, et
valida forrnata per gratiam. De duabus ex-
tremis facilis est resolutio, de media vero
nonnulla dubitatio. Primo ergo certum est,
quacunque ratione contingat confessionem
esse nullain, id est, ex ea non confici validum
sacramentum, non impleri hoc prseceptum
divinum. Probatur, quia tunc non solum
finis preecepti non obtinetur, verum etiam
nequeactus preeceptus perficitur; obligamur
enim ex vi bujus- preecepti ad recipiendum
hoc sacramentum ; tunc autem non recipi-
tur. Unde intelligitur non solum hoc proce-
dere, quando confessio est nulla ex culpa,
vel defectu ipsius pcenitenlis, scilicet, quia
vel peccatum tacuit, vel sine ullo dolore con-
fessus est ; in quibus casibus res est manifes-
ta ; sed etiam procedere, quando ex parte
sacerdotis sacramentum non perficitur, jure,
vel injuria , nam, licet in eo casu excusari
possit poenitens a transgressione hujus prae-
cepti pro eo tempore , nihilominus in re
ip^a non implet preeceptum ; et ideo tenetur,
vel perfectionem illius sacramenti procura-
re, si fieri potest, vel, si non potest, ilerum
eadem peccata confiteri, ut in disputatione
de integritate latius diclum est. Secundo est
certum, per confessionem validarn forma-
tam non solum sacramentali forma , sed
etiam effectu ejus, id est, sacramentali gra-
tia, impleri hoc preeceptum, quia et actns
preeceptus perficitur, et finis preecepti com-
paratur ; quid ergo aliud desiderari potest ?
2. Prima sententia. — Difficultas vero est,
an per confessionem validarn, et perfectam
per veram absolutionis formam, informem
tamen quoad effectum gratiee sacramentalis,
impleatur hoc preeceptum. Quee difficultas
supponitposse dari hujusmodi confessionem;
nam, si dari non potest, ut aliqui volunt,
cessatqueestio. Tamen ex illa hypothesi est
prima sententia negans per talem confessio-
nern impleri hoc praeceptum. Citatur Medin.,
Cod. de Confcss., queest. de Confessione fic-
ta iteranda ; ibi tamen loquitur potius ex
contraria suppositione ; affirmat enim hoc
preeceptum non impleri nisi per confessio-
nem formatain, quia pulat nullam aliam esse
DISPUTAT. XXXV. SEGT. IV. 745
validam ; unde potius in qucestione de Con-
fess. iteranda ob defectum coniitentis, senlit
oppositum. Magis potest illa sententia sumi
exAdriano, q. 5 de Confess., dub. 4, ubi
habet aliud generale prineipium, praieeptum
divinum non impleri per actum non recte
factum, seu non honestum ; confessio autem
iuformis, nec recte, nec honeste fit; ergo
per illam non implebitur divinum pra;ce-
ptum. Imo ulterius infertur, quacunque ra-
tione aliquis actu peccet in ipsa confessione,
eliam venialiter tantum, non implere hoc
preeceptuin. Verumtamenfundamentum illud
ab omnibus auctoribus merito rejicitur; nam
licetper actum peccaminosum non implean-
tur exacte omnia divina preecepta, nam ali-
quod saltem violatur, ratione cujus ille actus
est peccaminosus, nihilominus tamen aliquod
preeceptum divinum impleri potest per talem
actum quantum ad substantiam ejus ; ut,
verbi gratia, qui dat panem esurienti propter
vanam gioriam, violat quidem preeceptum
humilitatis, vel magnanimitatis, implet tamen
praiceptum eleemosyna;. Sic ergo in preesen-
ti, etiamsi contingat, ex defectu rectee inlen-
tionis, vel alia simili circumstautia peccari
venialitcr per confessiouem ipsam, si lamen
illa confessio valida sit, illud non obstabit,
quominushocpreeceptum clivinum impleatur,
preesertim cum talis confessio non solum va-
lida, sed formata per gratiam esse possit ;
quia, ut alibi ostendi, peccatum veniale per
se non impedit liunc effectum sacramenta-
lem. Hoc tamen non contingit quando in ipsa
confessione mortaliter peccatur, quia tunc
fieri non potest ut lalis confessio sit valida,
nedum formata, ut ostensum est, cum de
partibus hujus sacramenti ageremus. Addo
preeterea, aliquando posse confessionem va-
lidam esse informem absque actuali culpa
etiam veniali , ut suppono etiam ex supra
dictis de attritione necessaria in hoc sacra-
mento; ergo ex illo principio non potest con-
cludi, per talem confessionem non impleri
hoc preeceptum.
3. Secunda sententia. — Est igitur secunda
sententia affirmans , per illam confessionem
impleri hoc preeceptum. Ita sumitur ex Du-
rando, in 4/d. 17, q. 14; Soto, d. 18, q. 3,
a. 3; Ledesm., in4, 2 p., q. 8, a. 2, dub. 12;
Petrus Soto, lect. 8 de Confess. Fundamen-
tum est, quia per talem confessionem imple-
tur actus preeceptus per hanc legem quoad
substantiam ejus, quia verum sacramentum
pcenitentiee recipitur, et hoc est quod preeci-
746
DISPUTAT. XXXVI. SECT. I.
pitur. Quod autem finis prsecepti non obti-
neatur, non obstat, quia finis prsecepti non
cadit sub prseceptum. Neque etiam refert
quod talis actus careat formatione gratise,
quia illa solum est quidam modus actus, qui
per se loquendo non cadit sub prsecepto. At-
que htec sententia simpliciter loquendo sem-
per mihi placuit.
A. Ohjectio. — Ut vero amplius explicetur,
objici potest contra illam ex dictis supra de
prsecepto poenitentise virtutis ; ibi enim os-
tendimus, prseceptum illud non impleri, nisi
per talem actum pcenitentise, qui gratia for-
raetur;sed hoc preeceptum confessionis est
qusedam determinatio illius generalis preece-
pti pcenitentiee, ut etiam in superioribus vi-
dimus ; ergo non potest hoc prseceptum im-
pleri nisi per confessionem formatam. Patet
consequentia, quia, quando unum prseceptum
estdeterminatio alterius, includit substantiam
illius, et additaliquam circumstantiam, ideo-
que impleri non potest prseceptum determi-
nans aliud, nisi per actum sufficientem ad
implendum prseceptum, quod determinatur ;
ut prseceptum, verbi gratia, de solvendis de-
cimis est determinatio naturalis prsecepti
obligans ad alendum ministrum laborantem,
et ideo fieri non potest ut illud prseceptum
impleatur, quin huic satisfiat. Et eadem ra-
tione dicemus infra, prseceptum annuse con-
fessionis impleri non posse, nisi per actum
sufficientem ad implendumhoc divinum pree-
ceptum, cujus determinatio est prseceptum
confessionis annuse.
5. Solutio. — Hanc difficultatem aliis modis
solvunt, qui existimant dari posse confessio-
nem validam et informem ex defectu culpa-
bili integritatis, vel doloris, aut ex carentia
omnis verse attritionis. Ego vero suppono
nullam esse confessionem validam, nisi quee
fit absque actuali culpa mortali, et ex aliqua
vera supernaturali attritione ; unde etiam
suppono, nullam confessionem validam esse
informem, nisi quoe ex naturali oblivione et
inadverlentia non est integra, nec quoad ex-
ternam confessionem , nec quoad inter-
nam attritionem ; hoc ergo supposito, lo-
qui possumus de impletione hujus prsecepti,
vel respectu eorum peccatorum, quee quis
confitetur, vel respectu omnium, quse habet.
Priori modo dico sufficienter impleri hoc
prseceptum per illam confessionem. Patet,
quia nemo tenelur amplius illa peccata con-
fiteri, ut supra ostensum est. Item quia res-
pectu illorum peccatorumsufficienter est dis-
positus ad justitiam, si ex parte aliorum im-
pedimentum auferatur. Item hocprobatratio
facta, quia respeclu talium peccatorum suf-
ficienter est acta poenitentia, ut per hanc
institutionem deterroinatur. At vero respectu
omnium, seu aliorum peccatorum, dicendum
est non fuisse integre impletum hoc prsece-
ptum ; et hoc etiam convincit objectio facta,
nam certe, siintegre fuissetimpletum, etiara
generale, seu naturale preeceptum satisfa-
ciendi Deo fuisset sufficienter impletum, et
consequenter nihil aliuddesideraretur ad jns-
titiam obtinendam. Item, quia ille homo te-
netur postea ex vi hujus preecepti confiteri
ea peccata, quorum fuit oblitus ; ergo signum
est non implevisse integre tale preeceptum,
licet ob inadvertentiam, vel oblivionem ab il-
lius transgressione fueritexcusatus. Et eadem
ratione, si fortasse non possit illa peccata
eonfiteri, tenetur de eis couteri; ergo signum
etiam est non implevisse integre geuerale
prseceptum poenitentise. Cum hac ergo dis-
tinctione ac moderatione posterior hsec sen-
tentia est acceptanda.
DISPUTATIO XXXVI.
LE PR.ECEPTO ECCLESIASTICO ANNTJJE C0NFESSI0NIS
Quoniam, ut superioridisputationevidimus,
divinum preeceptum de confessione peccato-
rum facienda preeter articulum mortis deter-
minatum tempus non habet, pro quo per se
obliget, ideo ad Ecclesise providentiam perti-
nuit hanc facere determinationem per legem
ab ipsa latam. De qua imprimis videndum
est, an vere lata sit talis lex; deinde vero
quando et quomodo implenda sit, et quee
pcena transgressoribus ejus imponatur.
SECTIO I.
An sit latum ab Eeclesia prseceptum per se obli-
cjans ad confessionem singulis annis faciendam.
1. Solus Durand., d. 17, q. 14, ausus est
in dubium revocare an possit Ecclesia per se
statuere determinatum tempus confessionis
et proprium preeceptum imponere de confes-
sione tiili tempore facienda; quia confessio,
inqnit, est res adeo occulta et secreta, ut nou
possit Ecclesise constare an vere fiat; non
ergo potest de illa ferre prseceptum, magis
quam de actu interno. Sed quamvis Duran-
dus dubitet, non tamen audet negare hanc
potestatem, et merito; quia nec dubitare de-
DISPUTAT. XXXVI. SEGT. I.
747
buisset; est enimres certa, habere Ecclesiam
hanc potestatem, tft iii superioribus proba-
tum est, et ab eodem Durando bene declara-
tur. Quia licet Christus instituerit sacramen-
ta, et usum eorum praeceperit, tempus autcm
et omnes circumstantias non praescripsit ;
quia sa?pe oportet fieri mutationem in his
pro temporum et personarum varietate ; reli-
quit ergo Ecclesia? potestatem haec definien-
di; erat emm maxime necessaria ad bonum
Ecelesia; regimen, et ideo in usu Eucharistiee
potuit hoc tempus definire ; cur igitur non
etiam in hoc sacramento, quod maxime est
animabus necessarium?Denique ex principiis
fidei de suprema potestate Petro concessa, et
ex usu et traditione Ecclesist hsee potestas
aperte colligitur. Olim enim ter in anno obli-
gabantur fidelesad confessionem, ut patet ex
Fabiano Papa, in c. Etsinon frequentius, de
Consecrat. , dist. 2, et ex ConcilioTuronens.,
3, cap. 50 ; nunc vero saitem semel in anno
obligantur, utjam dicam; itaque de potestate
nullus est dubitandi locus. Nec ratio Durandi
obstat; quia satis est, usum hujus sacramenti
esse exlernum, ut praecipi possit, quamvis
per accidens sit occultus ; actus enim exter-
nus, etiamsi occultissimus sit, sub jurisdictio-
nem Ecelesiee cadit, et puniri potest, vel prae-
cipi.
2. Secundo dubitat Durandus de facto, et
probabile credit hactenus Ecclesiam non tu-
lisse hoc prceceptum, sed solum de commu-
nione in Paschate, de confessione vero tan-
tum esse consilium, et salubrem exhortatio-
nem. Aiii vero dicunt, per accidens obligari
hominem ad confessionem semel in anno fa-
ciendam ratione communicationis, non ta-
men per se ex vi proprii prfecepti. Iia indi-
cat D. Thom.. d. 17, q. 3, art. 1, qusestiunc
4, et Quodl. 1, art. 11; et D. Antonin., 3
part., c. 19, § 3. Sed nullum video hujus sen-
tentiae fundamentum.
3. Assertio prima. — Esse in Ecclesiaprce-
ceptum per se oiligans ad confitendum semel
i?i anno. — Unde dicendum primo est, ex
preecepto Eeclesia? teneri fideles ad confessio-
nem semelin anuo faciendam per se, etexvi
proprii prsecepti distincti a prsecepto commu-
nicationis, etnon tantum peraccidens. Heec
est communiorDoctorum sententia, d. 17, ubi
Palud., q. 7, n. 26; Gabr., q. 1, art. 1 et 2;
Cajet., tom. 1 Opusc, tit. 5, q, 1, Soto; d.
18, q. 1, art. 1 ; Petr. Soto, lect. 5 de Con-
fess.; et Cano, dicta relect.,p. 5, ad fin. ;
Medin.,dicto Cod., q. 18. Et probatur ex cap.
Omnis utrinsque sexus, ubi est illud verbum:
Omnes fideles, etc, confiteantur. quod ex vi
sua pra?ceptivum est, nec in preecepto com-
munionis ponitur verbum babens majorem
vim ubligandi, seu pra^cipiendi. Deinde pri-
mum prrecipitur ibi confessio, deinde com-
munio; neque est ibi ullum verbum, quo si-
gnificetur confessionem pra^cipi propter com-
munionem, utraque enim eeque per se prseci-
pitur. Item in Conc Trid , sess. 14, c 5", et
can. 8, et absolute, et nulla mentione com-
munionis facta, dicitur esse in Ecclesia prse-
ccptum annuae confessionis, et ita explicat
Conc Lateran. in dict. c Omnis utriusque
sexus. Tertio, nihil est magis rulgare inter fi™
deles, quam esse quinque prrecepla Ecclesia?,
ex quibus duo sunt confessionis et commu-
nionis ; si autem confessio solum per accidens
propter communionem praiciperetur, non es-
set illud speciale prseceptum Ecclesiae, necilla
essenl duo, sed unum tantum de Eucharistia
sumenda; ex quo rationejuris divini oriretur
obligatio prsemittendi confessionemsupposita
conscientia peccati mortalis; sicut, si quis
haberet votum communicandi semel in anno,
per accidens teneretur confiteri, licet non ha-
beret nisi unum votum. Ultimo ab effectu,
quia, si quis ex ralionabili causa excusetur a
communione, nihilominus tenetur confiteri
semel in anno, ut patet ex verbis legis citatae,
qua? simpliciter obligant omnes fideles, et
ex usu Ecclesiae, et ideo pueri priusquam ad
communionem admittantur, censentur obli-
gari praecepto confessionis. Unde in illomet
textu confessio absolute et simpliciter prae-
cepta est ; in communione vero additur limi-
tatio, scilicct, nisi prudenti confessori diffe-
renda videatur. Denique, qui omittit confes-
siouem et cummunionem, non unumtantum,
sed duo peccata committit, et utrumque con-
fiteri tenetur, quod non esset verum, si tan-
tum per accidens ad confessionem obliga-
retur.
4. Secunda assertio. — Hoc pr&ceptum so-
lum esse E cdesiasticum qucad determinatio-
nem temporis . — Secundo dicendum est hoc
pra?ceptum solum esse Ecclesiaslicum quoad
determinationem temporis ; nam in reliquis
divinum prfieceptum continet. Ita omnes Doc-
tores citati, et est elarura ex dictis dispu-
tatione praecedenti, et ex Trident., dict. c 5,
dicente, Ecclesiam ibi tantum ordinasse, ut
divinumpraeceptum confessionis singulis an-
nis mandetur executioni. Et ratio est clara,
quia tota substantia hujns actus est de jure
748
DISPDTAT. XXXVI. SEOT. 1.
divino ; solum ergo maudatur, ut tali tem-
pore fiat. Ex quo facile potest expediri du-
bium, quod tractat D. Thom., d. 47, q. 3,
art. 1, qusestiunc. 5; Durand., q. 9; Richard.,
art. 2, q. 7; Palud., q. 2, art. 6; et Soto,
in 4, d. 81, q. 1, art. 5 : an possibilis sit hu-
jus preecepti abrogatio, vel dispensatio (nam
revera eadem estulriusque ratio). Dicendum
est enim primum, in Pontifice esse potesta-
tem tollendi omnino (quod est abrogare) hoc
preeceptum, et dispensandi in illo cum aliqua
persona, manente prascepto in communi. Ita
docent omnes, et ratio est, quia prseceptum
semperpendettam incommuni, quamin par-
ticulari ex voluntate legislatoris, vel succes-
soris ejus habentis eequalem potestatem; sed
hoc preeceptum est Ecclesiasticum , et su-
prema potestas circa hoc preeceplum resi-
det in Summo Pontifice ; ergo. Secundo di-
cendum est, ut hsec abrogatio, vel dispen-
satio licite fiat, necessariam esse causam
actui proportionatam. Probatur, quiaheecpo-
testas data est in eedificationem; talis autem
abrogatio, vel dispensatio, sine causa facta,
esset maxime nociva Ecclesise, vel subditis;
ergo esset irrationabilis et illicita.
5. Abrogationem, et dispensationem circa
hoc prwceplum honeste fieri non posse. — Ex
quo addo tertio, talem abrogationem, vel dis-
pensationem , moraliter loquendo, honeste
fieri non posse, quia moraliter non potest ra-
tionabilis causa subesse, ut fiat. Circa boc ta-
men adverto , abrogationem lianc intelligi
posse tribus modis. Primo limitando tempus
unius anni, et frequentius obligando ; et heec
non tam esset abrogatio preesentis legis, quam
additio ad illam, quia duee partes distingui
possunt in hac lege : una est negativa non
differendi confessionem ultra annum ; alia
est affirmativa confitendi saltem semel in an-
no; et utraqueduraret, factailla restrictione,
et aliquid ulterius eis adderetur, ut per se
constat. Quantum ergo adhuncmodum abro-
gationis, non nego aliquando posse intervenire
rationabilem causam. Imo quando nulla alia
subesset preeter fidelium fructum, satis es-
set, nisi aliunde timeretur periculum majoris
incommodi, propter frequentiorem preecepti
transgressionem, vel periculum contemptus ;
et ideo etiatn ad hunc modum abrogationis,
utlicite fiat, necesse est, ut prudenter et non
temere fiat. Secundus modus abrogationis e
contrario erit, si tempushoc annuum amplius
differatur, designando aliud certum tempus
duorum, vel trium annorum, et quoad hunc
modum fortasse non repugnat aliquando Ec-
clesiam pervenire ad talem statum, ut hoc
fieri expediat ; nunc autem certum est non
expedire, nec forte moraliter hoc potest con-
tingere, quia dilatio pcenitentiee per armum
integrum est satis magna, nec potest facile
licentia major concedi, preesertim toti Eccle-
siee, sinegravissimo detrimento ejus. Tertius
modus abrogationis esse potest tollendo om-
nino Ecclesiasticum prseeeptum determinans
tempus confessionis ; etad boc existimo nun-
quam posse subesse rationabilem causam,
propter ea, qusedixidisputationepreecedenti,
sectione 3.
6. Dispensatio vero circa particularem
personam vel provinciam solum potest intel-
ligi duobus ultimis modis ; nam, si primo
modo fieret, non esset dispensatio, sed obli-
gationis additio. Idem ergo censeo, morali-
ter loquendo, quoad utrumque modum dis-
pensationis , sed preesertim quoad ultimum,
quia multum repugnat utilitati fidelium, et
intentioni Christi circa institutionem et usum
hujus sacramenti. Alter vero modus posset
fortasse aliquandosine culpa concedi, vel po-
lius permitti alicui ad vitanda majora mala ;
verumtamen sicut hactenus non occurrit ta-
lis necessitas, ita credo, nec moraliter occur-
ret. Facilius quidem posset occurrere occasio
coarctancli preeceptum hoc primo modo su-
pra posito in aliqua provincia, licet non mu-
taretur quoad universam Ecclesiam ; tamen
hoc etiam non posset bcite fieri sine causa
rationabili, quia sicut non debet pars eximi
a communione totius sine causa, ita neque
amplius gravari ; esset autem causa rationa-
bilis, si perditi mores alicujus provincise vel
personee hoc remedium postularent, vel
etiam, si ad decentiam status id expediret,
ut si clericis hoc majus onus imponeretur ; et
de religiosis aliquid infra attingemus.
7. Abrogatio et dispensatio semel facta a
Pontifice valida est. — Ultimo dicendum est,
abrogationem, vel dispensationem semel fac-
tam a Summo Pontifice validam esse, etiamsi
absque suificienti causa fiat, quia, cum hoc
preeceptum pendeat ex voluntate ejus, fac-
tum tenet, quamvis non recte fiat, quod qui-
dem in abrogatione indubitatum est, quiaper
illam omnino lex tollitur. De dispensatione
vero aliqui dubitant, quia, stante lege, non
videtur Princeps posse aliquem eximere si-
ne causa , cum non possit eximere seip-
sum ; sed nihilominus communior sententia
est, in his, quee sunt juris positivi, talem dis-
DISPUTAT. XXXVI. SECT. II.
749
pensationem valiclam esse. De hac re latins
in materia de legibus.
SECTIO II.
Utrum omnes homincs baptiz-ati, habcntes conscien-
tiam peccati mortalis, obligentur hoc prxcepto.
1. Verba cap. Omnis utriusque, heec sunt :
Omnes utriusque sexus fideles,postquam ad an-
nos discretionis pervenerint, omnia peccata sal*
tem semel in anno confiteantur. In quibus cer-
tum est, fidelium nomine intelligi baptizatos;
illi enim propriam fidei professionem in ba-
ptismo fecerunt, et spiritualis jurisdictio Ec-
clesiee in illos cadit. Certum est etiam illam
particulam, omnia peccata, debere intelligi,
saltem de peccatis mortalibus, quee sunt ma-
teria necessaria confessionis ; unde concludi-
tur , omnes baptizatos habentes conscientiam
peccati mortalis non confessi obligari hoc
preecepto. Circahaec vero peccata triplex so-
let occurrere dubium.
2. Primum dubium de peccatis intemis. —
Primum est de eo, qui tantum habet peccata
interna ; refertur enim Margarita confesso-
rum, verbo Confessio , fol. 40, negans hujus-
modi personas obligari hocpreecepto, fortasse
quia Ecclesia non habet poteslatem in actus
internos. Sed est plusquam temeraria senten-
tia. Certum ergo sit obiigari hominem hoc
prsecepto, etiamsi sola cogitatione mortaliter
peccaverit, quod bene notat Navarrus, qui
alios refert in cap. Fratres , de Poenit., d. 5,
n. 59. Et probatur primo ex dicto decreto,
quod simpliciter preecipit confiteri omnia
peccata, sub quibus ceitum estmterna conti-
neri, si mortalia sint. Secundo ex usu et con-
sensu totius Ecclesiee, quae hoc modo praece-
ptum hocintelligit. Tertio, quiaper hoc pree-
ceptum tantum determinatur preeceptum di-
vinum quoad circumstantiam temporis ; sed
ex divino preecepto tenetur homo confiteri in
hoc casu ; ergo ex hoc praecepto tenetur intra
annum confiteri. Denique quia hoc preeceptum
est de actu externo, licet materia ejus remota
sit actus internus.
3. Secundum dubium de pueris anie puber-
tatem, qni peccare sciunt. — Ubi primum quis
habet conscientiam peccati mortalis, obligatur
hoc prcecepto. — Secundum dubium est cle
pueris, qui ad annos pubertatis non venerunt,
et sciunt peccare mortaliter. Quidam enim
existimant eos non obligari hoc Ecclesiastico
preeceplo; quin potius Soto , dist. 12, q. 1,
art. II, in fine, dicit, pueros ante duodeci-
mum annum astatis non obJigari hoc pracc-
pto, cujus nullam affert rationem. Possumus
autem argumentari , quia non obligantur
preecepto Eucharistiee ; ergo nec pcenitentiee ;
nam utrumque in eodem textu et codem te-
nore traclitur. Diccndum vero est, omnem il-
lum, qui scit peccare mortaliter, obligari hoc
praecepto, unde, sicut non potest certa eelas
designari, in qua homo pervenit ad usum ra-
tionis, et inter bonum et malum valet discer-
nere, sed alii citius, alii tardius ratione utun-
tur (quod prudentis viri juclicio discernendum
est), ita non potest certa aetas preescribi, in
qua homo incipit obligari hoc prsecepto. Sed
regula est , quando primum habet conscien-
tiam peccatimortalis. Heec est communis doc-
trina, in4, dist. 17 ; Richard., art. 2, q. 4, ad
6; Scoti, q. 1, art. 3, in principio ; Gabriel.,
q. 1, concl. 2 ; Sylvest., v. Confessio, 2, q. 5 ;
Anton., 2 part., tit. 9, c. 8, § 2 ; Cano, dict.
Relect., in fin. ; Navarr., in Sum., c. 21, n.
33 ; Cordub., in Sum., q. 60, ubi Anton. tri-
buit contrariam sententiam, sed falso. Con-
sentiunt etiam Gloss. et Canonistae in dict.
c. Omnis utriusque sexus , et idem tandem
sentit Soto, d. 18, q. 1, art. 3, in fine. Proba-
tur ex verbis textus, Cum ad annos discretio-
nis pervenerint ; anni enim discretionis signi-
ficant setateni, in qua homo scit peccare. Se-
cundo, quia isti obligantur praecepto juris di-
vini ; sed hoc preeceptum est determinatio il-
lius preecepti, ut dictum est. Tertio , isti pos-
sunt obligari aliis praeceptis Ecclesiee, saltem
quoad vim directivam , quidquid Soto dicat ;
tenentur enim audire sacrum in festis, et ab-
stinere a carnibus in die prohibito ; cur ergo
non obligabuntur hoc praecepto maxime ne-
cessario ?
4. Ad exemplum Eucharistiae respondetur,
ex ipso textu colligi differentiam, nam in illo
ponitur exceptio , nisi ex consilio confessoris
duxerit di/ferendum. Est autem rationabili, et
omnium prudentum confessorum consuotu-
dine introductum , ut hi pueri non statim ad
Eucharistiamadmittantur,tum propter majo-
rem reverentiam illi sacramento debitam ;
tum etiam quia illud sacramentum non est
tantae necessitatis. At vero in sacramento poe-
nitentiae non habent locum istae rationes, et
praeceptum iilius datur sine ulla limitatione ;
et ideo non est similis ratio. Addunt vero dicti
auctores , praesertim Soto et Cord. , hos pue-
ros non incurrere poenas impositas trangres-
soribus hujus praecepti ; quod pie credi po-
test, et fundamentum habet in c. Extra, de
750 DISPUTAT. XX
Delictis puerorum, ubi dicitur, licet ante an-
nos pubertatis peccare possint , non tamen
eodem modo esse puniendos , et plura circa
boc dicam in ultima qusestione hujus dispu-
tationis.
5. Tertium dubinm , an Summus Pontifex
obligetur hoc prtecepto. — Dubium soloitur. —
Tertium dubium est de Summo Pontifice, an
obligetur hoc prsecepto. Aliqui enim negant,
u t Richar., d. 47 , art. 2, q. 4, ad 5, ubi dicit
teneri tantum ex congruitate, juxta c. Confi-
dimus,etcap. Justitia,25, q. 4; Scotus etiam,
q. 4,art. 1, indeprobat prsecepturn confessio-
nis non esse mere Ecclesiastieum , quia alias
non obligaret Summum Pontificem ; sentit
ergo prseceptum , ut Ecclesiasticum est, non
obligare Papam. Navarr. etiam, de Poonit.,
d. 5, in princ, § 2, n. 32, dicit, si vera esset
sententia, Concilium esse supra Papam, recte
inferri Papam obligari hac lege, quse in Con-
cilio generali lala est ; supponendo autem
(quod verum est) Papam esse supra Conci-
lium, non esse verum, Papam obligari hac
lege, quse a Concilb inferiori ipsi lata est ;
et licet sit a Pontifice confirmata, tamen non
potest Princeps vel a seipso, vel ab sequali
lege lata obligari. Tamen, haac qusestio non
est specialis de hoc prsecepto , sed de omni
lege Pontificia ; imo universalior est de omni
legislatore , an obligetur legibus a se latis,
quando eadem est ratio actus prsecepti in iilo,
et in aliis, quse in 4 . 2 in materia de legibus
tractari solet. Et resolutio breviter est, obli-
gari Principem ad servandas hujusmodi leges
a se latas quoad vim directivam , non quoad
coactivam, quia naturalis ratio postulat, ut
caput conformetur corpori suo ; unde veluti
sub hac conditione intelligitur Princeps acce-
pisse potestatem ferendi leges; et ita ex hoc
principio inferendum est, obligari Pontificem
hac lege confessionis annuae, ut recte Covarr.,
qui alios refert in cap. Alma mater , part. 4,
cap. 4, § 5.
6. Ultimum dubmm. — Prima sententia af-
firmans. — Superest dicendum de venialibus
peccatis. De quibus certum est, qui habet
mortalia peccata, non teneri ad venialia con-
fitenda, quia non sunt materia necessaria, ut
hic et supra disputando de integritate satis
dictum est. Dubitari autem solet, an is, qui
non peccavit mortaliter, teneatur confiteri de
venialibus, saltem semei in anno. In qua re
prima sententia est, obligari fideles ad confi-
tendum semel in anno, etiamsi post ultimam
confessionem in toto anuo nunquam morta-
XVI. SECT. II.
liter peccaverint. Ita Alens., 4 p., quiest. 77,
membr. 4, art. 4 et 2, et memb. 2, art. 3;
Bonav., d. 47, art. 4, q. 4 ; Ricliard., art. 2,
q. 5, ad 1; et insinuat D. Thom., q. 3, art. 4,
qusestiunc. 3. Et fundamentum primo est,
quia caput illud, Omnis utriusque sexus, sim-
plieiter et absolute prsecipit nsum confessio-
nis semel in unno; ergo obligat omnes qui
possunl contiteri ; possunt autem etiam qui
non habent mortale peccatum. Secundo ex
fine prsecepti , qui est , vel propter majorem
securitatem, et Eucharistise reverentiam, vel
certe ut pastores cognoscant oves suas. Ter-
tio, quia absolute excommunicantur omnes
qui non confitentur semel, sine ulla exce-
ptione.
7. Secunda sententia negans. — Secunda
sententia est, solos illos, qui habent conscien-
tiam peccati mortalis, obligari hoc prsecepto.
In hanc magis inclinat D. Thom. supra, et
eam tenel Durandus, dist. 45, q. 9, n. 6;Ma-
jor, q. 2 ; Aimain., q. 1, art. 6; Scotus etiam,
art. 3; et Gabriel, q. 4, art. 2, concl. 2; Pa-
lud., q. 2, art. 4; Cajetan., tom. 4 Opusc. ,
tract. 5, q. 4, et 3 p., q. 65, a. 2, circa ad 4 ;
Soto, d. 48, q. \, art. 3; Cano, dict. Relect.,
part. 5 ; Medin., dict. Cod., q. 6; Sylv., verb.
Confessio, 4, § 43; Angelus, verb. Confessio,
2, n. 4; Roffensis, art. 8 contra Luther. , et
Ruard., art. 5, p. 203. Aliqui horum aucto-
rum fundantur in eo, quod Ecclesia non ha-
bet potestatem preecipieudi confessionem ei,
qui non habet conscientiam peccati mortalis.
Sed hoc fundamentum non est solidum, ut
constat ex supra dictis, disputatione de inte-
gritate, ubi de hac potestate disseruimus , et
ibi etiam attigimus, an de facto hsec obliga-
tio aliquibus imposita sit aiia ratione, vel prse-
cepto.
8. Vera decisio ultimi dubii. — Quod ergo
attinet ad hoc praeceptnm annuse confessio-
nis, duo censeo esse dicenda. Primum est
hanc legem non obligare ad sacramentalem
confessionem proprie, nisi eum, qui habet
conscientiam peccati mortalis, quod non est
confessus. Probatur primo cum D. Thom. ex
textu dicente omnes fideles teneri ad confi-
tenda semel in anno orania peccata sua ; ne-
cesse est enirn intelligi de mortalihus; nam ,
si comprehenderentur etiam venialia, teno-
rentur fideles ad illa omnia confitenda, quod
est absurdnm et impossibile; ergo qui non
habet mortale, non comprehendilur sub hoc
prsecepto. Secundo ratione, quia hoc praece-
ptum tantum est determinatio qusedam prse-
DISPUTAT. XXXVI SECT. 111.
cepti divini, ut aperte docuitTridentinum di- lutionem in Ccena Domini
cens, hoc prsecepto nihil prsecipi, quod non
e^set divino prsecepto mandatum, preeter tem-
poris determinalionem; sed ex preecepto di-
vino solus ille lenetur confiteri, qui habet
conscientiam peccati mortalis; ergo.
9. Secundum est, quod ad rem moralem
altinet, non multum referre harum opinio-
num differentiatn : primo quidem , quia vix
reperietur aliquis, qui toto anno a peccato
mortali abstineat, nisi ssepius in illo confitea-
tui\, si potest. Deinde, quia quamvis aliquis in
toto annonon peccasset morlaliter, teneretur
saltem ratione sumendse Eucharislioe suum
proprium sacerdotem adire, et dicere, se non
habere conscientiam peccati mortalis et ideo
sine confessione accedere ; cui esset fides
adhibenda, quando contrarium evidenter nou
constaret, quiain hoc foro unicuique creden-
dum est, tam pro se, quara contra se loquenti.
Et siraili modo, non tantum ratione Eucha-
ristise sumendee, sed per se, ut pastor possit
benefungi suo munere, qui intra annum non
confitetur, cogi polest, ut id faciat, vel simi-
lem rationem reddat, cur non faciat, quod
moraliler loquendo, nullus facit, sed confite-
tur ut potest. Et per heec satisfit fundamenlis
primee sententise.
SECTIO III
An hoc prseceptum confessionis annuce obliget pro
determinata partc anni , vel quomodo annus
computandus sit,
1. Prima sententia. — Tempore Paschatis
obligare. — Pnma sententia est, sicut pree-
ceplum annuee commnnionis obligat pro de-
terminata parte anni, scilicet tempore Pas-
chatis, ita preeceptum confessionis obligare
pro tempore Quadragesimee, vcl Paschatis,
non solum per accidens (hoc enim et clarum
est, et non refert ad hoc prseceptum), sed
per se intra obligationem confessiouis. Ita
sentit Petius Soto, lect. 5 de Confess., cui fa-
vet Sixtus IV i.n extrav. Vices , de Treuga et
pace, ubi dicit teneri parochianos ad confi-
tendum suis parochis saltem in Paschate jux-
ta cap. Omnis utriusque sexus. Favet etiam
huic sententise communis Ecclesise consue-
tudo, quse ut Tridentinum dixit , sess. 14,
cap. 5, jam obtinuit, ut tempore Quadragesi-
niee omnes fideles confiteantur. Unde in cap.
In capite, d. 50, refertur antiqua consuetudo
agendi poenitentiam et confessionem in prin-
cipio Quadragesimee, recipiendi autem abso-
7ol
de qua consiietu-
dine multa refert Burchard. , lib. 19 Decreti,
c. 1, et ejusdem meminit Innocentius I, epist.
1, cap. 1 ; unde Medin., in dict. Cod. , q. 18
de Confessione semel in anno agenda, in se-
cunda parte illius dicit, licet ex vi cap. Omnis
utriusque sexus, non obliget hoc preeceplum
pro determinato tempore anni , tamen ex
consuetudine, factam jam esse talem deter-
minalionem et obligationem inductam ; citat
D. Thom., 4, dist. 17, q. 3, art. 2, qusestiunc.
4, ubi tamen non loquitur de obligatione per
se confessionis, sed per accidens ratione Eu-
charistiee.
2. Secunda sententia. — Non olligare certo
lempore. — Secunda sententia est, preeceptum
hoc obligare semel in anno , non tamen pro
determinata parte anni per se, et ex vi sua.
Sicut prseceptum audiendi missam die Domi-
nica obligat tempore matutino, non tamen
pro determinata hora illius, sed hoc relinqui-
tur hominis arbitrio. Hsec est communis opi-
nio recentiorum, quam tenet Soto , d. 18,
q. 1, art. 4; Cano, dict. Relect., part. 5; Vic-
tor., i.n Sum., de Sacramentis, num. 137 ; Lc-
desm., 2, p. 4, q. 3, art. 5, dub. 6; Navar.,
in Summa, c. 2, num. 9. Fundamentum est,
quia cap. Omnis atriusque sexus, non limita-
vit tempus hoc ad certum auni terapus, scd
tanturn dixit, semel in anno; ergo ex vi ver-
borum non obligat ad certam partem anni;
ut, si alicui prsecipiatur semel in hebdomada
communicare, ex vi preecepti non cogeretur
ad determinalum diem, nisi fortasse quando
jam alii transacli essent , et ultima tantum
dies vel hora superesset. Accedit, quod in
eodem textu duplex fertur preeceptum , cou-
fessionis scilicet, et Eucharistise , et in prioii
solum dicitur, semel in anno ; in posteriori
vero dicitnr, suscipiens ad minus in Pasclia
Eucliaristice sacramentum ; ergo ex differen-
tia verborum constat, ubi Concilium voluit
pro determinata parte anni obligare , illam
expressisse ; ubi autem noluit, indefinile an-
num posuisse.
3. Nec sine congrua ratione cum hac di-
versitate hsec preecepla l§ta sunt ; nam usus
Eucharistiee per se preecipitur, etiamsi homo
nunquam peccaverit. Et ideo etiam prsecipi
potest pro tali tempore, vel die, eiiamsi homo
aliis temporibus voluntarie communicaveril;
fuit autem conveniens ita preecipi, vel ut
preeceptum magis esset determinatum, faci-
liusque posset de illius observatione pastori-
bus Ecclesiee constare, vcl propter singularem
732 DISPUTAT. XXX
illius temporis solemnitatem, vel certe, ut
pro aliquo anni tempore universa Ecclesia in
participatione tanti sacramenti conveniret.
Usus autem sacramenti pcenitentioe non per
se preecipitur, nisi supposita culpa mortali,
etin remedium ejus; et ideo nec prcecipitur
nisisemel ciica eadem peccata, nec, sialiquo
tempore voluntarie applicatum est ad illa
tollenda, prseceptum postea obligat ad usum
ejus circa eadem peccata. Ac denique talis
est hsec medieina, ut semper magis expediat,
illam non differre, sed statim post peccatum
illam applicare quam primum commode fieri
potest. Et ideo non fuit conveniens determi-
nare tempus anni, pro quo sumendum sit hoc
sacramentum ex obligatione prsecepti, quia
si ante illud tempus necessarium sit, consu-
lendum potius est, ut statim sumatur, nec
prseceptum potuit hoc impedire., nec debuit
aliquam oocasionem differendi pcenitentiam
hominibus tribuere. Si autem jam fuit rece-
ptum tale sacramentum , non potuit ad illius
usum iterum obligare propter eadem pecca-
ta. Solum poluisset prsecipi, ut si tali die anni
homo haberet conscientiam peccati mortalis,
cujus nunquam esset confessus, homo in illo
die confiteretur ; et hoc nec fuit necessarium,
quia ad hoc sufficit obligatio per accidens,
quee sequitur ex praecepto Eucharistice , nec
fuit adeo utile, quia, seclusa illa necessitate
exlrinseca Eucharistise., melius est , ut homo
tunc confiteatur, quando magis indiget.
4. Quantum ergo ad vim preecepti et juris
communis pertinet, certum existimo, hanc
obligationem non esse determinatam ad cer-
tam partem anni. Ex quo a fortiori colligo,
per synodalia prsecepta Episcoporum non
aliter determinari (quamvis Medina opposi-
tum indicet), quia postquam ab Ecclesia facta
est talis delerminatio ., vel non possunt Epis-
copi aliam adjungere , vel certe ipsi hoc non
intendunt, sed solum procurant, utEcclesias-
ticum praeceptum impleatur ; tamen, quia
praeceptum Eucharistiaa in fine Quadragesi-
mce observandum est, et moraliter loquendo,
qni illud legitime implet, eiiam hoc exequi-
tur, ideo simul de utroque diligentiam adhi-
bent , ut pro eo tempore impleantur , seu im-
pleta esse constet. Neque aliud potest ex con-
suetudine ostendi, quia quod fideles tempore
Quadragesima? confiteantur , ideo est, quia
communicaturi sunt eo tempore , et ideo re-
gulariter necesse habent confessionem pree-
mittcre. Imo, quia piorum usus merito ob-
tinuit, ut etiam sine conscientia peccati mor-
VI. SECT. 111.
talis praemittatur confessio ante sumptionem
Eucharistioe , ideo omnes etiam eo tempore
confitentur , etiamsi conscientiam peccati
mortalis non habeant , nec tamen propte-
rea dicendum est consuetudine introduc-
tum esse , ut ad hoc teneantur. Quod si qui
forte sunt, qui sine obligatione communican-
di confiteri tenentur, illi sunt rari , et pueri,
qui non ita sciunt discernere tempus hujus
obligationis , sed id faciunt, quod alios facere
vident, et icleo non sufficiunt ad obligationem
ex consuetudiue introducendam. Praesertim
quia ideo fortasse tunc omnes regulariter
confitentur, qnia vel lunc finitur annus in quo
nondum confessi sunt , vel si consuetudinem
habent frequentius confitendi , illud tempus
est aptissimum , nec expendunt, an sibi sit
simpliciter necessarium, necne. Et hinc etiam
ortum est, ut Concilia et decreta supra citata
ita loquantur de hoc prsecepto confessionis ,
ut de illo quod tempore Quadragesimee im-
plendum est, quia moraliter ac regulariter
ita fit, licet per se , et ex vi prsecepti non es-
set necessarium.
Quomodo computandum sii inithm et finis
anni.
5. Prima sententia. — Rejicitur. — Ut au-
tem heec sententia , quam veram esse existi-
mamus, amplius declaretur, necesse est ex-
ponere , quomodo computandum sit initium
et terminus hujus anni ; variis enim modis
excogitari hoc potest. Primus est, ut hic an-
nus non sit unus et idem pro omnibus fideli-
bus , ila ut computetur intra duos terminos
omnibus communes, sed in unoquoque ho-
mine computetur annus ab eo tempore, quo
primum peccavit mortaliter, ita ut sensus
preecepti sit , neminem postquam peccavit
mortaliter posse intra annum a confessione
abstinere. Haec sententia non placet, primum
quia non habet fundamentum in cap. Omnis
utriusque sexus, neque ab aliquo auctorc as-
seritur, sed omnino divinat. Secundo, quia
inconveniens est hunc annum non esse fixum,
et communem omnibus. Tertio, quia sequi-
tur, si quis postquam in Quadragesima ccn-
fessus est, non peccavit mortaliter per sex
menses, et postea peccavit, non teneri ad
confessionem in sequenti Quadragesima, sed
posse illam differre per alios sex menses ;
consequens est plane absurdum, et contra
communem usum et sensum Ecclesiae ; ergo.
6. Secunda sententia. — Refutatur. — Se-
cundus modus in hoc convenit cum prsece-
DISPUTAT. XX
denti, quod affirmat hunc annum non esse
eumdem, neque habere eosdem terminos res-
pectu omnium fidelium ; differt tamen in as-
signando initio et termino ejus ; ait enim,
computandum esse ab ultima confessione, ita
ut sensus praecepti sit, neminem posse dif-
ferre ulfra annum usum vel receptionem Ira-
jus sacramenti. si conscientiam mortalis ba-
beat. Ita docet Soto, d. 18, q. 1, art. 4, et vi-
detur esse consentanea sententia intentioni
hujus legis, quee est, ne usus hujus sacra-
menti nimium differatur. Item, quia non vi-
detur hic annus commodius posse explicari.
Haec tameu sententia mihi etiam non satisfa-
cit ; primo quidem , quia verba legis non
sunt, ut fideles intra annum, vel post annum
confiteantur , sed semel in, anno. Secundo,
quia inconveniens censeo hunc annum non
esse certum, et fixum pro omnibus fidelibus,
alias non posset Ecclesise constare, quando
finiatur tempus, iu quo omnes tenentur hoc
prteceptum implere ; sed de singulis oporteret
inquiri , quando fuerint confessi ultiraa vice,
ut constaret an esset aunus absolutus. Tertio,
nara quid dicendum erit de perveniente ad
usum rationis, et incipiente peccare mortali-
ter antequam confessus sit ? in illo enim non
poterit computari annus ab ultima confes-
sione, quia nulla praecessit. Denique sequitur
ex illa sententia , si quis confessus est mense
Augusto , non teneri postea ad confessionem
faciendam tempore Quadragesimae per se, et
ex vi hujus praecepti ; e contrario vero , si
quis eodera mense Augusto confessus est ,, et
postea non peccavit mortaliter per undecim
menses, in ultimo vero morlaliter peccet, te-
neri statim in illo confiteri, eti.imsi!in praece-
denti Quadragesima communicaverit : conse-
quens autem aperte est contra usum Eccle-
siae.
7. Tertia sententia. — Tmprobatur. — Tertius
modus dicendi esse potest, ut hic annus sit
unus et idem pro omnibus fidelibus, etcom-
puietur inter fixos terminos, qui sumantur a
principio Januarii usque ad finem Deeembris,
ut communiter annum usualem numeramus.
Et possunt huic sententiae favere verba tex-
tus, quia, quoties de anno simpliciter loqui-
mur, hoc modo annum comput.amus; lex au-
tem intelligenda est juxta communem usum
et proprietatem verborum. Sed nibilominus,
si consideremus usum Ecclesiae et communem
sensum fidelium, non placebit bic modus ;
primo quia, si quis a principio anni usque
ad Pascha non peccavit raortaliter, et tunc
xxii.
XVI. SECT. III. 753
communicavit licet poslea peccet , non tene-
tur confiteri in reliqua parte anni usque ad
mensem Decembris ; sed potest differre us-
que ad aliam Quadragesimam, ut constat ex
comrauni usu et sententia omniura ; si autem
annus esset illo raodo computandus, esset
simpliciter obligandus homo ille ad confessio-
nem illo tempore ; quia tenetur semel confi-
teri intra hunc annum naturalera, si babet
conscientiam peccati mortalis ; ergo etiamsi
hanc conscienliam baberc incipiat in mense
Augusto, tenetur coufiteri antequam egredia-
tur hic annus. Secundo, quia sequitnr, juxta
hanc explicationem, posse hominein fere per
duos annos integros abstinere a confessione
srae violatione hujus praecepti, ul si anno 1599
confiteatur in festo Epiphaniae, et postea in
aono IGOOdifferat confessionera usque ad Na-
tivitatera Domini ; consequens autem videtur
aperfe contra intentionem praecepti.
8. Quarta sententia probatur. — Objectioni
occurrilur. — Quartus modus convenit cum
prsecedenti in assignando anno fixo et com-
muni omuibus fidelibus , differt taraen in
designando principio et termino ejus. Vult
enim haec sententia, hunc annnm esse Eccle-
siasticum, et a Quadragesima ad Quadrage-
siraam computari, comprehendendo omnes
illos dies, in quibus potest praeceptum com-
raunionis implcri. Et videtur huic dicendi
modo favere communis consuetudo et sensus
Ecclesiae ; omn.es enim existimant hanc obli-
gationem confitendi semel in anno eo tera-
pore finiri, non solum in obligatione per ac-
cidens ratione communionis, sed etiam per
se ; nam etiam illi, qui uon suut communica-
turi, eo tempore confitentur, et existimant
jara se obligari. Deinde Preelati Ecelesioe eo
terapore Cogunt ad observationem hujus prae-
cepti, et excommunicant transgressores. De-
nique, quia a sutEcienti enumeratione nulla
ratio videtur esse commodior ad computan-
dum hujusmodi annum. Solum potest obsta-
re, quia ex verbis legis hoc non potest con-
stare. Respondetur tamenconsuetudinera esse
optimam legis interpretem ; quamvis enim
annus absolute dictus soleat illo vulgari mo-
do computari, tamen annus Ecclesiasticus in
ordine ad alios effectus, alio inodo computa-
tur.Unde consequenter fit, nonoportere hunc
annum physice numerari per tot menses et
dies ; sedmore Ecclesiastico a Quadragesima
in Quadragesimam, utdicebam; et quia illud
tempus est mobile, et habet aliquaro lalitudi-
nem,poteruntinterdum inter unam et aliam
48
7oi
DISPUTAT. XXXVi. SEGT. III.
confessionem intercedere tredecim tnenses, in-
ierdum undecim, quod non est inconveniens,
ut satis ostendit Eeclesiae consuetudo. Solum
denique potest inferri contra hanc sententiam
secundum inconveniens illatum contra pree-
cedentem cum proportione.
9. Corollarlum prwcedentis doctrince. — Pro
cujus solutione addo , et infero ex dictis,
etiarasi aliquis intra annum saepius sit con-
fessus, si tamen tempore Quadragesimae ha-
bet conscientiam novi peccati mortalis nun-
quam confessi, teneri nihilominus ad confi-
tendum illo anno pro eo tempore. Hoc pro-
hatur primo ex dicto inconvenienti, quod hoc
modo optirne vitatur, et quacunqr.e aiia ra-
tione, vitari non potest. Secundo, ex textu c.
Omnis ntriusque sexus ; preecipit enim con-
fiteri semel in anno omnia peccata illo anno
commissa, uiique mortalia, ut supra exposi-
tum est : sed in hoc casu ille non est confes
sus omnia peccata illo anno commissa ; ergo
tenetur intra illum annum contiteri ea, quee
non est confessus. Tertio ( quod maxime ur-
get) , consuetudo Ecclesise ita videlur hoc
prseceptum interpretari; nullus enim conten-
tus est confessione priori tempore facta, si
tunc habeat conscientiam peccati mortalis ,
et pastores Ecclesiee eo tempore cogunt ad
confessionem faciendam. Et hoc contirmant
quee adduximus in principio lmiiis dubii in
favorem primai opinionis, preesertiin extrava-
gans Sixti IV. Nec consuetudo heec videtur
solum ostendere obligationem per accidens,
sed etiam per se, tum quia non tantum qui
communicaturi sunt, sed ceeteri etiam homi-
nes censentur teneri liac obligationc; ium
eliam quia ipsimet, qui sunt communicaturi,
timent violationem hujus preecepti, et non so-
lum ex obligatione communicandi, sedetiam
ex vi hujus praecepti putant se ad confessio-
nem teneri. Quarto, si quis per magnam par-
tem anni non haheret conscientiam peccati
mortalis, et seepius esset confessus de solis
venialibus, etprope Quadragesimam peccaret
mortaliter, obligaretur sine dubio ad confes-
sionem faciendamintra Quadragesimam, quia
nunquam confessus est peccata mortalia illo
anno, cum tamen illa habeat ; cur ergo non
eodem modo obligabitur, etiamsi antea pec-
casset mortaliter, et confessus esset ?
-10. Conciliantur duce sententice positce in
principio sectionis. — Et juxta hanc illatio-
nem conciliantur facile dua3 sententiae in
principio traclatee circa primam hujus queo-
stionis partem; nam ilia, quoe dicit Iiog prce-
ceptum obligare determinate pro tempore
Quadragcsimco, intelligenda est, si homo ha-
beat conscientiam peccati mortalis non con-
fessi ; quia non est verisimile eos auctores
sensisse,vel obligari hominem addifferendam
confessionem usque ad illud tempus, vel ad
confitendum iterum peccatum semel confes-
sum, utrumque enim est improbabile; intel-
ligunt ergo suam sententiam juxta hanc il-
latiouem; alii vero auctores, qui negant, hoc
preeceptum obligare in determinata parte an-
ni, loquuntur per se, quia in quacunque parte
anni homo confiteatur, implet hoc preecep-
tum quoad ea, quae tunc confiteri potest.
Unde si lioc preeceptum aliquando obligat
in tempore Quadragesimee, solum est in eo
casu, in quo preeceptum non est antea inte-
gre impletum. Et heec sententia sic explicata,
vera est, ut dixi.
11. Iilatio vero, ultimo locofacta, licet se-
curior sit, non est tamen certa ; aliqui enim
auctores contrarium sentiunt, ut videtur esse
Victor., in Sum., n. 137, et Ledesm., 2, p. 4,
q. 6, art. 5, dub. 6; absoluteenim dicunt, qui
intra annumconfessus est,non teneri ad con-
fitendum tempore Quadragesimee per se, et
ex vi hujus preecepti, quamvis expresse non
dicant hoc esse verum, etiamsi conscientiam
peccati mortalis habeat, heec tameu videtur
esse eorcm intentio. Ad quam posset proba-
biliter accommodari c. Omnisutriusque sexus,
riam cum dicit debere hominem omnia pec-
cata semel in anno confiteri, non est necesse
intelligi de omnibus peccatis, quee usque ad
finemanni committuntur, sed deomnibus quee
homo habet dum confitetur; quia, ut seepe
dixi, hoc preeceptum tantum est determinatio
juris divini, et ita illa particula, omnia pec-
cata, non addit novam determinationem, sed
explicat confessionem debere esse integram
jure divino. Quee expositio , si sola littera
textus consideretur, non potest satis impro-
bari, et ita heec opinio est probabilis revera,
et ex dicendis in sequenti sectione fiet adhuc
probabilior ; sed nihilominus quee diximus vi-
dentur in praxi seqnenda, preesertim propter
consuctudinem, quee optime legem interpre-
tatur, et quia hic dicendi modus non potest
omnia incommoda vitare, preesertim illud de
dilatione confessionis per duos fere annos,
quod admittendum non censeo.
12. Nec eliam censeo consuetudinem so-
lum esse de obligatione per accidens , seu
propter Eucharistiam sumendam; nam licet
fortasse fuerit occasio compuiandi annum
DISPUTAT. XXXVI. SKCT. IV.
755
hunc dicto modo Ecclesiastico, tamen ratio
confitendi et expiandi orania delicta intra il-
lum annutn commissa priusquam omnino
elabatur, non est solum propter Eucharistiam
sumendam, sed per se, quia ita prseceptum
est, et sub hac apprehensione a fidelibus
communiter observatur; neque unum tan-
tum, sed duplex peecatum committere se
existimant, si eo teinpore utrumque sacra-
mentum recipere omittant, permanentes in
statu aiicujus peccati rnortalis, cujus cons-
cientiam habent, etiamsi prius in eodem an-
uo cle aliis peccatis confessi fuerint. Et con-
firmari hoc potest, naro, si priores confessio-
nes tantum fuissent de venialibus peccatis,
quia non fueranl commissa mortalia, nemo
negabit teneri hominemad confitendum intra
annum, si postea morlaliter peccavit; quia
prseeepturn est confitendi peccata mortalia,
modificando divinum prseceptum, et priores
confessiones non fueruut de rriortalibus, nec
cadebant sub prseceptum divinum; cur ergo,
non majori ratione obligabitur quis ad confi-
tendapeccata mortaiia, quorum oonscientiam
habet in fine anni, etiamsi voluntarie con-
fessus prius fuerit de aliis peccatis antea in
eodem anno commissis ? Parum enim refert,
quod posteriora peccata mortalia subsecuta
sint post alia peccata mortalia, vel post ve-
nialia, et divinum pra;ceptum omnia mortaiia
includit, unde in omnia cadit Ecclesiastica
moderatio, qure statuit, ut omnia peccata,
qua3 in hoc anno committuntur, intra illum
expienfur, et quantum est ex vi iliius posset
uno actu, seu confessione fieri. Si autem vo-
luntarie incipiat fieri sigillatim, et quasi per
partes prout peccata committuntur, hoc non
tollit obligationem complendi in fine anni
confessionem omuium peccatorum morta-
]ium,si aliquod adhuc in conscientia maneat.
SECTIO IV.
Utrum qui non implevit prseceptum hoc intm an-
num, teneatur statim confiteri in sequenti anno.
1. Prima sententia. — In hac re est prima
sententia, quee affirmat eum, qui toto hoc
anno non est confessus, peccasse quidem mor-
taliter, postea tamennou teneri ad confessio-
nem usque ad sequentem Quadragesimam,
sicut, qui die Dominica omisit sacrum, pec-
cavit, non tamen tcneturaudire Missamin fe-
ria seeunda usque ad alium diem fesium. Ita
Antonin., 2 p., tit. 9, § 3; etSyiv. citans Ar-
chidiaeonum, verb. Fmharistia, 3, q. 15; et
idem indicat, si consequeuter ioquitur, Le-
desm. supra, dub. 7, ut magis infra consta-
bit. Fundamentnm est , quia praeceptum af-
firmativum determinate obligans pro aliquo
tempore, licet intra illud tempus vioietur,
tamen transacto tempore jam amplius non
obligat; ergo prceceplum confitendi hoc an-
no, si in illo irapletum non sit, non obligat
in sequenti anno; ergo non tenetur homo il-
lud implere nisi pro tempore, pro quo obli-
gat praeceptum sequentis anni. Antecedens
patet inductione in prtecepto jejunii, in prce-
cepto audiendi sacrum, recitandi horas quo-
tidie, et in praecepto aunuae communionis, ut
multi volunt ; ut si quis non communicavit
hoc Paschate, in rigore non tenetur commu-
nicare usque ad sequens Pascha, Et ratio lio-
rum est, quia tale pra^ceptum definit suam
obligationem ad tale tempus; ergo transacto
tempore, licet violatum sit prseceptum Eccle-
sise, ejus tamen obligatio cessavit. Confirma-
tur, quia alias ille homo continue peccaret,
quandiu non confiteretur.
2. Vera sententia. — Nihilominus dicen-
clum est in eo casu teneri hominem statim
confiteri, et quo magis ac magis volunlarie
differt cnnfessionem, eo magis ac magispec-
care. Ita tenet Major, d. 17, q. 2, circafinem;
Soto, d. 18, q. 1, art. 4; Medin., q. 18; Na-
var., cap. 21, num. 45 ; Victor., n. 137, qui
in n. 147 optime addit, si quis in toto anno,
et tempore Pa^chatis omisit confessionem
sine peccato, quia non habuit copiam confes-
soris, et nihilominus communicavit in Pas-
chate cum sola contritione. leneri ad confes-
sionem faciendam quam primum potest, non
ex obligatione per accidens, sed ex vi hujus
praecepti confessionis annuaa, quod adhuc
obligat, cum impletum non sit. Et probatur
haec sententia primo ex usu et praxi Eccie-
siae; excommunicantur enini fideles, qui hoc
praeceptum intra annum non servant, nec
possunt ab excommnnicatione absolvi douec
confiteantur . ergo signum manifestum est te-
neri slatim ac continue ad confessionem ,
quia si solum excommunicarentur propter
peccatum prsecedens, facile absolvi possent ;
praisertim cum illa excommunicatio reservata
non sit ; non ergo tantum propter commis-
sam culpam excommunicantur, sed ut im-
pleant obligationem quam semper retinent,
quaj obligatio non est illis denuo imposita
propter excommunicationem , sed oritur ex
hoc ipso prazcepto confessionis annuse, et a
pastoribus Ecclesia; expiicatur. Secundo pro-
756 DISPUTAT. XXXVI. SECT. IV
batur hoc ex forma et intentione praecepti ;
mandatur enim, nt saltem semel in anno
confiteamur ; intentio vero preecepti est ut
cor.fessio nimium non differatur ; ergo ita
obligat ut intra annum fiat confessio, ut si
tuncnon impleatur, semper ac continue obli-
get ne amplius differatur. Ut si quis teneatur
intra annum aut semel in anno solvere cen-
sum autdebitum, transactoanno multomagis
continue tenetur. Unde ex fine et forma talis
preecepti colligitur, determinationem tempo-
ris, queeinillofit.non esseutin illo terminetur
et extinguatur obligatio, si non impleatur ;
sed solum, ut toto illo tempore differri pos-
sit, non vero ultra illud; sicut, si slando in
solo jure divino prudenter judicari posset hoc
preeceptum obligare, verbi gratia, intra quin-
quennium, transacto illo non extingueretur
obligatio, sed magis semper urgeret.
3. Destruuntur fundamenta contrarice sen-
tentice. — Et ex his faciie respondetur ad fun-
damenta contrariee senlenlise. Illnd enim
principium, quod assumit, est verum, quando
temporisdesignatio, quee fit per affirmativum
preecepturn, estadterminandam omnino obli-
gationem pro illo tempore., ut est in pieece-
pto jejunii, orationis, et similium; secus vero
est quando fit determinatio ad ditferendam
obligationem usque ad illud tempu?, et ideo
non sunt simiiia exempla ibi adducta ; in eis
enim habetur specialis ratio temporis desi-
gnati, ut patet de jejunio, et de obligatione
audiendi sacrum ; hic vero habetur ratio fre-
quentiee talis sacramenti, et solum intendi-
tur, utj licet confessio possit differri per an-
num, non tamen ultra differatur. An vero
idem dicendumsit de praecepto Eucharistiee,
dictum est in propria materia ; auctores enim
non eodem modo sentiunt de utroque pree-
cepto, nec potest assignari generalis regula
ad cognoscendum, quando preeceptum de-
terminettempus uno vel alio modo; conside-
randa autem est forma, materia et intentio,
el ex illis cognoscendus est modus determi-
nationis ejus.
4. Ex hac vero decisione colligitur (quod
fere nullus negat) si quis propter inopiam
confessoris, vel aliam rationabilem causam
non impleat debito tempore hocpraecepturn,
debere habere animum, et propositum illud
implendi qnam primum commode possit ;
quia ad hoc tenetur, ut ex dictis constat, in
quo cernitur aperta differentia inter hoc et
prseceptum jejunii, vel Missee audiendae, etc.
Duo dubia proponuntur.
5. Primum dubium. — Duo tamen super-
sunt brevia dubia : primum est, an in hujus-
modi eventu, si quis distulit confessionem
preesentis anni in principium anni sequentis,
possit una et eadem confessione preecepto
utriusque anni satisfacere, ita ut in illo anno
amplius eonfiteri non teneatur. Videtur enim
ita esse, quia per hanc confessionem satisfa-
cit obligaiioni relictee in anno preeterito, et
rursus jam semel confitetur in preeseuti an-
no, nec tenetur bis confiteri; recte vero fie-
ri poiest, ut quis satisfaciat uno et eodem
actu duplici obligationi in eodem tempore
concurrenti, ut in preesenti materia est cer-
tum, si hujusmodi homo differat confessio-
nemsecundi anni usque ad finem ejus ; quam-
vis enim male faciat, postea tamen unica
contessione satisfaciet utrique obligationi.
Heec difficultas maxime procedet, si assera-
mus hoc preeceptumimpleri per quamcunque
confessionem in principio annifactam, ita ut
amplius non obliget, etiamsi homo habeat
conscientiam novi peccati mortalis ; nam hoc
posilo videtur consequenter dicendum , ilium
hominem satisfacere per illam confessionem
obligationi utriusque anni ; preesertim si in
ea confessus est aliquod peccatum mortale in
preesenti anno commissum,quia confessio illius
jam pertinet adpreeceptumanni praesentis, et
si soia fieret, sufficeret ad implendum iliud
preeceptum. At vero juxta aliam sententiam,
quam securiorem esse diximus,dicendum con-
sequenter est, per eam confessiouem satisfieri
obligationipreesentis anni quoadeam partem,
quee ad illum perlinet,, semper tamen manere
obiigationem confitendi iterum in iilo anno,
si nova materia necessaria occurrat. Et hoc
videlur sine dubio verisimilius, quia aiias
posset homo differre confessionem illam fere
per duos annos : pari enim ratione non esset
obligandus ad confilendum statim post trans-
actum primum annum. Usus etiam, et con-
suetudo Ecclesiee hoc conhrmat; nam pasto-
res ita exigunt confessionem debitam illi Qua-
dragesimee, ut nihilominus censeant mauere
hominem obiigatum ad confitendum in se-
quenti, vel usque ad sequentem Quadragesi-
mam, unde eodem modo, et per eamdem ex-
communicationem exigent postea sequentem
confessionem.
6. Secundum dubium. — Seiitentia Le-
desm. — Soti sententia. — Jjtraque senten-
iia rejieitur. — Solvitur dubiumpropositum. —
DISPUTAT. XXXVf
Secuiiduai dubium est, si quis in confessione
hnJLis anni omisitaliqua pcccalapropler obli-
vionem, vel aliam rationabilem causam, an
teneatur illa confiteri cum primum possit,
vel possit differre, donec urgeat obligatio se-
quentis anni. Ledesma supra dislinctione
utitur, nam si recordatur, et potest confiteri
intra eumdem annum, tenetur idfacere, quia
revera non implevit praeceptum coufitendi
omnia peccata, quamvis excusatus fuerit ; et
adhuc durat tempus, in quo potest implere ;
ergo. Si vero recordatur, inquit, post trans-
actum annum, jam non tenetur, in quo in-
dicat obligationem confitendi in anno extin-
gui cum ipso anno, alias non consequenter
loquitur ; nam, etiamsi annus finitus sit, si
obligatio confitendi in illo non est impleta,
adhuc durat; ergo tenebitur statim confiteri,
etiamsi post transactum annum recordetur.
Aliter distinguit Soto inter peccata oblita, et
peccata cognita, exjustacausa praetermissa ;
nam haec posteriora dicit esse statim confi-
tenda, de prioribus vero subdistinguit : nam
vel oblivio (inquit) fuit culpabilis, ettuncsta-
tim confitenda sunt, vel inculpabilis, et tunc
cessat obligatio. Sed prior distinctio mihi non
placuitsupra, cum deintegritate agerem.quia,
ut ibi ostendi, utrorumque est eadem ratio.
Secunda distinctio etiam non est necessaria,
quia si oblivio fuit ita culpabilis, ut sacra-
mentum fuerit nullum, tota confessio iteran-
da esl ; si vero tuisset validum, nihil referret
quod culpa aliqua intercessisset. Et ideo alii
auctores simpliciter negant, ex vi hujus proe-
cepli esse obligationem statim confitendi ta-
liapeccata, sed posse usque ad confessionem
sequentis anni differri. Ita Victor. supra, n.
lo7,et Navar., in Sum., cap. 2, n. 10 ; et vi-
detur in praxi satis secura et usitata senten-
tia, el opposita esset nimisrigorosa; rationem
reddemus solvendo sequentem objectionem.
7. Ohjectio. — Confirmatio objectionis. —
Solvitur. — Respondetur ad confirmationem.
— Oritur enimex dictis in hac et praecedenti
queestione contra hanc sententiam objectio.
Nam si quis exjustacausa omisit totam con-
fessionem anni, tenetur postea statira cum
primum potest illam facere ; quia, licet excu-
satus fuerit, retamen vera non implevit pree-
ceptum; ergoeadem ratione qui oraisit par-
tem hujus praecepti tenebitur postea sta-
tim,etc. Et augetur difficultas : diximus enim
ut probabile et securius, eum, qui post ali-
quam confessionem intra annum habitam, ha-
bet conscientiam novi peccati mortalis, in fine
SECT. IV. 757
anni, seu tempore Quadragesimoe teneri ad
confilendum illud intra illum annum ; quia
ex proeceplo Ecclesiastico tenetur confiteri
omuia peccata illius anni ; ergo eadem ra-
tione, si aliquod peccatum omittit, tenebitur
illud peccatum confiteri cum primum potest
intra illum annura, vel anno elapso, cum
primurn possit. Kespondetur negando conse-
quentiam, et ratio sumendaest ex vero sensu
Ecclesiastici praecepti ; obligat enim ad con-
fitenda omnia peccata illo anno commissa,
quantum memoriae occurrunt, facta diligen-
tia, seu quantum fieri potest et necesse est
ad integritatem sacramenti, quia haec est
obligatio juris divini, cui in hac parte nihil
addit Ecclesiasticum praeceptum, sed solum
in temporis determinatione, ut sa?pe dictum
est ; qui ergo nullam confessionem facit ,
nullo modo implet hoc praeceptum, et ideo
obligatus manet ; at vero qui facit, ut potest,
confessionem totius anni, integre etabsolute
implet praeceptum Ecclesiasticum ; et ideo
etiamsi ex accidenti aliquid omittat , non
manet obligatus usquead sequentem annum.
Ad confirmationem quae difficilior est, re-
spondetur, propterea illam sententiam non
esse certam, sed probabilem, et juxta illam
dici posse, quod illa obligatio magis oritur
ex consuetudineEcdesiae, quam ex vi verbo-
rum ipsius praecepti ; haec autem consuetudo
vires obtinuit respectu peccatorum, quae post
aliquam confessionem commissa sunt, et
nullo modo neque per se, neque per acci-
dens per praecedenlem confessionem auferri
potuerunt; non vero esttalisconsuetudo circa
peccata oblita, etideonon oportet ut sit si-
milis obligatio. Deinde accommodari ad hoc
potest intentio praecepti; praecipit enim ut
confessio fiat de toto anni tempore, quantum
moraliter possit; ille vero, qui per se, et ex
intentione sua omnia confitetur, et ex occa-
sione, vel oblivione aliquid omittit, revera
quantum est in se, extendit confessionem
suam ad totum annum, et ideo totum prae-
ceptum implet. At vero qui per sc et directe
tantum confitetur de actionibus factis in
una parte anni, si in aha parte parte ha-
beat peccata, nullo modo implevit totum
praeceptum, quia illa confessio nullo mo-
do relata est ad illam partem illius anni ;
est ergo quoad hoc tam in intentione, quam
in forma praecepti differentia. Ac denique
etiam est rationis diversitas, quia peccata
oblita aliquo modo continentur in illa confes-
sione, saltemin confuso, et perillam tollun»
758
DISPLTAT. XXXVI. SECT. V-
tur saltera indirecte, et per accidens, etiam-
si homo tantum attiitus sit ; at vero peccata
postea commissa nullo modo tolli possunt
per prseeedentem confessionem; etideo non
est eadem ratio.
SEGTIO V.
Utrurii interdum teneanlur fideles anticipare con-
fessionem antequam annus impleatur.
1. Hsec qusestio intelligitur de obligatione
per se, nam per accidens ratione commu-
nionis, vel sacrificii Missse non est clubium
quin ssepe possit accidere haec obligatio ; ta-
men ea, quse per accidens sunt, non cadnnt
sub scientiam. Rursus hsec obligalio per se
intelligi potest, vel ex vi hujus prcecepti de
annua confessione positi in dict. cap. Omnis
utriusque sexus, vel ex vi solius juris divini,
vel ex vi alterius Ecclesiastici pra^cepti. De
his ergo tribus membris breviter dicendum
est.
2. Communis sententia. — Quoad primam
partem communis sentenlia est, ex vi lrajus
prsecepti teneri fideles ad anticipandam con-
fessionem in qnacunque parte anni, si prse-
vident fore, ut amissa illa occasione non pos-
sint in toto anno confiteri, ut, verbi gratia,
ex penuria confessorum, vel ex longa navi-
gatione, vel peregrinalionc per terras infide-
lium. Ita docent Theologi, d. 17 ; Bonav., 2
p., d. 15, art. 2, q. 2 ; Gabr., q. 2, art. 3,
dub. 1 ; Durand., q. 10, n. G ; Major, q. 2,
art. 5; Richard., art. 3, q. 5 ; Palud., q. 2,
art. 4; Adrian., q. 3 de Confessio. ; Petr.
Soto, lect. 5 de Confess. ; Sylv., verb. Con-
fessio, l,q. 2; Medin., q. de Tempore quo
confiteri oportet; Cano, Soto, et alii supra ci-
tati. Et ratio est, quia hoc prceceptum non
limitatur ad finem anni, sed obiigat ad confi-
tendum semel in anno peccata commissa et
non confessa; sed, si liomo positus in illa
occasione, non confiteatur statim, non im-
plebit prseccptum ih anno, imo reddit se im-
potentem ad implendum illud; ergo tenetur
tunc confiteri. Sicut, qui in die festo prsevi-
det, se non posse audire sacrum ab hora de-
cima , tenetur anticipare et audire prius,
quamvis alias posset differre usque ad ho-
ram decimam secundam, si futurum esset sa-
cram ; quia iilud prajceptum simpliciler ohli-
gatpro illo die, prout in illo impleri potuerit;
nam proportionalis est obligatio pro toto
anno in confessione.
3. Solutio objeclionis. — Et hoc exemplum
solvit objectionem, quse fieri potest; nam si
quis prsevidct fore, ut non possit in die Do-
minica audire sacrum, non tenelur prsevenire,
et audire in die sabbathi, et idem est de je-
junio. Respondetur enim non esse simiie,
quia obligatio talis prsecepti non incipit us-
que ad diem prajfixum, in illo vero obligat
pro toto die, modo explicato; ita hic obliga-
tio incipit, vel currit in toto anno, unde in
illo est implenda, prout potuerit. An vero
idem sit de praecepto annuo Eucharistia?, suo
loco dictum est ; ex eo vero quod certuni
est, possumus a simili confirmare senlentiam
positam; nam saltem intra illos quindecim
dies a DominicaPalmarum ad Dominicara in
Aibis, certum est teneri aliquem anticipare,
et communicare in Domiuica Palmarum, si
preevidet, quod in sequentibus diebus com-
mumcare lion poterit, quia sallem de illo
toto tempore certum est esse aptum ad im-
plendum illud praeceptum, et in toto i!lo cur-
rere obligationem, ut intra illud impleatur
prout poluerit. Aliud simile tractat Cano de
obhgatione recitandi horas intra unum diem,
an leneatur homo prcnevenire, quando prsevi-
det iffipedimentum. Sed hoc requirit pro-
priam, et longiorem disputationem, quia in
multis est dissimilitudo, quai non possunt
hic breviter explicari.
4. Limitatio gtwrumdam. — Reprobatur. —
Quidam vero limitanl banc sententiam, ut
solurn procedat in eo, qui voluntarie se ex-
ponit tali impedimento ; secus vero esse, si
ex defectu proprii sacerdotis sibi involuntario
hoc eveniat ; ut, veibi gratia, si in aliquo
oppido tempore Quadragesimse deficiat pa-
rochus, vel antea prsevidealnr defuturus, di-
cunt non teneri fideles ad anticipandam cou-
fessionem , tum quia impedimentum in eo
casu, cum non sit voluntarium, non imputa-
tur ; tum etiam quia ad Eeclesiam pertinet
providere sacerdotes, qui si desint, non te-
nentur fideles anticipare confessionem. Sed
non oportet limitalionera adhibere, quia, ut
dixi, hsec obligatio seinel in anno confitendi,
in quacunque parte anni locum habet, si in
ilJanofl possit impleri, ex quocunque capite
hsec impotentiaproveniat; id enim accidenta-
le est, quod satis confirmat exemplum supra
positum de prsecepto audiendi Missam ;
unde, si pro aliqua parte anni habetur copia
confessoris, jam Ecclesia sufficienter provi-
det de confessore, prout fieri potest. Et hinc
omnes Doctores consequenter colligunt, si
quis habeat pcccata reservata, el nuiic possit
DISPUTAT. XXXVI. SEGT. Y.
im
illa confiteri habenti jurisdictionem in illa,
timeatque non habitnrnm amplins iu illo
anno copiam talis confessoris, teneri ad con-
fiteudum statim ; est enim eadem proporlio-
nalis ratio.
An ex vi juris divini urgeat interdum luec
obligatio.
5. Anpropter mortis articulum obliget jus
dkinumin aliquo casu. — Sotus reprehenditur.
— Circa secundam partem qua?stionis certum
est, si intra annum occurrat mortis pericu-
lum , jus ipsum divinum ad confessionem
obligare. Quod per se notum est ex supra
dictis. Quod ergo dubitatur, est, an praeter
illum articulum, sit alius casus, in quo obli-
get jus divinum. Aliqui auctores pra,jter banc
casum numerantpericulum oblivionis; itaque
si aliquis timet probabiliter, expectando fi-
nem anni, omissurum multa peccalapropter
oblivionem, teneri ad anticipandam confes-
sionemquantum necesse sit, ut omnium in-
tegre recordetur, et contiteatur. Tenet Ma-
jor, d. 17, q. 2, in fin.; Marsil., q. 12, art.
1, part. 4,in fin.; Medina, q. 16. Fundamen-
tum est, quia de jure divino tenetur homo
integre confiteri; ergo tenetur tunc confiteri
cum possit integre; sed praeceptum Ecclesiae
non potuitauferre hanc obligationem ; ergo.
Respondet Soto , Ecclesiam potuisse defi
nire tempus, pro quo possunt homines, mo-
raliter et regulariter loquendo , reeordari,
quale est tempus unius anni; et ideo, licet in
particulari interdum in aliquo deficiat, non
propterea obligari ad anticipandam confes-
sionem ; unde adniisso antecedente,et prima
consequentia, negat secundam. Sed non vi-
detur consequenter ioqui, qtiia Ecclesia de-
terminando tempus non potest mutare id,
quod jure divino definitum est ; si ergojute
divino quisquam tenetur confiteri, tunc cum
recordari potest, non potuit Ecclesia id mu-
tare ; jam enim ille articulus tam vere estde
jtire divino, sicut articulus mortis. Gonfirma-
tur a simili,nam jure divino et nalurali te-
nentur fideles alere sacerdotes, et ad hoc Ec-
clesia determinavit decimas, et nihilominus,
si alicubi non sufileerent, tenerentur ftdeles
dare necessaria ; similiter delerminavit tale
jejunium ad corporis macerationem, et ta-
men, si aiicuiin particulari esset aliquid am-
plius necessarium ad suam salutem, tenere-
tur id facere, quia jus Ecclesite non excludit
naturale. Et augeiur difficultas. Ponamus
enim hominem probabiiiter timere ne omnia
peccata omnino memoria3 excidant, vel ne in
amentiam inciclat ; tunc tenetur sine dubio
anlicipare totam confessionem ; ergo idem
propoitionaiiter diccndum est, quando est
periculum de omittenda parte.
6. Communis et vera sentcntia. — Nihilomi-
nus communis sentcntia est in hujusmodi
casu non esse obligationcm anticipandi con-
fessionem, Sylvest., verb. Confessio, \, q. 2 ;
Soto, d. 18, q. 1, art. 4 ; Pel. Sot., lect. 5 ;
Victor., n. 132; Cano., dicta relect., part. 5 ;
Ledesm., q. 5, art. 5, dub. 7 et 8 ; Navar.,
c. 21, n. 25. Ratio a posteriori est, quia alias
determinatio Ecclesiffl fere nihil proftiisset fi-
delibus, si incerti essent de tempore suas
obligationis, neque haberent pacatas ccn-
scientias. Ratio vero a priori esse debet, quia
non tenetur homo jure divino prsevenire, et
diligentiam facere, ut peccata conservet in
memoria, sed tantum tenetur quando tem-
pus obligalionisoccurrit moralem diligentiam
facere, ut omnium recordetur, et integre con-
fiteatur ; et hoc satis est, moraliter loquendo,
ut confessor cognoscat statum conscientiaB
pcenitentis, proesertim si ipse ex parte sua di-
ligentiam adhibeat , quam juxta personae
conditionem adhibere tenetur ; neque major
obligatio satis colligi potest , vel ex sacra
Scriptura, vel ex Ecclesia? traditione. Et heec
posterior opinio est suavior, et practice se-
cura, quamvis prior consulenda esset.
An ex vi alterius prcecepti Ecclesiastici hec
obligatio interdum oriatur.
7. Circa tertiam partem quaesfionis certum
est, nullum esse pra?ceptum positivum per se
obligans totam Ecclesiam ad corjfitendum
ante impletum annum. Solum circa religio-
sas personas sunt duo jura breviter expiican-
da, alterum in Clementina 1 de Statn Mona-
chorum, ubi pnecipitur reiigiosis S. Bene-
dicti, ut singulis mensibus confiteantur. De
quo jure primum incertum est an obliget
tantum eos qui habent conscientiam peccati
mortalis, vel etiamsi non habeaut nisi tan-
tum venialium. Glossa enim ibi priorem sen-*
tentiam significat, dum ait ibi fieri determi-
nationem meustruam pro illis religiosis, si-
cut facta estannua pro omnibus fidelibus ; et
hoc sequitur Soto, d. 18, q. 1, art. 3, et indi-
cat Palud.,4, d. 17, q. 2, art. 4. Alii vero
existimant secundum cum Cajetan., tom. 1
Opusc, tract. 5,q. i;Cano, dict. Relect.,p. 5;
Navar.Jn c. Placuit, dePcenit., d. 6, n. 122;
et certe videtur magis consonum intentioni
760 DISPUTAT. XXXVI. SECT. VI
Ponlificis, tum quia non est verisiniile pree-
sumpsisse Pontificem religiosos peccaturos
mortaliter singiilismensibus; tum etiam quia
prEPceptis seu regulis ibi positis intendit Pon-
tifex reformare religionem illam ; non esset
autem reformatio, sed potius reiaxaiio reli-
gionis, si tanlum post commissum peccatum
mortale, et singulis mensibus ad confessio-
nem obligarentur.
8. Deinde incertum est, an illud jus obli-
get sub mortalitales religiosos ad menstruam
confessionem ; Soto enim supra consequenter
videtur affirmare, quod etiam sentit Mnjor,
dist. 17, q. 2. Navarrus autem supra solum
dicit eos teneri de honestate. At vero Caje-
tanus sentit non obligare illam legem adpec-
catum mortale, quod sequitur Cano, reJect.
illa, part. 5, quia nec verba Jegis, nec poena
imposita tantam obligationem inducant. Qua^
ratio non multumcogit, quia verbum, tenean-
tur, vel aliudsimile, quo ibi Pontifex utitur,
de se sufficiens est ; gravitas autem obliga-
tionis non est colligenda ex poena, sed ex
materia legis; atvero bicmateria gravis est,
scilicel, usus sacramenti ad vitam religiosam
magis necessarii, sicut ibi etiam prrecipitur
communio singulis mensibus, quee etiam vi-
detur materia gravis. Unde existimoboc pen-
dereex instituto et consuetudinetalisreligio-
nis ; arbitrorenim hanc constitutionem non
magis eos obligare, quam alias ejus religionis
regulas, quia in toto illo capite nullum ver-
bum est, quod aliud indicet. Unde, si usus,
et declaratio talis religionis est, ut constitu-
tiones ejus non obligent ad culpam , nisi
quando adjungiturpcena excommunicationis,
vel alio simili modo ea obligatio explicatur,
dicendum est hoc jus non obligare sub mor-
tali ; si vero nulla talis est declaratio, neque
ex consuetudine hujns religionis aliud con-
stat, lex heec explicanda est juxta vim verho-
rum, et qualitatem materiae, in quam eadit,
et ideo ex suo genere inducet gravem obli-
gationem, propter rationem factam.
9. Alterum jus positivum explicandum erat
in Concil. Trident., sess. 25, c. 10 de Ftegu-
laribus, ubi admonentur moniales, ut singu-
lis mensibus confessionem peccatorum fa-
ciant ; ex verbis autem illius decreti constat
non esse rigorosam Jegem, preecepti obliga-
tionem inducentem, quia verbum, Admoneo,
quod Concilium ponit, non est pra?ceptivum.
SECTIO VI.
Quibus modis excusetur homo ab execulione hujus
prxcepti.
\. Diximus de obligatione anticipandi con-
fessionem; superest, ut explicemuslicentiam,
seu facultatem differendi confessionem ; et
imprimis non est quod agamus de casu im-
potenlioe absolute et simpliciter, qualis est,
quando omnino haberi non polest copia con-
fessoris ; nam tunc per se notum est homi-
nem excusari a culpa, etiamsi per multos an-
nos confessionem ex hac causa differat, quia
nemo ad impossibiJe obligatur. Secundo cer-
tum est, non solum physicam et absolutam
impotentiam, sed etiam extraordinariam dif-
ficultatem moralem posse interdum excusare,
ut si quis non possit habere confessorem,
nisi longum iter conficiat; non enim est ad
hoc cogendus, prsesertim quando non urget
periculum salulis. Quanta vero esse debeat
heec difficultas, prudentis viri judicio existi-
mandum est. Atque idem dicendum est,
quando est copia confessoris, non tamen po-
test ilJifieri confessio sine morali pericuJo in-
famationis, vel alterius gravis nocumenti ;
sicut enim supra diximus hujusmodi causam
excusare interdum ab integritate confessio-
nis, ita si totam confessionem comprehendat,
a tota illa excusabit; est enim eadem pro-
portionaJis ratio. Quod maxime indubitatum
est in obligatione Ecclesiastici preecepti, quia
non obligat cum tanto rigore ; extendi vero
potest ad obligationem preecepli divini, si
causa sit gravis, et alias non immineat mo-
rale periculum damnalionis, ut jam expli-
cabo. Observandum vero hic est (quod supra
adnotavimus) licet interdum occurrat haec
causa sufficiens ad excusandum a confes-
sione unius vel alterius peccati, non propter-
ea excusari ab observatinne hujus preecepti
eum, qui conscientiam aliorum peccatorum
mortalium habet, quia potest ilia confiteri,
confessione formaliter integra ; non est ergo
cur excusetur. Secus veroesset, si non habe-
ret peccata mortalia, preeter ea quee sine tali
incommodo confiteri non potest ; nam, licet
posspt in eo casu recipere hoc sacramentum
sine incomraodo, confitendo tantum venialia,
non tamen tenetur, quia preeceptum non
obligat ad talem confessionem, ut supra dic-
tum est.
2. An teneatur quis confiteriper interpre-
tem. — Prima sententia. — His positis duplex
DISPUTAT. XXXVI SEOT. Vf.
76J
in hac qusestione difficnltas esse potest. Pri-
ma, quando aliquis non potest msi per inter-
pretem confiteri, tunc excusetur, etiamsi nul-
lumaliud damuum timeat. Prima sententia
distinguit de piwcepto Ecclesiaslico, vel di-
vino, et affirmat excusare hanc causam ab
obligatione prrecepti Ecclesiastici, non vero
divini. Ita tenet Sylvest., verb. Confessio, 1,
n. 15, qui refert Archidiaconum et alios, et
idem sequitur Cano. Quorum ratio pro se-
cunda parte esse videtur, quia tunc non in-
tervenit difficultas, vel damuum sufficiens ad
^cxcusandum ; quia, cum interpres teneatur
eadem lege praecepti, qua sacerdos, et non
timeatur revelatio, non videtur grave dam-
num, quod duo audiant idem peccaLum ;
nam, quod aliqui dicunt, inde fieri peccatum
publicum, etjuridice probabile duorum testi-
monio, nihil ad rem spectat, quia testimo-
nium ejus, qui peccatum in confessione audi-
vit, nullum omninoest. Et confirmatur, nam
ssepe necesse est duobus peccatum revelare
vel propter casuum reservationem^ vel con-
silii petendi causa, vel auxilii ; ergo et pro-
pler ipsum sacramentum suscipiendum.
3. Secunda sententia. — Secunda senlentia,
et communis est, in eo casu posse homiuem
confiteri, si velit, excusari tamen simpliciter
ab obligatione cujuscunque praecepti confes-
sionis, etiam in mortis articulo. Ita sentit
Cajet., verb. Confessto, condit. 11 ; Sot., d.
18, q. 2, art. 6; Ledesm., 2, p. 4, q. 8, art.
3; Victor., n. 173; Petr. Soto, lect. 5 de
Confessione ; Medina, q. 19 de Modo secrete
confitendi ; Major., d. 17 ; et ibid. Palud.
Fundamentum esse potest, quia jure divino
nullus obligatur ad pnblicam confessionem,
ut colligitur ex Trid., sess. 14, c. 5; publica
autem confessio distinguitur a secreta, seu
auriculari, quse soli sacerdoti fit ; ergo quaj
fit per interpretem,, publica censetur in hoc
foro.
4. Vera resolutio qucestionis. — ln hac re
censeo primum, non obligare preeceptum Ec-
clesiasticurmad confitendum huc modo, tum
propter rationem factam ; tum etiam quia
prsecepta Ecclesiastica non obligant cum
tanto onere ; tumetiamquia in ipsoc. Omnis
uiriusque, sic dicitur : Omnis fidelis teneatur
solus confiteri sua peccata proprio sacerdoti ;
illa enim partieula, solus, hoc satis indicat.
Secundo certum exislimo neminem teneri ad
confessionem hoc modofaciendam jure divino
extra mortis articulum. Patet ex fundamento
secundae sententiae. Item ex his, quaj supra
diximus, scilicet, praiceptum divinum per se
non obligare extra hunc articulum ; sed etsi
alias obligare posset, idem dicendum esset ;
quia, cum hoc prseceplum affirmativum sit,
non obligat pro semper, sed temporibus op-
portunis ; moraliter autem et prudenter non
censetur opportunum tempus, quando homo
non potest ordinarie, et sub secreto confiteri,
et alias non urget extrema necessitas.
5. Tertio, in articulo mortis videtur mihi
prima sententia valde probabilis, et specula-
tive verior; qui autem voluerit secundam se-
qui , potest id facere tuto , quia est practice
probabilis, quantum est ex vi prsecepti con-
fessionis ; quod ideo addo , quia ex obhgatio-
ne poenitentise ut sic, seu satisfaciendi Dec,
et ex obligatione charitatis, et curandi salu-
tem propriam , poterit quis tunc obligari ad
confessionem hoc modo faciendam. In quc
hoec regula servanda est : si homo habeat pro-
babilera existimalionem de sua vera contri-
tione, excusari poterit ab obligatione confi-
tendi hoc modo , quia non videtur moraliter
necessaria ad salutem; si autem probabihter
tiineret, vel dubius esset de coutritione sua,
tunc teneretur confiteri etiam lioc modo , vel
eliam publice. quia cum absolute teneatur
Deo satisfacere, merito in casu dubio obli-
gatur, ut alio modo justificetur, Deoque satis-
faciat. Item ne se exponeret periculo eeternae
damnalionis, qua3 pree omnibus aliis incom-
modis vitanda est. Posset autem in hujusmo-
di casu pcenitens confiteri ea peccata , quse
cum minori infamia explicare posset , nec
teneretur ad confessionem materialiter inte-
gram ; est enim lisec causa sufficiens ad ex-
cusandum iJlum, et ita hoc satis esset ad re-
cipiendum hoc sacramentum , et consequen-
ter ad subveniendum saluti suse; possetenim
tunc fieri ex attrito contritus.
6. An teneatur quis per scriptum con/iteri.
— Prima sententia. — Reprobatur. — Secun-
da difficultas est, si quis non possit nisi per
scriptum confiteri, ut quia vel ipse mutus
est, vel confessor surdus, et non potest se
aliis nutibus explicare, an sit hsec sufficiens
causa ad excusandura; multi enim sentiunt
in eo casu excusari liominem a praeeepto
confessionis. Ita sentit Richard., d. 17, art. 2,
q. 5; Navarr., c. 21, n. 36; Victoria, n. 137 ;
Medin., Soto et Ledesma, locis supra citatis.
Fundamentum est, quia scriptura est publi-
cum instrumentum, et qui scribit peccata,
exponit se periculo amittendi scriptum, vel
ut confessor illud accipiat de manibus ejns,
762
DISPUTAT. XXXVI. SEGT. VII.
et in publicum ferat ; non autem tenetur pu-
blice confiteri, nec buicpericulo seexponere.
Sed bsec sententia non videtur mihi solida
ratione fundata, quia revera potest facile fic-
ri, ut nullum sit morale peficulum, nec scri-
ptum magis est publicum instrumentum ,
quam vox, praesertim si cautio adhibeatur.
7. Contraria sententia probalur. — Unde
contraria sententia roihi videtur probabilior,
non solum de prsecepto divino , sed etiam
Ecclesiastico. Eam tenet Sylvester, verb. Con-
fessio, i, q. 15, qui refert alios , preesertim
D. Thomam, qui hoc insinuat, d. 17, q. 3,
art. 4, queestiuneul. 3 , ad secundum; et ibi
Paludan., q. 2 ; Major, q. 1, ad 3; Cajelan.,
verb. Confessio, condit. 11; Petr. Soto, lect.
11 de Confess. Fundaraentum est, quia pree-
ceptum confessionis obligat, quando com-
mode et sine damno aliquo impleri potest ;
sed quod hotno per scriptum confiteatur, nul-
lum est incommodum, neque ullum damnum
affert ; nam si aliquod, maxime publicam
manifestationem peccati; sed hoc nec semper,
nec frequentius sequitur, et facile caveri po-
test omne morale periculum ne sequatur. Et
primo Cajetanus adhibet modum, quia potest
pcenitens in una charta scribere omnes spe-
cies peccatorum, et in alia varios numeros,
et postea in confessione signo ostendere pec-
catum, et numerum. Petrus Soto adhibet
alium, utnon antea scribat, sedcoram sacer-
dote, et statim rumpat. Quod enim Domini-
cus Soto ait, posse sacerdotem rapere char-
tam de manibus, et publicare, nullius mo-
mentiest; nam etiam posset confessionem
voce factam manifestare; quod si hoc non est
timendum, quia est contra sigillum , neque
illud aliud. Denique, quia si homo non sub-
scribat, et litleram aliquo modo mutet, nul-
lum est periculum; ergo nulla est bic suffi-
ciens ratio excusationis.
SECTIO VII.
Per quam confessionem prseceptum hoc im-
pleatur.
1. Duo possunt in preesenti queestione in-
terrogari : unum est, an requiratur confessio
valida, et per veram absoiutionem confirmata
in ratione sacramenti; secundum, an sit ne-
cessaria confessio etiam formata et habens
effectum gratise. Prior pars locura non habet
in eorum senlentia qui negant dari possehoc
sacramentum validum et informe ; tamen
juxta aliam sententiam breviter tractanda
est. Duobus autem modis potestjnxta illam
sententiam dari hoc sacramentum validum
et informe, scilicet, ex defectu integritatis et
ex defectu doloris. Quando est primo modo,
videtur indubitatum per talem confessionera
non irapleri pfeeceptuiri, quia tunc homo nec
exterius facit id, quodpreeceptum est.
2. Opinio qicorumdam. — Quando vero est
posterioris modi, multi putant sufticere ad
implendum hoc preeceptum. Ita sentit Alens.,
4 p., q. 77, merab. 5, art. 7 ; Gabriel, in 4,
d. 17, q. 1, art. 3, dub. uit. ; Paludan., q. 7 ;
Sylvest., verb. Confessor, 4, q. 2, in fme ;
Cano, dicta relect. , p. 5, in fine; Ledesm. ,
q. 8, art. 2; Victor., num. 163. Probatur pri-
mo, quia Ecclesia tantum potest preecipere
actum externum; ille autem homo in eo casu
exterius facit quidquid Ecclesia preecipit, tan-
tumque deest illi actus interior. Secundo, et
preecipue ex c. Quod quidam, de Poenit. et re-
miss., ubi dicitur, recipiendam esse confes-
sionem eorum qui publici peccatores sunt et
vitam emendare nolunt, licet absolvi non
debeant. Terlio, quia Ecclesia preecipit con-
fessionem, non absolutionem; unde absolutio
est fmis, non materia bujus preecepti ; ergo
licet aliquis ita confiteatur, ut absolvi non
possit, nihilominus implet preeceptum, dum-
modo integre confiteatur.
3. Dicenclum tamen censeo, hoc preeceptum
non impleri, nisi per veram susceptionem sa-
cramenti pceiiitentiee. Ita tenet Durand., dist.
17, q. 14; Soto, d. 18, q. 3, art. 5; Petrus So-
to, lect. 8;Navar.,c. 10, n. 43; Medin., q. 24
de Confessione ficta iteranda , sub finem ;
Adrian., q. 5 de Confess., dub. 4. Etsequitur
manifeste ex principiis supra positis ex Conc.
Trid., sess. 14, c. 5, et can. 8, ubi inquit Ec-
clesiam in hoc preecepto non preecepisse con-
fessionem absolute, sed determinasse tempus
ejus confessionis faciendee, quee jure divino
preecepta erat ; ergo hoc preeceptum non po-
test per aliam confessionem impleri, quam
per illara, per quam impletur preeceptum di-
vinum ; ostensum est autemsupra preeceptum
divinum non impleri , nisi per susceptionem
hujus sacrameuti; ergo. Et confirmatur ex
verbis c. Omnis utriusque sexus, ubi dicitur,
debere fideles omnia peccata confiteri, et in-
junctam sibi pcenitentiam implere; non au-
tera tenentur pcenitentiam implere, nisi quan-
do perficitur sacramentum; ergo hujusmodi
confessio ibi preecipitur.
4. Unde infero non solum ilium , qui indi-
gne confitetur , vcrum etiam qui digne , si de
DISPUTAT. XXXYl. SECT. VIU.
763
facto non absolvitur, ex malitia sacerdotis, vel
ex aliquo repentino casu, revera non implere
prseceptuin, scd tcneri eo anno iterum confi-
teri, quii non suscepit sacramentum. Ita ex-
plicuit Soto supra, et merito, quamvis aliqui
contradicant, propterea quod in c. Omnis
utriusque sexus, dicitur, ex consilio confessoris
posse differri communionem ob rationabilem
causam; nam ob similem rationem putant,
iclem esse dicendum de absolutione. Sed esto
ita sit, inde non fit, prseceptum impleri sine
absolutione, sicut non impletur prseceptum
comrnunionis, quando ex consilio confessoris
differtur, sed soluni pro tunc non violatur,
manet tamen homo obligatus ad sumendam
Eucharistiam quamprimum possit. ; idem er-
go est de absolutione, sine qua non perficitur
hoc sacramentum, et ideo semper manet obli-
gatio, donec recipiatur.
5. Absolutlonem non esse finem livjus prce-
cepti. — Ex quo infero secundo, falsum esse,
absolutionem esse finem et non materiam
hujus prsecepti; nam susceptio totius sacra-
menti, cujus pars est absoluiio, est id quod
proxime hac lege prsecipitur. Quin potius
censeo confessionem per se non posse prseci-
pi, nisi quatenus est pars totins sacramenti,
cujus usus pnecipitur. Et eodem modo quam-
vis contritio, vel attritio, quatenus actus qui-
dam interior est, per se prsecipi non possit,
tamen quatenus est veluti forma actus exte-
rioris, prsecipi potest, proecepto ipso sacra-
mento, sicut prsecipiendo vocalem orationem,
proecipit Ecclesia interiorem attentionem ,
quas est veluti forma talis orationis. Et per
hcee expeclila sunt fundamenta contrarise
sententiae:, prseter illud c. Qaod quidam, ad
quod dicendum est, ibi non dici iilam con-
fessionem esse admittendamf ut sufficientem
ad implendum hoc prseceptum , sed hos pec-
catores esse audiendos, ut possint juvari efc
moneri a suis parochis. Secundo, fortasse po-
test deservire heec confessio ad vitandas pce-
nas Ecclesise, de quo dicemus sectione se-
quenti. Addo, c. illud Quod quidam , anti-
quius esse capite Omiis utriusque sexus, et
ideo non posse ab illo argumentum sumi ad
explicandam legem latarn in capite Ormiis
utriusque sexus.
6. Circa alteram partem quasstionis propo-
sitse, omissis aliorum sententiis circa confes-
sionem informem, dicenclum censeo, eo mo-
de, quo in sententia nostra dari potest sacra-
mentum pcenitentise vaiidum et informe, per
illius susceptionem hoc prseceptum impleri.
Probatur, tum quia prseceptum hoc directe
ac formaliter solum est de hoc sacramento
suscipiendo ; tum etiam quia per taletn actum
impletur prseceptum divinum ; ergo a for-
tiori Ecclesiasticum. Solum est advertenda
differentia: nos enim supponimus, hoc sacra-
mentum non posse esse validum et informe,
nisi ob dimidiatam confessionem et attritio-
nem ex naturali oblivione. Propter quod di-
ximus supra, impleri quidem pra&ceptum di-
vinum quoadea peccata, ex quibusfitconfes-
sio, non vero quoad alia oblita, quos postea
quis tenetur confiteri ex vi ejusdem juris di-
vini. In prsesehti autem dicimus, per talem
confessionem simpliciter impleri hoc prse-
ceptum Ecclesiasticum, ita ut intra annum
non amplius obliget, quia licet maneat obli-
gatio confitendi illa peccata oblita, non ta-
men intraeumdem annum, utin prsecedenti-
bus diximus. Unde est clara differentia inter
hoc prseceptum et divinum, licet sit illius de-
terminatio ; quia divinum indifferenter com-
plectitur totum vitse tempus, et in discursu
vitee seepius obligat, si per unam confessio-
nem non sufficienter impleatur ; hoc autem
prseceptum, ut determinatur ad unum an-
num, solum obligat per se ad unam confes-
sionem, et sufficienter impietur per confes-
sionem formaliter integram, ettuncmaxime,
quando per solam naluralem oblivionem ali-
quid omittitur, et ideo non obligat eodem
anno ad peccata oblita confitenda ; sed haec
obligatio mauetex jure divino, et in sequenti
anno Ecclesiasticum prseceptum eam etiam
complectetur. Neque oportet quoad hoc dis-
tinguere inter peccata oblita in confessione
informi velformaia, seu (quod idem est) in-
ter oblita quoad confessionem tantum, vei
quoad confessionem et altritionem simul ;
quia talis distinctio nuIJo fundamento
niti potest, neque Ecclesia per se aliquid
praecipit circa hoc, qnod confessio sit for-
mata, nisi quatenus hoc necessario consequi-
tur ex valore et efficacia sacramenti.
SECTIO VIII.
Quce pcena sit per Ecclesiam imposita ob hujus
prxcepti tramgressionem.
i. Durandi senteniia rejicitur. — Duplex
pcenaproponitur. — Prma. — Secunda. — Trac-
tare possumus vel de potestate puniendi hoc
delictum, vei de poena jam actu imposita.
Circa primum, Durand., d. 17, q. 14, proba-
bile existimat, non possc Ecclesiam punire
764 DISPUTAT. XXXVI. SECT. VIII.
hocdelictum, quia estita occultura, utin Ec- confessionis et
clesiastico foro probari non possit. Sed est
sententia omnino falsa, et a sensu omnium
aliorum Doctorum aliena. Distinguenda ergo
est duplex poena : altera est alicujus censurae,
quee ipso facto absque judicis condemnatione
occurri potest, et haec sine dubio imponi po-
test propter hujus praecepti transgressionem,
etiamsi sit occultissima ; nam ad hanc poe-
nam satis est quod peccatum sit externum,
etiamsi per accidens probari non possit, ut
constat in haeresi externa quantumvis oc-
culta ; tale enim peccatum subest per se ju-
risdictioni Ecclesiae ; hoc autem peccatum,
de quo agimus, externum est, cum in omis-
sione externi actus consistat. Altera poena
est, quae per judicem imponi debel, ut est
illa, scilicet, privari Ecclesiastiea sepultura,
et haec poeua etiam potest imponi propter hoc
delictum, quia licel requirat delicti probatio-
nem, tamen hoc etiam peccatum interdum
probari potest et convinci. Primo, si confes-
sio omnino omittatur, potest evidenter con-
stare peccatorem ad nullum sacerdotem ac-
cessisse, ut sua peccata confiteretur. Secundo,
potest Ecciesia exigere a fidelibus testimo-
nium confessoris de confessione facta, et il-
lum punire, qui eo caret. Tertio, posset in-
terdum hoc evidenter constare ex ipso facto,
ut sihomo publice ac continuo permaneat in
peccato cum publico scandalo et proxima
ejus occasione ; quod si inlerdum probari
hoc delictum non possit, ex accidenti puniri
non poterit hujusmodi poena, non ex defectu
jurisdictionis,sed probationis.
2. Circa secundam partem, jure communi
nulla pcena est imposita transgressoribus
hujus praecepti, quae ipso facto incurratur ;
nam in dict. c. Omnis utriusque, solum dici-
tur, ut arceantur ab ingressu JEcclesite, etpri-
ventur sepultura; utrumque autem horum re-
quirit sententiam a judice latam, ut ex ipsis
verbis, arceantur et priventur, et ex natura
talis poenne constat. Et ideo bene dixit Cano
in dicta relect., p. 5, hanc poenam non posse
incurri, nisi quando omissio confessionis ma-
nifesta est. Per constitutiones autem syno-
dales , seu ex consuetudine Episcopatuum
adjungi solet pcena excommunicationis ipso
facto incurrendae ; et haec, cum non requirat
probationem, ut dictum est, incurretur etiam-
si delictum sit occuitissimum.
3. Dubium primum. — Solvitur. — Dubi-
tabit autem quis primo, an haec poena impo-
natur iis tantum qui utrumque praeeeptum
communionis transgrediun-
tur, vel etiam iis qui hoc solum praeceptuni
confessionis omittunt, etiamsi exterius com-
municent (suppono enim, eum qui debilo
tempore communicat , implere preeceptum
Ecclesiae , etiamsi indigne communicet , et
alias contra jus divinnm peccet). Et ratio du-
bitandi est, quia in dicto cap. Omnis ulrius-
que, prius proponitur utrumque praeceptum ,
et deinde subjungitur : Qjii aliter fecerit, etc.
et eodem tenore solet ferri excommunicatio.
Respondetur, hanc poenam iucurri propter
transgressionem cujuscunque ex dictis pra?,-
ceptis ; excommunicantur enim qui utrum-
quenon fecerunt, etideo qui alterutrura omi-
sit, poenam incurrit. Et haec videtur esse com-
munis sententia omnium , quos jam refe-
ram.
4. Dubium secundum. — Dubitari secundo
potest, an illi, qui exterius tantum confiten-
tur ficte, vel ita ut absolvi non possint, incur-
rant hancpcenam. Cano enim supra absolute
negat; sed ineo fundatur, quodisti nontrans-
grediuntur praeceptum Ecclesiasticum, quod
a nobis rejectura est. Primo ergo, si confes-
sio talis sit, ut exterius non sit integra, cer-
tum est incurri has poenas, quia ille etiam ex-
terius transgreditur Ecclesiasticum praece-
ptum ; et ita tenet Cordub., in Sum. Hispan.,
q. 45, qui Navarr. refert pro contraria sen-
tentia, c. 27, n. 269, sed ibi nihil dicit. Seeun-
do, si homo exterius integre confitetur, ita ta-
men, ut absolvi non possit, et de facto non
absolvitur, etiam contrahit has pcenas. Pro-
batur proportionali ratione, quia ille exterius
transgreditur praeceptum Ecclesiae ; tenetur
enim suscipere hoc sacramentum, et absolvi,
quod totum quid exterius est, et de facto sua
culpa non absolvitur, neque suscipit hoc sa-
cramentum ; et hoc etiam sentit Cordub. ,
quamvis obscure loqualur. Tertio, si hujus-
modi homo exterius absolvatur, res est magis
dubia ; multi enim existimant illum non in-
currere pcenas, quia ille facit exterius quid-
quid Ecclesia praecipit, et solum est defectus
in interiori dispositione; Ecclesia autem non
potest punire actum propter solum defectum
internum. Sed haec ratio mihi non probatur;
saepe enim Ecclesia punit exteriorem aclio-
nem propter interiorem defeclum, quatenus
malitia redundatinexleriorem actura, utcou-
slat ex materia de Legibus et ex materia de
Haeresi, et infra dicam late in materia de
Censuris. Et ratio est, quia illa actio exterior
absolute est mala , et in praesenti materia
DISPUTAT. XXXVI. SECT. VIII.
confessio illa, et absolutio tales sunt, ut ex- de satisfactione, dicamus
terius non impleant prceceptum sacramenti;
ergo ille homo etiam exteriusnon implet hoc
prceceptum, quod non utcunque praecipit il-
las actiones externas, sed ut pertinent ad per-
fectionem sacramenti. Ut, verbi gratia, siEc-
clesia prceciperet sacerdoti sub pcena excom-
municationis, ipso facto, ut aliquem baptiza-
ret conferendo sacramentum, etiamsi exterius
faceret necessaria sine intentione baptizandi,
incurreret pcenam excommunicationis. Dico
igitur, si in eo casu homo sciens et videns
illo modo confiteatur et absolvatur , reve-
ra incurrere pcenas; si autem ex aliqua
ignorantia vel inadvertentia hoc faciat, sed
putans se suscipere sacramentum, excu-
sari poterit a censura, quia illud peccatum
est imperfectum in illo genere, et non est ex
contumacia contra obedientiam Ecclesiee
quam excommunicatio requirit.
5. Dubium tertium. — Tertio dubitari po-
test, an incurrant banc pcenam pueri, qui
nondum habenttam perfectumrationis usum,
ut ad communionem obligentur , sed tantum
ad confessionem, juxta doctrinam superius
traditam. Et est ratio dubii, quia pcena gene-
raliter fertur ; ergo comprehendit omnes
transgressores preeoepti ; sed pueri vere vio-
lant hoc preeceptum ; ergo etiam illos com-
prehendit, preesertirn cum textus expresse di-
cat, Omnesfideles cum ad annos pubertatis per-
venerint. Nihilominus Doctores communiter
eos excusant ab hujusmodi pcena, argumento
textus in c. I de Delictis puerorurn, ubi dici-
tur, hujusmodi pueros grandiusculos agentes
contra preecepta, non excusari quidem a pec-
catisj quamvis in iilis talia peccata non ita
ut in majoribus punienda videantur, et in
cap. 2 dicitur : In pueris relinqui solet inul-
tum, quod in aliis progressioris adatis huma-
nce leges ducunt severius puniendum. Ex quo
jure censent Doctores benigne esse interpre-
tandam diclam legem, ct alias similes quoad
pcenam, prajsertim tam gravem, utest excom-
municatio et privatio sepulturse Ecclesiasticee.
De qua videri potest Corduba in Summ. Hisp.,
q. 60, cum aliis quos refert, et infra tractan-
do de censuris, plura de hac materia gene-
ratim dicemus.
DISPUTATIO XXXVII.
DE SATISFACTIONE SECUNDUM SE.
Explicuimus duas partes materiales hu-
jus sacramenti; superest ut de tertia, id est
765
Hoc autem satis-
factionis nomen late sumptum omnem actio-
nem siguificare potest, per quam aliquis de-
bitum suum iraplet; quamdam enim eequali-
tatem, seu propoitionem inter actiouem ip-
sam et debitnm operantis pree se fert. Hinc
vero accommodata est heec vox ad signifi-
candam actionem quamdam justitiee, cujus
proprium est asqualitatem constituere; et
quamvis interdum idem quod restitutio si-
gnificare videatur, proprie tamen et rigorose
sumpta versatur in recompensandis illis in-
juriis, queein actionibus potius, quam in re-
bus consistunt;et a restitutione differt, quia
restitutio significat actionem, per quam res
aliena vero domino redditur, satisfactio vero
actionem indicat, per quam injuria compen-
satur, quee in personam aliquara redundavit;
hincvero apud Theologos satisfactio, veluti
per antonomasiam, actionem significat, per
quam Deo pro peccatis satisfacimus. Duo ve-
ro in peccato inveniuntur, culpa scilicet, et
pcena, quee interdum manet ablata culpa, et
proindetemporalisest; nam eelerna nunquam
ma net sine culpa, el ideo quoad remissionem ,
vel satisfactionem, naturam illius imitatur.
Unde fit, duplicem posse intelligi satisfac -
tionem apud Deum, alteram pro culpa, et al-
teram pro pcena temporali ; de priori nihil
hic dieendum est, tum quia nullo modo per-
tinet ad hanc tertiam partem hujus sacra-
menti ; tum etiam quia si aliqua satisfactio
pro culpa ab homine exhiberi potest, neque
est a contritione distincta, neque alias con-
ditiones requirit, et de illis in superioribus
satis dictum est. Tum denique quia de hac
satisfactione multa dixi supra in tom. 1, q. 1,
art. 2, quibus niliil hic addendum occurrit.
Agendum igitur hic est de satisfactione pro
pcena temporali, quae duplex esse potest, al-
tera extra sacramentum ex opere operantis,
altera sacramentalis, et ex opere operato.
Hujusposterioris consideratio propria est hu-
jusloci; prima enim potius ad effectus pceni-
tentice virtutis pertinebat ; in hunc tamen lo-
cum reservata est, ut auctorum consuetudi-
nem sequeremur, et quia utraque considera-
tio plurimum esl inter se connexa. Dicemus
ergo prius de 8^118^^0110116 8600^^111^86,^^^,
natura et tempore prior est ; deinde vero de
sacramentali satisfactione.
766
DISPUTAT.
SEGTIO I.
Utrum possimus in hac vita remissionem posnse
temporalis per nostras satisfactiones conse-
qui.
1. H<arelicorum error. — Hteretici, prae-
sertira hujus temporis, tam necessitatem ,
quam ulilitatem nostree satisfactionis negant,
in quo errore videntur etiam Aeriani fuisse ;
refert enim Theodoretus, lib. 4 Hseretic. fa-
bul., eos solitos fuisse remittere peccata, nul-
la injuncta poenitenlia, conlra leges, inquit,
Ecclesiastica,s. Fundamentum borum est, vel
quia Gliristus satis pro omnibus fccit, vel
(quod ex eodem errore procedit) quia, di-
missa culpa, nullus manet reatus poenee. Con-
tra quos heereticos late disputant Bellarm.,
lib. 4 de Pcenitentia; Ruardus, art. 6 ; Vega,
lib. 13 in Trident., cap. 36 et sequentibus;
Petrus Soto, lectionibus de Satisiactione ; Ho-
sius, Roffens., et alii multi; et videri eliam
potest Marianus Victor, libello de Pcenit.,
cap. ult. Superius etiam hoc fundamentum
desiruximus, disputat. 5, et ostendimus, post
remissain culpara et pcenam eeternam, ma-
nere in justo Dei amico reatuni pcenee tem-
poralis. Quidam etiam Michael Baius, bb. de
Indulgentiis, c. ult., dixit nos non satisface-
re Deo pro pcena temporali, sed' ad praesen-
tiam nostrorum operum applicari nobis
Christi satisfactionera , ita ut opera nostra
sint veluti necessariae conditiones ad conse-
quendam remissionem pcenee, non tamen
sint proprie solutio pro pcena, et ideo ratio-
ncra satisfactionis non habeant. Cujus fun-
damentum esse potuit, quia alias vel nos sa-
tisfaceremus sine Christi satisfactione, vel
certe duplex pro eadera pcena fieret solutio,
altera ex satisfactione Cbristi , altera ex
uostra.
Posse nos consegui remissionem pcence tem-
poralis. Assertio prima.
2. Probaiur ex sacra pagina et Patrum
lestimoniis. — Dicendum est primo, posse
nos per noslra opeia consequi apud Deuin
reraissionem pcente temporalis ; est de fide
definita in Fiorentino et Tridentino, ut latius
in sequentibus videbimus; nunc ex sacra
Scriptura, adjuncta Patrum expositione, va-
riis modis probatur. Primo ex illis loeis, in
quibus generatirn bonis operibus, preesertim
pcenitentiee, perfecta munditia, et peccato-
rum remissio promittilur, Isai. 1 : Lavamini,
XXXVII. SECT. I,
inundi estote, etc.,etinfra : Venite, et arguite
me. clicit Dominus, si fuerint peccata vestra ut
coccinum, guasi nix dealhabuntnr. Et similia
multa habentur Ezechielis 11, 18, et 3 Joe-
lis 2, et seepe alias : cum enim culpa per
solam contritionem omnino remittatur , si
nihilveniea per caetera pcenitentiaeoperacom-
parari posset, nulla peccati remissio illis pro-
mittiposset, et frustra in hunc finera exige-
rentur, pra?sertim post remissam culpam. Et
in hunc sensumexponitur a Patribus verbum
illud Joannis Baptistee, Matth. 3 : Facite fruc-
tas dignos poenitentiw •, id est, fructus pceni-
tentiee, scilicet qui pcenileaiiam consequun-
tur, etideo digni sunt aliqua remissione, tan-
quam vera satisfactionis opera. Quee interpre-
tatio sumitur ex Isychio, lib. 4 inLevit. ; Au-
gust., lib. de Vera et fals. pcenitent.^cap. 15;
Chrysost., homil. 10 in Matth. ; et eodem
modo intelliguutur verba Pauli, 2 ad Cor. 7:
Gf-audeo non guia contristati estis, secl guia
contristati estis ad posnitentiam ; quam pceni-
tentiara exponens, subdit : Ecce enim Jioc
ipsum contristari vos secundum Deum guan-
tumin vobis operatur solliciiudinem, secl de-
fensionem, sed digrdtatem, secl vindictam. Hanc
vindictam, nos satisfactionem vocamus, quee
vulgo dicitur pcenitentia. Et ab Augustino
dicta est, qucedam dolentis vindicta, de qua
Ambrosius ad Virginem lapsam, cap. 8 :
Peccator (ait) si sibi ipse non pepercerit, a
Deo illi parcitur > quid enim aliud est, sibi
non parcere, quam de peccatis suis vindic-
tarn sumere ? Nec dissirailia sunt verba Au-
gustini, epist. 54, circaprincipiura, dicentis :
/Sibi non parcenti. ille parcit, cujus altum
justumgue judicium nullus contemplor evadit.
3. Quod recte confirmari potest ex verbis
Pauli, 1 ad Cor. 11, dicentis: Si nosmeiipsos
dijudicaremus, non utigue judicaremur ; clum
jud'camur autem, a Domino corripimur, ut
non cum hoc mundo damnemur. Quee verba
tractans Auaustinus in Enchirid., cap. GQ, de
temporalibus pcenis intelligit, quibus hic in-
terdum justi puniuntur, ut a peccatorum la-
queis liberati, non severius in futura vita pu-
niantur. Et Jib. 50 Homiliarum, in ultima,
cap. 3 : Majorem, inquit, severitatem guisque
in se debet adimplere, ut a seipso judicatus,
non judicetur a Deo ; et Eucherius, lib. 2
Regum, cap. 8 : Proculdubio, inquit, Domi-
nus delet peccatum, sed sine uttione non dese-
rit : aut enim ipse homo in se punit, aut De-us
percutit. Quee verba repcriuntur ctiara in
Gregor., lib. 9 Morai., c. 17, alias 27 ; Ber-
DISPUTAT. XXXVII. SECT. I
767
nard. item, serm.55 in Cantica, eodem sensu
tractans eumdem locum Pauli : Dalo, inquit,
operam , ne Dens in me aliquid non judicatum
inveniat, ut fugiamjudicium ejus: necenimju-
dicabit bis in idipsum. Item Chrysost., hom. 41
et 80, et in homil. de Pcenilentia, ubi inter
alia, in hom. 4, hoc colligit ex illo David :
Lavabo per singulas noctes lectum meum : Si
nos, inquit, peccati meminerimus, Deus obli-
viscetur ; anobis ultionem sumamus, nos ipsos
accusemus, et ita placabimus judir.em. Idem in
homiliis de Lazaro et divite, ubi in 3 hoc col-
ligit ex verbis Luc;e, c. 16, qua3 Abraham di-
xit ad divitem : Recepisti bona in vita tua, et
Lazarus similiter mala: Quibus, inquit, apec-
catis purgatus est ; adjungens testimonium
ex 1 ad Cor. 11. Et hom. 4, in tine : Ne pcenas
(inquit) demus, unusquisgue seipsum affligat
lacrymis, jejuniis, etc. Denique homil. de
Confessione peccati, tom. 1, recte colligit, si
peccatoribus promissa est per contritionem
et confessionem remissio culpae et pcen?e
geteriiEe, multo magis justis per opera poeni-
tentise remissionem pcense temporalis con-
cedi.
4. Confirmant hocprastereailla sacree Scri-
pturee loca, in quibus,operibus misericordise
peccatorum venia promittitur. Toh. 4 : Elee-
mosym a peccato liberat, et non patietur ani-
mam irein tenebras; uhi aperte sermo est de
pcenavitae futurae.quae pereleemosynas com-
pensari dicitur. Unde Ecclesiast. 3 : Sicut
aqua extinguit ignem ,ita eleemosynapeecatum;
et in hunc sensumexponitur a Sanctisverbum
illud Christi, Lucte 11 : Date eleemosynam, et
ecce omnia munda sunt vobis ; quod intelligi-
tur de munditia a reatu pcena), si tamen ho-
mopolius a se culpam abjecerit, ut exposuit
Basil. in regulis brevioribus^ in 271 ; et Au-
gust., in Enchirid., cap. 73, eodem modo di-
cit, Orationem Dominicam et eleemosynam
delere et venialia peccata et graviora, si homo
in ineliorem mentem mutetur per pceniten-
tiam ; ubi de remissione peccati quoad poe-
nam temporalem loqui necesse est. Eamdem
vim habet illa promissio Christi, Joan. 14 :
Si dimiseritis hominibus peccata eorum: re-
mittet et vcbis Pater ccelntis ; remissio enim
injuriarum qusedam eleemosyna est, ut Au-
gustinus exposuit.
5. Tandem confirmari potest heec veritas
Sanctorum exemplis, natn ab ipso Adam hoc
poenitentice et satisfactionis genus inchoatum
esse, testis est Iraeneus, lib. 3 contra Hsere-
ses, c. 37, ubi inquit, hanc pcenitentiam si-
gnificatam fuisse, per succinctorium , ut ipse
loipiitur, ex foliis ficulneis confecturn, qno se
contegit, cxistentibus (inquit) aliis fuliis, quce
minus corpus pjus vexare potuisseut. Sic ctiam
Epiphan. , Hseres. 46. dicit, Adam castiga-
tionem non vulgarem nactnm in sudore et
labore degisse, et e regione paradisi habitas-
se, ut ipsa memoria prioris status eum ad
poenitentiam excitaret. Similia indicat Au-
gust., 2 de Peccatorum merit., c. 34, et hu-
jusmodi Sanctorumexempla^ tum in Scriptu-
ris sacris, tum in aliis Historiis, quae gesta
Sanctorum referunt, frequentissime leguntur.
Haec vero nunc sufficiunt ad hanc veritatem
confirmandam. Solumest observandum, non-
nulia ex his, quas ex sacra Scriptura adduxi-
mus, interdum a Patribus alio modo expo-
ni, et praesertim de remissione ad culpam,
quatenus haec opera, vel pra?parant, vel im-
petrant auxilium, quo possit homo ad culpee
remissionem disponi. Sed hoc non enervat
vim dictorum testimoniorum , tum quia in
multis eorurn, vel solus alius est sensus Jitte-
ralis, vel est maxime proprius ; tum quia ,
licet Sancti aliter interpretentur, non tamen
hunc sensum excludunt, sed illurn docent
aliis locis ; tum etiam quia a fortiori potest
ex illis sumi argumentum, ut ex Chrysostomo
supra vidimus.
6. Prohatur assertio a priori. — Ratio a
priori hujus veritatis pendet ex his, quae. de
modo hujus satisfactionis in sequentibus di-
cenda sunt.Nunc congruentise reddi possunt.
Primo, quia, cum homo in hac vita sit in sta-
tu vise, oportuit locum, tempus, et modum,
quo posset animum perfecte purgare ab om-
ni culpa et reatu ejus, illi concedi. Secundo,
quia magis est mereri vitam eeternam, quam
remissionem pcenaa temporalis consequi. Ter-
tio, quia hoc modo magis excitantur homines
ad virtutem, etad crescendum in meriiis, et
amoremj, et reverentiam erga Deum osten-
dendam ; magis etiam a peccatis et concupis-
centiis abstrahentur, et denique hsec est op-
tima via ad resecanda vitia, et radices pec-
catorum rnortificandas.
Hominem justum pro suis psccatis satisfacere.
Assertio secunda.
7. Dicosecundo : homo justus persua opera
absolute et simpliciter dicendus est pro suis
peccatis satisfacere. Ha?c conclusio est contra
Michaelem Baium, quam fere ceque certam
ac superiorem esse censeo; ita enim loquun-
tur Theologi omnes, ut videre licet d. lo et
768 * DISPUTAT
19; similiter omnes Catholici scriptores, ac
denique tota Ecclesia. Neque est novus hic
loquendi modus, ut haeretici objiciuut; quan-
quam enim hoc nihil obslaret, si res ipsa es-
set antiqua, tamen etiam voce satisfactionis
utuntur antiquissimi Sancti, Cyprianus, lib.
de Lapsis, prope finem , ubi dicit, agendam
esse pcenitentiam, ne quod videiur minus esse
in qualitate criminis, neglecta sati s factione ,
cumuletur. Idem epist. 8 el 10, alias lib. 3,
epist. 14, et lib. 4, epist. 4; idem Tertull.,
lib. de Pcenit., c. 9, et circa finem, ubi de-
scribit habitum et modum pcenitentiae ; Au-
gust., locis citatis, et lib. de Vera et falsa pce-
nit., ssepe. Videri etiam potest tract. 124 in
Joan., et 22 contra Faustum, c. 67; et Hie-
ron., epist. 27, quie est epitaphium Paula?,
paulo post principium ; Ambros., lib. de Pce-
nit., cap. 10; Gregor., hom. 34 in Evangelia,
et lib. 6 Reg., cap. 2, versus finem, et alios
infra referam. Denique Concilium Fiorenti-
num ita loquitur, etfusiusTridentinum, sess.
14, cap. 8 el 9, ubi quamvis clefiniat hanc
nostram satisfactionem in Christo fundari ,
clocet tamen nos vere esse, qui satisfacimus
per virtutem et sufficientiam ab illo acce-
ptam.
8. Probatur ratione. — Sohitur fundamen-
ium contrarke sententiai. — Et ratioue confir-
matur, quia nos vere coram Deo meremur,
et non solum ad praesentiam nostrorum ope-
rum applicatur nobis meritum Christi ; ergo
similiter per nostra opera satisfacimus. Patet
consequentia , tum quia non est majus hoc
posterius, quam prius, imo potius minus; tum
etiam quia Concilia, maxime Tridentinum su-
pra, et in sess. 6, cap. 14 et 26, eodcm modo
de utroqne loquuntur; tum prajterea/quia
eadem virtus gratise. , et omnes aliaj conditio-
nesrequisitee, insatisfactione, sicut in merito,
concurrunt ; et sicut per meritum jus ad prae-
mium acquirimus, ita per satisfactionem po>
nam nobis debitam compensamus et solvi-
mus, ut in sequentibus evidentiusconstabit ;
tum maxime , quia non magis satisfactio
nostra repugnat dignitati Christi satisfacientis,
quam meritum dignitati Chrisli merentis ;
quia nostra satisfactio ejus satisfactioni inni-
titur, non solum quia per illum habemus vir-
tutem salisfaciendi , sed etiam quia nostra sa-
tisfactio propter ipsum acceptatur , et ut ra-
tionem jusiitiae participet , in ejus satisfac-
tione fundatur, ut latius in materia de Incar-
natione explicalum est. Ex quo solutum est
fundamentum contrariae sententiao , de quo
XXXVH. SECT. 1
legi potest Basil. in regulis brevioribus, iu 12,
et Gregor., lib. 1 Reg., c. 2. Neqne occur-
rit alia haereticorum objectio, quee digna res-
ponsione videatur ; queedam enim, quae ex
Patribus objiciunt, prseserlim ex Ambrosio et
Chrysostomo , et per se fucilia sunt , cum de
horum Sanctorum sensu satis ex supra citatis
constet, et supra, disput. 5, tractando de ef-
fectibus pcenitentiae , et disp. 9, tractando de
prseeepto actuum pcenitentiae, satis explicata
sunt.
SECTIO II.
Utrum ad satisfaciendum necessaria sit gratia
viatoris.
1. Ostendimus satisfactionem nobis esse
possibilem ; ut igitur declaremus quee et qua-
lis illa esse possit, oportet de omnibus condi-
tionibus ad hanc satisfactionem necessariis
sigillatim dicere, quce ex parte operantis, qui
satisfacit, et ex parle operis, quo satisfacit, et
ex parte Dei, cui satisfacit, considerari pos-
sunt ; ex parte autem operantis duee solum
conditiones requiri possunt , scilicet gratia,
et status viee, de quibus in hac queestione di-
cendum est.
2. Quorumdam sententia. — Fuit autem
quorumdam Theologorum sententia, posse
hominem peccatorem, et gratia Dei carentem
satisfacere Deo, pro pcena temporali peccatis
remissis debita. Ita Scot., 4, d. 15, q. 1, art.
4; Major, q. 1; Gabr., d. 16, q. 2, art. 3,
dub. 3; Medin., tract. 3, q. 5, dub. ult. ; Na-
var., c. 1 de Pcen., d. 6, n. 47. Fundamen-
tum est, quia pcena temporalis est finita ;
ergo compensari potest per aequalem pcenam
absque gratia, vel dignitate personoe patientis.
Unde inferimt hi auctores , etiam in inferno
hancpcenam temporalem solvi satis patiendo:
iu quo cum illis consentit Durand., d. 21 , q.
2. Et ratio est, quia illa pcena est finita in in-
tensione et duratione , cum temporalis sit ;
ergo, si quis illam patiatur, nihil amplius de-
bebit, in quocunque statu illam suslineat. Et
confirmatur, quia alias pcena, quee per pceni-
tentiam, ex eeterna in temporalem commu-
tata erat, per subsequens peccntum ex tem-
porali fieret seterna , quod est inconveniens,
quia, dona Dei sunt sine pcenitentia.
Nullum in peccato mortali posse satisfacerc.
Assertio prima.
3. Objectio. — Solvitur. — Dico tamen pri-
mo : nullus in peccato mortali existens potest
satisfacere pro pcena temporali. ratione pec-
JJiSPUTAT. XXXVJl. SECT. II.
769
ctiti alicujus debita. Haec estcommunior sen-
tentiaTheologorum, in 4, d. 15 ; D. Thom.,
q. 1, art. 3, qiuestiunc. 2; Bonav., art. 1,
q. 3 ; Rich., art. l,q. 5; Dur., q. 2; Palud.,
q. 3; Alens., 4 p., q. 85, membr. 1, alias
q. 24, memb. 4, art. 1; Marsil., in 4, q. 11,
art. 2 ; Henric, Quodlib. 8, q. 18; Anton.,
3 p., lit. 14, c. 20, § 2; Adrian., q. 1 de
Satisfact., et Qnodlib. uit.; Cajet., tom. 1
Opusc, tract. 6, q. 2; Soto, d. 19, q. 1, art.
4; Petri Soto, lect. ult. de Satisfact.; Victo-
rise,n. 201 ; Ledesm., in 4, dict. part., q. 13,
art. 2 et 3. Et post Conrilium Trtdentinum vi-
detur res adeo certa, ut contrarium non pos-
sit probabiliter defendi ; aperte enim, sess.
14, cap. 8, et can. 13 et 14. definit satisfac-
tionem hanc non esse opus nostrarum vi-
rium, sed esse opus gratise datre per Chri-
stum Jesum, a quo omnis nostra sutlicienlia
est. Nam qui ex nobis (inquii) tanquam ex
nobis nihil possumus, cooperante qui nos con-
fortat, omnia possumus, ut omnis gloriatio
nostra in ipso sit, in quo vivimus, in qtio mo-
vemnr, in quo satisfacimus, facientes fructus
dignos pcenitentice, qni ex illo vim habent, ab
illo offeruntur Palri, et per illum acceptan-
tur a Patre. Dicet aliquis, hinc recte colligi,
gratiam aliquam auxiliantem ad satisfacien-
dutn requiri, non vero sancliticantem gra-
tiam, quse cum peccato mortali repugnat.
Sed imprimis contraria opinio, ut ex funda-
mento ejus coustat (quod hinc facile everti-
tur) ; neque auxiliantem gratiam requirit,
quamlibet enim proportionalem poenam sa-
tisesse putat. Deinde obslant verba Concilii;
dicit enim satisfactionem esse fructum gra-
tiee Christi in quo vivimus, etc; requirit ergo
spiritualem vitam, unde quoad hoc idem ju-
dicium de merito et de satisfactione facit.
4. Ratione argumentor, quia poenae hujus
vitee perse ac nude sumptee non sunt com-
parabiles , nec proportionem habent cum
poena vitee futuree ; ergo per se non habent
valorem, ut remittant illam pceuam ; ergo
necessaria est gratia a qua hunc valorem ac-
cipiant. Hsec autem gratia non solum esi au-
xilians, sed preecipue debet esse sanctificans,
ut conferat dignitatem personee, a qua satis-
factio ipsa habet valorem et moralem pro-
porlionem ad debitum persolvendum. Et
contirmalur, quia vel peccator posset salis-
facere de condigno, vel de congruo; non pri-
mum, qnia peccalor quandiu in peccalo mor-
tali est, dignus est ut omni bono privetur, et
ideo mcapax est ut de condigno mereatur,
xxn.
vel satisfacint; et ideo gralia c*t principium
omnis justilioe apud Deum, prceterquam quod
promissio divina, in quajuslitia, lam satisfac-
tionis, quam meriti fundatur, ut infra dice-
mus, non fit hominibus in peccato mortali
manentibus, sed juslis. Secundum dici non
potest, nisi mere gratis; ubi enim revelatum
est, autunde constat Deumhac liberalilatcuti
cum inimicis suis, ut eis remittat prenas, pro
quibus ipsi vere non satisfaciunt? cum lex ge-
neralis sit, ut quantum quis glorificavit se in
deliciis, tantum detur ei toimentorum, et e
contra generalis etiam lex sit, ut quod sine
charitate tit, nihil prosit.
An possit homo satisfacere pro uno peccato, et
non pro aliis.
5. Dubium primum. — Et hinc optime in-
telligitur obiter resolutio cnjusdnm communis
dubii , an possit homo satisfacere prp uno
peccato, non saiisfaciendo pro aiiis. Certuni
est enim ex dictis, quando aliquis est debit&r
pcense seternee pro aliquo peccato, non posse
pro aliis remissis satisfacere, nisi prius ille
reatuspcenee eeterneeauferatur. Certum etiam
est, durante culpa, eliam veniali, non posse
quempiam pro poena i 111 debita salisfacere ;
quia quandiu durat culpa, est homo dignus
pcena ratione illius ; repugnat ergo satisfecisse
pro poena ante culpae remissionem. Atque
hinc fit , posse justum satisfacere pro pce-
na temporali debita.ratione peccati mortalis,
vel venialis jam remissi, non satisfaciendo
pro alia veniali cnlpa; quia veniale peccalum
non tollit statum satisfaciendi, nec alio modo
impedit. Unde sicut homo potest consequi
remissionem unius peccati venialis, et non
alterius, ita potest pro pcena uni debita satis-
facere, et non alteri. Cerlum denique est, si
homini justo plura sint peccata remissa, et
pro singulis aliqua supersit luenda poena,
posse pro parte poenae satisfacere, quamvis
totam non persolvat; et tunc de nomine erit
qutestio, an sit dicendus satisfacere pro uno
peccato tantum , an pro omnibus partiali-
ter.
An reviviscant bona opera in mortali facta.
6. Dubium secundum. — Respondetur. —
Secundo ex dictis expeditur aliud dubium,
quod hic incidenter occurrit, scilicet, anbona
opcra, facta in mortali peecito , adveniente
gratia reviviscant quoad effectum satisfa-
ciendi ex opere operantis, utnunc ioqnimur.
Non enim defuerunt qui hoc aiiirmaverint, ut
40
770
referunt S. Thomas et D. Bonaventura. Sed
non est vera, nec probabilis sententia, et
eontrarium docent omnesTheologi, D. Thom.
supra, quarstiunc. 3; Bonavent., queest. 4 ;
Palud., art. 3, q. 4 (cui Soto contrarium falso
imponit), et alii auctores citati. Ratio est,
quam supra, disputat. 7, tetigimus, quia illa
opera fuerunt non morlificata, sed omnino
mortua; quia, cum a principio caruerint vita
gratiae, valore etiam tam ad satisfaciendum,
quam ad merendum caruerunt; et ideo, sicut
postea non reviviscuntadmerilum, ita neque
ad satisfactionem ; gratia enim postea adve-
niens illa non informat, et consequenter, nec
dignilalem, nec valorem confert.
7. Explicatur locus D. Thom. — Addit vero
D. Thomas supra, ad 3, esse quoedam opera
poenalia, qusepermanentem effectumin homi-
ne relinquunt, ut ex eleemosyna remanet ca-
rentia alicujus boni temporalis, ex jejunio
corporis debilitas, et de iis inquit, posse va-
lere ad satisfaciendum adveniente charitate,
quamvis in peccato facta sint. Quam senten-
tiam aliqui ejus discipuli non probanl ; alii
illius mentem non explicant, quam esse exis-
timo, non quidein quod praeteritus actus in
peccato factus incipiat habere valorem satis-
factionis, hoc enim satis improbatur ratione
facta ; sed quod ille effectus ex tali actu re-
lictus, et postea in statu gratise voluntarie
acceptatus, Deoque in satisfactionem oblatus,
ad hunc eltectum conferat. Et ideo dicit D.
Thomas priora opera valere ad satisfactio-
nem, sed non esse necessarium ea opera rei-
terare.quia quantum ad id,quod de eis manet,
per pcenitentiam Deo accepta sunt ; quod in-
telligendum existimo, si per novum interio-
rem actum talis effectus, qui est veluti pcena-
litas qusedam, Deo offeratur; et sic videtur
eamdem sententiam docere Sylvester, verb.
Satisfactio, q. 7. Alii (ut Petrus Soto) expo-
nunt, hujusmodi opera, quse effectum re'in-
quunt, non esse iteranda, id est, iterum in
satisfactionem imponenda ; quia ratione ef-
fectus deservire possuntin medicinam pecca-
torum, quod etiam verum est, moraliter in-
tellectum; quia non tam facile hujusmodi
opera iterantur, propter effectum, quem re-
linquunt, saltem quandiu ille durat.
Quem fructum Jialeant bona opera m mortali
facta.
8. Tertio hujus doctrinse occasione hic
quseri potest , quem fructum habeant haec
bona opera extra gratiam facta , si neque ad
MSPUTAT. XXXVll. SECT. U.
meritum , neque ad satisfactionem valent;
qure res in materia de gratia proprinm locum
habet, disputalur tamen a Doctoribus, 4,
dist. 15, et a Soto.dist. 19, q. 1; Medin., tracl.
3, q. 2; Navar., cap. 27, 267, et prseludio 3,
num. 7. Breviter tamen dicendum est, pri-
mum, hsec opera, quia honesta sunt, ex se
esse expetenda, et quasi natura sua dispo-
nere hominem ad similia opera facilius exhi-
benda. Secundo valent ad impedienda pec-
cata, et consequenter ad mitigandam inferni
pcenam . non quidem minuendo eam , quse
peccatis aliis debetur, sed impediendo majo-
ris reatum. Etita est intelligendusD. Thom.,
3 p.,q.89, a.6, ad3, cum August.,quemcitat,
et Glossa in cap. Quod quidam, de Pcenit. et
remiss., quamvis illa de fructu horum ope-
rum non bene sentirevideatur. Tertio, valere
dicuntur ad praemium aliquod temporale ,
quod de congruo intelligendum est ; quia, ut
dixi, peccator nullius meriti de condigno ca-
pax est. Etita est intelligendus D. Thom. su-
pra ; de qua re videri potest Gregor., in cap.
Cavendum, de Pcenitent., d. 3. Quarto, valere
possunt ad impetrandum a Deo aliquod auxi-
lium, pra^sertirn si ex gratia fiant, juxta illud
Prov. 15 : Per misericordiam et fidempurgan-
tur peccata. et Daniel. 4 : Peccata tua eleemo-
synis redime, et alia similia, qua3 ex Scriptu-
ris objecta sunt, et hoc modo coramode expo-
nuntur, ut videre licetin August.,epist. 105,
et lib. 50 Hom., homil. ultima.
Qui decedit in mortali, non posse satispati
in vita futura. Assertio secunda.
9. Contraria sententia prohatur. — Dico se-
cundo, qui in peccato mortali decedit, non
potest satispati in vita futura pro reatn pce-
nee, ex peccatis dimissis reliclo. Hanc docent
omnes auctores citati in prwcedenti conclu-
sione, excepto Durando, et ad eam confir-
mandam valent omnia, qusesupra, q. 87, ad-
duximus ad probandum, veniale peccatum
non posse in inferno remitti. Est enim fere
eadem ratio, quia pcena per se debita venia-
li peccalo temporalis est, et omnis remissio,
seu liberatio lam a culpa, quam a pcena, est
effeclus gratise. Ratio vero propria est, quia
apud Deum nulla pcena valet ad expiandum
delictum, seu reatum ejus, nisivoluntarie ac-
ceplata, quia Deus nonpunit peccatum solum
in aliorum exemplum, sed pra?cipue propter
compeusationem debitam, ut qui voluntarie
peccavit, volunlarie puniatur;et sicut pec-
catum intulit injuriam Deo, ita poena in il-
DISPUTAT. XXXVII. SECT. III.
771
lius honorem redundet; sed in inferno nnlla
poena volnntarieacceptatur, nequeullo modo
refertur a peccatore in Dei honorem, vel sa-
tisfactionem; ergo nulla poena sufficiet ad
tollcndum reatum. Et confirmatur, quia alias
etiam pcena hujus vitae, ut suspendium lalro-
nis, valeret (praesertim in opinione Scoti) ad
minuendum reatum pcenae temporalis coram
Deo, efiamsi peccator summa cum impatien-
lia, et Dei offensione illam sustineret ; con-
sequens vero absurdissimum est, et contra
ornnes Sanctos, ut infra in speciali quaestio-
ne dicemus. Deniquecontraria sententia nul-
lum habet fundamentum, nam pcena feterna
commutaturin temporalemnon quamcunque,
sed voluntariam, et (ut ita dicam) amicabi-
lem, et quia homo in inferno nunquam hu-
jusmodi pcenam persolvit, mirum non est,
quod simpliciter puniatur. Nec propterea
Deum pcenitet gratiae, seu liberalitatis factae,
quia ipse jam remittendo peccatum contulit
gratiam, et constituit hominem in statu, in
quo posset hanc pcenam persolvere ; homo
vero postea sua culpa se conslituit in eo sta-
tu,iu quo non posset satisfacere, nec debi-
tam persolvere pcenam.
Ad satisfactionem necessariam esse gratiam
viatoris. Assertio tertia.
10. Tertio ex dictis concluditur , ad pro-
priam satisfactionem esse necessariam gra-
tiam viatoris. Quee etiam est eommunis sen-
tentia , et solum fere expositione indiget.
Oportet enim propriam satisfaclionem a sa-
tispassione distinguere; potest enim homo,
si in gratia decedat cum aliquo reatu tempo-
ralis pcense, satispati in purgatorio , donec a
reatu liberetur, ut infra in propria dispufa-
tione ostendemus , el ideo nunc de illa non
loquimur ; quia ad illam non proprie requiri-
tur status vise, quanquam nec omnino sint
illse animee exti'a viam, cum nondum ad glo-
riam pervenerint. Propriam vero satisfactio-
uem vocamus illam, quam homo assumit, ut
illam purgatorii pcenam compenset , et ad
hanc dicimus requiri gratiam viatoris. Quod
primum in divina ordinatione fundatur, per
quam tempus hujus vitee concessum est ad
hujusmodi effectus gratios consequendos ;
quia quandiu hon:o hic vivit, estquasi in cer-
tamine et palaestra; in alia vero vita, si rea-
tum habet, punitur quasi in carcere, et unus-
quisque recipit prout gessit in corpore. Prae-
terea est alia congruentia, quia homo in hac
vita , sicut organo corporis ad peccandum H-
bcre usus est, ita dum in eodem corpore pce-
nitentiam agit, eodem organo, et eadem vo-
luntate utitur, ut de seipso vindictam sumat,
et ideo quamdiu hic vivit, seipsum judicare
potest, et punire; postea vero dijudicabitur et
punietur a Domino, quando jam non erit tern-
pus commutationis pcenae, sed executionis
sententiae suae.
SECTIO III.
Utrum salisfactio requirat opus liberum, et mora-
liter bonum, ad satisfaciendum factum.
1 . Satisfactionem esse exhibendam per opus
liberum. — Conclusioprima. — Tria in hoc titu-
lo insinuantur, quaebrevissime possunt expe-
diri. Dico ergo primo, satisfactionem exhi-
bendam esse per opus , seu pcenam aliquo
modo voluntariam seu liberam. Ita docent
omnes Theologi, d. 15 et 16, qui propterea
in definitione satisfactionis ponunt, ut volun-
taria sit , et in hoc a coacta punitione illam
distinguunt. Et ratione probatur primo, quia
satisfactio est etfectus virtutis pcenitentiae; de
ratione autem virtutis pcenitentiae est ut
sit voluntaria detestatio et vindicla pecca-
torum. Secundo , quia satisfactio est moralis
quidam effectus , et in morali valore operis
fundatur, sicut meritum ; sine libertate autem
nullum est esse morale in actibus. Tertio,
quia homo voluntarie peccavit, dignus est
pcena, et ideo per voluntariam etiam pcenam
compensari debet ; quia, utsupra dicebamus,
hsec pcena non tantum ad aliorum exemplum,
sed praecipue ad emendationem ipsius pecca-
toris ordinatur; unde etiam dicebamus, ideo
in hac vita potissimnm concedi satisfacicndi
locum, quia in illa, pcena potest esse maxime
voluntaria ; ideo etiam in hac vita non potest
amens aut dormiens satisfacere , quia volun-
tatis liberee usum non habet. Et in hoc sensu
verum est , reatnm pcenae temporalis apud
Deum non expiari in hac vita per solam et
puram satisfactiOnem, id est, per pcenam iu-
flictam , et nullo modo voluntarie acceptam ,
vel acceplatam; uterque enim modus sufficit,
ut ex dicendis constabit. Et ideo dixi in con-
clusione generatim oportere hanc satisfac-
tionem esse aliquo modo voluntariam ; quia
non oportet ut sit formaliter libera per mo-
dum actus a voluntate eliciti , sed sufficit ut
sit actus imperatus ; imo inlerdum etiam satis
erit libera acceptatio voluntatis, quamvis pce-
na ab extrinseco sit , ut in sequentibus latius
patebit
772 DISPUTAT. XXXVil. SECT. III.
2. Ut pcena sit satisfaciiva necesse est ut de probabilc esse iiullum meritum de cou-
fundetur in bono actu. — Conchtsio secunda. — digno, cujuscunque praemii sit, esse posse,
Dicosecundo: ut aliquapoena sit satisfactiva, nisi fundatum in supernalurali opere, nec
necesse est ut in actu moraliter bono fundata Dei promissionem aliter esse factam ; boc au-
sit, vel saltem per acium voluntatis bonum tem meritum satisfactionis de cqndigno est,
moraliter acceptetur. Ita D. Thom., d. 15, ut infra dicam. Deinde praemium ejus non
q. i, a. 4, queestiunc. 1 ; Palud., q. 1, n. 10, potest omnino dici temporale, nam licet sil
et alii. Ratio facile colligitur ex praecedenti temporale, ut distinguitur abaeterno; sicenim
conclusione, tum quia haec satisfactio esse poana, quae remiltitnr, est temporalis ; ta-
debet volunlaria; ergo per voluntatem bo- men non est temporale, ut opponitur spiri-
nam; nam si voluntas sit mala, potius erit tuali, nam diminutio poenae purgatorii ma-
digna nova poena, quam venia ; tum etiam gnum spirituale bonum est, et ad ordinemsu-
quia haec satisfactio est per modura moralis pernaturalem spectans, cum inde acceleretur
pcense ordinatse ad correciionem satisfacien- Eeterna Dei visio ; ideoque ad tale bonum
tis et ad bonorem Dei, ut docet Tridentin., promerendum, necessarium est opus aliquo
sess. 14. can. 14 et 18; sed non potest esse modo supernaturale.
bujusmodi, nisi in voiuntate bona aiiqud mo- 5. Sufficere ut in hac actus procedat exvo-
do fundetur. Denique solutio pcente, seu sa- luntate placendi Deo. — Conclusio tertia. —
iisfactio est effeclus divinae gratise acceptantis Refellitur opinio Henrici. — Dico tertio : ad
per Christum nostras satisfactiones; sed Deus satisfaciendum non est necesse ut actio pro-
non acceplatid quod malum est, ad ullum cedat ex formali voluntate satisfaciendi; sed
gratiae effectuin , nec Christus intercedit ut salis est ut procedal ex quacunque volnntate
mala voluntas acceptetur a Patre; ergo.
3. Dubium deciditur. — Sed quferes , an
oporteat hunc actum voluntatis formaliter esse
supernaturalem, vel imperatum ab actu su-
pernaturali. Henricus enim, Quodlib. 4, q. 18,
significat imperium cbaritatis esse necessa-
rium. Sed proprie et in rigore non ita est,
placendi Deo, aut suce salutis ceternae. Con-
trarium hujus conclusionis indicat Ilenricus
supra; quia, quando opus non fit ex formaii
inteutiune satisfaciendi, non est actus vindi-
cativee justitise, etideo non est solutio debiti;
et propterea ad satisfactionem non sufficit,
quse est actus vindicativaa et cornmutalivae
sufficit enim ut ab habente charitatem profi- justitias. Alii dicunt, tunc ex benignitate Dei
ciscatur, sicut alias de meiito diclum est ; remitti aliquam pcenam, quamvis revera,
nulla est enim de satisfactione major ratio. quantum est ex parle operantis, non fiat re-
Videtur tamen necessarium ut actus ipse ali- missio debiti ; sicut, si Petrus sit debitor de-
quo modo supernaturalis sit, vei in se, vel cem aureorum Paulo, et totidem ei donet,
saltem quatenus procedit ab aliqua inten- non animo solvendi debitum, revera non sol-
tione supernaturali, ut de merito dici solet ; vit, quamvis alius ex sua benignitate possit
est enim eadein ratio, et Tridentiuum supra remittere. Sed hic posterior dicendi modus
etiam favet, et D. Tbomas supra, qui vuit divinat ; nam, si bomo non solvit, unde con-
cum satisfactione simpliciter esseconjunctum stat Deum remittere?Quod si forte dicatur, id
aliqnod mcrilum. Imo ipsa satisfactio nostra constareex promissione divina, hocrepugnat
est per modum cujusdam meriti, quia nou illi modo dicendi; nam hinc concluditur, il-
est per exactam pcenEe iuflictionem, sed per lam esse veram solutionem pcenae, et veram
quamdamrecompensationemproportionatam satisfactionem de condigno, ut latius iufra
secuudum moralem vaioreui et existimatio- dicemus. Ethincetiam refellitur opinio Hen-
nem; sicut ergo ad meritum necessarium est rici, quae nimis est rigorosa ; quia Scriptura
opus aliquo modo supernalurale, ita etiam ad sacra non requirit illam formalem intentio-
satistactionem. nem; deinde, quia ad merendum non opor-
4. Ohjectio. — Solutio. — Dices : licet ad tet ut quis operetur propter mereiidum, sed
meritum prsemii supernaturalis necessarium satis est ut faciat opera mercede digna ; ergo
sit opus supernaturaJe, tatnen ad merendum neque ad salisfaciendum, proportione serva-
temporaie praamium, opus morale, et natu- ta. Deinde perfectior intentio estplacendi Deo
ralis ordinis videtur sufficere; boc autem me-
ritum satisfactionis soium videtur esse cujus-
dam praemii temporalis, sciiicet, remissiouis
temporalis peenui. itespunuetur imprimis val-
propter amorem ejus; ergo non est verisi-
mile privari hominem fructu satisfactionis
propter hancintentionem. Denique nuilusest,
qui vel formaliler, vel virtute non intendat
IJISPUTAT. XXXVII. SRCT. IV.
773
consequi apud Deum omnem spiritualem ef-
fectum suis operibus proportionatnm ; ergo
id satis est.
SECTIO IV.
0
Utrum satisfactio cxhibenda sit per opera supere-
rogationis seu consitii, vel possit etiam fieriper
opera proscepta.
1 . Prima sententia. — Objectioni occurri-
tur. — Prima senlentia requirit opera, quae
pnecepta non sint. lla Palud., d. 15, q. -1,
art. 2; Major, q. 2, dub. 4; Almain., q. 1;
videtur idem sentire Scot., q. 1, ubi satisfae-
tionem definit debere esse ex indebitis, quod
expouit de dehito praecepti, ut videre etiam
licet in q. 2, arg. 4, cum solutione. Eum imi-
tatur Gabr., d. 16, q. 2, notab. 1 ; Capr., d.
45, q. 4, art. 3, prsesertim ad 4, contra 4con-
clusionem. Favet D. Thom., q. 1, art. 2, ad
3, dura inquit : Queedam wiensura est homini
adhUita, quce ab eo reqvAritur , scilicetimple-
tio mandatorum , et super ed potest liomo ali-
quid erogare, ut satisfaciat. Fundamentum
est, quia non potest quis satisfacere duplici
debito eadem solutione ; quia jam non esset
seqnalitas, juxta doctrinam Anselmi , lib. 1
Cur Deus homo, c. 44, ubi ait, nos non posse
satisfacere Deo ad sequalitatem ; quia omnia,
quse illi offerre possumus, ei debemus. Ergo,
si opus est debitum ex praecepto, non potest
eodem solvi debitum pro peccato ; ratione
enim peccati commissi tenetur quis specia-
iem subire pcenam ; debet ergo esse distincta
ab opere, quod ex alio prsecepto debetur. Nec
satisfacit dicere, idem posse deberi aut solvi
duplici titulo; quia, cum singuli tituli per se
sufficiant ad inducendum novum debitum,
prseter sequalitatem justitise est, ut eadem so-
lutione utrique satisfiat, alias etiam posset
homo pro diversis peccatis eodem opere sa-
tisfacere pluribus titulis, et Deus posset idem
prsemium reddere propter plura merita plu-
ribus titulis. Et coufirmatur primo , quia ,
si quis ex voto debet aliquod opus, non satis-
facit voto per simile opus alias praeceptum.
Confirniatur secundo, quia pcenitentiam a
confessore injunctam non potest quis implere
per opus prafcepti ; ergo similiter. Confirma-
tur ultimo, quia alias non oporieret homines
aliquid facere in remissionem peccatorum,
quia implendo prsecepta satisfacerent.
2. Secunda sententia. — Secunda opinio est,
per opera jure naturse prsecepta satisfieri
non posse pro peccatis, secus vero per opera
jure humano solo prsecepta. Ita Archidiaco-
nus, ut refert Sylvester, verb. Satisfactio ,
q. 8, qui pro eadem sententia refertur cum
Antonino, 3 p., tit. 44, c. 20, § I. Sed illi non
negant quin de faclo omnia hsec opera sint
satisfactiva ; dicnnl tamen, Deum , si rigore
justitioe uti vuluisset, potuisse sola superero-
gationis opera in satisfactionem exigere , et
acceptare , quod in operibus utroque modo
prseceptis dici posset; quapropler illa dislinc-
tio vana est et sine fundamento.
3. Tertia sententia probatiir. — Omnia ope-
ra etiam prcpcepta xalere ad satisfaciendum.
— Tertia senlentia est, omnia opera, eliam
pra?eepta , ad satisfaciendum valere , non
quidem ex rigore justitiae; hoc enim modo,
nec per opera consilii satisfacere possumus ;
sed de condigno, modo intra explicando. Ita
Cajet., tom. 1 Opusc, tractat. 6, q. 4 ; Soto,
d. 49, q. 2, art. 4, circa finem; Ledesma, q.
44, art. 4, dub. 5 ; Victor., nnm.203,qui
contrariam sententiam erroneam vocat; Pe-
trus Soto, lection. ult deSatisfact.; Adrianus,
q. 3 de Satisfact.; Medina, tract. 3, qusest. 4,
dub. 3 ; Supplem., d. 45, q. 2, art. 3, dub. 8 ;
et est sine dubiovera sententia; agimus enim
nunc de satisfactione ex opere operantis. Et
probatur primo exempiis , nam qui marty-
rium sustinet, quando ex praecepto tenetur,
non minus satisfacit, quam si posset illud
vitare sine violatione prsecepti; nec enim po-
test talisremissio pcena^ soli privilegio tribui;
nam, licet morti martyris magnum privile-
gium concessum sit, non tamen per solam
mortem, sed etiam per alia tormenta fit sa-
tisfactin, etiamsi ad mortem non perveniatur;
hasc vero salisfactio non tollitur propterea
quod ex prsecedenti obligatione lalia tormen-
ta sustineantur. Similiter, quis dicat non sa-
iisfacere hominem per eleemosynam factam
ex prsecepto , cum illa ueque minus pcenalis
sit, neque minus bona, imo, cseteris paribus,
gratior Deo, et ordini charitatis magis con-
sona? Idem est deEcclesiastico jpjunio, quod
inter alias causas ab iosa Ecclesia propter
satisfactionem imponitur. Et eadem est ratio
de quacunque corporis afflictione exvoto fac-
ta, ac denique de actu contritionis, et dilec-
tionis Dei, quod non minus valet ad justifi-
candum, etsatisfaciendum Deo, tempore, quo
prseceptum obligat, quam si in alio fiat. Se-
cundo a simili ; quia implendo divina prse-
cepta meremur vitam seternam, ut constat ex
Tridentino, sess. 6, c. 40 et 46; ergo et ea-
dem ratione poterimus per eadgm opera sa-
774
DISPUTAT. XXXVII. SECT. V.
tisfacere. Tertia ratio propria est, quia nos-
tra opera pcenalia, si sint grata Deo, possunt
habere ratiouem vindictae et punitionis libe-
rse pro peccato assumptae , etiamsi praecepta
sint*quia nec prseceptum tollit libertatern,
nec bonitatem, nec pcenam. Confirmatur,
qnia testimonia supra adducta, quibus pro-
mittitur remissio perfecta peccatorum bene
operantibus. et de seipsis vindictam sumen-
tibus, non limitant hanc promissionem ad
opera consilii; sed generalim loquuntur, et
ssepe in parliculari de operibus praecepto-
rum ; ergo nec nos illa limitare debemus.
4. Bespondetur ad fundamenta contrariw
sententia. — Quocirca fundamentum contra-
rias sententiae ad summum probat hanc sa-
tisfactionem non esse de rigore justitiae, non
vero quod non sit satisfactio simpliciter eo
modo , quo in puro homine esse potest. De
qua re, et quoruodo satisfactio esse debeat
ex alias indebitis , late supra dixi, \ tomo
terliee p., q. 1 , a. 2, et ex ibi dictis addi potest
primo, quando utrumque debitum est pro-
priae justitise, et respectu ejusdem, non posse
expleri eadem solutione cum perfecta a^qua-
litate; at vero debilum praecepti solum est
debitum obedientiae, vel temperantiae, aut
alterius similis bonestatis, et satisfacere buic
debito nihil aliud est, quam facere id quod
justum est, quod quidem per se dignum est
laude et gratum Deo, et ideo et meritorium ;
et, si pcenale sit, etiam satisfactorium esse
potest. Addi secundo potest praecepto satis-
fieri per actionem bonam, ut talis est; pce-
nam vero, quaj conjuncta est actioni , acci-
dentariam esse praecepto ; preeceptum enim
per se ad actum virtutis obligat; quod vero
exercendo illum actum homo pcenam patia-
tur, per se non exigebatur ex debito pra?ce-
pti, et ideo per illam pcenam solvi potest illa,
quae peccato debetur. Et hoc sensu acceptari
potest responsio inter arguendum insinua-
ta; nec est simile, quod ibi dicitur de satis-
factione pro diversis peccatis per idem opus ;
negatur enim sequela , quia diversa peccata
inducunt reatus diversarum pcenarum , et
ideo diversam vel majorem pcenam requi-
runt, maxime quia illa debita sunt ejusdem
rationis et ad justitiam pertinent. Et idem
dicendum est de praemio et merito.
5. Ad primam confirmationem de voto
respondetur, assumptum non esse simpliciler
verum: pendet enim ex intentione voventis.
Idem dicendum est ad secundam, nam illud
etiam pendet ex intentione confessoris impo-
nentispcenitentiam,quanquam, sinihii aliud
explicet, vel ex subjecta materia non constet,
simpliciter intelligendus est imponere opera,
quae alias praecepta non sint. Ad ullimam
confirmationem respondetur, per se loquen-
do* diversam esse obligationem implendi prse-
ceptum a debito satisfaciendi; unde interdum
potest unum ab alio separari ; ut in statu
peccati morlalis potest quis implere aliquod
praeceptum, etiamsi Deo non satisfaciat; in-
terdum vero potest per eumdem actum
utrumque fieri; quia, cum sint debita diver-
sarum rationum, non se impediunt. Neque
est inconveniens, ut per sola opera praecepta
possit homo satisfacere pro peccatis; quia
inde non fit alia opera non esse utilissima,
quamvis simpliciter necessaria aut praecepta
non sint.
SECTIO V.
Utrurn satisfactio fiat per solos actus i?iternos, vel
externos.
1. Prima sententia. — Rejicitur. — JSe-
cunda sententia. — Duae sunt extremse sen-
tentioe. Prima ponit totum valorem ad satis-
faciendum in actu exteriori ; ita ut si cluo
aequalem externum dolorem assumant, quam-
vis inaequales internos actus habeant in in-
tensione, vel alia perfectione, aeque satisfa-
ciant. Ita senlit Scot., d. 15, q. 1, § De se-
cundo principali; dicit enim propriam satis-
factionem, ut a contritioiie distinguitur, esse
opus externum. Idem Aimain. ibi, q. d ; Ga-
briel, d. 16, q. 2, art. l,notab. 1, in fin. Sed
haec opinio nullo probabili fundamento niti-
tur, quod ego videam. Secunda omnino con-
traria sententia est, totam satisfactioiiem po-
sitam esse in actu interiori, ita ut exterior ex
opere operantis nihil ad satisfactionem addat,
sicut neque ad meritum. lta Henric, Quodl.
8, q. 18; Ledesm., 2 p., q. 14, art. \, dub.
4. Fundamentum esse potest, tum quia actus
extenor nec formalem bonitatem, nec liber-
tatem habet, nisi per denominationem ab in-
teriori ; et hac ratione non auget meritum ;
ergo nec satisfaclionem.
2. Prima conclusio. — Dico primo, opus
internum vel per se sumptum, vel conjunc-
tum cum externo multum valere posse ad sa-
tisfaciendum pro pcena temporali. Conciusio
non solum communis est, sed etiam certa.
Et ratio ejus est clara, quia actus interiores
sunt oplimi, et maxime liberi, et valde dif-
ficiles, et homini mortali laboriosi et pcena-
les; quid ergo illis deessepotest quominusad
DISPUTAT. XXXVII. SECT. V.
773
satisfaciendum valeant? Deinde sunt exempla
rnanifesta in contritione, de qua supra, q. 86,
dictum est, et de oratione, quae ab omuibus
nominatur inter opera maxinie ad salisfa-
ciendum accommodata, non quidem propter
solam vocem, sed potissimum propter mentis
attentionem, in qua ejus maxima difficultas
et perfectio consistit.
3. Secunda conclusio. — Dico secundo :
opus etiam externum, quatenus ab interno
aliquo modo procedit, valet ad satisfacien-
dum, itaut vitn satisfaciendi addat interiori.
Ita Solus, d. 19, q. 2, art. 1, et ex sequenti-
bus constabit esse communem Doctorum sen-
tentiam ; el probatur, quia satisfactio fit per
pcenam voluntarie assumptam ; sed in ipso
actu externo est distincta pcena ab interuo, et
voluntarie assumpla; ergo. Confirmalur, quia
major bonitas moralis et formalis actus hu-
mani coufert, cseteris paribus, ad majus me-
rilum; ergo major pcena voluntaria confert
ad satisfactionem majorem, cseteris paribus ;
quia, cum hsee satisfactio sit per modum vin-
dictae et ultionis ipsius delinquentis, quoma-
jor fuerit ultio ct punitio, eo major erit satis-
factio, cseteris paribus; sed iu aetu externo
conjuncto iuterno major est pcena et ultio,
quam in solo interno; ergo augetur satisfac*
tio ratione externi actus, non solum quasi
per accidens, quia actus interior fit intensior,
efficacior, vel diuturnicr, sed etiam per se,
quia ipsamet pcenalitas actus externi auget
satisfactiouem.
4. Destruuntur fundamenta contrarice sen-
tentiic. — Objectio. — SolvHur. — Ad funda-
menta contrarise sententise respondet Soto,
quamvis exterioractus non addat essentialem
bonitatem interiori, addere tamen accidenta-
lem ; et ideo posse augere veluti accidentalem
effectum, qualis est satisfactio ; quia ubi ma-
jor pcena assumitur, majori tolerantia opus
est. Quo verbo insinuare videtur, totum hoc
esse positum ininterni actus mutatioue, quod
non dicitur consequenter. Negatur ergo sim-
pliciter consequentia, quia, licet actus exte-
rior non addat bonitatem, addit pcenam, et
hoc satis est ad satisfactionem, ut illam augeat.
Dices : ergo nostra satisfaclio in hac vita est
per modum satispassionis, quandoquidem in
ipsamet passione sequalis pcense consistit.
Respoudetur negando consequentiam, et pro-
prie utendo vocibus; nam in re ipsa verum
est nos persolvere purgatorii pcenam in hac
vita per pcenas, quas voluntarie sustinemus ;
tamen, quia hsec pcena non est ejusdem ra-
tionis cum pcena purgatorii , nec physice
aequalis, sed rnoralilcr, id est, secundum mo-
ralem valorem proporlionalem,ideo hsec non
d:citur satispassio, sed satisfactio, quamvis
revera includat passionem pcenoe sufficienlis
et proportionalae ad compensandam purga-
torii pcenam. Ex fundamer.to hujus resolu-
tionis oriebatur alia quaestio, scilicet, quidad
remissionem pcense valeant opera externa,
vel eleemosynse, quse in legatis, seu testa-
rnentis fieri prsecipiuntur, aut quse per mi-
nistros seu famulos fiunt; ea enim ratione,
qua opera externa ad satisfaeiendum confe-
runt, videri possunt hsec ad remissionem poe-
nse juvare ; de hae vero re infra in disptit. de
Suffragiis dicendum est. Vide Sot., d. 45, q.
2, art. 2 et 3 ; Palud., q. 1.
SECTIO VI.
Utrum opus. per quod aatisfactio fit> debeat esss
pcenale.
i . Prima senteniia. — Sufficere quodois
opus bonum, licet non pcenale. — Ratio Soti re-
jicitur. — Ecasio. — Refutatur. — Prima sen-
tenlia est, quodlibet opus bonum, quod est,
el quatennsest meritorium grati»; et gloriee,
esseperse et intrinsece satisfactorium, etiam-
si nihil omnino pcense afferre intelligatur.
Ita Victoria, in Sum., n. 202 ; Soto, d. 19, q.
2, art. 1, qui refert Scot. et Gabr. (quorum
alia est sententia, ut dicam). Idem tenet Le-
des., q. 14, art. 2, dub. 2 ; indicat Medina,
tract. 3, q. 4, licet non satis seexplicet. Ra-
tio Soti est, quia majusest mereri gratiam et
gloriam, quam satisfacere pro pcena. Sed
hsec ratio parvi momenli est, alias probaret,
per quodlibet opus mereri nos bona tempora-
lia, vel quidquid minus est gratia et gloria ;
non ergo bene fit illatio, quia in his, quse
sunt diversarum rationum, non quidquid po-
test id quod majus est, potest etiam quod
minus est. Responderi potest, remissionem
temporalis pcense ordinariad prsemium meri-
torum consequendum, et tollere impedimen-
tum ejus, ideoque non esse omnino diversse
rationis, sed ad illudreduci, quatenus ad il-
lud ordinatur, ac propterea omne opus, quod
valet ad meritum glorise, valere etiam ad sa-
tisfactionem pro pcena temporali. Sed haec
etiam illatio infirmaest, quia aliud estaugeri
gloriam intensive, aliud vero accelerari con-
secutionem ejus, seu tolli temporale impedi-
mentum illius consequendse ; opera ergo me-
ritoria merentur augmentum gratise et glo-
776 DISPUTAT. XXXVII. SECT. V
ria? ; inde autem non fit ut mereantur tem-
poris aceelerationem, vel temporalis impedi-
raenti ablationem ; nam haec diversarum ra-
tionum sunt, neque unum proprie ordina-
tur ad aliud ; alias, quoties gratia augetur, et
jusad gloriam, etiam reatus pcense tempora-
lis minuetur, quod falsum est, ut alibi latius
dixi.
2. Secunda senteniia. — Satisfactionem fieri
per opus poenale. — Secunda sentenlia est, sa-
tisfactionem solum fieri per opus pcenale,
quatenns pienale est. Ita D. Thom., d. 15, q.
1, art. 5, qucestiunc. 1, ubi diserte dicit sa-
tisfactionem non fieri per opus bonum, nisi
pcenale sit. Idem Bonav., 2 p., d. art. i, q.
3, ad 4 ; Richard., art. i, q. 2 ; Dnrand., q.
5; Palud., q. 3 ; Mnjor, q. 2, dub. 2 ; Alens.,
4 p., q. 84, alias 21, memb. 2, art. 2 ;
Adrian., q. ult. de Satbfactione ; Sylvest.,
verb. Satisfactio, q. 8 ; Viguer., c. 26, § 4,
vers. 21, inclinat Henricus, quamvis obscuris-
sime, Quodl. 8., q. 18. Fundamentum est,
quia sequalitas juslitise postulat, ut culpa per
pcenara compensetur, qnia, qui peccat, quan-
turn in se est, illicite privat Deum bono suo,
et ideo satisfacere debet privando se aliquo
commodo delectabili, aut utili, in quo pcena
consistit.
3. Tertia sententia. — Tertia sententia re-
ferri potest Scoti, d. 15, q. 1, § De tertio dico;
et Gabr., d. 16, q. 2, art. i, notab. 1; qui di-
cuntsatisfactioneraregulariter solum fieri per
opera pcenalia, verisimile tamen esse Deura
etiara aliquid pcenae remittere propter ali-
quod perfeclum opus charitatis, vel aliud si-
mile, quod magis illa placet, quam ipsa pu-
nitio.
4. Advertendum est, aliud esse quaerere,
an omne opus bonum satisfactorium sit quasi
materialiter, quia semper est etiam pcenale ;
aliud vero est formaliter investigare, an vim
salisfaciendi habeat ex ipsa pcena ; ita ut
llla ablata, tollatur valor ad satisfaciendum,
etiamsi adsint ca>tera. Considerandura eliara
est, aliud esse quserere, an remissio pcense in
hac vita comparaii possit soium per modum
satisfactionis, quee proprie esse intelligitur,
quando una pcena per alteram compensatur,
quod nunc proprie agimus ; aliud vero est
quserere, an non tantum hoc modo, sed etiam
per modum meriti possimus hanc remissio-
nem pcenaeobtinere. De quo coramodius di-
cemus sect. 9.
Prima assertio.
5. Opus honestum pcenale proprie satisfac-
torium esse. — Dico ergo primo : opus huma-
num et honestum proprie satisfactorium est,
quatenus aliquo modo est poenale. Haec est
D. Thomse et aliorum, quos citavi in secunda
opinione, et probatur primo ex communi
inodo loquendi sacree Scripturge et Sancto-
rum ; ubicunque enim exhortantur homines
ad satisfaciendum pro peccatis, opera pcena-
lia proponunt, Joel. 2 : Injejunio, fletu, etc;
Matth. 11: In cilicio et cinere pcenitentiam
egissent, et alia, quae supra, sect. 1 hujus
disp., citata sunt, et plura superius cum de
actu externo virtutis pcenitentiee ageremus.
Secundo, ratione D. Thomse, quae variis mo-
dis explicatur. Primo, quia satisfactio est ac-
tus justitise, quo pcenitens vindicat et pnnit
in se divinam injuriam ; sed vindicta proprie
fit per pcenam, unde in purgatorio, licet ani-
mae optimos actus habeant, purgantur ta-
men et puniuntur pcena. Secundo, quia illa
pcena purgatorii compensatur satisfactione
hnjus vitas juxla divinam ordinationem ; sed
optima ratio providentise postulat, ut pcena
per poenam compensetur. Tertio, quia satis-
factio etiara ordinata est ad correctionem ho-
minis, utillum a peccando contineat; sed hoc
optime et accommodatissime fit per pcenam.
Quarto, quia non inde habet opus, quod sit
satisfactorium, unde habet, quod sit merito-
rium ; meritum enim per se convenit actui,
quatenus est laudabilis et bonus, quia non
respicit alterum, ut offensus est, sed prae-
miantem, qnem facit sibi debitorem is qui
meretur, peropus bonum, ut tale est ; at sa-
tisfactio respicit personam offensara, et fit
per modum vindictse ad persolvendam pce-
nam debitara, et ideo fit per actum, ut pce-
nalis est ; unde fieri potest ut idem aclus ma-
gis meritorius sit, minus vero satisfactorius.
6. Dubium. — Quomodo ilem actus finHus
meritorius sit etsatisfacturius. — Hinc etiam
fit ut actus exlerior per se augeat satisfactio-
nem, licet per se non augeat meritum. Et
hinc etiam obiter intelligitur dubium, quod
Medina supra tractat, quomodo scilicet idem
actus, cum finiti valoris sit, simul possit esse
meritorius et satisfaclorius, ita ut nec meri-
tum satisfaclionem minuat , nec satisfactio
meritum. Et ratio dubii est, quiaactus finitus
ad plures effectus ordinatus, videtur e-se mi-
nus efficax ad singulos. In contrarium vero
est* quia, si satisfactiominuereteffectum gra-
DISPUTAT. XXXVII. SECT. VI
tise et glorise, non esset cominodum pro pcena
temporali satisfacere ; melius enim esset ma-
jorem gratiam et seternam gloriam compara-
re. Deinde , quia ipsummet satisfacere est
meritorium, cum sit bonum et Deo gratum.
Respondetur ergo hsec duo non se impedire ,
quominus per eumdem actum fiant, quia ex
diversis principiis, seu conditionibus ipsius
actus procedunt ; sicut enim idem actus potest
esse poenalis et bonus. ita etiam potest esse
meritorius et satisfaclorius;habet enim actus
quasi moralem valorem distiuctum ad hos di-
versos effectus.
777
Secunda assertio.
7. Dico secundo, satisfactionem ; emper re-
quirere, seu habere conjunctum aliquod me-
ritum. Ita D. Thom., in 4, d. 17, qusest. 2,
art. 4, qusestiunc. 3, ad 3, et patet ex dictis,
quia satisfactio requirit actum bonum, libe-
rum, et aliquo modo a gratia manantem ; sed
talis est meritorius ; ergo saltem concomitan-
ter habet satisfactio conjunctumaliquod me-
ritum. Advertendum vero est (quia diximus
actionem externam posse interdum augere
satisfactionem) accidere posse, ut externa ac-
tio fiat ex vi prsecedentis voluntatis, licet ac-
tus interior non duret, et tunc potest durare
satisfactio, iicet non duret actuale meritum ;
necessarium tamen est ut talis satisfactio
procedat aliquo modo ex voluntate merito-
ria, et sic intelligenda est hsec conclusio.
Exemplum facile esse potest in eleemosyna,
quee fit per famulum, vel per iegatum.
Assertio tertia, omne opus lonum et merito-
riumsimul esse et satisfaclorium.
8. Dico tertio : probabile est omne opus bo-
num et meritorium simul esse satisfacto-
rium. Ita fere explicat sententiam suam Vic-
toria snpra, etfortasse Soto hoc prsecipue in-
tendit, quod bene etiam sensit Cajetan., to-
mo 1 Opusc, tract. 6, q. 1, maxime in solut.
ad 3; Navarr. in Sum., c. 26. Et probatur ,
quia omne opus bonum, qnatenus homini la-
boriosum est, aliquo modo est pcenale, et cor-
pori ac sensui repugnans. Gonfirmatur, quia
omni actui vitii respondet aliqua pcena sen-
sus, quatenus aliqno modo delectabilis est ;
sed omnis actus virtutis est contrarius alicui
actui vitii, et reprimit concupiscentiam , et
privat illius delectatione ; ergo respondet illi
aliqna satisfactio. Nec refert quod in homine
bene affecto parvam, vel nullam pcenam in-
terdum ingerat, quia diminutio pcense ex
promptitudine voluntatis satisfactionem non
minuit, sed ratio et natura ipsius actusperse
consideranda est, ut D. Thomas et alii Docto-
res notarunt.
9. (Jbjcctio. — Sohitur. — Sed contra ,
nam D. Thom., 4, d. 15, q. 1, art. 4, dicit,
ad meritum considerari difficultatem actus,
ad satisfactionem vero pcenalitatem ; er-
go non habet actus virtutis ex difficultate,
quod satisfactorius sit, sed meritorius. Res-
pondetur difficullatem objectivam, de qua est
ibi sermo, dupliciter considerari posse : uno
modo quatenus confert ad bonitatem actus,
etsic pertinet ad meritum ; alio modo, ut in-
fert iaborem et pcenam operanti, et sic con-
fert ad satisfactionem. Unde hsec duo quo-
dammodo mutuo se juvant et includunt, bo-
nitas et pcena, quia ipsa voluntas sustinendi
pcenam propter Deum meritoria est, et e con-
trario bona voluntas necessaria etiam est ut
actus sit satisfactorius. Quamvis enim actus
veluti formaliter habeat rationem satisfacien-
di ex pcenalitate, illatamen pcenalitas potest
esse objectum meriti, seu voluntatis merito-
riae ; et e contra quamvis actus bonus forma-
liter sitmeritorius, esttamen quasiprincipium
coustituens ipsam pcenam in esse morali, ut
possil habere rationem satisfactionis. Et hinc
etiamfieri potestut, cseterisparibus,actusnie-
lior magis possit conferre ad salisfactionem,
in quantumpcena voluntaria pertalem aclum
est moraliter majoris valoris et dignitatis; sic
etiam pcena magis voluntaria est magis sa-
tisfactiva, et similiter, quee est a digniori
persona, vel quae habet alias circumstantias
morales meliores ; quanquam enim satisfac-
tio fiat per pcenam, non est tameu solum illa
physice consideranda, sed moraliter. Et hinc
etiam intelligitur, quomodo actus charitatis
sit satisfactorius, non solum quia melior, sed
etiam quia difficilior, et quasi virtute conti-
nens et complectens aliarum vii tutum labo-
rem. Et similiter intelligitur, quo modo con-
tritio sit actus satisfactoriu3, quia est valde
difficiiis et pomalis ; et quidem, si sermo sit
de contritione, quse fit ab homine justificato,
non est difficultas; quid verodeprimacontri-
tione dicendum sit supra, in q. 86, diximus.
Quocirca quamvis satisfactio, de qua nunc
agimus , a contritione distinguatur , tamen
quoad eftectnm, ipsa etiam contritio est satis-
factio qusedam , quamvis lisec duo in eodem
actu facile possint ratione distingui.
778
DISPUTAT. XXXVII. SECT. VI.
Quomodo omnis satisfaclio ad jejunium ,
eleemosynam et orationem reducutur.
10. Sed dices : si omnis actus virlutis satis-
faclorius esl, cur a Theologis supra citatis
tres tanlum actus satisfactorii numerantur,
oratio, eleemosyna, jejunium ? Respondetur,
certum esse non ita numerari haec tria opera
in rigore ac proprie sumpta, quin aiiis etiam
satisfarere possimus, unde Conc. Trident. ,
sess. 14, c. 13 , jejuniis, inquit, orationibus ,
et eleemosynis, vel aliis pietatis operibus nos
posse satisfacere. Duobus ergo modis possunt
h«c tria opera explicari : primo proprie, ut
significant tres speciaies actus virtutum, etsi
hoc modo intelligantur, non ideo illis tribui-
tur satisfactio, quia illis solis exhiberi possit,
sed quasi per anlonomasiam, quia sunt opera
aptissima ad satisfactionem ; sunt enim pce-
halia, etfacile veniuntiii usum homiuum. Se-
cundo, ut virtute contineant caetera opera sa-
tisfactoria, primo quidem, quia complectun-
tur bona omnia, quae horno potest offerre ifi
satisfactionem, scdicet, bona exterua et for-
tunae per eleemosynam, per jejunium vero
bona corporis, bona vero spiritus per oratio-
nem et elevatiouem mentis in Deum. Vel ali-
ter, quia satisiactio fit perpoeuam, quae in ali-
cujus boni privatione consistit; per eleemosy-
nam autem privatur quis bono utili corpori,
per jejunium bono delectabili; privari autem
bono honesto, cum bonum non sit, non po-
test habere rationem pcenae voluntarie assum-
ptae, sed potius illud acquirere bonum est, et
quatenus est pcenale potest esse satisfacto-
rium, et hoc bonum maxime per orationem
acquirilur, ideo inter actiones satisfaciorias
merito numeratur. Vel denique, sicut homo
peccando, et seipsum laedit, et Deum offendit,
etproximum, ita rectesatisfaeitperjejunium,
quo se castigat, et eleemosynam, qua subve-
nit proximo, et orationem, qua Deum hono-
rat. Tandem si haec opera pcenitentiae consi-
derentur, ut medicinainfuturum praeservans,
per haec tria moderatur homo tres radices
peccatorum, per eleemosynam concupiscen-
tiam oculorum, seu rerum externarum ; per
jejunium concupiscentiam earnis; per oratio-
nem, qua se Deo submiltit, superbiam vitee.
Alia de hac divisione dicta suut supra dispu-
tando de actu exleriori pceuitentiae.
1 1. Anper quodlibet opus pcenale possit sa-
tisfieri pro quultbet psccalo. — Ultimo ex dictis
intelligitur , an per quodiibet opus pcenale
possit pro quolibet peccato satisfieri, an vero
distincta peccata distinctam satisfactionem
exigant. Dicendum est enim, si satisfactio
cousideretur, ut medicina praeservans, et cu-
rans, et expellens vitia, hoc modo diversam
satisfactionem diversa peccata exigere, quia
contraria vitia contrariis virtutibus expelli de-
bent, quamvis qucedam sint remedia omnibus
coramunia, ut sunt oratio, amor, vel timor,
et in universum omnia opera quae ad impe-
trandam divinam gratiam ordinantur. Atpro-
prie loquendo de satisfactione, ut est poenae
solutio, quodlibet opus pcenale aptum est ad
salisfaciendum pro pcena cuilibet peccato de-
bita, non quod in quantitatesemper sit aequa-
Je ; sappe enim peccatum majorem pcenam
meretur, quam per unum vel alium actum
virtutis persolvatur ; sed quod quaelihet spe-
cies poenae suflieiat, et consequenter, quod
multiplicando actus possit totapoenacujusque
peccati compensari. Ratio est, quia Deus non
distribuit, nec designavit quosdam actus ad
satisfaciendum pro quihusdam peccatis, et
alios pro aliis, sed generatim exigit pro pec-
catis , virtutis ac satisfaetionis opera. Rem
quia per hanc satisfactionem potissimum in-
tenditur divinus honor, et bonum animae ip-
sius peccatoris; utrumque autem comparatur
per quamlibet honestam pcenam. Deniqne,
quia, sieut eadem contritione possunt omnes
culpas deleri, ila eadem honesta poena potest
pro quolibet peccato satisfieri. Nec refert quod
in purgatorio diveisis peccatis diversae pcenae
fortasse respondeant, quia ibi fit solutio per
raodum satispassionis,etideoreddilur omnino
illa poena, quae peccato assignata est et ac-
commodata; hic autem, per modum satisfac-
tionis, et velut redemptionis, et ideo redimi
potest pretiis, ut ita dicam, seu pcenis, quae
licet io se diversarum rationum sint, valorem
tamen habent ad persolvendam seu redimen-
dam iliam pcenam.
SECTIO VII.
Utrum per passiones, seu pcenas, quas quisnecessa-
rio patitur, possit Deo satisfacere.
1. Concilium Tridentinum, sess. 14, c. 9,
sic definit : Docet prceterea tantam esse divi-
nce munificentice largitatem, ut non solum pce-
nis sponte a nobis pro vindicando peccato sus-
cptis, sed etiam spiritwdibus flagellis a Deo
infltctis, et a nobis pitienter tolerats, apud
Deum Patrem per Christum satisfacere va-
leamus. Unde fit simpliciter de fide esse, nos
DISPUTAT. XXXVII. SECT. VII.
posse satisfacere per heec flagella ; inodus ma opinio dicebat
autem sub opinione est.
2. Primaopinio. — Prima opiniodicit, posse
nos per ea satisfacere, siout mereri, ea pa-
tienter et voluntarie acceptando, ita tamen ,
ut tota satisfactio sit in voluntate interiori,
qua hse.c acceptanlur, et exterior pcena nihil
satisfactionis addat ; unde si duo ita se ha-
beant, ut alter id patiatur et bona voluntate
illa aeceptet, alter vero sequali omnino vo-
luntate illa amet vel desideret, nihil tamen
patiatur, juxta sententiam hanc, nihil magis
unus, quam alter satisfaciet. Hoc asseril Hi-
chard., d. 11, art. 1, q. 4 ; Gabr., 16, q. 2,
art. 3, dub. 1. Fundamentum illnrum est,
quia satisfactio debet fieri per aliquam actio-
nem humanam elicitam, vel imperatam ; haec
autern flagella, quee non sunt in nostra po-
testate, sunt passiones, non vero actiones
noslrae ; unde ista flagella solum sunt volun-
taria, ut objecta nostrse voluntatis, non vero
ut actus.
3. Secundaopinio. — Secunda sententia est,
in his flagellis duo posse considerari, scili-
cet, internam patientiam et patientiam exter-
nam ; per priorem remitti pcenas tanquam
per satisfactionem propriam. per posteriorem
vero, id est, per ista flagella secundum se, re-
mitti seu solvi pcenam purgatorii, non per
modum satisfactionis, sed per modum vin-
dictae et punitionis ab ipso uidice Deo illata,
quse hac ratione satispassiones dici possunt.
Hanc sententiam tuetur Mediu., tract. 3, q.
5, in fine primi dubii. Unde, ut haee pceua
cadatin solutum (ita enim ipse supra loqui-
tur), non videtur requirere hic auctor ali-
quem internum voluntatis aclum, seu libe-
ram cooperationem aliquam patientiae, sed
solum ut quis exterius etiam invituspatiatur,
quia de ratione pcenae vindicativsu a judice in-
flictae non est actio, sed passio.
4. Tertia opinio. — Tertia opinio distinc-
tione utitur; duplex enim potest esse hujus-
modi pcena, prima proveniens ex causis ge-
neralibus, naturalibus, aut liheris, absque
speciali ultione divina, ut aegritudines, bella
et fames, et in universum, quidquid ab ho-
minibus patimur, sive juste, ut a judice, sive
injuste, ut ab inimico, etc. Secunda specialis
impositaa Deo in poenam peccati, ut mors filii
David, etc. Prior non habet rationem satisfac-
tionis, cum non sit actio liumana patientis;
nec satispassionis, cum non sit a judice iu-
flicta per modum vindictae ; et ita non remit-
tit pcenam, nisi ratione actus interni, ut pri-
779
posterior antem, licet
proprie satisfactio non sit, remitlit tamen
pcenam per modum justse ultionis. Ita docet
Soto, d. 19, q, 2, art. 2, qui consequenter
infert, hanc passionem remiltere pcenam,
etiam sine actu libero patientis, dummodo
ille in gratia sit. Quinimo addit, licet resistat,
et involuntarie ac impatienter flagellum sus-
cipiat, dummodo in eonon peccel morlaliter,
etiamsi peccet venialiter, nihilominus aliquid
remitti per illam poenam de pcena purgatorii,
quod tamen simpliciter affirmare non audet,
affirmat autem Ledes., 2p., q. 14, art. 2, et
videtur consequenter loqui, quia haec poena
non pendet ex voluntate operantis, sed ex ju-
dicis lege et intentione.
5. Prima condusio. — Dico primo : qui vo-
luntarie suscipit pcenam ab extrinseco illa-
tam propter Deum, satisfacit pro peccatis,
non solum ratione actus interioris, sed etiam
per se ac formaliter per ipsam exteriorem
passionem seu pcenam. Heec est, ut existimo,
sententia D. Thom., 4, dist. 15, q. 1, art. 4,
q. 2; Sylvest., verb. Satisfaciio, q. 9; Yic-
tor., in Sum. , n. 207 ; Navarr., in Sum , c.
3, n. 4. Et primo multum illi favet Concilium
Tridentinum, quod non satis de solo actu in-
terno explicatur, tum quia ita dicit, nos sa-
tisfacere per haee flagella, sicut per jejunia,
et alia opera voluntarie sumpta; tum etiam
quia alias non proprie dicercmur satisfacere
his flagellis, si tantum essent objecta illius
actus per quem satisfacimus ; alias dicere
etiam potuisset, nos satisfacere per beneficia;
gratias enim pro illis agendo, satisfacimus,
sicut etiam orando , vel petendo illa , unde
tam possemus satisfacere petendo, utflagella
tollantur, quam ea patienter sustinendo.
6. Secundo id sentiuut Sancti Patres, dum
docent, per haee flagella purgare Deum justos
in hac vita, sicut per ignem purgatorii pur-
gat in alia, et ad hoc accommodant verba
illa 1 ad Corint. 3 : Salous erit , sic tamen
quasi per ignem. Sic Augustin. , de Fide et
operibus, c. 15 et 16, et in Enchir., cap. 68;
Greg., hom. 39 ; Clirysost., hom. 5 ad Hebr. :
Quia bonus (inquit) 71011 potest in ommbus bo-
nus esse, ideo hic punitur , ut purgatus exeat.
Hieron., Nahum I, circa illa verba : Non in-
surget duplex tribulatio , seu , Non jud cabit
Deus bis in idipsum , propter hanc causam
dicit, Deum non punire in futura vita, quern
in hac puuit; habelur in cap. Qiud ergo, 23,
q. 5.
7. Conclusio probatur ratione. — Tertio ra-
780
DISPUTAT. XXXVII. SECT. VII.
tione probatur, quia licet ab extrinseco pa-
tiatur homo hanc pcenam , dum tamen eam
voluntarie suseipit, et offert Deo, moraliter
facit eam suam ; ergo satis est, ut per illam
satisfaciat ; sicut, qui ab alio suscipit pecu-
niam, et illam Deo offert in cultum religio-
sum , per illam satisfacit. Probatur conse-
quentia, quia valor satisfactionis non consis-
tit in hoc, quod ipse dolor, seu poena a nobis
veluti actione physica fiat, sed multo magis
in hoc, quod propter Deum sustineatur, et
voluntarie illi offeratur ; ergo idem fiet in his
flagellis, ut per illa satisfaciamus, quia mora-
liter non minus grave est sustinere flagella
extrinsecus illata, quam a se. Et haec veritas
confirmatur exemplo Christi Domini, et pas-
sionum ejus; ait enim Concilium Tridenli-
num , quod dum satisfaciendo patimur pro
peccatis, Christo Jesu, qui pro peccatis nostris
satisfecit, conformes ef/icimur ; at vero Chri-
slus per passiones suas extrinsecus illatas ita
satisfecit, ut non solum interior actus, quo
illas aeceptabat, et offerebat Patri, sed etiam
ipsi dolores et poenee corporales essent satis-
factoriae, etiamsi Christus non illas in se effi-
ceret, sed ab aliis illatas sustineret; ergo si-
mili modo nos satisfacimus per flagella.
8. Unde fit, cseteris paribus, plus satisfa-
cere, qui majorem pcenarn patitur, cum ipsa
etiam ad satisfaciendum conducat. Fit etiam
hinc magis satisfacere , qui patitur ut inno-
cens, quam qui ut malefactor , etiamsi ipsa
pcena sit sequalis, tum quia habet majorem
improportionem, et ideo majorem rationem
mali; tum quia heri polest, ut plus satisfa-
cial quis per hanc pcenam toleratam, quam
per sponte assumptam, quia licet pcena ex ea
parte, qua est magis voluntaria, magisque
propria, magis satisfactiva sit, tamen ex parle
diffieultatis, quse est in sustinendis passioni-
bus extrinsecus advenientibns, multum exce-
dere potest hrec pcena tolerata; praeserlira si
cum illa aliqua injuria conjuncta sit.
9. Conclusio secunda. — Dico secundo : hsec
satisfactio non fitsolum per tlagella ad eum
finem a Deo immissa, sedper omnia, quaecun-
que illa sint, et ex quibuscunque causis pro-
veniant, si praedicta voluntate suscipiantur.
Hsec conclusio est eorumdem Doctornm, ut
existimo, quia vel generaliter loquuntur, et
nihil distinguunt, ve.l aperte indicant, ut D.
Thom. supra, Victor. et Navar., qui exempla
ponunt iu aegritudine quacunque ; Concilium
etiam Tridenlinum et Patres indefmite lo-
quuntur. Et ratio est,quia haec omnia flagella
potest homo facere moraliter sua; sed non
alia ratione per hajc satisfacit, ut explica-
lum est, et infra evidentius constabit; osten-
demus enim, hominem non satisfacere per
haec flagella, ut ab extrinseco tantum infe-
runtur, sed ut sunt aliquo modo ab intrin-
seco, moraliter loquendo. Et confirmatur
primo, quia omnia haec flagella proveniunt
ex divina providentia, et saltem generali in-
tentione per ea intendil, ut exerceamur et
purgemur a vitiis, et reatibus peccatorum, ut
Sancti supra citati docent ; ergo si homo illis
recte utatur, per ifla etiarn purgabitur. Con-
firmatur secundo , quia vix potest homo ,
nisi ex speciali revelatione,discernere,ex quo
genere divinae providentiae hae pcense prove-
niant. Item, etiam per eas pcenas, quas ho-
mines patiuntur propter sua delicta ab aliis
hominibus, si supra dicto modo in Deum re-
ferantur, satisfaciunt ; ergo non est expectan-
da illa specialis Dei intentio, quae saepe rara
est, et nobis incognita. Et ex probationibus
harum conclusionum salisfactum est funda-
mentis aliarum opinionum,quatenus his con-
clusionibus contraria esse possunt.
10. Conclusio lertia. — Dico tertio : nulla fla-
gella hujus vitae , quacunque ratione a Deo
inferantur, sunt satisfactoria, nisi per hones-
tam voluntatem acceptentur, et aliquo modo
in Deum referantur. Haec videtur aperta sen-
tentia S. Thom., Richard., et Gabr. Et vide-
tur colligi ex Tridentino, ubi supra; nam im-
primis , ut haec flagella sint satisfactoria, re-
quirit ut patienter tolerenlur ; deinde docet
habere hanc vim ex Christi merito et satisfac-
tione. Quod non potest intelligi ex opere ope-
rato, ut per se constat, quia haec flagella, nec
sunt sacramenta, nec habent speciale privile-
gium extra martyrium; ergo esse debet ex
merito, seu satisfactione operantis, ad ^uod
necesse est ut operetur tanquam Christi mem-
brum ; ergo necessaria est aliqua actio hu-
mana et honesta ipsius operantis, qua acce-
ptet hujusmodi flagella, et ea moraliter con-
jungat cum Christi satisfactione. Unde so-
lutio pcenae, qua? fit in purgatorio, quia fit
per meramsatispassionem,nonnititur proprie
meritis Christi. Praeterea, Sancti omnes, qui
de his pcenis seu flagellis ioquuntur, ita hor-
tantur homines, ut patienteret voluntarie illa
sustineant, ut plane significent omnem amitti
fructum, si hsec voluntas absit.
\ I . Ratione probatur. — Ratione denique
argumentor. Primo, quia, ut supra diceba-
mus, et elegantertractat Augustin.,2 de Pec-
DISPUTAT. XXXVII. SECT. VII.
781
catorum nieritis, c. 16 et 34, hsec satisfaclio
et poena, quam Deus exigit pro peccatis, non
tam ordinatur ad aliorum exemplum, quam
ad emendationem pcenitentis et divinum ho-
norem ; ergo requirit saltem voluntariam ac-
ceptationem ipsius poenitentis, et ideo etiam
iupurgatorioheecrequiritur, saltem ul condi-
tio, quianon est(utita dicam)quasicivilis pu-
nitio, sed veluti filialiscastigatio, animam pu-
rificansmoralimodo, quimodus sineconsensu
voluntatis vixintelligi potest. Secundo,quiasi
tolarernissionis poenacousisteretin passione,
etiamsi homo non esset in gratia, vel etiamsi
peccaret pervoluntatem resistendo, nihilomi-
nus remissionem pcena; obtineret, quod ab-
surdissimum est ; et, si hoc semel concedatur
in peecato veniali,idem fere sequitur in mor-
tali. Tcrtio, ratiopropria est, quia passio hu-
jus vitee non est comparabilis, nec proportio-
nem hahet cum pcena purgatorii; ergo non
erit sulliciens ad remiitendam illam, nisi ex
dignitate, vel voluntate patientishaheat valo-
rem moralem, ut hac ratione possitesse veluti
prelium sufficiens ad redimendam illam pce-
nam.
12. Objectio. — Solnitur. — Sed conlra ;
nam D. Thoin. supra dicitflageila impatienter
suscepta, non habererationem satisfactionis,
sed vindictae ; at vero vindicta videtur esse
satispassio. Respondetur, propriam divinam
vindictam dici, quando quis sine fructu pa-
titur, quomodo Deus sumit vindictam de dam-
natis, vel de aliis iniquis, quos punire dici-
tur pcena inimici. Ita fere Antonin., 3 part. ,
tit. 14, c. 20.
13. Dubium. — Sed quteres: si necessaria
est voluntas, ut hasc passio exterior sit fruc-
tuosa, quandiu durabit hicfructus?an solum
quandiu durat actus interior voluntatis ? vi-
detur enim hoc sequi ex dictis, quia solum
eo tempore illa passio est voluntaria et libe-
ra, quia cum non procedat ab actu volunla-
tis, sedsolum sit veluti objectum ejus, ces-
sante actu, illa passio non erit voluntaria. Et
confirmatur, quia alias etiam dormiens salis-
faceret per injuriam extrinsecus illatam, si
habuit prius animum et volunlatem snsti-
nendi totam illam injuriam; hoc autem non
videtur verisimile. In contrarium vero est,
quia durum est afiirmare, eum, qui graves
pcenas patitur, non satisfacere, nisi dum actu
acceptat illas pcenas. Respondetur, vix posse
hoc a nobisdijudicarijSeddivinse providentiee,
et ordmalioniessecommittenduin,Videturla-
men verisimilc, non essenecessariutnut inte-
rior actus continenter duret physice,sed satis
esseutmoraliter durarecenseatur;judicabitur
vero durare moraliter, quandoetactus cecidit
in totamillarnpassionem,quam homohumano
modo sentit, et patitur, quamque ex vi illius
actus patienter sustinet, nec repugnat, aut
obmurmurat: denique, quando prior volun-
tas non est per contrariura actum retractala,
et ejus virtus adhuc moraliter durat, ut ex
dictis effectibuscolligitur.
14. Aliud dubium. — Deciditur. — Ultimo
ex dictis expeditur dubium, in quo Soto,
Victor. et Ledesma inter se dissentiunt, scili-
cet, quando Deus specialiter punit in hac vita
aliquem justum pro peccato, an hoc ipso om-
nino libereta tota poena, quee illi peccato in
purgatoriodesignataest. Victoria enim etLe-
desmaaffirmant,Sotoverocontradicil,etmeri-
to, quia potest interdum illa pcena non esse
eequalis, utsisitbreviset remissa.Undedehoc
est speciale pri vilegium martyrii,quod perfec-
te purget et omni poena hominem liberet. Nec
oportet, etiamsi Deus specialem poenam, vel
permittat, vel infligat ad purgandum justum,
ut statim omnino purgationem perficiat ; sa-
tis enim est, si in hac vita purgalio inchoetur,
in purgatorio perficienda ; sicut e contra ac-
cidit interdum in reprobis, qui hic puniri in-
cipiunt, i>t consummentur in inferno, juxta
illud Deut., 32 : Ignis succensus est in fu-
rore meo, et ardebit usque ad infemi novis-
sima.
SECTIO VIII.
Utrum ad noslram satisfactionem requiratur
clivina promissio, et acceptatio.
1. Opinio quorumdam negatur. — Hactenus
explicuimus conditiones necessari as ad satis-
factionem ex parte satisfacientis, et operum
ipsius; superest dicendum de conditione re-
quisitaex parte Dei, quse non potest essealia,
nisi promissio, aut lex divina. Quidam ergo
auctores negant, hanc promissionem, vel le-
gem esse necessariam; fundamentum esse
potest, quia qui, quod debet, persolvit, nulla
lege , vel promissione indiget, ut ejus debi-
tumremittatur;sed nos pernostrassatisfactio-
nes vere persolvimus; ergo non est necessaria
promissio, ut remittatur nobis. Imo, si pro-
prie loquamur, non est remissio, sed soluiio;
remissio enim gratuitum aliquid, solutio au-
tem opus justitioe indicat, et hoc ipsum inclu-
ditur in ratione satisfaciionis; est enim illa
pars justitiee, sicut poenitentia>. Confirmatur,
qnia satisfactio, ut vera sit, debet in se ha-
782
DISPUTAT. XXXMI. SECT. VIII.
bere valorem ad recompensandura debitum ;
sed si hunc liabeat , ex natura sua solvit il-
]ud, et non indiget promissione; si autemnon
habeat, non erit satisfactio, licet addaturpro-
missio, velacceptatio,quia haecnon dat valo-
rem operi, sed supponit illum.
2. Alia opinio affirnat. — Alia opinio
esse potest, totum negolium salisfactionis
noslrse positum esse in divina acceptalione
et benevolentia. Quara sententiam tenere vi-
detur Durand.j d. 15, q. 5, ad 2 ; Ledes., 2
p., q. 13. Fundamentum esse potest, qnia
pcena per se debita peccato, estpoena alterius
vitoe, seu purgatorii ; sed nulla pcena hujus
vitse est cum ea comparabilis ; ergo nec po-
lest esse sufficiens ad satisfaciendum pro
illa, nisi ex sola acceptatione divina. Unde
Medin., tract. 5, q. 3, sub conditione et dis-
tinctione inquit, si omnis poena purgatorii sit
alteriusrationis a pcena hujus vitse, non posse
satisfactionem fieri nisi ex sola divina acce-
ptatione; si vero aliqua sit ejusdem rationis,
ad sustinendain vel persolvendam illam in
hac vila, nullam essenecessariam legem, sed
ex natura rei fieri per solam passionem talis
poenee.
3. Hsec quasstio ex principiis supra indica-
tis, etlatinstractatisin \ tora. tertisep.,disput.
4, et in disputatione speciali de justitia Dei,
atque etiam ex principiis de merito nostro
apud Deum, definienda est, quia licet salis-
factio et meritum diversa sint, tamen utrique
commune est, ut secundum quamdam sequa-
litatem, et juxta leges justitisefiant; ct in hoc
etiam conveniunt, quod sicut merito proprio
infallibiliter respondet prsemium, nec potest
denegari sine injustitia, ita satisfactioni res-
pondet infallibiliter condonatio pcense , unde
posita propria salisfaclione de justitia, im-
possibile est hominem pro illo peccato juste
puniri, pro quo satisfecit. Quare in nostra
satisfactione duo considerari possunt : unum
est, quod in se habeat valorem aliquem, et
proportionem ad satisfaciendum ; allerum
est, quod infallibiliter, et ex justitia Deus
condonet purgatorii pcenam, propter hanc
satisfactionem.
4. Assertio prima. — Dico primo : opera,
quibus Deo satisfacimus pro peccatis , prout
a gratia procedunt, et gratia informanlur,
proportionem habent et condignitatem ali-
quam ad sutisfaciendum, seclusa extrinseca
promissioneDei. Hancconclusionem probant
rationes factse in prima sententia, quia alias
revera non posset salvari vera et propria ra-
tio satisfactionis; uam , cum promissio ex-
trinseca sit, non dat operi proportionem; si
antem non est proportio, nulla est ratio jus-
titia1, et nulla est satisfactio ; sicut si non
esset proportio inter nostra merita et preemia,
non essent vera merita, et si non esset pro •
portio inter pretium et id quod emitur , non
esset vera emptio. Hsec autem proportio (quod
Medina non satis animadvertit) non est pen-
sanda ex physica sequalitate pcenarum, sicut
neque in merito cousideratur ex physica
sequalitate actuum. Pensanda ergo est tum
ex conditione ipsius actus, tum maxime ex
dignitate et statu personse operantis; opera-
tio enim ipsa est poenalis, et ex hac parte ali-
quara proportionem habet, et, quia est a per-
sona Deo grata, habet valorem moralem, nt
possit esse proportionatum pretium ad redi-
mendam aliam pcenam ; el quia est opus via-
toris, qui majori quadam voluntate et Jiber-
tate seipsum punit, seu pcenam in satisfactio-
nem otfert, priusquam veluti trudatur in car-
cerem, ut ibi puniatur, ideo, his omnibus
pensatis, est in tali opere proportio et valor
sufficiens, ut sit aptum pretium ad redimen-
dam talem pcenam.
5. Assertio secunda. — Necessariam esse
acceptationem Dei. — Dico tamen secundo: ut
haec nostra opera infallibiliter sint satisfacto-
ria, et remissiva pcenarum alterius vitse, ne-
cessaria est lex, et promissio Dei de condo-
nanda tali pcena sub conditione talis operis.
Quoad hanc conclusionem habet verum se-
cunda opinio, et in hoc sensu intelligo dictum
a Conc. Trid. , sess. 44, c. 8, esse necessa-
riam Dei acceptationem perChristum ad nos-
tram satisfactionem ; nec enim dici potest
nnstram satisfactionem acceptari per Chri-
stum, solum quia per illum habemus gratiam
et auxilium ad satisfaciendum ; hsec enim sa-
tis aperte Concilium distinguit, dum inquit :
In quo satisfacimus facientes fructus dignos
pcenitentia?, qui ex illo vim lialent ; quibus
omnibus verbis satis sufficienterque videtur
explicare gratiam et auxilium per Christum
datum ad hsec opera facienda, et tamen snb-
clit Concilium, nostras satisfactiones a Chri-
sto offerri Patri, et per illum acceptari. Et in
c. 9 dicit esse maximum amoris divini argu-
mentum , quod nostras satisfactiones acce-
ptat; et hoc etiam confirmant supra citala
sacrse Scriplurse testimonia, in quibus haec
promissio continetur. Ratio vero est, quia
pcena in hac vita assumpta est alterius ratio-
nis a pcena purgatorii; ergo, seclusa lege
DISPUTAT. XXXVII. SEGT. IX.
783
Dei, nulla est ratio propter quam debitum il-
lius pcense per nanc necessario tollatur. Con-
firmatur, quia si aliqua certa poena, staluta
lege alicui peceato sit imposita, non tenetur
judex aliam pcenam loco illius aceeptare, sed
potest illam in propria specie exequi , pree-
sertim si alia , quse loco illius offertur, infe-
rior sit ; sed talis purgatorii poena justa lege
debetnr peccatis nostris; ergo, seclusa omni
alia lege Dei, nihil est, quod obligetDeum ad
remittendam illam poenam propter opera
nostra in hac vita facta. Denique in hoc nulla
occurrit dubitandi ratio, neque, ut censeo,
ullus est antiqnorum Theologorum, qui hoc
contradicat; licet enim in satisfactione Chri-
sti propter ejus dignitatem aliqui non requi-
rant hanc promissionem, ut non possit non
acceptari a Patre, tamen de nostra salisfac-
tione nullus dubitat , propter rationem fae-
tam, et quia nulla potest ratio probabiiis in
contrarium adduci. Cfetera videantur in prse-
dicta disputatione de Justitia.
SECTIO IX.
Utrum nostra satisfactio . concurrentibus omnibus
conditionibus positis, sit de condigno etjustitia.
1. Heec qupestio fere est definita ex prtece-
denti; tamen propter opiniones ibi citatas, et
u t exactius res inteliigatur, advertendum est,
quamdam pcenam esse iinpositam et defini-
tam singulis peccatis ex certa lege divinte
justiliae, qnce poena sustinenda est in futura
vita, si in hac non fuerit plene remissa, et
hcec est veluti ordinaiia poena per se peccato
respondens; prceter hanc vero interdum Deus
punit peccatum extraordinaria pcena hujus
vilse, quse quasi accidentalis est, seu extraor-
dinarie posita ex speciali ordinatione Dei.
2. Nostra opera satisfacere de condigno pro
pcena purgatorii. — Assertio prima. — Dico
primo, nostra opera esse satisfactoria de jus-
titia, et de condigno pro illa pcena purgatorii,
quse per se respondet peccalo non plene re-
misso. Est communis sententia Theologorum,
quos citavi in sect. 1 et 2 hujus disputationis,
et colligitur ex Conc. Trid. supra, ubi eodem
modo definit nos sutisfacere apud Deum, sicut
mereri; ergo sicut meremur de condigno.etiam
satisfaciemus. Et ralio ex dictis est evidens,
quia ad meritum de condigno nihil aliud re-
quhl potest,quam dignitas operantis,proportio
operis, et promissio Dei sub conditione talis
operis ; ex hac enim promissione, si opus ex-
hibeatur, oritur debitum, seu obligatio justi-
tise, ut aliis loeis latius ostensura est. Sed heec
orania concnrrnnt in satisfaclione nostrn; con-
currit enim dignitas personae per gratiam , et
proportio operis, ut explicuimus; promissio
enirn Dei non deest, ut patet ex sect. 8 ; ergo
nihil deest huic satisfaclioni quoniinus de
condigno sit. Et confirmatur, nam qui subit
pcenam lege statutam eo modo, quo ex legis-
latoris volunlate posita est, condigne satisfa-
cit tali legi ; sed nunc ex lege divina non est
absolute imposita peccatis nostris poena pur-
gatorii, sed quasi sub conditione, vel disjunc-
tione, id est, vel illa in vita futura, vel aliqua
moralite.r proportionalis in hac vita ; ergo qui
alterum istorum facit, satisfacil legi Dei ; ergo
de justitia et de condigno. Confirmatur secun-
do, quia, posita hac lege, nulla ratione posset
Deus de potentia absoluta dare poenam pur-
gatorii ei , qui in hac vita satisfecit; posset ,
quidem ut supremus Dominus ilium torquere,
seu afficere illo malo , quod est purgatorii
poena ; non tamen posset, ut judex, inferre
illud malum per ruodum poenfe , id est, pro-
pter culpam, quia jam revera ille non est di-
gnus tali pcena, magis quara si illam nun-
quam commisisset , quandoquidem ipse non
debebat pcenam, nisi lege slatutam, et hane
jam sustinuit. Sicut justus, qui in purgatorio
passus est tctam pcenam alicui peccato venia-
li debitam, non potest iterum proprie puniri,
quamvis illud malum de poteutia absoluta pati
possit.
3. Assertio secunda. — Dico secundo :
quando poena est accidentalis seu extraordi-
naria , justus non potest pro illa de condigno
satisfacere, imo neque aliqnid facere, quo in-
fallibiliter talis pcense remissionem consequa-
tur. Hanc doctrinam attigit Medin. , tract. 2
de Confessione, q. 46, ubi sic inquit : Pcenas
hujus seculi Deus nec de justitia legis infligit,
nec de justHia legis eas tollit , sed pro xolun-
tate sua, pcenas autem alterius seculi dejusti-
tia legis infert , et similiter dejustitia legis
eas remittit, ob satisfaotionem debitoris. Haec
aulem pcena , quam extraordinariam voca-
mus, semper est poena hujus vitce , de qua D.
Gregor., 9 Moral., c. 9, exponens illud ver-
bum Job 9 : Deus cujus irce nemo resistere
potest, inquit, interdum has pcenas (quamvis
Deus illas comminetur) non esse absoluta vo-
luntate definitas, et ideo posse interdum ora-
tione impediri, et per opera nostra earum re-
missionem impetrari, quia novil Deus mutare
sentenliara, si homo animum mutaverit , ut
idem docuit Gregor., lib. i6, cap. 4, et variis
784
DISPUTAT. XXXVII. SECT. IX.
sacrse Scripturte exemplis constat, quae abipso
afferuntur ;et denique ex verbis illis Hierem.
18 : Repente loquar adversus gentem, et re-
gnum, etc, et supra : Si poenitenliam egerit
gensilla, agam et ego pmiitentiam, supra ma-
lum , quod cogitaveram , etc. ; interdum vero
comminatio est absoluta ex definita sententia
Dci, et hsec non mutatur, quidquid homo
operetur , quomodo David per multas lacry-
mas vitam filii, in quo punitus est, obtinere
non potuit, 2 Reg. 12,etideo dicitibidem:
Quis scit si forte donet mihi eum Dominus?
quce particula, forte, incertitudinem ostendit,
quia talis pcense remissio infallibilis non est ;
et eamdem vim habere possunt verba illa
Joel. 2 : Quis scit si converiatur, et ignoscat ?
et eadem verba habentur Jonse 3. Atque ea-
dem doctrina , preesertim quoad hanc poste-
riorem partem, quee ad rem prsesentem maxi-
me spectat, sumitur ex August., lib. 2 de Pec-
cat. merit. et remissio., c. 34, ubi eodem
exemplo David utilur, et mortis, aliarnmque
pcenalitatum , quse post peccatum remissum
relinquuntur. Idem, lib. 2 cont. Faust., c.67,
et tract. 124 in Joan.
4. Ratio assertionis. — Etatio vero est, quia
de remissione hujus pcenee nulla est certa
promissio, nec lex statuta. Quocirca quando
interdum obtinetur a Deo remissio, vel com-
mutatiohujus pcenee (ut sunt varia exempla
in Scriptura sacra, Exod. 32, Num. 26, 2
Reg. 24, Jona; 3) id non est per modum satis-
faclionisde condigno, sed per modum impe-
trationis, et meriti de congruo, quia scilicet
Deus exaudit orationes et merita amicorum
suorttm; sicut enim heec pcena np.n est ne-
cessario conjuncta culpee, sed est quasi vo-
luntaria, ita in ea dimittenda non servatur
ratio juslitise , sed gratise et liberalitatis ,
quam Deus interdum concedit , interdnm
vero justo judicio negat. Nec circa doc-
trinam hanc nova occurrit difficullas, quee in
superioribus expedita non sit, et in aliis iocis
citatis ex 1 tomo terrise p., et ex lib. 6 Opus-
culorum.
SECTIO X.
Ulrum hsec satisfactio necessaria sit ad remissio-
nempoense purgatorii consequendam.
1. Duplexnecessitaspotest in satisfactione,
sicut in aliis rebus, dislingui, scilicet, prse-
cepti, et medii. De prima dixi satis supra,
disput. 12, agens de preeceptis, quse in exter-
num actum pcenitenliee cadere possunt. Se-
cundavero intelligi potest, vel de necessitate
simpliciter ad cousequendam gratiam ct vi-
tam seternam ; et de hoc sensu nihil etiam
est, quod agamus, quia constat ex supra
dictis, posse gratiam obtineri, eliamsi tota
pcena non remittatur. Certa etiam fide con-
stat, si in hac vita satisfactio preetermittatur,
superesse in alia remedium pnrgatorii. De
qua re infra propriam disputationem insti-
tuemus.
2. Alio ergo sensu intelligi potest ha^c ne-
cessitas medii, inordine tantum ad remissio-
nem pcenee in hac vita consequendam, id est,
an ad hunc effecium uuica via sit nostra sa-
tisfactio; loquimur autem ex opere operan-
tis, ut omittamus applicationem satisfactio-
nis Ghristi, qune fit per sacramenta, aut Mis-
sse sacrificium, aut per martyrium, aut in-
dulgentias, et ut omittamus etiam remissio-
nem, quse fit in satisfiictione unius pro alio,
de qua infra etiam latius in disputatione de
suffragiis. Ratio autem dubii esse potest ,
quia non tantum possumus a Deo obtinere
remissionem pcenee, solvendo et sustinendo
proportionalem, sedetiam impetrando et me-
rendo remissionem illius ; sed isti duo tnodi
sunt diversi a salisfactione ; ergo fatisfaclio
uon est medium necessarium ad tollendam
pcenam. Antecedens explicatur et probatur,
quoad primam partem, quia consuetudo est
Ecclesiseet fidelium petere a Deo remissio-
nem peccalorum, seu pcenfp; per hanc autem
orationem non solum petimus, ut tantum
pcena nobis remittatur, quantum illi orationi,
ut opus quoddam poenale est, respondet; hoc
enim non est necesse postulare, quia ille ef-
fectus necessario consequitnr juxla ordinem
divinee justitise, ut dictum est ; sicut nemo
petit a Deo, ut conferat gloriam suis meritis
debitam ; petimus ergo, ut Deus aliquam
pcenam gratisremittat, preeter nostram cou-
dignam satisfactionem ; heec aulem oratio
non est imprudens, vel temeraria ; ergo cre-
dendum est, aiiquando, etssepe habere effec-
tum.
3. Secunda pars antecedentis simplieiter
declaratur et probatur. quia per omne opus
meritorium gratise et glorise, quatenus talc
est, et seclusa omni ratione pcenalitalis , fit
homo aptior ad consequendam gloriam; ergo
sicut pertale opusmerelur homoaugmentum
gratiee et gloria-,, ita per illud tollitur, vel
minuitur impedimentum gloriee,quod est rea-
tus pcense temporalis; ergo, seclusa propria
ratione satisfactionis, ipsum meritum estsuf-
ticiens via ad consequendam remissionena
DISPU.TAT. XX
poptife. Confirmatur, quia non solum conse-
quiturhotno, etiam intor homines, remissio-
nem poeuae per aliam pcenam, seu vindictam,
quam de seipso sumit, sed etiam per obse-
quia in eum, qnem offendit, facta, ct hujus-
modi sunt merita apud Deum; ergo haec
etiam erit de se sufiLuiens via, unde non eril
necessaria satisfactio.
4. De hac qucestioue nihil fere invenio a
Theologis expresse dictum ; considerata au-
tem doctrina Concilii Tridentini et modo lo-
quendi Sanctorum et Theologorum de neccs-
sitatc satisfactionis, videtur probabilius, uni-
catn viam ad consequerolam in hac vita re-
missionem peccati per propriam actionem
operantis, essecondignam satisfactionem, et
recompensationem delicti, sicut uuica via ad
consequendam gloriam est meritum de con-
digno ipsius operantis. Quod probatur exclu-
dendo duos modos supra positos, prseter quos
nullus alius excogitari potest. Nam primum,
quod sola impetratio, seclusa satisfactione,
non sufficial, colligitur ex August., serm. 50
de Tempore, in fin., super illud EcclesiasL
21 : Fili, peccasti, ne adjicias iterum, et de
pristinis deprecare, ut tibi dimittantur. Sed
quid {iwquxi kx\gy\s,{\\\\\$>) proderit deprecari, si
te non dtgnum feceris exaudiri, non faciendo
fructus dignos pceniteutite, ut tanquam sUri-
lis arbor excidaris, et in ignem mittaris ? Si
ergo exaudiri tnltis, cum deprecamini pro pec-
catis vestris, dimittile, ut dimitlantur vobis.
Ubi, licet etiam loquatur de remissione pec-
cati quoad culpam, non tamen de ilia solum,
sed de omni remissione. Est autem eadem
proporlionahs ratio, nam etiam a Deo peli-
mus remissionemcuipae, non tamen petimus
ut remittatur propter solam orationem sine
debita dispositione, ut supra agentes de ne-
cessitate contritiouis diximus, et ideo peten-
do hanc remissionem, ipsara etiam dispositio-
nera postulamus ; ergo idem proportionaliter
dicendum est de remissione poenae, et peti-
tione ejus.
5. Et confirmatur, quia lex divina^ justitise
et providentiae est, ut qui peccat, digne pu •
niatur, et eadem lege est statuta via ordina-
ria, qua homo debeat puniri, vel peccatum
quoad poenani compensari ; ergo non esl cur
haec pceaa gratis remitlatur, et iu hac lege
dispenselur ordinarie, aut per communem
impetrationem. Confirmatur secundo, quia
cum homo possit cum divina gratia solveie
hocdehitum, sine causa peteret, ut sibi gra-
tis remitteretur, nec talis oratio iu hoc sensu
XXII.
XVII SECT. X. 785
mereretur exaudiri ; alins eliam aniniae pur-
gatorii possent orare et impetrare utsihi gra-
tis remitteretur pnena, quod nnllns, credo,
affirmare anderet. Non est ergo hic sensus il-
lius orationis, quando a Deo remissionem pec-
catorum postulamus ; sed imprimisper talem
orationem recognoscimns, nostra opera de
se talia non esse, nt ex rigore justitise suffi<-e-
rent ad pcenam peccntis debitam persolven-
dam, et ideo petimusa Deo henigne acceptari;
nam licet hoc ab ipso statutum sit, nihilomi-
nus ipse voluit, et ordinavit, ut a nobis postu-
laretur. Secundo, petimus auxiliuin, et devo-
tionem ad ita orandum. ut satisfacere possi-
mus, atque adeo illamet oratioue, qua nos
debitores recognoscimus, satisfactionem ali-
quam exhibere intendimus.
6. Secundo probatur non esse in operibus
nostrisaliud meritumremissionispcenee, prse-
ter ipsam satisfactionem, quae convenit ope-
ri, ut pcenali, quia nulla vel auctoritas, vel
ratio fingi potest, ut tribuamus nostris operi-
hus hanc duplicem vim seu efficaciam remit-
tendi pceniim. Deinde, quiu merilum de eoii-
digno per se est de augmeuto gratiaj et glo-
riae, et eorum, quce cum his per se, et ne-
cessario conjuncta sunt, ut constat ex mate-
ria de gralia ; remissio autem pcenae non ha-
bet connexionem necessariam cum augmen-
to gratiae et gloriae; potest enim esse aiiquis
sanctior alio, licet majorem reatum pcenae
temporalis habetit, et eadem ratione potest
ipsemet fieri sanctior roanente eodem reatu
pauiae temporalis, imo etiam aucto per pec-
cata venialia ; ergo, cum ablatio, seu dimi-
nutio hujus reatus, seu impedimenti perti-
neat quabi ad aliura ordinem justilia?, sciiicet,
vindicativae, non est cur per merilum ut sic
obtineatur necessario. Praeterea, quia nun-
quam in sacra Scriptura leginms esse pro-
missam remissionem pcenae nostris operibus,
nisi quatenus satisfactoria sunt, atqne adeo,
ut p<enalia, ut supra ostendimus ; ergo ex
praxisa ratione meriti de condigno, seclusa
ratione satisfactionis, non respondet nostris
operibus aliqua remissio tempotalis pcenae.
Contirmatur, quia hac ratione non meretur
hoino de condigno bona temporalia, nisi qua-
tenus necessaria sunt, et aJiler obtineri non
possuut. Unde si homo indiget re temporali,
quam emere, verbi gratia, potest, non est cnr
persua merita velit extraordinarieihama Deo
obtinere ; sic ergo, cum possit hoino hauc
pceuam proprio et statuto p:etio redimere,
non esl cur ana via de coiidigno iilam me-
50
reatur, nec censeri debet
DISPUTAT. XXXVM. SECT.
facere quod in se
est ad hanc remissionem obtinendam, doneo.
proportionalem pcenam solvat. Denique con-
firinatur, quia alias per secundam contritio-
nem, vel unum actum charitatis posset ho-
mo, licet non per modum satisfactionis, sal-
tem permodum meriti, obtinere remissionem
totius pcense temporalis, quia si merendo aug-
mentum gloriaj meretur ablationem impedi-
menti, solum quia videtur quid inferius, ea-
dem ratione meretur ablationem totius im-
pedimenti, nam totum illud est etiam infe-
rioris rationis.
7. Superest ergo, ut dicamus, ex opere
proprio ipsius operantis non esse aliam viam
certam et ordinariam ad consequendam re-
missionem poense, praeter condignam satisfac-
tionem. Quod satis quidera consonum est tum
divinse justitise vindicativse, ut sicut comniii-
tativa postulat meritnm, ita vindicativa satis-
factionem exigat, nec una cum altera confun-
datur; tum etiam divinae providentiee ordi-
nantis satisfactionem hanc ad animse cura-
tionem , ut saltem timore pcense homines a
peccando abstineant, quod remedium valde
ledderetur inefficax, si aliis remediis possent
homines facile sine condigno labore et dolo-
re, talis pcenaa remissionem obtinere. Et per
haec rationibus dubitandi in principio positis
satisfactum est. Accedit ad haec, quod ex
opere operato multis aliis modis fit remissio
hujus poense , pra?serlim per sacrificium Mis-
sse, et aliqua sacramenta, et ideo necesse
non est alios modos remissionis ex opere
operantis multiplicare. Supererat bic dicen-
dum de satisfactione unius pro alio , sed hoc
dicetur commodius infra, de snffragiis dispu-
tando.
DISPUTATIO XXXVIII.
DE TERTIA PARTE MATERIALI HUJUS SACRAMEN-
TI, QU.E EST SACRAMENTALIS SATISFACTIO.
Expedivimus,pra3cedenti disputatione, quse
ad satisfactionem pertinent, ut potest esse ac-
tus, vel effectus virtutis poenitentiee ; nunc
breviter de illa dicendum est, ut est pars sa-
cramenti, et habet sacramentalem effectum.
Quse disputatio in duas distingui posset, ut al-
tera veluti speculativam doctrinam , qua3 ad
esse ipsius sacramenti pertinet; altera mora-
lem , quee pertinet ad prsecepta, conlineret ;
tamen, quia materia brevis est, et hsec duo
valde sunt inter se connexa , illa breviter in
hac disputatione complectemur.
SECTIO I.
Utrum satisfactio sit pars necessana hujus sacra-
menti.
\ . Posse confessorem imponere poenitentiam
in satisfactionem.—Vnmum. omnium certum
est, posse confessorem imponere pcenitenti
poenitentiam aliquam in satisfactionem pro
peccatis. Hoc constat ex perpetuo usu Eccle-
sise, qui ex Patribus et Conciliis colligitur, ut
ex Leone Papa, ep. 89, c. 2 ; August., de
Vera et falsa pcenit., c. 10 et 15 ; Cyprian.,
lib. 1, ep. 3 ; et ex aliis, quos praecedenti dis-
putatione retuli. Et ex Conc. Cabilon. I, c.
8 ; Cabilon. II, c. 45 ; Moguntino I, c. 32; et
ex c. Deus, et c. Definitione», de Poeuit., d.
I, cum aliis, quse ibi, et d. 50 , Gratian. con-
gerit ; et ex c. Omnis utriusque, de Pcenit. et
remiss. Et alia refert Burchard., lib. sui de-
creti et sequenlibus, et Marianus Victor, pro-
prio opere de hac re, ubi late explicat anti-
quam historiam depublicisetsolemnibus pce-
nilentiis ; quanquam enim non constet, om-
nes illas sacramentales fuisse, certum autem
est ex usu hujus sacramenti manasse. Deni-
que in Conc. Florent. et Trident. hocexpres-
sius, quam in caeteris definitur. Ratio vero
duplex ex supra dictis coiligitur. Prima est,
quia hoc sacramentum fertur per modum ju-
dicii, in quo non semper tota pcena gratis
remittitur, et ideo ad judicem illius spectat,
a?quitate servata, judicium ferre, delictum
vindicare et poenam imponere. Et in hunc
modum exponit Tridentinumverbum Christi :
Quodcunque ligaveritis, et illud : Quw reti-
nueritis, relenta sunt, ut latius in sequenti vi-
debimus. Secunda ratio est, quia hoc sacra-
mentura est medicina ; nam in eo non solum
vindicta, sed praecipue correctio poenitentis
intenditur, et ideo imponi debet satisfactio,
quae sit pcenitentia medicinalis, et accora-
modata ad praeservandum a similibus delic-
tis.
2. Satisfactionem imposilam esse partem sa-
cramenti. — Ex hoc principio colligitur, hanc
satisfactionem a sacerdote impositam et ap-
plicatam virtute clavium esse partem hujus
sacramenti. Ita definiunt Conc. Florent. et
Trideut., et consentiunt omnes Theologi.Et
ratio est, quia pertinet ad perfectionem et in-
tegritatem hujus judicii ; sicut in omni judi-
cio, ad vindicativam justitiam pertinente, pu-
nitio rei est pars illius judicii. Et eadem ratio
locum habet, si sacramentum hoc cousidere-
DISPUTAT. XXXVlll. SECT. II.
tur ut perfecta mediciaa peccati. An vero, ut
haec satisfaclio sit pars sacramenti, necessa-
rium sit sub praecepfo imponiasacerdote, vel
satis sit applicari ab illo, quanquam arbitrio
pcenitentis rehnquatur, in sequentibus latius
dicemus; probabile enim est, quodcunque
horum sufficere, ut D. Thom. docuit,Quodl. ?,
art. 28; an etiam imponenda sit hsec pceni-
tentia ante, vel post absolutionern, infra di-
cam.
3. An hcec pars sit essentialis, vd tantum
infegralis. — Esse integraUm concluditur. —
Ohjectioni occurritur.~-Ratio a priori. — Dif-
ficultas vero superest, an possit hsec pars dici
essentialis, vel tantum integralis ; Paludanus
enim, d, 16, q. 1, in fin., contendit esse es-
sentialem, et qua^dam argumenta congerit
parvi momenti, et fortasse de nomine dispu-
tat. Dicendum ergo est, banc partem esse in-
tegralem, non proprie essentialem. Priorem
partem docuit D. Thom. sup., q. 90, art. 2
et 3, et necessaiio colligitur ex dictis, piseser-
tim supposita posteriori parte ; est enim haec
pars materialis ; si ergo essentialis non est,
oportet saltem esse integralem. Posterio-
rem vero partem docent fere reliqui Theo-
logi, d. 16 ; Capreol., q. 3, art. 3, in fin. ;
Soto, d. 17, q. 1, arl. 3 ; Cano, dict. Relect.,
part. 5. et alii, qui de hac materia scribunt.
Et probatur, quia hoc sacrameutum vere con-
ficitur, et confert gratiam ante satisfactionem
expletam (ut etiam Paludanus fatetur) ; sed
nulla res incipit esse absolute sine parte es-
sentiali, ut ex philosophia constat, et in suc-
cessivis etiam verum est, quidquid Paluda-
nus dicat. Quod si forte dicatur, tunc saltem
haberi satisfactionem in proposito , et hoc
modo esse essentialem. Respondetur, primum
sub quaestione esse an hoc propositum neces-
sarium sit, de quo infra dicam, et saltem est
certum non semper esse necessarium, quia
interdum potest perfici hoc sacramentum
nulla satisfactione imposita; et deinde iliud
propositum magis pertinet ad contritionem,
quam ad satisfactionem, nisi de nomine sit
qua?stio. Denique ratio a priori est, quia hoee
pars non ordinatur ad primarium effectum
hujus sacramenti, qui est culpse remissio ,
sed ad secundanum , qui est remissio pce-
na3 temporalis. Ex quoplaneintelligitur, hanc
partem non esse de necessitale simpliciterhu-
jus sacramenti ; an vero sit de necessitate
praecepii tam ex parte pcenitentis, quam con-
fessoris infra, dieam.
787
SECTIO II.
■in hxc pars habeat dliquem effectum ex opere
operato.
1. Satisfactionem habere effectum gratice
ex opere operato. — Primum omnium statuen-
dum videtur, habere hanc partem aliquem
gtatiee effectum ex opereoperato; quanquam
enim hoc expresse definitum non inveniam,
tamen ex modoloquendiConciliorum etTheo-
logorum, et ex principio supra posito videlur
satis colligi, quia si hsec satisfactio nullum ef-
fectum haberet virtute clavium, non esset
majoris virtutis et efficaciae satisfactio sacra-
mentaiis, quam non sacramentalis, quod est
absurdum, neque etiam esset ulla ratio cur
pars sacramenti appellaretur. Unde contir-
matur, quia hsec actio aliquo modo procedit
a potestate solvendi et remittendi peccata,
sacerdoti per confessionem subjecta, et ideo
ex Christi institutione applicantur merita ejus
et satisfactio speciali modo per hanc partem
sacramentalem. Quod indicat Trid., sess. 14,
c. 3, dicens, confessionem, contritionem et
satisfactionem esse partes, quatenus ad ple-
nam perfectamque remissionem peccatorum
ex divina ordinatione requiruntur. Denique
si ha?c est pars sacramenti, necesse est ut
significationem aliquam propriam et sacra-
mentalem habeat; at sacramentaliasigna no-
vae legis suntefficacia; id enim cfficiunt, quod
significant; ergo necesse est ut hsec pars ali-
quem proprium effectum habeat ex opere
operato, illum, scilicet, quem sacramentahter
significat.
2. Quis sit hic effectus. — Aliquorum opi-
nio. — Re.prohatur. — Vera sententia, esse re-
missionem poence temporalis. — Oijectio. — Sol-
vitur. — Difficultas vero est, quis sit hic ef-
fectus. Et de duobus aut tribus potest esse
qutestio : primo de remissione pcense tempora-
lis ; nonnulli enim Theologi sentire videntur,
hanc satisfactionem non remittere pcenam ex
opere operato, sed tantum ex opere operan-
tis, quanquam in hoc genere majoris meriti
et satisfactionis sit, quia fit ex praecepto sa-
cerdotis. Ita Soto, d. 19, q. 1, art. 5 ; Ledes-
ma, q. 13, art. 3, dub. 4: indicat Adrian., q.
§ de Satisfactione, in solutionibus argumen-
torum. Ha?c tamen opinio nullum habet fun-
damentum, quare nec probabilem esse cen-
seo. Dico igitur, proprium et maxime indu-
bitatum effectum ex opere operato hujus sa-
tisfactionis, esse remissionem alicujus pcenEe
788
DISPUTAT. XXXVIII. SECT. II.
temporulis, praeter illam, qase respondere pos- omnia sntisfactionis opera, et esset melius dis
set ex opere seu merito operantis. Htec est
communis Theologorum sententia, d. 15 et
16, quosinfrareferara latius. ldem D. Thom.,
Quodl. cit. ; Cajet., tom. 1 Opusc, tract. 6,
q. nlt. ; Cano sup.; et Sot., d. 20, q. 2, art. 3,
videtur idem docere. Et ratio est, quia heec
pars potissimum instituta est ad remissionem
pcenee temporalis, ut constat ex omuibus dic-
tis in disputalione preecedenti et Gonciliis ci-
tatis; ergo per se primo institui debuit ad
remittendam hanc partem ex opere operato.
Et eonfirmatur, quia totum hoc sacrameutum
est institulura ad remissionem peccati; sed
ha?c pars non ordinatur ad remissionem cul-
pa3 ; ergo ad remissionem pcenae; ergo aliquid
poenae remittet ex opere operato. Tandem
conhrmatur, quia haec pars hunc maxime ef-
fectum significat ; nam est qucedam punitio
peccati, et commutatio pcenai vitee futurse in
talem pcenitentiam ; ergo maxime signihVat
remissionem illius pcenae ; ergo illam efficit
ex opere operato, juxta illud principium, quod
sacramenta novae legis efficiunt quod signi-
ficant. Dices, hunc effectum communem esse
omnibns sacramentis. Respondetur, incertum
hoc esse (quamvis pie credatur); nulli autem
quasi per se et ex directa institutione sua
convenit; sicut pcenitentiee , maxime ratione
hujus partis.
3. An conferat gratiam gratum /acientem.
— Vera sententia. — Secnnda, et magis dubia
difficultas est, an haic pars conferat ex opere
operato aliquam gratiam gratum facientem ;
mullorum enim sententia est, non conferre ;
quam indicat D. Tliom. in 4, d. 16, q. 1, art.
4, quaestiunc. 2, ad 3; tenet ibi Palacios, q. 1.
Et polest haec opiniosuaderi primo, quia ha3C
pars solum instituta est ad reraissiouem poe-
nee, ad quem effectum non est necessaria in-
fusio gratiee, sicut per sacrificium Missae re-
mittitur pcena, licet non infundatur gratia.
Secundo, quia per unum sacramentum, una
gratia sacramentalis datur; heec autem in hoc
sacramento confertur, quando fit absolutio.
Tertio,quia alias sola satisfactio posset tacere
ex attrito contritum. Nihilominus contrariarn
sententiam tenetaperte S.Thom. sup., q. U0,
art. 2, ad 2, ubi Cajetanus id notat, et sequi-
tur Soto, d. 17, q. 1, arl. 2 , circa finem. Et
potest etiam probari primo, quia sacramenta
novse legis causant gratiam ; ergo, cnrn haec
satisfactio sitpars sacramenti, aliquid grotice
conferet. Secundo, potest ita cxplicari, nam,
si homo lempore, qr.o absolvitur, exhibuisset
positusadsacramentumconsummandum,ma-
jorem eflfectum gratiae ex opere operato acci-
peret, ut constat ex doctrina de sacramentis
in genere; sed satisfactio, licet tempore pos-
teriori fiat, tamen moraliter conjungitur cum
aliis partibus, ut unnm sacramentum cum
illis conslituat; ergo totum illud sacramen-
tum conferet majorem gratiam, atque adeo
aliquid graliaa per satisfactionem infundetur,
quod antea datum non erat. Tertio, est bona
conjectura, quia haec satisfactio non soium
est in vindictam et remissionem poenoe , sed
etiam ac pryecipue in curationem et medici-
nam; sed ad hunc effectum maxime neces-
saria est gratia ; ergo. Heec res mihi dubia
ef t , quia pendet ex institutione, quae nulla
sufficienti auctoritate habetur, et conjecturae
pio utraque parte probabiles sunt, et facile
etiam solvi possunt; tamen in re incerta pla-
cet adheerere parti favorabili, praesertim cum
D. Thom. auctoritas intercedat. Et mihi sal-
tem verum videtur, dari ex opere operatoper
hanc salisfactionem sacramentalem aliquam
gratiam, idest, auxilium aliquod preeservans,
seu adjuvans ad emendanda peccata, quia,
cum propter hunc finem primario sit insti-
tuta haec pars, non videtur dubium quin iJli
sit data virtus adjuvans hunc finem. Et hinc
etiam fit probabile, dari aliquam gratiam
gratum facientem, quia iu sacramentali ef-
feclu semper heec duo conjuncta sunt , ut
constat ex doctrina de sacramcntis in ge-
nere.
4. Quando ista gratia conftratur. — Alensis
opinio. — Alia opinio Adria.ui. - - Improba-
ticr. — Tertio circa utrumquc cff ctum, prae-
sertim circa priorem, dubitari potest, quando
conferatur, et quam necessaria sit ad illum
satisfactio. In quo est opinio Alens., 4 part.,
q. 8, memb. 2, art. 3, asserentis, statim ac
salisfactio imponilur a confessore, incipere
habere suum effectum, antequam executioni
mandetur, quia ipsamet actio sacerdotis ha-
bet aliquam efficaciam circa hunc etfcctum.
Sed observandum est, ne forte sit quaestio de
nomine, supposita disposilione pcenitentis,
et acceptatione et proposito implendi satis-
factionem impositam , probabile esse et ve-
rum, ut supra dixi, per ipsammet obsolutio-
nem sacerdotis remitti ex opere operato non
solum culpam et aeternam poenam, sed etiam
aliquid pcente temporalis. Et hoc modo cer-
tumest, ralione saeramenti suscepli remissius
puniri hominem in^purgatorio, cliamsi mo-
DISPUTAT. XXX
riatur antequam imposilam pcenilenliam exe-
quatnr. At vero, si post datam absolutionem,
rbanet alicujus poenae reatus, illa sine dnbio
nec tollilur, nee minuitur ratione satisfac-
tionis impositae, donec integre, et ex parte
exhibeatur. Et ratio est clara, quia sacra-
mentum non habet effeclum suum ex opere
operato, donec re ipsa suscipiatur, neque
pars ejns, proportione servata. Circa hoc ta-
mcn cavenda est alia extrema sentenlia
Adrian., q. deClavibus, l,dub. $, circafinem,
dicentis, ita esse necessariam sacramentalem
satisfactionem semel impositam ad tollendum
reatum in sacramenlo reliclum, ut in hac vita
per alia opera satisfactoria tolli non possit.
Quae sententia nec est vera , nec probabilis,
ut recte Petr. Soto, lect. 2 de Satisfactione,
quia impositio pcenitentise sacerdotis non ab-
stulit vim suam aliis operibus satisfactoriis;
et licet pcenitens teneatur satisfactionem im-
plere, tamen, si vel non possit, vel antequam
urgeat tempus obligationis , alia opera fa-
ciat, per illa purgari poterit, saltem ex opere
operantis, vel ex opere operato, si alia sacra-
menta recipiat.
5. Qtiid si pcenitentia impleatur ante abso-
lutionem. — Hic vero circa hunc punctum
qua?rere potest ahquis, si quis pcenitenliam
impleat, antequam absolvatur, ut olim fieri
solebat, et nunc interdum fit, an statim ha-
beat suum effectum ex opere operato, sup-
ponendo subjectum esse dispositum per con-
tritionem et gratiam ; videtur enitn statim
habere, quia illa jam est pars sacramenti, et
in virtute clavium nititur. Nihilominus con-
trarium verum existimo, scilicet, non habere
effectum ante datam absolutionem , quia sa-
cramentnm non incipil habere effectum, do-
nec essentialiter consummatum sit per for-
mam, ut inductione in omnibus patet. Dein-
de, quia hicest secundarius effectus conjunc-
tus alteri principali, qui est culpse remissio ;
sicut ergo non remittitur pcena ante remis-
sionem culpae, ita neque hsec pars potest ha-
bere suum efFectum aute absolutionem. De-
nique, potior pars est contritio, et licet praa-
cedat, non habet effectum ex opere operato.
Illa ergo satisfactio habebit effectum ex ope-
re operantis; postea vero,consummato sacra-
mento, dabitur totus effectus ex opere ope-
rato.
6. An qucelibet satisfactic Jiabeat hunc ef-
fectum.—Quorumdam placitum. — Rejicitur. —
Uitimo dubitari potest, an quoelibet salisfac-
tio imposita habeat hunc effectum, et in qua
VIII. SECT. II. 780
proportione. Quidam enim clixerunt, etiamsi
minima pnjnitenlia imponatur, illam remit-
tere totum realum pcen.v, quantuscnnque
sit, quia Deus reliqnit sacerdoti poleslalem
commutandi pcenam pnrgatorii in aliqnam
satisfactionem impositam; et ideo, si quis
illam impleat, jam nihil debere, quia jam
sustinuit pcenam a judice impositam. Quam
sentenliam indicat Glossa in c. Mensuram,
de Pcenit., d. 1. Addit vero, hoc maximepro-
cedere, si pcenitens bona fide procedat, vel
si confessor sit judex ordinarius, et velit in
reliquo dispensare. Quai omnia sunt volun-
taria, et sine fundamento dicta. Itaque hic
dicendi modus non est verisimilis, quia Deus
quidem dedit potestatem sacerdoti judicandi,
tamen servata justitise proportione; non
cnim fecit illum domiuum, sed judicem; ra-
tio vero judicii a?quitalem postulat ; non er-
go commisit illi, ut suo arbitrio disponeret,
scd servato ordine divinae justitiee; atque
hoc magis constabitexdicendis infra, sect. 5.
7. Opposita opinio. — Vera resolutio. —
Propler quod alii e contrario opinati sunt, si
salisfactio sit minima, et improportionata,
nullum omnino effectura habere, quia est in-
justa, et intolerabilem errorem continet. Sed
hoc etiam verum non est, supposito absolu-
tionem validam esse, quia, si fit sacramen-
tum, illa satisfactio, qnamvis minima, est
pars illius, et ideo ahquem sacramentalem
etfectum habere potest. Item, illa satisfaetio
imposita ligat, id est, obligat ut impleatur ;
ergo impleta solvit, ut sit cequalitas. Deni-
que, quiaille error accidentalis est, si in va-
lore sacramenti non commitlilur.Quocirca di-
cendum est, aliquam esse satisfactionem ita
proporlionatam peccatis, ut, si illa imponatur,
et implealur, tolum reatum deleat ; nam,
cumhic reatus finitus sit, poterit adsequari
per satisfactionem finitam ; unde fit, nt inter-
dum possit satisfactio excedere reatum , in-
terdum possit esse inaequalis, ettunc habebit
solum ex parteeffectum, juxtaproportionem,
quam cum ipso reatu >>abueri.t. Jam vero ex-
plicandum sequebatur, quomodointelligenda
sit heec condiguitas et propoitio satisfactio-
nis ; rursus quod genus operationis, et quem
statum satisfacientis requirat. Sed hajc simul
cum praeceptis, qua? ad hanc satisfactionem
pertinent, commodius explicabuntur,
790
DiSPUTAT. XXXVIII. SEGT. III.
SECTIO III.
An teneatur confessor imponere satisfactionem
pcemtenti.
\ . Prima conclusio. — Tencri confessorem.
— Dico primo : per se loquendo, tenetur con-
fessor satisfactionern iraponere. Ita colligitur
ex Conc. Ti'id., sess. 14, c. 8, et exc. Omnis
utriusque. Et ratio est primo, quia tenetur in-
tegrum facere sacramentum. Secundo, quia
ut medicus, tenetur curare vulnera pceniten-
tiSj et ut judex, sequitatem servare; uude,
cum judicet inter Deum et hominem, sicut
debet absolvere hominem dispositum, ita cu-
rare debet, ut homo satisfaciat Deo. Unde
colligitur, hanc obligationem ex genere suo
gravem esse, cum ad integritatem sacramenti,
et religionem Deo debitam, pertineat.
2. Secunda conclusio. — Non teneri impo-
nere per modum prcecepti. — Dico secundo : non
tenetur semper confessor ad imponendam poe-
nitentiam per modnm pra?cepti, sed putest
interdum applicare pcenitentiam, si pcenitens
velit illara assumere, vel solum consiliura, ut
faciat. Hsec eonclusio supponit imnrimis, con-
fessorem posse satisfactionem prfecipere, quod
mihi certum est, quia Concilium Tridentinum
ita interpretatur potestatem ligandi, ut latius
dicam infra, sect. 7. Et binc fit ssepe posse
teneri ad imponendam hoc modo satisfactio-
nem, si causa et pcenitentis conditio hoc re-
quirat; imo censeo hoc esse regulariter et
frequentius eervandum, propter rationes fac-
tas.Supponitdeindesatisfactionetnposseetiam
imponi, seu applicari sine obligatione sub illa
forma quasi conditionata : Si hoc feceris, tibi
sermat in satisfactionem, ut supra cum S.
Thoma docuimus, quia hoc satis est, ut illa
satisfactio elevetur per virtutem clavium ; si-
cut indulgenliae concedi etiam solent simili
modo, quarum applicatio ad claves suo modo
pertinet. Et iiinc concluditur, posseinterdnm
hoc modo imponi satisfactionem , vel totam ,
vel partem ejus, prout confessor judicaverit
magis expedire pcenitenti ; nam, cum hsec sa-
tisfaclio medicinalis sit, accommodari debet
dispositioni pcenitentis, ut saepe etiam infra
dicemus. Et heec sententia colligitur ex D.
Thom., Quodl. 3, art. 28; Palud., d. 20, q. 2,
art. 2; Pet. Soto, lect. 2 de Satisfactione ;
Victor., inSum., n. 210; Ledes., q . 1 1 , art. 3,
dub. 14. Et ita potest intelligi, quod idem
Ledesm ,1, p. 4, q. 3l,art. 2, opinatur, spon-
taneam pcenitentiam, pro peccatis contessis
assumptam, posse esse partem sacramenti ;
id enim solum potest esse verum, si sit aliquo
modo applicata per confessorem, quia alias
nullo modo fundaretur in virtute clavium, ne-
que esset pars sacramenti.
3. Sed contra objici potest primo , quia
quando sacerdos non praecipit satisfactionem,
non exercet actum jurisdictionis, quia non li-
gat ; ergo non potest illa satisfactio habere
effectnmex virtute clavium, nec esse parssa-
cramenti; ergo confessor non satisfacit suo
muneri, imponendo illo modo pcenitenliam.
Secundo, quia vel pcenitenti est satisfactio
necessaria, vel non ; si est necessaria, debet
illam preecipere; si non est necessaria, non
debet illam applicare aut imponere ullo
modo. Tertio, quia alias, per ilia verba, qua3
post absolutionem dicere solent confessores :
Qnidquid boni egeris, etc, omnia bona opera
pcenitentium fierent satisfactoria ex opere
operato, quod videturabsurdum. Sequela au-
tem patet, quia omnia illa applicantur dicto
modo, licet non prsecipiantur. Respondetur
ad primum, negando majorem, quia non so-
lnm est actus jurisdictionis praeceptum impo-
nere, sed etiam pcenitentiam designare appli-
cando illarn ad effectum sacramenti; nam
indulgentiarum concessio actus jurisdictionis
est, licet prasceptum non inchidat. Unde im-
ponendo illo modo pcenitentiam sacerdos et-
iam ligat et solvit ; ligat qnideinquatenus ne-
cessitatemhujus pcenitenti8eimponit,non sim-
pliciter, sed ad hunc finem consequendi ex
opere operato remissionem poense per hoc sa-
cramentum ; solvit autem quatenus facienti
taleui pcenitentiam commutat pcenam pur-
gatorii in faciliorem pcenam, quam per se,
et sine virtute claviura necessaria esset. Ad
secundum respondetur, fieri posse ut ta-
lis pcenitentia in ratione medicinse non sit
absolute necessaria, sit vero utilis; expediat
autem magis hic et nunc illo modo eam im-
ponere, quam sub praecepto, ob dispositionem
pcenitentis; et tunc, quamvis in ratione puni-
tionis fortasse sit debita, id tamen satis non
est, ut semper sit necessarium suh preecepto
eam imponere, si aliud expediat propter ma-
jus bonum pcenitentis , aut quia illud debitum
non est adeo rigorosum, praesertim quando
est ex peccatis venialibus contractum. Deni-
que fieri facile potest ut aliqua pars pceni-
tentiEe sub praecepto, alia sine illo imponatur.
An vero interdam iiceat omnino retinquere
sacramentum hoc sine hac parte, infra dice-
tur. Adtertium fere auctores citati concedunt
DISPUTAT. XXXVHI. SECT. IV.
791
illationem. Etquodnttinetadpotestatem, non
dubito quin illam babeant confessores; incer-
tum autem est, an per illa generalia verba
hoc intendant, quia solnm videntur essequse-
dam verba deprecativa, quse non indicant ac-
tum judieialem, sed solam orationem ad im-
petrandum auxilium, quo talia opera digne
fiant, ad talem effectum obtinendum. Sed de
hoc dicam in fine sect. 6.
4. Conclusio tertia. — Posse dari absolu-
tionem sine satisfactione. — Dico tertio : inter-
dura potest confessor absolvere nulla impo-
sitasatisfactione. ItaCajet., tom. 1 Opusc.,q.
2.,a. 2; Navar.,c. 26,n. 20. Duplexautem est
casus : primo quandu pcenitens estimpotens,
ut si sit propinquus morti. et prsesertim si
nihil percipere possit, Et ratio est, quia, cum
hsecparsnon sit essentialis, non est omitten-
dum sacramentum propter incapacitatem poe-
nitentis. Secundo, quando confessor ex ipsa
confessione, et ex materia, et signis ejus in-
telligit, pcenitentem integre satisfecisse pro
peccatis suis. Estque clara ratio, quiasicut
sequitas judicii postulat, ut puniatur debitor,
ita, ut absolvatur, qui jam solvit ; unde non
est de integritate judicii, ut imponatur poe-
na, sed tunc solum, quando adbuc intelligi-
tur durare reatus. Denique per contritionem
ipsam et per confessionem homo satisfacit,
unde si interdum illa satisfactio sequalis sit,
non est alia necessaria. Quamvis contrarium
senserilRichard.,d. 18, art.2, q. 2,ad 1, nam
saltem permodummedicinse vult etiaminhoc
casu impouendam esse satisfactionem ; sed
multo facilius potest cessare hsec.necessitas,
quia fieri potest, ut peccata sint levia, et spe-
ciali non indigeant curatione. Fateor tamen
raro posse constare sacerdoti de sufficienti
satisfactione jamfacta, et ideo consultius esse
aliquam, vel levem satisfactionem imponere,
quod etiam in primo casu fere semper servare
potest, si poenitens percipiat ; nam saltem po-
test vel semel proferre nomen Jesus, vel ali-
quem bonum motum elicere.
Quando debeat imponi satisfactio, ante, vel post
absolutionem.
5. Sed quseret aliquis, an heee satisfactio
imponi debeat ante, vel post absolutionem.
Gloss. enim, verb. Audire, in Clementina Du-
dum, de Sepulturis, dicit esse imponendam
ante absolutionem, solura quia in illo textu
hoc ordine numerantur, Confissiones audiat,
poenitentias imponat, et absolvat. Sed hoc fun-
damentum leve est, nam in c. ult. de Censi-
bus, iii 6, numerantnr contrario ordine, pro-
pter quod Glossa ibi tenet contrarium. Veri-
tasautemest.hoc essearbitrarium, quiadum-
modo moraliter conjungantur hsec, et veluti
in eodem judicio fiant, non rcfert, si alterum
antecedat, vel sequatur. Ita Anton., 2 p., tit.
17, c. 20, § I ; Navar., de Pcenit., d. 6, c. 1,
in princ, n. 35. Consuetudo vero jam fere ob-
tinuit, ut pcenitentia prius imponatur, quod,
licet non cadatsub obligationem, tamen con-
sultius videtur, ut materia, quoad fieri com-
rnode possit, supponatur formse, et ut poeni-
tens saltem voto et proposito satisfaciat prius-
quam absolvatur ; sic enim melius ratio justi-
tiee servatur. Quod eliam docet Sylvest., verb.
Confessor, 4,§1, et Angel., xerh. Confessio, 5,
n. 2. An vero pcenitentia injuncta, ante abso-
lutionem implenda sit, vel ad hoc possit obli-
gare eonfessor, dicemus inferius, sect. 7.
SECTIO IV.
An teneatur confessor condignam satisfactionem
imponere, vel quam mensuram servare debeat.
\. Prima condusio. — Posse confessorem
imponere pcenitentiam ex arbitrio. — Dico pri-
mo : nulla est certa satisfactionis mensura
lege Ecclesiastica taxata, quam confessor im-
pouere teneatur, sed arbitrio illi utendum est.
Conclusio est certa , quse colligi potest ex
Concil. Nicen., c. 12, et ex c. Mensuram, de
Poenit., d. 1, et ex multis aliis, quse referun-
tur, 26, q. 7, et ex c. Deus qui, de Pcenit. et
remiss., et ex August., in Ench., cap. 65,
quibus locis dicitur , hoc pendere ex arbitrio
sacerdotis. Et ratio clara est, quia hsec pceni-
tentia maxime ordinatur in bonum et cura-
tionem poenitentis ; dispositio autem pceni-
tentis potest esse varia ; unde nec eadem
quantitas, nec idem modus poenitentise potest
omnibus expedire, et ideo arbitrio judicis re-
linqui debuit.
2. Objectio. — Sohitur. — Sed contra, nam
olim erant canones poenitentiales , in quibus
singulis peccatis certum poenitentise tempus,
et modus taxabatur, et (ut quidam dicunt),
septennis pcenitentia pro singulis mortalibus
prseeipiebatur ; de quibus aliquid attigit Au-
gust., in Enchir., c. 67, et Conc. Carlhag. IV,
c. 74, dum ait : Ut sacerdos poenitentiam im-
ploranti, ahsque personce acceptione, paniten-
iiw leges injnngat ; et in capitibus sequentibus
alia similia habentur, et multa videri possuut
in Burchardo,lib.l8et 19Decreti,etapudGra-
tian., distinctionib. de Poenit., et ssepe alias.
792 DISPUTAT. XXXVIII. SEGT. IV.
Respondetur primo, illud quod dicitur de se-
pienni pcenitentia pro singulis mortalibus,
fabulosum esse ; nullibi enim extat tale de-
cretum ; imo nec illaj poenitentise erant uni-
ver^ales pro omnibus delictis, sed pro qui-
busdam gravioribus , et interdum ernnt bre-
viores,, interdum diuturniores ; relinqueban-
tur etiam interdum arbitrio Episcopi , ut vi-
dere licet in Couc. Carthag. III, c. 31. Deni-
qne in eis magis tonsulebatur sedificationi
Ecclesiae, quam necessitati pcenitenlis. Se-
cundo, non constat illas pertinuisse ad forum
pcenitenti?e , sed fortasse same ad externum
fcrum Eeclesiasticnm. Et patet, quia inter-
dum erat poena depositionis vel privationis
Ecclesiasticee dignitatis, vel quid simile. Ter-
tio, etiamsi aliqufe perlinerent ad forum poe-
nitenuEe , semper dabatur locus arbitrio con-
fessoris, uti constat ex decretis citatis ; unde
illa solum erat quasi regula directiva , ut il-
lam confessores sequerentur, quautum expe-
dire censerent. Quarto jam tota haec consue-
tudo antiquata est, et ad arbitiium sacerdotis
totum boc negotium est revocatum. De hac
re legi possunt Anton.,3p., tit. 17, c. 21, § 1;
Sylvest., verb. Confessor , 4, in princ, et q.
2; Pet. Sot,, lect. 2 de Satisfact.;Soto,d. 19,
q. 2, art. 5; Navar. , c. 20, n. 17; et Marian.
VicL, dict. opusc. de Antiquis pcenitentiis.
JSecunda conclusio.
3. Dico secundo : hoc judicium et arbiirium
confessoris, non est ejus voluntati absolute
relietum, sed considerata gravitate peccato-
rnm , et dispositione pcenitenlis , servataque
ratione justitia? , debet proportionatam satis-
factir nem imponere, prnut secundum huma-
nam prudentiam poluerit, ut supra explica-
tum est ; et ita colligilur ex Conc. Trid., sess.
14, c. 8, ubi sunt ilia verba notanda : Debent
ergo sacerdotes Domini , quantum spii itus et
prudentia sugg-sserit , pro quahtate crimi-
num et pceaitentium facutlate salutares satis-
factioms injungere, ne si forte peccatis conni-
veant, et iudulgn/tius cum panitentibus agant,
levissima quudam opera pro gravissimis del<c-
tis injungendo, alienorum peccatorum partici-
pesfiaut.SnnWvA habentur in Conc Mogunt. II
c. 31. Et ratio est snpra tacta, quia sacer-
dos est judex ; ergo debet 8e<|uitatem servare.
Et confirmatur, quia est veluti medius arbiter
inter Deum et peccatorem; si autem gravissi-
mam pcenam imponerel pro levissimo crimi-
ne, injuriam faceret peccatori; ergo e con-
trario.
Tertia assertio.
4. Nihilominus dico tertio : ex rationabili
causa propter impotentiam vel fragilitatem
pcenitentis potest confessordissimulare, et le-
vioremsatisfactionem imponere.ItaD.Thom.,
in Addit., q. 18, art. 4; Soto, d. q. 2, art. 3,
et alii communiter. Et ratio est, quia in hoc
sacramento magis intenditur salus pceniten-
tis, et ejus emendatio, quam satisfactio pro
poena ; si autem gravior satisfnctio impona-
tnr, quam fragilitas, vel conditio pcenitentis
patiatur, majori periculoexponitur salus ejus,
quam si aliquid de poena remittatur. Et con-
firmatur, qnia hoc etiam in majorem glo-
riam Dei cetlit , qui potissimum vult curatio-
nem peccatoris , et alias causa Dei semper
manet integra , quia si hic peccator plene
non satisfecerit, in purgatorio solvet usque
ad novissimum quadrantem. Propter quod
recte Chrysostom. , seu auctor Imperfecti in
Matth&eum, hom. 23, et hnbetur in cap. Alli-
gant, 26, q. 7, dicit, confessores semper de-
bere in mitiorem partem incl nare et condes-
cendere pcenitenlibus; quia in hoc minus pe-
riculi est , quam si gravioribus poenitentiis
homines deterreant , vel in desperationem
inducant ; et Nnzianzen., orat. 26, circa fi-
nem : Hanc (inquit) rationem tene, ut partim
illum. corrigas , idque leniter et Jiumane, non
iit hostis , neque ut durus et rigidus medicus ;
et infra : Habes medicinw regulam, Christi
discipulus es, mitis et benignus, qui nostras
infirmitates portavit. Quocirca illud praecipue
debet attendere confessor, ut satisfactionera
iinponat, accommodatam curationi et prseser-
vationi a peccatis , in quo oportet ut integri-
tatem et severitatem habeat j quod si in hac
patte sufficienter peccatori provideat, quam-
vis in castigatione remissius agat, nunquam
graviter errabit, propter rationes factas ; et
quia in lioc diffieillimum est ahquitatem attiu-
gere. Adverlit autem Navar., c. 26. n. 19 et
20, quando confessor leviorem multo pceni-
tentiam imponit propter fragilitatem pce-
nitentis , quam peccata ejns mereantur, de-
bere illum admonere, illam non esse suffi-
cientem poennm, sed propter ejus indisposi-
tionem cura illo benignius agi, ne forte ex le-
vitnte pcense occasionem sumat peccandi , et
ut fortasse moveatur nd alias voluntarias sa-
tisfactiones assnmendas. An vero debeat con-
fessor semper in hoc condescendere arbitrio
pcenitentis, dicam commodius in sect. 7.
SELTIO V.
Utntm condigna hsec satisfactio consistnt inindi-
visibili, vel habeat aliquam latitudinem.
DISPUTAT. XXXVIII. SECT. V. 793
satisfactionem a?qualem rpatui in re ipsa esse
certnm, et in indivisibili consistentem, ita ut,
si ad illam non attingat pcenitenlia imposita,
licet parum deficiat , non tollat omnem pce-
nam ; si autem excedat, licet parum, aliquid
l.DupIiciterhoc intelligi polest : uno modo eliamsatisfaclionissupersit.Itatenet Petr.Sot.,
in ordine ad judicium confessoris, et hoc mo- lecl. 1 de Satisfactione, et dicit esse commu-
do vix potest in qucestionem venire , quia nem sententiam antiquorum ; sed illi, ut ve-
certum estnon posse confessori constare hanc rum fatear, non multum rem explicant, sed
satisfactionem esse condignam cum tanta ahsolute dicunt requiri condignam satisfactio-
eequalitale, ut nulla possit major, vel minor nem, ut videre est in D. Thora., d. 18, q. 1,
jnsteimponi; hoc enim exeedit scientiam hu- art. ult., qucestiunc. ult. ; Alens. . 4part., q.
manam, et ideo certum est, intra aliquam la- 80, memb. 3, art. 1, ad argum.; Palud., d.
titudinem posse confessorem paulo majorem 20, q. 2; Durand., q. 1. Probatur autem dicta
vei minorem satisfactionem imponere, ser- sententia, qnia in divino judieio omnia sunt
vata seqnitate, sicut etiam in humana justitia definita in pondere et mensura, neque in illo
pretia rerum non consistnnt in indivisibili, est latitudo rigorosi , vel medii pretii ; hoc
sed habent latitudinem rigorosi, initissimi, el autem judicium divinum est, quamvis per ho-
medii pretii, et in omnibus servatur justitise minem exerceatur; nam homo tenetur juxta
sequalilas. divinam iegem et justitiam judieare. Nec re-
2. AUquorum opinio. — Secundo ergo mo- fert quod non possit indivisibiliter cognosce-
do intelligi potest quaeslio in ordine ad effec- re, quse pcena, vel satisfaclio a Deo taxata sit,
tum, id est, an illa satisfactio, quce in re suf-
ficiens est ad tollendam totam pcenam , con-
sistat in indivisibili , an vero in ordine ad ef •
quia satis est, ut humano niodo judicet : res
autera ipsa habebit effectum, proutin re fue-
rit conformis legi divince , et mensuree a Deo
fectum habeat eamdem latitudinem, quam positce. Praeserlira, quia regulariter loquendo,
habet io judicio confessoris; ita ut omnis pce- nec paulo inagis , vei minus attingit homo in
na, quora confessor juste, et prudenter impo- judiciO iilam mensuram, qnia pendet ex raul-
nit, sive sit major, vel minor, sive rigorosa, tis, qurc homini ignota sunt, scilieet exgravi-
sive mitis, totam pcenam remittat. Multi enim tate pcense, qua; ex peccato relinquitur, ex
Theologi hoc posteriusopinantur, utScot.,d. modo, quo ex opere operantis, vel operato
18, q. 1; et ibi Gabr., art. 1, notab. 5, et art. applicatur satisfactio, ex dispositione pceni-
2, concl.5; Major, d. 20, q. 1, inprinc.;Soto, tentis, et ex aliis siroilibus, quce vix possunt
q. 2, art. 3 ; Medin., traci. 2, q. -47, de effec- in unum conjungi et ponderari , ita ut huma-
tu pcenitentise injunctce. Fundamentum eo- num judicium parura discrepet a medio; non
rum est , quia hoc judicium pcenaj commis- est ergo hsec commutatio ita posita in arbitrio
sum est horaini ; ergo debet judicarj modo coufessoris, ut si a justa mensura, vel modi-
humano, et juxta humanam aistimationem. cum aberret, seque valeat satisfactio, eo quod
Confirmatur ex differentia inter satisfactio- bona fkie posita sit. Hcec autem mensura ex
nem ex opere operantis, et ex opere operato ; Chrisli instiiutione petenda est; supponit enim
in illa enim homo non est judex, sed reus in opere proportionem aliquam , addit vero
luens pcenas , et ideo ibi datur certa satisfac- certam aliquam legem , qua decrevit , ut per
tio i)i indivisibili consistens, soli Deo cognita; tale opus tanta satisfactio Clnisti applicare-
at vero in posteriori satisfactione homo est tur, idque infallibiliter et matheraatice (ut
judex arbiter, et taxat pcenam condignam, et sic dicam) servatur.
ideo.licet paulo majorem, vel minorem taxet, 4. Et confirraatur primo, nam etiam ab-
erit a^qualis eo modo, quo judicium huma- solutio et effectus ejus pendet ex dispositio-
num et justitia requirit ; alioqui nnnquam ne pcenitentis, et humano judicio fertur, et
posset confessor justum arbilrium ferre in nihilominus illa dispositio in re consistit in
hoc judicio.
Satisfactionem hanc consistere iri indivisibili.
Vera rcsolutio.
3. Hanc mensuram esse ex institutione Chri-
indivisibili, saltein, ut talis suflficiat, et non
minor, et quantumcunque coufessor pruden-
ter existimet esse sutfieientem dispositicnem
si in renon adsit, quamvis parum distet, nihil
eihciet,in quo nuilus dubitat; ergo similiter,
sti. — Nihilominus probabilius censeo, hanc etc. Confirmatur secundo, quia in omni alio
794
DISPUTAT. XXXVIII. SEGT. VI.
cundum generales
gravioribus delictis
factiones imponere.
effectusacramentorum semper observatur, ut
sitmajor, vel minor, juxta dispositionem sus-
cipientis, et quoad boc in indivisibili con-
sistit ; ergo idem erit iu prsesenti ; sed qui
majorem suscipit satisfactionem, hoc ipso me-
lius disponitur ad hunc effectum ex opere
operato, cajteris paribus ; ergo pro rata, seu
proportione, majorem fructum consequetur.
Nec ratio divinae justitiae pati videtur, ut cae-
teris paribus, non plus satisfaciat, qui plus
operatur, etiamsi in excessu parva sit inae-
qualitas; eadem enim servanda est in fructu,
quia jnstitia divina aequissima est.
5. Destruitur fundamentumcontrarue senten-
ti(e, — Ad fundamentum conlrariae sententiai
respondetur, duo debere sacerdotera obser-
vare in satisfactione imponenda : unum est
justa vindicta, e.t commutatio pcenae, et quoad
hoc fateor non posse tam exacte aequalitatem
rei ad rem observare, quia non habet suffi-
cientem notitiam extremorum , ut possiUea
inter se comparare et compensare, sed se-
quasdam rationes, pro
debet graviores satis-
Aliud , quod debet at-
tendere, est emendatio et praeservatio in fu-
turum, et in hoc potest majorem servare
proportionem ; quamvis enim difficile sit
quantitatem medicingeita praefinire, ut neque
defieiat, neque excedat tamen in hoc aliqua
major notitia extremorum habetur, et ita fa-
cilius potesl et cum majori proportione ser-
vari proportio. Aliquando vero necesse est, ut
satisfactio propter aliorum exemplum, vel ad
tollendum scandalum fiat, prout oJim fiebat
frequentius in Ecclesia, et tunc non lam gra-
vitas culpae coram Deo, quam genus, et mo-
dus peccati respectu aliorum consideraudus
est. Et propter aliquem ex his respectibus
posterioribus contingere potest, ut juste im-
ponatur major poena, quam f-orte ad satisfa-
ciendum coram Deo esset necessaria.
SEGTIO VI
Qiin opera sint in satisfactionem imponenda.
1 . Primum dubium. — An debeat imponi
opus bonum. — In hac sectione tractari possunt
fere omnia, quae supra de satisfactione ex
opere operantis tractata sunt ; suppositis ta-
men iis, quae ibi diximus, brevissimis dubiis
res tota expecliri potest. Primo ergo quaeri
potest, an opas injungendum oporteat esse
moraliter bonum. Respondetur, ex suo gene-
re debere esse bonum, et habere caeteras con-
ditiones ipsius operis, quae ad satisfactionem
ex opere operantis requiruntur, quia haec S3-
tisfactio sacramentalishabetpro materia opas
de se sati.sfactoriumexopere operantis, quocl
per virtutem clavium elevatur. An vero opor-
teat ab ipso operante bene fieri, ut impleat
obligationem sibi imposilam, dicam sect. 8.
2. Secundum dubinm. — An debeat opus esse
externum,. — Secundo quaeri potest, an opor-
teat hoc opus esse externum, vel sufficiat
internum. Alens., 4 p., q. 84, memb. 2,
art. 1, et Almain., d. 15, q 1, omnino re-
quirunt actum externum, vel quia futurus est
pars sacramenti, et ideo oportet, ut sit sen-
sibilis, vel quia imponitur per modum huma-
ni praecepti, quod non solet cadere in actum
internum. Dico tamen, actum externum esse
magis accommodatum propter rationes fac-
las, et quia solet esse magis pcenalis. Nihil-
ominus vero imponi posse internum actum.
Ut si pcenitensita aegrotet, ut nihil possit ex-
terne facere, injungi ei potest, ut actum in-
ternum habeat. Item, si ' confessor judicet
valde expedire ad bonum pcenitentis, ut ali-
quoties, vel aliquibus diebus proponat pecca-
tum vitare,poterit hocilli injungere. Item, ut
ille actus sit pars sacramenti, satis est, ut sit
peraccidenssensibilis,sicutcontrilio; fitautem
per accidens sensibilis, quando exterius im-
ponitur, et acceptatur. Deinde, cum hoc sa-
cramentum ad internum bonum animae peiv
tineat, et internam salutem ejus intendat,
non mirum est, confessorem, sicut potest ab-
solvere ab internis peccatis. ita posse ligare
ad internum actum, si anima? ita expediat.
Denique etiam ipsa contritio elevatur per vir-
tutem clavium ; cur ergo non poterunt ele-
vari alii actus satisfactorii ?
3. Tertium dubium. — An possit imponi pos-
nitentia publica. — Communis opinio. — Tertio
quaeri potest, an possit imponi pcenitentia pu-
blica ; vocatur aulem hoc loco publica pceni-
tentia, non omnis illa, quae coram aliis fit,
nam si ita fiat, ut persona maneat occulta,
vel cansa, quia est res, quae sponte fieri so-
let, vel certe, si talis est pcenitentia, ut soleat
pro levibus peccatis imponi, de his non est
dubium quin imponi possint. Dicitur ergo
publica pcenitentia, quae ita fit coram aliis,
ut ex illa colligi possit, confessorem propter
grave crimen illam imposuisse. Et est ratio
dubii, quia videtur esse contra sigillum, pro-
pter quod Navar., in c. Sacerdos, de Pcenit.,
d. 6, n. 86, et in Sum., c. 8, n. 10, negat ta-
les pcenitentias posse imponij et jura, quae de
DISPUTAT. XXXVill. SECT. VI.
illis loqimntur, intelligeiida existimat in foro
exteriori. Sed est certe difiicilis interpreta-
tio; nara c. 1 dePoenit. et remiss., et clarius
Conc. Trid., sess. 24, c. 8 de Reform., aper-
te videntur loqui in hoc foro. Unde commu-
nis opinio est, propter peccata occulta non
debere imponi poenitentias publicas, quia
sunt improportionalae, et contra bonam fa-
mam pcenitentis; pro peccalis vero pnblicis
imponendas esse, quia ita expedit ad Eecle-
siaisatisfactionem etexemplura. ItaD.Thom.,
d. 14, q. 1, art. 5, quaestiunc. 1, ad I, et d.
47, q. 3, art. 4, quaestiunc. 4, ad 4; Alens.,
4 part., q. 14, memb. 6, art. 1, alias q 64,
memb. 1 ; Palud., d. 14, q. 6; ArgenL, art. 3;
Durand., q. 4; Soto, d. 19, q. 2, art. 5 ; An-
ton.,3part., tit. 14, c.17, §6; Medin., tract.
2, q. 44, Ad difficultatem vero de sigillo res-
pondet Durand. ibi, non revelari peccatum,
quia est publicum. Sed contra, quia revela-
tur confessio ejus, quodnon licet, utsupra di-
xi. Melius D. Thom. negat esse revelationem,
quia fit ex consensu ipsius pcenilentis. Ur-
gebis, quia hic consensus est veluti coactus,
et involuntarius. Propter hoc dico, si pceni-
tens habeat rationabilem causam ad non ac-
ceptandam hujusmodi pcenitentiam, et illa
non sit necessaria ad tollendum aliquod
scandalum, non esse obligandum, sed tunc
tantum, quando ad tollendum scandalum,
vel ad satisfaciendum Ecclesiae in crimine
pnblico, el notorio judicatur necessarium,
vel valde expediens al sque eiavi incom-
modo pcenitentis, qui in eo casu non po-
test dici cogi , sed rationaliter induci ad
id, quodfacere debet; reliqua de hoc puncto
dicta sunt in superioribus.
4. Quartum duHum. — An debeat esse unum
ex illistribus ,jejunio, oratione, et eleemosy ■
na. — Quarto quaeri potest, an opus satisfac-
torium oporteat esse aliquod ex illis tribus,
jejunio,orationeet eleemosyna.Respondetur :
non oportet, si haec in rigore sumantur, esse
aliquod ex illis, quamvis ad illa reduci de-
beant aliquo modo. Videantur dicta disputa-
tione praecedenti, et accommodentur hic.
5. Qicintum dubium. — An possit esse opus
sicpererogationis. — Quinto, an oporteat hoc
opus esse supererogationis, vel possit esse
ex aliis praeceptis, videantur supra dicta in
simili. Quibus suppositis respondetur, re-
gulariter imponi opera supererogationis ,
ut major sit salisfactio, et ut detur poeniten-
tibus occasio plura bene operandi. Nihilomi-
nus non est dubium quin opera etiam pise-
795
cppta possint imponi, quia, cum illa sint sa-
tisfactoria, possunt per claves elevari, et in
idem opns potest cadere duplex obligatio, et
s.-vpe Irac facere expedit, saltem ex parte,
propter hominum fragilitatem. De quo bene
Navarr., in c. 1 de Pcenitentia, dub. 6, cap.
40 et seqq.,ubi etiam signifioat, idemque alii
auctores sentiunf, , quando confessor nihil
explicat, semper intelligendum esse impone-
re opus alias non praeceptum, quia regulari-
tej h;ec est intentio confessoris; ab hac au-
tem regula excipit eleemosynam Victor., in
Sum., n. 205 ; Soto vero, d. 19, q. 2, art. 1,
in fine, dlstinguit, quia, si obligatio faciendi
eleemosynam supervenit post coufessionem,
sufficiet illa eleemosyna adimplendam pceni-
tentiam, non vero si antecessit. Sed haec non
sunt necessaria ratione fundata ; quicl enim
plus habet eleemosyna, quam jejunium? vel
quid refert, quod obligatio antecedat, vel se-
quatur? Totum ergo pendet ex intentione
coufessoris. quse tamen ex circumstantiis, et
ex materia interprelanda est ; nam, si ratio-
nabiliter creditur nolmsse adeo gravare pce-
nitentem, merito pofest credi, quod haec
fuerit intentio ejus, quia semper credendum
est prudenter et rationabiliter operari; con-
sultius tamen esset , qnando materia talis
est, ut conjuncta aliis preeceptis possit grave
onus imponere, explicite interrogare confes-
sorem inteniionem ejus.
6. Addunt etiam Doctores, si quis recitet
rosarium aut horas eo tempore, quo ex prae-
cepto audit sacrum, satisfacere. Ita Angel.,
verb. Feritv, § 46; Adrian., q. 1 de Satisf.;
Medin., tract. 2, q. 48. El ratio est, quia re
vera facit opus impositum, ad quodalias non
tenebatur, et quod incompossibile non est
cum auditione Missae.
7. Sextum dubium. — An debeat esse opus
particulare. — Sexto quaeri potest, an oporteat
hoc opus esse aliquod particulare, vel per
clausulam generalem, quidquid boni feceris ,
etmali sustinueris, eleventur opera ad sa-
tisfactionem ex opere operato. Quam quaes-
tionemponit S. Thom., Quodl. 3, art. 28, et
iespondet,hocposteriusaffirmando, quem se-
cutisunt Palud. supra,et Petrus Soto, Ject. 2,
de Satisfact., et Navarr., in Sum., c. 26, n.
24, et de Pcenit., d. 6, c. 1, in princ. n. 36,
quibus in re pia et favorabili ego non contra-
dicam ; et quia, si peccatum in communi
potest esse materia hujus sacramenti, cur
non etiam satisfactio in communi? Ne autem
possint inferre aJiqua absurda, exislimo in-
790 DISPLTAT. XXXVIU. SECT
telligendum hoc esse quoad satisfactionem
pro peccatis in iila confessione confessis,
quia de ilJis tantum fertur judicium, et ita
postquam illaplene fuerint remissa,ille effec-
tuscessabit.
8. Ultimo quaeri potest, an possit etiam im-
poni opus per aliud iraplendum, sed de hoc
dicam infra, in sect. 9.
VII.
SECTIO VII.
Vtrum pcenitens teneatur satisfactionem sibi im-
positam acceptare, et acceptatam implere.
1. Prima sententm. — Non teneri. — Se-
canda sententia. — Nunc dicembim superest
de his, quse poenitens exhibere tenetur. In
qua re prima sententia est poenitentem non
teneri ad acceptandam poenitentiam; si ta-
men illam acceptet, teneri illam implere.
Ita Soot., d. 18, q. I, art. 1 ; ibi Gabr., q. 1,
art. 3, dub. 4, et d. 16, art. 3, dub. 5 ; Me-
din.. tract. 2, q. 5 ; Sylvest., verb. Confessio,
q. 25 (licet q. 6 videatur contrariumsentire);
Armil., verb. Confessio, § 29 ; Navarr.,c. 26,
n. 20. Idem sentiunt Hostiens. et Panorm.,
in c. Sig/iificavit, de Pcen. et remiss. Fun-
damentumest, quia peccator in hac vita non
tenetur satisfacere pro pcena teroporali, sed
potestin purgatorium remittere ; ergo quoad
hoc non tenetur se subdere clavibus. Confir-
maturprimo, quia alias teneretur acceptare
condignam pcenam, etiamsi essetgravissima.
Confirmalur secundo ex communi omnium
consuetudine; nullus enim confessor negat
absolutionein pcenitenti eo solum, quod no-
lit pcenitentiam acceptare. Secunda sententia
est Cajet., tom. 1 Opusc, tract. 6, q. 2, sd 2,
ubi r.on solum negatteneri ad acceptandura,
sed etiam, si acceptet, teneri ad implendimi ;
et videtur sane magis consequenter loqiii,
quia illa acceptatio non est votum, nec p;o-
missio, sed tantum simplex propositnm ; si
ergo prseceptum coufessoris perse non indu-
cit obligationem, nec acceptatio illam in-
ducel.
Conclusio prima.
2. Posse confessorem obligare pamitentem,
ut acceptet et impleat. — Dico tamen primo,
confessorem obligare posse pcenitentem, ut
satisfactionemimpositam acceptetet impleat.
Ha'C conclusio videtur mihi hoc tempore tam
certa, ut sine temeritate negari non possit ;
nam vere apertedefinivit illam Tridentinum,
adeo ut Victoria existimaverit eam esse de
fide. Docnit illam Magister, d. 16 et 18, el ibi
D. Thom., q. I, art. 3, quasstiunc. 3 ; Ri-
char., art. 2, q. 5; Palud., d. 20, q. 2, in
fin.; et ibi Major, q. 5, et d. 17, q. 2; et ibi
Durand., q. 2et3; Alens.,4 p., q. 24, memb.
4, art. 5, alias q. 64, memb. 2, art. 3, et
memb. 3, art. 1 ; Anton., 3p., tit. 18, c. 19,
§ 19; Ruard., art. 3, pag. 273; Victor., in
Sum. n. 240; Soto, d. 20, q. 2, art. 2;
Petr. Sot., lect. 2 de Satisfact. ; Cano ,
Relect. de Pcenit., p. 5, in fine; Ledes., 2, p.
4, q. 20,art. 3. Et colligilur ex Leone P.,
ep. 89, alias 91, habeturin c. Multiplex, de
Pcenit., d. 1 ; et ex Concil. Salegustadiensi,
c. 18, in 3 tom. Conciliorum : Multi, inquit,
tanta faUuntur stultitia, ut capitali crimine
culpati poenitentiam a suis saccrdotibns acce-
ptare nolint. Favet etiam c. Omnis utriusgue,
ubi eodem modo praecipitur fidelibus, ut
confiteantur, et pcenitentiam impleant ; item
Concil. Floreut., dum inquit, hanc saiisfac-
tionera esse imponendatn secundum arbi-
trium sacerdotis ; clarius Trident., sess. 14,
c. 8, ubi dicitur, esse in sacerdotibus potes-
tatem ligandi,non tantum ad infirmitatis me-
dicamentum, sed etiam ad peccati commissi
vindiclam, et hoc sensu definit canone 15,
datam esse sacerdotibuspoteslatem, non so-
lum absolvendi, sed etiam ligandi.
3. Probatur ratione. — Et ralione proba-
tur, primoexsupra dictis, quia confessor te-
netur satisfactionem imponere ; ergo alter
tenetur acceptare. Patet conseqnentia. tum
quia cura uterque concurrat ad sacramen-
tura, uterque tenetur integritatem ejus ser-
vare ; tum etiam quia alias valde inefficax
esset poteslas sacerdotis vindicativa. Confir-
matur, quia unusquisque tenetur parere ju-
dici recte judicanti ; sed impositio pceniten-
tiae est pars justitiee ; ergo. Et hsec ratio sol-
vit fundamenta contrariae sententise ; nam
licet in lege naturEe non esset praeceptum sa-
tisfaciendi, tamen in lege gratice, quatenus
hominibus commissum est integrum judicium
de peccatis, per eos imponi potest hsec satis-
faciendi obligatio ; sicut etiam imponi potest
pcenitentia per modum medicinse. Unde obi-
ter colligitur, hanc conclusionera non tantum
procedere in annua confessione, sed etiam
in quacunqne alia, quse voluntarie fit, prse-
sertim si sit de materia necessaria, quia ea-
dem est ratio de integritate judicii, et sacra-
menti, et quia per iilam confessionem extin-
guitur obligatio confitendi amplius illud pec-
catum, et ideo eodem modo potest pro illo
satisfactio imponi.
Conclusio secunda.
4. Quce sit illa obligatio. — Objectio. —
Solvitur. — Secnndo : dicendum est haec
obligatio ex genere suo est gravis, et sub
reatu peccati mortalis : lamen in individuo
ssepe potest esse tantum sub veniali. Proba-
lur prima pars, quia materia de se gravis
est, et ad religionem, seu juslitiam divinam
pertinens ; ergo. Unde colligitur, si confes-
sio sit de materia morlali et necessaria, et
poenitentia imposita etiam sitgravis, tunc es-
se peccatnm mortale, si voluntarie, et sine
carsa rationabili omittatur. Dices : quid si
pcenitens nolit acceptare, neque absolutio-
nem recipere, sed alium adire confessorem.
Ilcspondetur, facile posse boc a gravi culpa
exeusari, praesertim si poenitenti liberum sit
hnic, vel alteri sacerdoli confiterir. Nibilomi-
nus, si revera confessor nullam moralem
vim inferat, sed convenientem satisfactio-
nem imponat, non est absolute liberum, nec
licitum poenitenti sacramentum inchoalum
relinquere, et effugere sacerdotis justum ju-
dicium, cui jam semelse subdidit; confesso-
reslamen in boc non debentesse nimis dilli-
eiles, sedaccommodari oportetfragilitati pce-
nitentis, et leviores illis poenitentias impone-
re, si graviores illi acceplare nolint ; praeser-
tim quando non est aperta eorum malitia, et
medieinae necessitas in futurum non urget,
et ita fiet, ut moralitervix pos-sit fieri magna
dissensio inter confessorera et poenitentem,
si uterque licite et juste suo munere fun-
gatur.
5. Probalur secunda pars conclusionis. —
Secunda pars conclusionis communis est; te-
net Soto, d. 20, q. % art. 2: Palud., d. 17,
q. 7, concl. 4; Navar., in Sum., c. 21, n. 1,
constatque ex generali regula peccatorum,
quae ex levitate materiae venialia fiunt. Erit
autem levis materia, primo, si confessio sit
de solis venialibus. Secundo, sisit de morta-
libus jamcoufessis, ut boto eliam et alii no-
tarunt, quia, licet integritas sacramenti non
servetur, tamen est in re valde ey.lrinseca et
secundaria. Tertio, si omittat partem pceni-
tenliae in confessione mortalium, quando
pars illa non est gravis. Quarto, si contingat
in confessione morlalium levem pcenitentiam
imponi, etiamsi tota illa omittatur, non erit
peccatum mortale, qua, licetcausa sit gravis,
tamen materia prsecepti nou cst sufiiciens ad
tantam obligatiouem. Et, si illa esset male-
lia partialis, omissio ejus non esset morlalis ;
DISPUTAT. XXXVHI. SECT. VII. 797
ergo uec etiamsi sit totalis, quia, ut diximus,
sola haec mulilatio sacramenti non sufficit ad
peccatum mortale. Quinto, addit Medina su-
pra, omissionem fore venialem, si confessor
noluit sub majori obligalione ligare, etiamsi
materia seu pcenitenlia imposila gravis fue-
rit ; ad quod necessarium erit, ut sacerdos
suam intentionem poenitenti declaret. Aliis
autem videlur, non esse hoc id potestate sa-
eerdotis, qui in boc se babet sicut b'gislator,
qui potest piseceptum ferre, aut uon ferre ; si
autem ferat, non est in potestate ejus magis
vel minus obligare, sed in necessario sequi-
tur ex maleriaj gravitate. Verumtamen, licet
prrecipiens non possit excedere gravitatem
inateriee in imponenda obligatione, quia hoc
supcrat potestatem, et non pendet ex sola
voluntate, tamen satis probabile videtur,
pos?e obligationem moderari infra materiae
gravilatem, quia in hoc uon se habet tan-
quam agens naturale, ut necessario agat se-
cundum ullimum actum potentisa suce. Pro-
babilis ergo videtur hajc opinio Medinee ,
praeserlim cum dixerimus, posse sacerdotem
pcenitenliam imponere sine ulla obligatione;
cur ergo non poteriteam imponere cum mi-
nori, seu levi obligalione , cum hoc pen-
deat ex volunlate ejus , infra limites suse
potestatis ?
6. Quando obligetur pcs/iitens. — Sed queeres,
quando obligetur pceuitens ad banc satisfac-
tionem. Respondetur : si confessor designat
tempus, intraillud implenda est, ut constat;
quod si forte intra illud non implealur, non
slalim cessat obligatio, ut contiugit in prae-
ceptis Ecclesiasticis, quse si praecipiunt jeju-
nium, vel Missatn tali die, illo transacto, ces-
sat, quia inlentio talis legis est omnino defi-
nire tale tempus ; at vero intentio c°nfesso-
ris est satisfaciio pro peccatis ; circumstantia
vero tempoiis solum est, ne nimia sil dilatio.
Quocirca non est intentio sacerdotis, ut sta-
tim obligatio cesset, si forte aliqua ex causa
differatur. Unde etiam fit, ut bujusroodi di-
Jatio facile possit a mortali culpa excusari,
quia non est contra substantiam piaecepti ;
unde si rationabilis causa inteicedat, inter-
dum etiam poterit honestari. At vero, si con-
fessor non designet tempus, obligat, per se
loquendo, adiniplendam pcenitentiam, quaui
primum comraode lieri possit, quia et inte-
giitas sacramenti, et ratio medicimc, et
justee sentcnliee, quae secum affertadjunctam
executionem, ac denique rationabilis intentio
confessoris boc requirit; sicut ergo votum,
798
quod tempus non deterraina
statim, ita etiam heec satisfactio. Sed hoec
omnia moraliter inlelligenda sunt; non enim
statim est judicandum peccatum mortale in
quacunque dilatione , sed quando judicio
prudentis confessoris esset nimia.Quid vero
agendum sit, si poenitens oblitus est poeni-
tentiee impositee, etan ob eam causam tenea-
tur confessionem iterare, dictum est supra
inter disputandum de integritate.
Pcenitens an possit obligari antequam aisolva-
tur.
7. Tandem potest ex his definiri dubium
supra huc remissum , an possit sacerdos
obligare poenitentem ad implendam pceni-
tentiam priusquam illumabsolvat. Dicoenim,
si sermo sit de salisfaetione tantum ut est
vindicta, non posse sacerdotem boc faeere,
per se loquendo, quia nullum ad hoc habet
jus; nec babet per se causam differendi ab-
solutionem, si pcenitens acceptat pceniten-
tiam, et nulla est ratio existimandi non im-
pleturum illam. Etideodixi, per se loquendo;
namper accidensob tale periculum,si verum
sit, poterit sacerdos jnste id facere. Sicut et-
iam potest, et inlerdum debet, non absolve-
re, donec impleat pcenitentiam in preece-
denti confessione impositam, et inique, ac
ssepius omissam, quanquam in hoc pruden-
tia confessoris necessaria est. At vero, si
propter curationem et medicinam judicet
confessorid expedire, poterit facere, et pceni-
tens tenebitur obedire, quia tunc potius agi-
tur de condigna dispositione ad remissionem
peccatorum, quam de satisfactione pro tem-
porali poena. Unde illud prseceptum a confes-
sore positum, non tam est nova impositio,
quam declaratio alicujus obligationis, quam
pcenitensde se habet, ut possit de illius dis-
positione et proposito vitandi peccata mora-
liter constare; et ad summum videtur sacer-
dostunc modum seu medium determinare;
in quo, si sint plura et sufficientia, polest se
voluntatipoenitentis accommodare, ut medi-
cinam eligat, quia hoc satis est ad dlius cu-
rationem, ad quam solam sacerdos jus ha-
bet et potestalom in eo actu, ut declaratum
est. Ad fundamenta piimee opinionis jam
fere responsum est. Nam, licet stando in solo
jure naturee, et extra hoc sacramentum pec-
cator possit lemporalem salisfactionem in
purgatorium reservare, lamen, suppositasub-
jectione ad claves in boc judicio, tenetur sa-
tisfactionem impositam acceptare, tum pro-
DISPUTAT. XXXVill. SliCT. Vlll.
de se obligat pter integritatem sacramenti et judicii; tum
maxime, quia in judicio recto et bene insti-
tuto, arbitrium pcence, ubi illud locum habet,
non est commissum reo, sed judici, apud
quem est polestas vindicaliva et coactiva,
quee coactio in prasenti jndicio, eo quod sit
voluntarium, proprie non habet locum ; fit
aulem prout potest, ligando per preecepti ne-
cessitatem. Ad primam confirmationem, tum
respondetur, confessorem possequidem obli-
gare ad satisfaclionem condignam , ita ta-
men ut simul sit medicinalis, atque adeo to-
lerabilis, et accommodatahumaneefragilitati.
Alia difficultatem non habent.
SECTIO VIII.
Utrum necesse sit pcenitentiam implere in statu
gratise.
d. Prima assertio,sufficere in statu peccati
mortalis. — Hoc dubium intelligi potest de
necessitate ad integiitatem sacramenti,velad
effectum ejus. Dico primo : satisfactio exhi-
bita in statu peccati mortalis sufficit ad inte-
gritatem sacramenti , et ad implendam obli-
gationem a confessore impositam. Est com-
munis, et ratio est, quia confessor tantum
praecipit opus, et non modum ejus. Confir-
matur, quia in aliis praeceptis vel sacramentis
satis est substantia operis, etiamsi extra cha-
ritatem fiant; neque est hic nova fmgenda
obligatio sine necessitate. Neque heec conclu-
sio pendet ex queestione de effectu, quia ef-
fectus est finis, non materia hujus preecepti.
Ex hac conclusione infertur , etiamsi ipsum
opus satisfactorium male fiat, ita ut ex ali-
qua circumstantia peccatum sit, posse suffi-
cere, propter eamdem rationemjut si impo-
natur jejunium, et pcenitens vel in quanlitate
excedat, vel in fine deticiat, si tamen formam
jejunii servet, implebit preeceptum sibi impo-
situm, propter rationes factas.
2. Circa alteram partem de effectu , du-
plex est queestio. Prior est, an pcenitentia
facta in peccato mortali statim habeat ali-
quem effectum ex opere operato. Altera, an
saltem habeat iilum recedente fictione. Circa
priorem aliqui dicunt habere effectum sta-
tim. Ita MarsiL, in 4, q. 11, art. 3 ; Medin.,
Cod. deConfess., q. de Pcenit. injuncta extra
grat. implet. ; Scotus, et omnes, qui de satis-
factione ex opere operantis ita opinantur, a
foitiori hoc dicent. Fundamentum est, quia
confessor mulat pcenam purgatoiii in tale
opus pcenale, et non praBcipit, nt fiat in gra-
DISPUTAT. XXXVHI. SKCT. VIII.
?99
tia ; ergo per ipsum opus exhibitum satisfit.
Confninatur, quia sacramentum dat effectum
non ponenti obicem ; sed huic effectui remis-
sionis pcenee non ponitur obex propter solum
statum peccati mortalis; ergo.
Satisfactionem i?i mortali non conferre effec-
tum operanti. Assertio secunda.
3. Nibilominus dico secundo : satisfactio
impleta in peccato mortali non confert efrec-
tum operanti, durante illo statu. Ita dicunt
cseteriTheologi, quos statim referam ; et pro-
bari potest ex omnibus, quibus disputatione
prsecedenti ostendi, pcenam non remitti ho-
mini existenti in peccato morlali. Unde fun-
damentum hujus conclusionis esse debet,
hujusmodi statum esse obicem huic effectui
contrarium. Quod patet inductione, tam in
aliis operibus, quam in aliis sacramentis, ba-
ptismo, Eucbaristia et similibus; nam,silio-
mo in peccato morlali illa suscipiat , non
consequetur remissionem alicujus pcense
temporalis, etiamsi reatum aliquem ex pec-
catis prius remissis habeat. Ratio vero reddi
potest, quia, cum remissio pcense temporalis
sit effectus supernaturalis aliquo modo prse-
parans hominem, seu removens impedimen-
tum gloriee, non est cur conferatur, nisi ei,
qui est proportionatus ad gloriam, et amicus
Dei. Confirmatur , quia sacramentum non
confert specialem effccturn sine generali, ne-
que secundarium sine primario, ut in aliis
videre est ; ergo idem dicendum est de hac
parte. Prsesertim, cum supra dixerimus, hanc
partem etiam conferre augmentum gratise.
Ex quibus facile solvitur argumentum con-
trarise sententiae, quia confessor non ita com-
mutat poenam purgatorii , ut ex vi operis
impositi remittatur, sed ut per illud applice-
tur virtus passionis Christi, quae tamen nou
applicatur nisi subjecto disposito, et non po-
nentiobicem.
4. Qjiorumdam opinio. — Circa ultimum vero
punctum quidam negarunt hanc satisfactio-
nem habere effectum, recedente fictione. Ita
Adrian., q. 2 de Satisf., in soiut. argum. ;
Soto, dist. 19, q. I, art. 5 ; Ledesma, 2 part.,
q. 13, art. 3, dub. 4. Alii vero non genera-
liter lioc negant, sed de illis operibus, quse
nullum relinquunteffectum in operante; nam,
si relinquaut, ratione talis effectusdicunt. re-
eedente iictione, posse remittere pceuam, ut
jejunia propter debilitatem quam relin-
quuut. Ita Paludan., dist. 15, q. 1, art. 3 ;
D, Anton., 3 part., tit. 14, c. 20, § 2 ; Syl-
vester, verb. Satisfactio, q. 3. Quse tamen
distinctio est impertinens, et sine ullo funda-
mento. Prior vero sententia est probabilis ;
quia, cum satisfactio pro prena temporali ite-
rari possit, cumque aliis modis possit illius
pcense remissio obtineri, nulla videtur esse
sufficiens ratio ad dicendum, satisfactionem
illam aliquid operari ablato ubice peccati.
Ilanc satisfactionem habere effectum recedente
fictione. Assertio tertia.
5. Nihilominus dico tertio : licet res sit in-
certa, probabilius videtur hanc satisfactio-
nero liabere effectum, recedente fictione. Ita
Cajetan., tom. 1 Opusc, tract. 6,qufest. ult.;
Petrus Soto, leet. ultim. de Satisfactione ;
Victor., in Summa, n. 201 ; Navarr., de Pce-
nitent., dist. 6, c. 1, in princ, n. 48. Proba-
tur, quia sacramentum pcenitentiee, si cou-
tingat esse informe, habet effectum, rece-
dente fictione ; credibile autem est partem
imitari naturam totius. Et confirmatur, quia
sicut non tenetur quis iterare confessionem
informem , ita nee satisfactionem extra sta-
tum gratise exhibitam ; ergo, etc Fateor ra-
tiones non esse adeo efficaces, quia hsec sa-
tisfactio sacramentalis non est medium ne-
cessarium ad satisfactionem pcenee, sicutcon-
fessio est necessaria ad remissionera culpse ;
et ideo neque est tam necessarium ut redeat
hic effectus. Propter quod dixi, rem hanc csse
incertarn ; conjecturse tamen sunt valde pro-
babiles et sufficientes. Considerandum est
enim, opus iliud satisfactorium, licet, ut est
opus operautis, sit mortuum, et ideo nun-
quam habeat effectum, tamen ut est opus
sacramentale, et applicaiio meritorum seu sa-
tisfactionis Christi, semper esse opus ex se
vivum, quodammodo tamen mortificatum ra-
tione subjecti, ut non possit in eo habere ef-
fectum, secundum prsesentem dispositionern.
Sicut autem opera mortificata reviviscunt et
operantur, recedente fictione, ita opus illud
incipit habere suum effectum,ablatafictione.
Ad hunc autem effectum non est necessaria
aliqua actio physica, sedtantum moraliscon-
donatio, quse fit a Deo intuitu prioris appli-
cationis sacramentalis satisfactionis ; et ideo
impertinens est quod illa satisfactio aliquem
physicura seu naturalem effectum relinquat
in operante, ut habeat etfectum, recedente
fictione.
6. Objectio.—Solvitur.—Dlces : ergo non
solura satisfactio impleta in statu peccati, sed
etiam impleta per opus peccamiuosum habe-
800
DISPUTAT. XXXVIII. SECT. IX.
bit effeclura, recedente fictione. Respondctur
prirao negando sequelam ; quia ut illndopus
sit satisfacloriura, etiam ex opere opernto,
oportet ut nou sit inalum, qnia alias non ha-
bet congruitatem, ut sit quasi instrumentum
morale ad hunc effoctum. Secundo, et magis
consequenter respondetur, concedendo se-
quelam, quia baptismus, etiamsi ex parte
suscipientis fuerit actus peccaminosus, post-
ea, recedente fictione, remittit totam pcenam
simul cum culpa ; et confessio ipsa, vel sus-
ceptio alterius sacramenti, et etiamsi fiat pec-
cando venialiter, confert gratiam. Denique,
illa actio quoad substantiam est bona, et est
punitio delicti, et, ut sic, est instrumentum
quo applicatur Christi satisfaclio.
7 . Quomodo peccet pcenitens implens pceni-
tentiam in mortali. — Sed quaeres, an peccet
morlaliter is, qui impletpcenam injunciam in
peccato mortali. Quod enim peccet venialiter,
videtur clarum ex dictis, quia recipit partem
sacramenti indigne, et ponit obicem effectui
sacramenti. Unde si verum cst, quod supra
cum S. Thom. dixi, hanc partem dare gra-
tiae augmentum ex opere operato, videtur
plane sequi etiam mortaliter peccare, sicut
suscipiendo matrimonium, vel aliud simile
sacramenlum, quia ponitobicein gratieesanc-
tificar.ti. Et revera si speculative argumen-
tum consideretur, est ratio facta valde eificax
et probabilis ; tamen quia hic effeclus est
valde incertus, et probabiliter etiam negari
potest, ideo practice et moraliter non censeo
esse imponendum tanlum onus sine majori
certitudine ; et ita exislimo, practice loquen-
do, hoc noti esse peccatum mortale.
SEGTIO IX.
An hcec satisfactio sit omnino personalis, an vero
possitper alium impleri.
1. Posseper alium impleri satisfactionem.
— CommunissententiaTheologorumest j osse
poenitentem implere per alium satisfaetionem
sibi impositam, prsesertim si ille sit impotens,
vel alius sit sanctior et dignior. Ita D. Thom.,
dist. 20, q. 1, art. 2, qnaestiunc. 3 ; Palud., q.
3, art. 1 ; Sylv., verb. Satisfactio, quaest. 3;
Alensis, 4 part., q. 85, memb. 4. Sed notan-
dum est duplicem posse esse quaestionem :
prima est, an sine voluniate confessoris pos-
sit pcenitens satisfactionem per alium im-
plere ; altera est, an ex illius voluntate hoc
possit tieri, In priori, certum est non posse
pcenitentem satisfactionem per alium implere,
quia ha>c obligatio orilur ex pra^eepto ; ergo
si confessor piaecipit ut ipse, verbi gratia, je-
junet, non implebit praeceptum, eliamsi alius
ipsius nomine jejunet. Unde infertur, quan-
docunque confessor nihil explicat, sed abso-
lute injungit pcenitenti, ut hoc vel illud fa-
ciat, imponere obligationem personulem, per
ipsum, et non per alium implendam, quia
boec est rationabilis intentio confessoris, et
hoc sonant verbaejus. Haec etiam salisfactio,
cum simul sit medicina, quoad hanc partem,
non potest per alium exerceri. Ac denique,
hoc magis est consentaneum naturee sacra-
menli.*Et in hac conclusione conveniunt fere
omnes Theologi, in 4, dist. 20 ; D. Bona-
vent., art. I, q. i et 2 ; Durandus, q. 2 ; Ar-
gentin., q. 1, art. 2 ; Rickardus, art. 1, q. 3;
Gabriel, dist. 16, q. % art. 3, dub. ult.; Alen-
sis, 4 pari., q. 24, memb. 4, art. 4 ; Medina,
Cod. de Confess., q. de Fcenitentia tempore
quo celebratur impleta ; Cajetan., in Sum.,
verb. Satisfactio, c. 2; Antonin., 3 part., tit.
44, c. 20, § I ; Altisiod., bb. 4 Sumnue-,
tractat, 6, q. 2, c. 3 ; Angelus, verb. Satis-
factio, n. 3; Armilla, § 6 ; Soto, dist. 19, q.
2, art. 4 ; Ledesma, q. 14, art. 4 ; Corduba,
lib. 5 de Indulgentiis, q. 5, ad 8, circa finera
qusestionis; nec puto auctores initio citatos
contrarium in hac parte sentire.
2. Circa alteram partem quaestionis dicen-
dum est, si confessor judicaverit expedire,
posse imponere pcenitentiam per alium im-
plendam, et tunc satisfieri prsecepto ejus, si
tah modo fiat; loquor autem deactu virtutis,
qui fit per alium, ut per causam principalem,
utest jejnnium, oratio, disciplina ; nam de
iilo, qui fit per alium tauquam per minis-
trum, ut est, verbi gratia, eleemosyna, nulia
erat qutestio. Et in hoc sensu docent hanc
conclusionem Doctores citati et citandi. Ratio
vero est, quia hoc praeceplum pendet ex vo-
luntate confessoris ; et ideo illi satisfit, si
juxta eamdem voluntatem impleatur. Non de-
bet autem confessor sinejusta et necessaria
causa hunc modum satisfactionis imponere,
quia nec estadeo in Ecclesia usitatus, nec ad
finem hnjus sacramenti adeo expediens, quia
talis satisfactio nec deservire potest per mo-
dum medicinae, neque ipsa ratio satisfactio-
nis satis certa est, ut jam dicam.
Suf/iciatne satisfactio per aHum implela ad
saiisfaciendum ex opere operat9 pro illo, pro
quo fii.
3. Quaeres, an hse-c satisfactio per alium
DISPUTAT. XXXVIII. SECT. X.
801
fucta sufficiat non taatum ad implendum prse-
ceptum confessoris,'sed etiam ad satisfacien-
dura cx opere operato pro illo, pro quo fit.
Ledesma supra negat, tum quia ille actus
non est pars sacramenti ; nam partes sacra-
menti sunt aclus ipsiusmet poenitentis ; tum
etiam quia non procedit ex virtute clavium,
neque confessor potest obligare aliquem ad
talem actum. Contrarium vero sentiunt aper-
te D. Thom., Bonaventura, Durandus, Soto
supra ; Gabriel, dist. 16, q. 2, art. 3, dub.
ult. ; Alensis, 4 part., q. 83, membro primo,
articulo quinto. Et consequenter loquendo,
hoc videtur probabilius. Ratio autem reddi
potest, przmo, quia unus potest alteri appli-
care satisfactionem suam, non solum quae
respondet actui ex opere operantis , sed
etiam ex operato. Sed haec ratio non placet,
quia fundamentum, quod assumit, non est
semper verum ; nam, licet in sacrificio Mis-
sse, quod proprie consistit in actione, et pro
alio offerri potest, id verum habeat , tamen
in satisfactione, quae est proprius effectus ali-
cujus sacramenti, ut baptismi, verbi gratia,
non existimo posse alteri communicari, nisi
solum ei, qui sacramentum suscipit ; et idem
est deremissionepoense, quceexprivilegio per
modum operis operati conceditur alicui operi,
ut est martyrium, quia hujusmodifructus con-
ceditur solura suscipienti tale sacramentum,
vel patienti talem poenam ; et ideo non est
positum in ejus voluntate, ut aliis illum com-
municet. Secundo supponit illa ratio, hanc
pcenitentiam per alium factam habere effec-
tum ex opere operato, et hoc est quod in-
quirimus.
4. Ratio ergo esse potest, quia, quando
poenitentia imponitur per alium implenda,
semper intelJigitur facienda ex motione et
pelitione ipsius pcenitentis, et sic esl aliquo
modo illius; ergo, ut sic etiam polest esse
aliquo modo pars sacramenti ab illo suscepti;
ergo etiam potest habere effectum ex opere
operato circa illum. Nec enim necesse est ut
poenitens per seipsum exerceat omnes actus,
qui sunt partes hujus sacramenti. Et eadem
ratione potest confessor elevare per virtutem
clavium actum alterius, ut habeat effectum
ex opere operato, non ex sola intenlione pro-
ximi operanlis, sed ex applicatione et eleva-
tione ipsius ministri, ut recte docuit Medin.,
tract. 2, q. 84. Et ad hoc satis cst ut applieatio
seu impositio sacerdotis fiat in ordine ad sa-
cramenlum perficiendum , et vindicandum
hoc modo delictum, etiamsi propriara obliga-
XXII.
tionem non imponat alteri, ut pro altero sa-
tisfaciat; quanquam etiam possit ha;c obli-
gatio imponi, veluti ex pacto , vel consensu
alterius volentis in se assumere debitum, seu
onus satisfaciendi pro alio.
SECTIO X.
Quis possit satisfactionem impositam toliere, vel
mutare.
1. Distinguere oportet interpretationem ,
seu declarationem a propria mutatioqe, sive
ablalione pcenae ; interpretatio enim non est
actus polestatis, sed prudentise, vel doctrinse.
Et duobus modis habet locum in prresenti.
Primo, si quis rationabiliter judicet clavem a
principio errasse, et satisfactionem injnstam
imposuisse, et ideo declaret pcenitentem non
teneri ad illam implendam. Secundo , si a
principio fuit juste imposita, postea vero pce-
nitens factus est impotens, vel suborta est
sufficiens causa , quee illum excuset ; tunc
enim etiara habet locum interpretatio , et
quando causa, seu impotentia revera est suf-
ficiens ad excusandum, non tenetur pcenitens
commutationem postulare, quia nulla est ra-
tio talis obligationis, ut in aliis prteceptis et
votis patet ; nam, quia obligatio cadit iu ta-
lem actum, velmateriam, et ille actus jam
non est raoraliter possibilis vel conveniens,
cessal obligatio.
2. Proprie ergo quaestio versatur, quando
revera durat obligatio satisfactionis imposi-
tse, a quo possit auferri altero e tribus modis,
scilicet, vel omnino tollendo, vel dispensan-
do, vel commutando in sequalem ; et de qua-
tuor personis potest esse qusestio, primo de
eodem confessore, secundo de sequali, tertio
de superiori, quarto de inferiori.
3. De eodem confessore tribus modis in-
telligi potest mutare pcenitentiaminjunctam.
Primo ex vi ejusdem confessionis, et quasi
eamdem causam agens et judicans. Secundo,
iterando judicium, et confessionem ejusdera
peccati. Tertio omnino extra confessionem.
Hic tertius modus est semper illicitus et im-
possibilis, ut ex dicendis a fortiori patebit.
Secundus est verus, ut Soto recte docuit,
quia hoc sacramentum et judicium circa idern
peccatum iterabile est, ut ex statim dicendis
constabit; nam quoad hoc eadem est ralio de
eodem confessore et de sequali. Teitio item
modo potest idem sacerdos sine iteratione
confessionis mitigare poenitentiam, vel com-
mutare, si poenitens ad ipsum recurrat intra
31
802
tempus adeo breve ut moraliter possit idem
judicium existimari. Ita Soto, dist. 20, q. 2,
art. 3, cujus sententia propterea mihi proba-
tur, quia hsec res moraliter pensanda esl, et
juxta prudens et humanum judicium, et quia
saepe ita potest expedire ad bonum anima-
rum, ad quod hoc judicium ordinatur; et
prsesertim locum habet, qnando confessor
causam memoria retinet, etrationabilis causa
subest mutandi judicium.
4. An cequalis sacerdos possit mutare pos-
nitentiam impositam. — Vera et communis opi-
n{Qt — Secundo de sacerdote sequali Soto ab-
solute docet non posse unum confessorem
mutarepoenitentiam ab alio impositam; idem
Victor., in Summ., n. 323, quia par in parem
non habet imperium, nec judex ejusdem po-
testatis potest mutare sententiam ab sequali
datam; et in hoc sensu interpretatur cap.
Placuit, de Pcenit., dist. 6, quem textum late
supra, disputatione de Ministro , interpretati
sumus. Sed heee sententia non potest genera-
liter et indifferenter ac omnibus modis intel-
ligi ; quod si Soto in eo sensu loquitur, re-
Vera non loquitur consequenter; nam eadem
est ratio de cequali confessore, et de eodem,
quando judicium, seu confessio iteratur. Un-
de contraria opinio communis esl, quam tenet
Sylv., verb. Confessio, primo, q. 27; Angel.,
verb. Confessio, 6, n. 4; Navarr., c. 26, n. 22;
Rosel.,verb. Confessio sacramentalis, n. 1 1 ; et
Victor., n. 211 ; Ledesm., q. 20, art. 4; Medi-
na, t. 2, q. 45. Imo addit Navarr., cons. 26, de
Pcenitent. et remiss., cum aliis, etiam extra
coufessionem posse commulare sacerdotem
sequalem, pcenitentiam ab alio impositam ;
quod tamen falsum esse censeo, ut infra os-
tendam ; nam, si hoc non licet superiori,
multo minus licebit sequali. Ex tribus ergo
modis supra positis, sciiicet, in eadem con-
fessione, vel omnino extra confessionem, vel
audiendo aliamconfessionem eorumdem pec-
catorum, prius hic locum non habet, quia, ut
supponimus, non agimus de sacerdote, qui
confessionem audivit et pcenitentiam impo-
suit, sed de alio. Secundus est falsus et ii-
licitus, ut dixi; superest ergo tertius, qui est
verus.
5. Posse cequalem confessorem mutare pce-
nitentiam.-— Dicendum ergo est, posse eequa-
lem sacerdotem,audita confessione eorumdem
peccalorum, pcenitentiam ab aliquo alio im-
posilam mutare. Et latio est, quia licet prior
sacerdos sententiam tulerit, nihilomiuus poe-
nitens eamdem causam in judicium afferre,
DISPUTAT. XXXVIII. SECT. X.
et novam sententiam postulare potest; ergo
etiam confessor poterit suo arbitratu pceni-
ientiam imponere, juxta praesentem statum
pcenitentis, ac si prius non esset causa judi-
cata ; ergo poterit etiam mutare priorem poe-
nitentiam in posteriorem. Probatur hsec ul-
tima eonsequentia, quia non est cogendus
pcenitens duplicem satisfactionem condignam
pro eodem peccato implere; nam sicut non
judicat Deus bis in idipsum, ita neque vult
duplicem satisfactionem imponere. Confirma-
tur, quia heec potestas et jurisdictio clavium
non est data propter confessons, sed propter
pcenitentes, et licet sint eequalis potestatis,
nihilominus illis conceditur, ut possit unus
ferre sententiam in eadem causa, quae ab alio
judicata est; ergo, si expediat ad bonum poe-
nitentis, non est huic potcstati contrarium,
sed potius valde consentaneum, ut possit unus
commutare pcenitentiam ab alio impositam.
Denique quod ministri hujus sacramenti sint
veluti materialiter diversi, per accidens est,
hsec autem potestas semperest eadem; unde,
sicut ad perfectam polestatem ejusdem sacer-
dotis, et ad perfectum hujus sacramenti usum,
majusque remedium animarum, pertinet, ut
unus el idem sacerdos possit iterata confes-
sione mutare medicinam, ita in diversis sa-
cerdotibus seqnalem potestatem habentibus
idem existimandura est.
6. Posse confessorem mutare-pcenitentiam in
mitiorem. — Unde infero, non solum posse
confessorem hujusmodi mutare unam pceni-
tentiam in aliam eequalem, sed etiam in mi-
tiorem, si ita prudenter judicaverit ad bonum
anima? pcenitentis expedire. Imo etiam inter-
dumpoteritomnino tollere, etvel levissimam,
vel nullam imponerc, ut si pcenitens accedat
multo melius dispositus, magisque contritus,
et aliis viis satisfecisse intelligitur, si forte in-
dulgentiam aliquam lucratus est. et propter
curationem non intelligatur indigere taii me-
dicina. Denique quandocunque omnibuspen-
satis servata justitiae cequitateprudenterjudi-
caverit, id satis esse ad digne absolvendum
pcenitentem, id poterit facere, et pcenilens,
tuto se illius sententise couformare.
7. Objectio. — Deciditur. — Dices, perhoc
fieri injuriam priori confessori, quia ille juste
tulit sententiam, et prseceptum justum; ergo
non potest juste revocari ab alio sequali. Item,
jam causa fuit priori commissa, et pcenitens
ab ilio obtinuit remissionem culpaa; ergo ilii
debet omnino parere in execulione pcena?.
Respondetur nullam hic intervenire injuriam
DISPUTAT. XXXVIll. SEGT. X.
803
sacerdotis, tum quia judicium hoc ad bonum
rei ordinatur, non in aliquam utilitatem judi-
cis;tum maximequiahocjudicium tule est, ut
super eamdem causam sil iterabile in favorem
pcenitentis, idque non per modum appella-
tionis, sed per modum novi judicii cequalis
praecedenti; et ideo nec posterior judexfacil
injuriam priori, nec e converso, imo illa tem-
poris antecessio accidentaria est, neque hic
acquiritur specialis jurisdictio quasi per anti-
cipationem, seupreeoccupationem judicii, quia
reus a principio habet hunc favorem, ut sos-
pius possit judicari, si velit, et feqoaliter a
singulis, si sequales habeant jurisdictiones.
Unde posterior non revocat proprie senten-
tiam prioris, sed suam profert, et poenitenti
liberum est, quam voluerit poenam eligere.
8. An superior possit mutare poenitentiam.
— Tertio ex dictis facile est colligere quid di-
cendum sitde superiore. Quidam enim etiam
superiori hanc negant potestatem, quia in
hoc foro nullus videtur esse superior, sed
omnes esse eequales, quia omnes utuntur po-
testate a Christo accepta , et ut ministri ejus
absolvunt. Et ideo absolute a quocunque data
est definitiva et ultima, et a nullo potest mu-
tari. Nihilominus contraria sententia est vera
etcommunis; sed, ut explicetur, notandum
est in superiore duplicem esse posse potesta-
tem : una estad ministrandum hoc sacramen-
tu-m; altera est potestas ad remittendas pce-
nas peccatorum per indulgentias, quee potes-
tas non est semper conjuncta cum prima,
sed aliquando. Quando ergo superior non ha-
bet potestatem concedendi indulgentias, so-
lum potest mutare poenitentiam ab inferiori
confessore impositam, audita confessione, et
servata eequalitate hujus judicii , ut clocent
Soto, d.20, q. 2, a.3,in fine; Sylv., verb.Co^-
fessio, 1, q. 27; Rosella, q.2; quamvis Victo-
ria, Ledesma et Navarrus supra dicant, etiam
extra confessionem posse superiorem pceni-
tenliam injunctam auferre, vel mutare, quod
mihi non probatur , quia eadem est potestas
ligandi ac solvendi in hoc foro ; sicut ergo su-
perior non potest ligare, seu imponere poe-
nitentiam sacramentaiem extra confessionem,
ita non potest ab illa solvere , seu illam mu-
tare, quia uterque est actus clavium , et ad
hujus sacramenti ministerium pertinet. Item
uterque est actus ordinis, et jurisdictionis, et
judicii, qui actus non potest exerceri causa
inaudita. Denique, ut fiat commutatio, necesse
est ut pcenitentia sacrarnentalis auferatur et
alia loco illius imponatur ; sed non potest sa-
cramentalis imponi pcenitcntia estra hoc sa-
cramentum; ergo nec cornmutatio potest ex-
tra illud fieri; ergo mullo minus abrogatio,
seu totalis pcenitentiee ablatio.
9. Quod autem in confessione, audita sci-
licet accusatione eorumdem peccatorum, pos-
sit superior hujusmodi mutationem facere, a
forliori coiistat ex dictis de confessore eequali.
Neque contra hoc procedit ratio contrarise
sententiee, quia Iicet dernus superiorem in hoc
actu non esse superiorem formaliter, sed eequa-
lem, nihilominus dicimus eum habere hanc
potestatem, et majori aliqua ratione conce-
deudam esse superiori , quia in potestate ju-
risdictionis potest aliquo modo excedere , et
ad ejus munus maxime pertinet judicareoves
in hoc sacramento, et salutares pcenitentias
imponere; et ideo licet ab inferiori hoc etiam
fiat, non tamen potest impedire superiorem,
quin ipse possit providere animahus subdito-
rum in eodem foro, prout magis ipse expe-
dire censuerit. Neque est eadem ratio de ab-
solutione a peccatis, et de pcenitentia injunc-
ta ; absolutio enim statim habet effectum , si
clavis non errat; si autem errat, non solum a
superiore, sed a quocunque habente potesta-
tem corrigi potest; at vero executio pceniten-
tiee impositee pendet in futurum ; et ideo
quamvis clavis non erraverit, sed juste fuerit
imposita, et habuerit effectum obligandi, ni-
hilominus quoad executionem est locus mu-
tationi, quia potest causa jusla subesse, et
intra justitiee latitudinem potest esse arbi-
trium.
10. Quomodo per poteslatem concedendi in-
dulgentiam possit pcenitentiam remittere. — At
vero si superior habeat potestatem conce-
dendi indulgentias, per illara potest reinittere
pcenitentiam impositam. Quod dupliciter fit.
Primo concedendo plenariam indulgentiam ;
nam per illam extinguitur obligatio aharum
satisfactionum. Secundo, quando expresse
conceditur remissio hujus , vel illius partis
pcenitentiarum injunctarum. Ita S. Thom., in
4, q. 1, art. 3 et4; et ibi Albertus Magnus,
art. 17, ad 5; Bonaventura, p. 2, art. 1, q. 2;
Richard., art. 3, q. 1 ; Palud., q 4; Durand.,
q. 4; Argentin., a. 4; Alensis, 4part., q. 83,
memb. I, art. 1 ; Adrian.j q. de Indulgentiis;
Navar., de Indulgentiis, not. 3, n. 43 et 44 ;
Soto, 4, dist. 21, queest. 1, art. 1; Gab., dist.
45, q. 3, art. 2, ccnclus. 2; Ledes., 2 part.,
queest. 27, art. 2; Sylvester, verb. Indtilgen-
tia, q. 9; Angelus, verb. Indulgentia, § 1 ;
late Cordub., lib. 5 de Indulgent., q. 3, 9 et
804
DISPUTAT. XXXVIII. SECT. X.
10. Intelligendum est autem, per has indul-
gentias remitti poenitentias impositas, ut sa-
tisfactivse sunt, non ut medicinales, quia in-
dulgentia non datur in destructionem, sed in
sedificationem animse ; tollere autem reme-
dium, seu medicinam curativam peccati, es-
set in magnum animarum detrimentum; non
esl ergo hsec intentio concedentis indulgen-
tiam, neque ad hoc habet potestatem, sed
solum ad remittendam vindictam. Cum enim
sit veluti dispensator supremi judicis , et Do-
mini, potest remittere pcenam debitam pro
aliqua culpa, et consequenter tollere obliga-
tionem satisfaciendi pro illa. De qua re latius
in materia de Indulgentiis. Ex dicta vero li-
mitatione obiter intelligitur, his temporibus,
considerato modo, quo pcenitentise imponi so-
lent, raro vel nunquam licere omittere pceni-
tentias impositas propter indulgentias, quia
revera imponuntur levissimaa pcenitentiae, et
quse vix sufficiunt per modum medicinse.
11. DuMum enodatur. — Unde etiam ex-
pediri potest incidens dubium, si interdum
aliquis bona fide existimet se salisfecisse pro
peccatis commissis sufficienter per alia opera,
vel pcenas, quas pro Ghristo sustinuit, an hoc
ipso cesset obligatio implendi alias pceniten-
tias illi impositas, quas cum culpa, vel forle
sine illa anlea implere non potuit. Respon-
detur, si sola ratio satisfactionis consideretur,
et revera supponatur omnino aiias satisfecis-
se, ethoc sibi satis constat, moraliter loquen-
do, cessare prsedictam obligationem, quia
nemo tenetur idern debitum bis solvere, et
quia cessante intrinseco et adaequato fine
legis, cessat ejus obligalio. At vero conside-
rata ratione medicina^, moraliter loquendo,
semper manet hsec obligatio. Prsesertim quia
vix potest constare aliquem adsequate satis-
fecisse pro suis peccatis.
42. Aninferior possit pcenitentiam in mi-
norem mutare. — Ultimo loco dicendum est de
inferiore sacerdote, quatenus talis est , an
possit pcenitentiam a supericre confessore in-
junctam commutare. Dico autem, quatenus
talis est, qnia ut in superioribus dixi, in con-
fessionis et absolutionis munere omnes sa-
cerdotes videntur sequales, quia proferunt ul-
timam et definitivam sententiam , ut ipsius
Christi immediati ministri, quod est verissi-
mum respectu eorum peccatorum, in quse
habent propriam jurisdictionem, a quibus per
se absolvunt. Solum ergo habet locum quse-
stio in peccatis reservatis, in quibus inferio-
res sacerdotes jurisdictionem non habent; et
ideo eliam in ordine ad munus confessionis
inferiores manent in ordine ad judicium fe-
rendum de talibus peccatis. De illis ergo du-
bilatur, au postquam superior directe absol-
vit de illis peccatis, et pro eis satisfactionera
imposuit, possit aliquis sacerdos inferior illara
pcenitentiam commutare.
13. Ratio duMtandi. — Ratio autem dubi-
landi esse potest, quia illa peccata jam non
manent reservata; ergo potest talis sacerdos
de illis absolvere ; ergo et pcenitentiam pro
illis imponere; ergo et alteram pcenitentiam
in hanc commutare. Probatur hsec ultima
consequentia (csetera enimclara sunt), quia
nemo tenetur duplicem satisfactionem pro
eisdem peccatis exhibere; ergo eo ipso quod
alter sacerdos pcenitcntiam aliam pro talibus
peccatis imponit, liberat hominem ab obliga-
tione alterius pcenitentise implendse, quse est
virtualis qusedam commutatio. Confirmatur
primo, quia in votis reservatis, postquam su-
perior commutavit votum sibi reservatum in
aliam materiam, potest inferior , seu quilibet
habens potestatem commutandi ordinaria
vota, etiam illam materiam commutare; ergo
similiter in prsesenti. Confirmatur secundo ex
Glossa, per textum ibi,in cap. Antecedens, 50
dist., et in cap. Tempora, 16, q. 97, dicente,
pcenitentias omnes esse arbitrarias, ideoque
posse Episcopum minuere pcenam, quam in-
duxit Papa. Idem habet in c. Latorem , 33,
q. 2, illudque extendit ad clericum inferio-
rem, ut possit minuere pcenitcntiam ab Epis-
copo impositam. Quas Gloss. ita intellexit, et
secutus est Nav., unum tantum referens in
consil. 25 de Poenit. et remiss., et consil. 3,
alias 6, de Voto. Et in eamdem sententiam
videntur inclinare Medina et Ledesma, citatis
locis.
14. Dubii resolutio. — Nibilominus contra-
rium sentiendum est. per se, et jure ordinario
loquendo, quod tenuit Cardin., in Clement.
ult. de Pcenitent. etremissionibus; etsequitur
Angelus, verb. Confessio, 6, n. 4 ; Tabiena,
v. Confessio, 2, n.21; Sylvester referens Mo-
nach. et Rayner., v. Confessio,\,q. 27; et se-
quiturArmil., n.30. Idem habetTurrecremata
in dict. c. Tempora, n. 4. Ratio est, quia in-
ferior per se non habet jurisdictionem in illa
peccata prsecise spectata., quatenus talia sunt,
seu quatenus commissa sunt ; ergo non po-
test pcenitentiam mutare, quse pro illis sic
spectatis imposita fuerat. Antecedens con-
stat, quia illa peccata sic spectata , sunt
reservata, ut supponimus; et ideo dixi con-
sideranda esse prsecise
si considerenlur ut jam remissa per supe-
rioris absolutionem , sic quidem jam non
sunt reservata; tamen ut sic non judicantur
simpliciter , sed secundum quid, scilicet,
ex suppositione prioris judicii. Unde pro-
batur consequentia, tum quia non potest pce-
nitentiam pro peccato injungere, nisi qui po-
test de peccato absolvere ; agimus enim de
poenitentia sacramentali, quse ab eadem ju-
risdictione et poteslate ligandi ac solvendi
manat, et conjuncta estabsolutioni, ut acces-
sorium principali; tum etiam quia non po-
test sacerdos pcenitentiam impositammulare,
nisi aliam imponendo pro peccatis; si autem
peccata sunt reservata, non potest pro illis
pcenitentiam imponere, nisi ex suppositione
prioris judicii; debet ergo illa secundaimpo-
sitio fieri absque detrimento et injuria prioris
judicii ; illud ergo firmum et stabile manere
debet; non ergo babet ibi locum talis com-
mutatio. Confirmatur primo, quia pcenitentia
illa a superiore imposita, includit quoddam
prseceptum a superiore impositum, quatenus
superior est; sed inferior non potest mutare
prseceptum superioris, per se loquendo , ac
jure ordinario ; ergo. Confirmatur secundo
ex dictis cap. Accedens, Tempora et Latorem.
Ubi Pontifex specialem concessit Episcopo
facultatem ad minuendam pcenitentiam a se
impositam sub certis limitationibus et condi-
tionibus; ergo signum est (quod etiam nota-
vit Glossa in dict. c. Latorem) boc non posse
inferiorem facere jure ordinario , sed so-
lum quatenus a superiore intelligitur conces-
sum.
15. Resolutio data limitatur. — Addunt
vero auctores citati limitationem, nisi neces-
sitas, vel pia utilitas aliud postulet ; nam tunc
pie prsesumitur banc esse intentionem supe-
rioris, propter quam limitationem nos addi-
mus illas duas particulas, per se, eljureordi-
nario. Unde est notanda imprimis differentia
inter peccata reservata et non reservata, quod
in non reservatis potest fieri commutatio per
se, et ex vi proprise jurisdictionis, et non tan-
tum ex virtuali commissione , aut interpre-
tativa voluntate prioris confessoris. Et licet
forte requiratur aliqua rationabilis causa, ut
id fiat ordinate, et ne detur occasiopceniten-
tibus facile procurandi bujusmodi commuta-
tiones, non oportet autem, ut tauta sit causa,
quae moralem necessitatem inducat, aut quse
obliget ad conjecturam faciendam de alterius
confessoris voluntate. In casibus autem reser-
DISPUTAT. XXXVIII. SECT. X 805
ut coramissa , quia vatis oportet banc nccessitatem intervenire,
et conjecturam moralem facere de superioris
voluutate ; nam si fit commutatio, perpotes-
tatem ab illo delegatam fit, et aliter fieri non
potest; et bocprobant rationes factce. Et ideo
est secundo considerandum, ad banccommis-
sionem interpretandam necessarium impri-
mis esse, ut difficilis sit recursus ad superio-
rem seu Prselatum, quipcenitentiam imposuit;
nam alias nec est vera necessilas, nec po-
test rationabiliter prsesumi voluntas ejus.
Item, ut bsec pra^sumptio, prseserlim in ma-
teria jurisdictionis delegandse, sufliciens sit,
oportetut sit, vel in jure, vel in consuetudine
fundata; non potest alio modo ita fundari ;
ergo. Explicatur, quia ob hanc causam in
dictis juribus hsec facultas specialiter conce-
ditur Episcopis, qnia recursus ad Summum
Pontificem ordinarie difficilis est; ergo satis
est, quod per similitudinem rationis, exten-
datur ad casus necessarios, in quibus non pa-
tet aditus ad superiorem ; nec alia consuetudo
alJegari aut preesumi potest, nec esset ratio-
nabilis,quia hsec estveluti qusedam epicheia,
quse hanc conditionem imprimis requirit.
Quando ergo recursus difficilis est, et alias
urget moralis necessitas, tunc locum habere
potest dicta limitatio. Quanta vero esse de-
beat hsec necessitas, arbitrio prudentis relin-
quitur : existimo autem illam sufficere, quse
satis est, ut Episcopus, vel Prselatus dispenset
in ordinariis prseceptis Ecclesiasticis.
16. Rationibus dulitandi fit salis. — Ad ra-
tionem ergo in contrariumexdictispatet res-
ponsio ; dicimus enim inferiores sacerdotes
habere jurisdictionem in talia peccata solum
quasi per aecidens ex suppositione prioris ab-
solutionis; et ideo non potest de illis ita libe-
re judicare ac si antea non fuissent judicata,
sicut potest facere in peccatis non reservatis,
et ideo non potest, per se loquendo, immuta-
re prius judicium de illis peccatis factum,
sed tunc solum quando ad hoc intelligitur
accipere potestatem ab ipso superiore. Non
intelligitur autem illam accipere ex vi so-
lius prioris absolutionis , alioqui enervare-
tur fere omnino fructus reservationis ; quia
statim data absolutione posset alius sacer-
dos iterum absolvere, pcenitentiam minuen-
do aut imrautando. Est optimum simile ,
quod totam sententiam confirmat, de pecca-
tis mortalibus semel confessis ; nam, licel sira-
plex sacerdos possit de illis absolvere, sicut
de venialibus, nontaraen potest pcenitenLiam
a legitimo confessore pro illis injunctam im-
806
DISPUTAT. XXXVIII. SECT. X.
mutare, ut omnes fatentur ; ita ergo in prse-
senti. Ad confirmationem Navarrus supra ne-
gat antecedens ; imo facilius pntat possc pce-
nitentiam pro peccato reservato a superiore
impositam commutari ab inferiori, quam ma-
teriam voti. Sed ego valde probabile censeo
illuJ antecedens ; sed quia illud est alteiius
considerationis, quidquiddeillosit,negandam
censeo illationem, et consejuenter asseren-
dum facilius posse materiam voti, quam po3-
nitentiam injunctam coramutari. Ratio diffe-
imponit superior aliquodpraeceptum, sedtan-
tum mutat materiam, et obligatio relinquitur
ex vi voti , quod juxta materioe quahlatem
subjicitur potestati commutandi, vel dispen-
sandi, quam liabet sacerdos. Quando vero su-
perior pcenitentiam imponit, sua auctoritate
et jurisdictione imponit specialem obligatio-
nem et prseceptum, quod ab inferiori mutari
non potest. Ad secundam confirmationem ,
Glossae illae intelligendse sunt juxta ultimam
limitationem positam, alioqui earum senten-
rentise est, quia per commutationem voti non tia non esset admittenda.
FINI9 SEGUNDjE PARTIS AUJU3 MATERLE,
TERTIA HUJUS OPERIS PARS
DE EXTREMiE UNCTIONIS SACRAMENTO,
Quamvis sacramentum hocdistinctum sit a
sacramento poenitentice, nlpote ad diversum
finem institutum, et ex diversa forma ac ma-
teria constans, habet tamen cum illo quam-
dam conjunctionem et affinitatem, eo quod
poenitentia ad tollenda peceata, unctio vero
ad reliquias peccatorum, qure illis sublatis
permanere solent , auferendas ordinatur ;
quamobrem consummativum pcenilentice, vel
totius Christianae vitse, quae perpetua pceni-
tenlia esse debet, dictum est a Patribus, ut
ConciliumTiidentinum notavil c. 1 dehocsa-
cramento. Et ideo ejusdem Concilii vestigia
sequentes, absoluto poenitentise sacramento,
priusquam de aliis rebus illi sacramento an-
nexisdicamus, visum est de hoc saeramento
disputare ; praasertim quia omnia , quae in
hoc libro tractanda supersunt, ut sunt purga-
torium^ suffragia et indulgentiae, non miuus
post hoc, quam post pcenitentiae sacramen-
tum sueeedunt, suumque locum ac fructum
habent. Optime ergo sacramentum hoc in
hunclocum cadit.
DISPUTATIO XXXIX.
m INSTITUTIONE HUJUS SAGRAMENTI.
Licet sacramentum hoc breviu.s expediri
possit, quam praecedentia, eumdem nihilomi-
nus ordinem in eo explicando servabimus.
Ut ergo a quaestione an sit, initiumsumamus,
in disputatione praisenti illius instilutionem,
in sequentibus vero essentiam, effectus et
causas ejus, ac tandem coeremonias et prae-
cepta, si quoa sunt, quae ad illud pertinere
videantur, explicabimus.
SECTIO I.
Utrum deturin Ecclesia verum sacramentum quod
extrema unctio appelletur.
1. Error hcer&ticorum. — Nomine extremae
unctionis Ecclesia Gatholica intelligit quod-
dam speciale sacramentum sic dictum, quia
et per quamdam unctionem confertur, et ve-
luti extremum est omnium sacramentorum ,
et in extremo vitaepericulo confertur; inqui-
rirmis ergo an verum sit esse in Ecclesia tale
sacramentum. Multi enim haeretici illud esse
sacramenturn negarunt, nt Waldenses apnd
iEneamSylvinm.lib. de Origine Bohemorum,
c. 33. et Albigenses apud Sander., lib. 7 de
Visib. Monar., haeres. 151. Item Albanenses
apud Anton., A p. Tlieolog., tit. 1 1, cap. 7, §
ult., et Rutheni apud Prateolum, verb. Ru-
theni. Pi-aeterea in eodem fuit errore Wicleph,
ut refert Waldens.,tom. 2 de Sacrameutis, c.
163; Lutherus item, Calvinus, et alii secta-
rii, ut Prateolus, et recentiores controversia-
rum scriptores Iate referunt. Fundamentum
eorum est, quia in Scripturanullum esthujus
sacramentiindicium, nec praeceptum, nec pro-
niissio, quod statim examinabimus tractando
locum Jacobi.
2. Assertio prima. — Dicendum vero est,
extremam unctionem esse verum sacramen-
tum, unumque ex septem legis novee. Asser-
tio est de fide, ad quam confirmandam suf-
ficeret Ecclesiastica traditio, et perpetua con-
sensio, etiamsi in Scriptura non continere-
tur. Solet nihilominus ex duobus locis Scri-
pturae colligi.
Zocus Marci ewpenditur.
3. Prior expositio suadetur. — Prior est
Marci6, ubi diciturChristus misisse Apostolos
ad praedicandum, et de eis subditur : Et un-
gelant oleo mnltos cegrotos, et sanabant. Hoc
testimonio utuntur ad hoc dograa compro-
bandum Wald. supra, et Castro contra Hse-
reses, verb. Extrema unctio, et Petrus Solo,
lect. 1 de hoc sacramentoj putant enim illara
unctionem fuisse verum sacramentum. Et vi-
delur haec sentenlia fidei consentanea et ac-
commodata contra lwreticos hujus temporis,
propterhcecargumenta. Prirnum quia, sinnc-
tio in hoc locosacramentum nonest,nec alibi
808
DISPUTAT. XXXIX. SECT. I.
cst ; nulla est enim ratio cnr hic negetur es-
se sacramentum, alibi vero affirmetur. Et
confirmare hoc possumus, quia veleres ex-
positores hac ratione moti, de eadem unc-
tione locum hunc, et aliura Jacobi statim
tractandum interpretantur, ut palet in Beda,
Theophyl. et aiiis. Secundum argumentum
est, quia sacramentum nihil aliud est, quam
eseremonia a Christoinstituta tanquam ordi-
narium remediura salutis anirnse, quse tota
definitio convenit illi Apostolicss unctioni.
Tertium, quia si solum ad curanda corpora
illa unctione uterentur Apostoli, sine causa
oleum exhiberent, cujus usus occultare po-
thiSj ac diminuere miraculum, quam augere,
vel manifestare posset, quod fuisset contra
finem illorum miraculorum. Itaque melius
solo verbo ostenderent sanitatem illam in
Christi virtute et supernaluraliterdari, quam
oJeo adhibito ; ergo non tantum ad morbos
curandos, sed ut verum sacramentum illud
ministrabant. Quartum, quia nec Apostoli in
aliisefficiendismiraculis, nec alii fideles, qui
gratiam habuerunt curationis, oleo uteban-
tur adcorpora tantum curanda; ergo signura
est Apostolos non ob hunc solum finem, sed
propter animse curationemunctione illa, tan-
quam vero sacramento, usosfuisse.
4. INihilominus verius censeo unctionem
illam, qua ad curanda corpora eegrotantium
Apostoli utebantur, Marc. 6, non fuisse ve-
rum sacramentnm exlremse unctionis, licet
fuerit veluti quoddam prasvium signum, seu
adumbratio ejus. Quam sententiam videntur
supponereHugo,Magist.,Bonavent. et Alens.
superius citati ; nam si credidissent, Aposto-
los vivente Christo ministrasse hoc sacra-
raentum, nunquain negassent iilud fuisse ab
ipso Christo immediate inslitutum. D. Tho-
raas autem in 4, d. 23, q. 1, art. 4, q. 3, ad 1,
prius rationemreddir, cur Evangelistaj hujus
sacramenti mentionem non fecerint, suppo-
nens in hoc loco non esse sermonem de hoc
sacramento; postea vero subjungit : Tamen
etiam de olei unctione mentio fit Marc. 6, in-
sinuans, licet ibi non sit sermo de sacramen-
to, tamen mentionem illius unctionis non
fieri sine myslerio, nec sine ordine ad hoc
sacramentum adumbrandum. Expressius te-
neteam opinionem Soto ibi, q. 1, art. 1 ;
Jansenius in Concord., cap. 55, in fine; Bel-
larm., libro de hoc sacramento, c. 2.
5. Probitur primo. — Conjectura?. sunt,
prima, quia in textu illo Evangelico nullum
est indiciura sacraraentalis unctionis, sed
tantum medicinalis seu curativse ; solum
enim dicit Marcus : Ungebant wgros, et sana-
bant ; Mallh. autem, c. 10, refert dixisse
Christum Apostolis: Infirmos cwnztfe ; Marcus
vero insinuavit etiam modum docuisse, seu
designasse, scilicet, oleo ungendo; quia non
estiverisimileeosusuros fuisse oleo, nisi Chri-
stusidsignificasset.Quamvisenimnonconstet,
Christum prsecepisse ut oleo uterentur, et non
re alia (potuit enim generatim dicere,ut cura-
rent infirmos, applicando quidquid ad ma-
nurn frequentius occurreret, vel utendo si-
gno aliquo pro sua voluntate), nihilominus
verisimilius est, in particulari etiam prsescri-
psisse unclionem olei, non tamen ad curan-
das animasper ipsam unctionem per se ac
immediate, nulla enim de hoc mentio ibi fit,
sed ad curationem illam exercendarn, de
qua dictum est : Infirmos curate. Dico autem,
per ipsam unctionem, etc, quia illa etiam
corporum sanatio ordinabatur ad stabilien-
dam el persuadendam fidem, et consequen-
ter ad animae salutem ; id autem non satis
est ad rationem sacramenti, praesertim novae
legis, nisi ipsummet externum signum ad
spiritualem effectum immediate ordinelur;
quod de illa unctione cum aliquo funda-
mento in Evangelio dici non potest. . .
6. Secundo. — Etasio refutatur. — Se-
cunda et vehemens conjectura est, quia tunc
Apostoli non erant ordinati sacerdotes, ut
possent hoc sacramentum ministrare. Ante-
cedens sumiturex Conc. Trid., sess. 22, c. 1,
ubi volens explicare institutionem sacrificii
Missae ait, Christum in ccena novissima, qua
nocte tradebatur, corpus suum et sangui-
nem sub speciebus panis et vini DeoPatriob-
tulisse ; et subdit statira : Ac sub earumdera
rerum symbolis Apostolis, quos tunc novi tes-
tamenti sacerdotes constituebat, ut sumerent,
tradidit, etc. Si ergo tunc constituebat, cer-
tum est non prius fuisse sacerdotes. Item si
tunc dedit eis potestatem offerendi sacrifi-
cium, per ilia verba : Hoc facite, etc, antea
ergo non habebant; non erant ergo sacerdo-
tes. Quod si quis dicat, Concilium loqui de
sacerdotio quoad polestatem conficiendi cor-
pus Domini, et quoad hanc esse certum fuisse
ordinatos in ccena, tamen quoad alias potes-
tates potuisse prius ordinari. Contra hoc est,
quia prima potestas, quae datur sacerdoti,
est ad conficiendum verum Christi corpus;
ergo si quoad hanc non erant ordinati, sim-
pliciter et omnino ordinati non erant. Prse-
sertim, quia prseter hanc potestatem solum
DiSPUTAT. XXXIX. SECT. I.
flatur alia in corpus mysticum ad remittenda
peccala, et heec data fuit Joan. 20, ut idem
Concilium definit, sess. U, c. I. Fingere au-
tera aliam potestatem, seu quasi partem or-
dinationis sacerdotis, et dicere quoad illam
partem fuisse prius ordinatos sacerdotes, et
vanum est, et prseter Ecclesia? sensum. Res-
ponderi potest , Christo legislatori non esse
legem imponendam; potuit enim ipse conce-
dere, ut etiam a non sacerdotibus hoc sacra-
mentum ministraretur, sicut de baptismo le-
gimus. Sed non est simile, quia in baptismo
sacerdos non est necessarius minister, sicut
est in hoc sacramento; et licet potuerit Cliri-
stus dispensarc , tamen sine necessitate et
sine testimonio id asserere, minus probabile
videtur.
7. Reprobatur tertia. — Tertia conjectura
est, quia Apostoli non solum ungebant bapti-
zatos, sed quoslibef, cum tamen hoc sacra-
mentum solis baptizatis valide dari possit.
Quarla est simihs huic, quia non ungebant
tantum infirmos decumbentes, et in periculo
vitee constitutos, sed quoslibet. A3 heec vero
eodem modo responderi potest, primo Chri-
stum etiam in hoc dispensasse, quod eodem
modo refellitur ; quia qua facilitate asseritur
sine fundamento, eademconternnitur. Secun-
do negari potest quod assumitur, nam res
est inoerta. Et fateor quidem non esse cer-
tam, dico tamen esse valde verisimilem ;
quia Mattha?us absolute et indefinite refert
Christum dixisse : Curate infirmos , non bap-
tizatos solum, sedfortasse potiusnon baptiza-
tos, propter quorum conversionem gratia illa
concedebatur ; jam vero declaravimus, veri-
simile esse, quandoChristus hoc Apostolis di-
xit, etiam designasse modum unclionis olei ;
ergo eam tunc non limitavit ad baptizatos,
sed generatim concessit ad omnes infirmos ,
quos curare prsecipiebat. Accedit, quod tunc
pauci erant baptizati, Marcus vero ait, mul-
tos segros unctos, et sanatos fuisse. Denique
est maxime credibile Apostolos ad illam unc-
tionem non expectasse internam animse dis-
positionem, prsesertim peccatorum dolorem,
sed ad summum fidem, in cujus confirmatio-
nem illa opera faciebant ; at si illa esset sa-
cramentum, cum majori delectu dispensan-
dum fnisset. Propter hsec ergo, et propter
alia, quse statim iri secunda assertione expli-
cabo, sententiam hanc verisimiliorem cen-
seo ; prius vero quam aliorum fundamentis
respondeam,alia sunta nobis tractanda.
809
Locus JacoU expenditur.
8. Hareticorum responsio rejicitur. — Alter
Jocus Scripturse, in quo hsec vcrilas Catholica
polissimum fundalur, est Jac. 5, ubi sicdiei-
tur : Infirmatur quis invobis, inducat presby-
teros Ecclesia:, et orent super eum, ungentes
eum oleo in nomine Domini, et oratio fidei sal-
vabit infirmum, et alleviubit eum Dominus, et
siin peccatis sit, dimittenturei. Quod testimo-
niuin primo eludunt hseretici, negando hanc
Jacobi Epistolam esse canonicam ; sed nos id
supponimus defide eertum ex Ecclesise tradi-
tione et consensu, et definitione Concilii Tri-
dent., sess. 4, de qua re alio loco ex professo
agendum est. Secundo respondent, ad varios
et falsos sensus verba detorquendo, ut late
refert, et impugnat Bellarm. supra, cap. 3.
Nobis autem ad veritatem confirmandam suf-
ficit imprimis verborum proprietas, denique
antiqua Patrum expositio. Nam in illis verbis
continentur omnia, quae sunt de ratione sa-
cramenti novse legis ; primo ritus externus
sensibilis, materia, et forma constans, scili-
cet, unctione olei, et verbo, seu oratione sa-
cerdotis. Secundo designatur minister, scili-
cet presbyter. Tertio subjectum, scilicet fide-
lis infirmus. Quarto effectus cum promissione
gratise ad remissionempeccatorum, et alleva-
tionem segroti ordinatarn. Quse omnia in dis-
cursu materise explicabnntur cum singulis
verbis hujus testimonii. Quod vero ita Patres
intellexerint, ex sequente probatione consta-
bit.
Probatur assertio ex Conciliis et Patribus.
9. Secundo ergo probatur assertio ex tra-
ditione, et definitione Ecclesise. Et imprimis
est celebre testimonium illud Innocentii I,
epistol. ad Decent.,cap. 8,ubidehac unctio-
ne exponit locum Jacobi, cujus verba in se-
quentibus qusestionibus, prout ad illas perti-
nuerint, expendemus. Ad hunc vero locum
maxime spectat, quod unctionem hancvocat
genus quoddam sacramenti ; et ideo ait pce-
nitentibus non esse concedeudum : Nam qui-
bus, inquit, ccetera sacramenta negantur, quo-
modo unum genus putatur posse concedi ? Ubi
constat^ genus pro specie accepisse. Loqui-
tur autem de his, qui in publica erant pce-
nitentia, quibus ante reconciliationem nulla
dabantur sacramenta. Eamdem veritatem do-
cuit Innoeentius III in c. unico de Sacra Unc-
tione, ubi unctionem visibiJem, de qua Jaco-
bus locutus est, dicit esse signum invisibilis
810
unctionisinterioris, atqueadeo sacramentura.
Pontifices imilata sunt Concilia, nam Vorma-
tiense, c. 72, verba Innocentii I transcripsit.
Cabilonens. sub Carolo, cap. 48, eodem mo-
do exposuitlocum Jacobi, et subdit : Nonita-
que contemnenda est hujusmodi medicina, quce
animcB corporisque medetur languoribus. In Con-
cilio vero Aquisgran. II, subLudovico, cap. 8,
praecipitur Episoopis, ut in die Ccenee oleum
sanctumconficiant, quia in eo salvatio infirmo-
rum esse creditur. Concilium Moguntin., sub
Gregorio IV, prsesidente Rabano, c. 26, agens
de infirmis : Sacra, inquit, cum unctione Dei
animati secundum statuta sanctorum Patrum,
communione viatici reficiantur, de infirmis lo-
quitur. Similia refert Burchard., lib. 4 De-
creti, cap. 75, ex Concilio Melden., quamvis
in his decretis, quae in tertio tomo Concilio-
rum ex illa synodo referuntur, non habean-
tur. Expressiustraditur hsecveritas inConcilio
Senon., c. de Extrema unctione, et in alio
Concilio Mogunt., c. 34 ; Florentin., in De-
creto Eugenii ; Trident., sess. 14, in doctrina
et canonibus de hoc sacramento, ubi in c. 2,
locum Jacobi eleganter expendit, dicitque ,
eum sensum ex Apostolicatraditione per ma-
nus accepta, Ecclesiam didicisse. Attingens
vero ibidera locum Marci, solum ait, apud
Marcum fuisse sacramentum hoc insinuatum,
ut intelligamus, etiam ex mente Concilii non
esse parem vim horum testimoniorum , imme-
ritoque citatos auctoresilla sequiparare. Quod
ex ipsis etiam locis perspicere licet ; nam
apud Marcum tantum curationis corporalis
«gritudinis mentio fit ;, Jacobus vero expres-
se addidit spiritualem fructum, ejusque pro-
missionem, quee propria sunt sacramenti , si
ex vi ipsius operis effectus fiat, ut Jacobus sa-
tis indicat.
10. Tertio confirmatur ex Patribus tara in-
terpretatio Jacobi, quam veritas ipsa. Primo
enira Dionys., c. 7 deEccles. hierarch., licet
prius in part. 2 sermonem habeat de qua-
dam unctione, qua solebant corpora fidelium
defunctorum ad sepulturam preeparari, quee
sine dubio sacramentum non erat, sed pia
aliqua ceeremonia, statim vero in parte ter-
tia, in fine, videtur de hoc sacramento loqui
dicens : Idcirco Sanctorum sacra functio di-
vinas participationes largitur utrique, ani-nns
quidem in vera eorum, qui generantur, scien-
tia, corpori vero per sacratissimum unguen-
tum, et per divince communionis augustissima
signa, totum sanctificans liominem, integram-
que ipsius safaiem operans, et resurrectionem
DISPUTAT. XXXIX. SEGT. I.
denuncians. In quibus verbis loquitur de spe-
ciali unctione infirmorum adhuc viventium ;
nam plane significat dari homini ad sanctifi-
cationem totius, et ad animee profectum, li-
cet in corpore fiat. Unde illi satis clare tri-
buit sacramentalera efficaciam, illamque cum
communione conjungens, declarat, illamesse
unctionem vivorum, et esse verum sacra-
mentum. Dionysium imitatus est August.,
lib. de Rectitudine Catholicee conversationis,
aliquantulum a principio, dicens : Quoties ali-
qua infirmitas occurrerit alicui, etc, et infra':
Eucharistiam cum fide et devotione accipiat,
oleumque beneclictum fideliler ab Ecclesia pe-
tat, unde corpus suum ungatur, et secundum
Apostolum, orotio fidei salvabit infirmum, et
allevabit eum Dominus, nec sohim corporis,
sed etiam animce sanitatem accipiet. Et lib. 2
de Visitatione infirm., c. 4, idem sacramen-
tum, typicalem unctionem vocat, et de illo
Jacobi iocum interpretatur. Scio heec duo
opera non reputari Augustini, sed satis nobis
est quod sint alicujus auctoris antiqui et gra-
vis, nam eo saltem nomine recepta sunt. Ac-
cedit, quod priora verba sumpta videntur ex
serm. 215 de Tempore, quod dubium non
est esse Augustini. Et similia refert ex Cy-
riUo, in libro de Adoralione in spirit., Anas-
tasius Nyssenus, libro Q. in sacram Scriptu-
ram, q. 23. Solel etiam referri idem Cyril-
lus, lib. 2 de Levit., sed ibi potius de sacra-
mento confessionis loqui videtur. Preeterea
Chrysost., lib. 3 de Sacerd., ex dictis verbis
Jacobi colligit, habere sacerdotes potestatera
remittendi peccata intirmis decumbentibus ;
neque id dicere videtur propter potestatem
remittendi peccata per sacramentum confes-
sionis, ut interpretari videtur Waldensis ,
tom. 2, c. 147. Non enim affert Chrysost.
verba illa Jacobi : Confilemini alterutrum pec-
cata vestra, sed illa : Infirmatur quis in vo-
bis, usque ad illa : Et si in peccatis est, di-
mittentur ei, nimirum per ipsam unctionera
sacram, et quia heec a solis presbyteris dari
potest, ideo sacerdoles, quatenus habent po-
testatem ad hoc sacramentum ministran-
dum, dicuntur speciali modo habere potesta-
tem ad remittenda peccata. Multa etiam in
hujus veritatis confirmationem sumi possunt
ex Cyrill. Hierosolym., Cateches. 5 mysta-
gog., etBeda, lib. 2 in Marcum, c. 24, et Ja-
cob. 3 ; Bernard., in vita Malachiee Episcopi,
circa fin., ubi refert, illum in fine vitee hoc
sacramentum poslulasse. Quam curam om-
nibus viris sanctis fuisse, constat ex Surio,
prsesertim tom. 2. Item ex Alcuino, lib. de
Offic. Eccles., c. de Ccena Domini, et Ama-
lar., lib. 1 de Divinis offic, et aliis, constat,
usum hujus sacramenti fuisse in Ecclesia
Romana perpetuum. Eumdemque fuissc in
Ecclesia Greeca, non obscure colJigitur ex Je-
remia, Patriarclia Hierosol., in Respons. ad
Gonfessionem August., ubi boc sacramentum
inter reliqua confitetur. Hinc ergo constat
vanam esse heereticorum calumniam, qui no-
bis objiciunt, apud veteres nullam esse bu-
jus sacramenti mentionem; falsum enim id
est. Quod autem non sit adeo frequens, sicut
de poenitentia, Eucharistia, vel similibus, mi-
randum non est, tum quia res ipsa non est
ita necessaria et frequens, ideoque non tam
frequenter incidit de illa moraiis sermo ; tum
etiam quia non fuit res controversa, ut de illa
daretur disputandi occasio.
11 . Probatur assertio ratione.—XMimo pos-
sumus argumentari ratione, qnee primaria
bic est voluntas Cbristi, et institutio. Possu-
mus vero multa conjectare, quee illum move-
rint ad boc beneficium nobis preestandum,
quee ex dicendis de effectu hujus sacramenti
constabunt. Nunc illud suffieiat, mortis arti-
culum multis de causis esse hominibus formi-
dabilem, propter conscientiam malee vitee,
propter timorem divini judicii et incertitu-
dinem futuri status, propter tentationes dae-
monis, qui eo tempore vehemenlius urget ;
opportunissime ergo Cbristus Dominus nobis
providit, instituendo hoc divinum sacramen-
tum, quo recrearentur, et in majorem spem
erigerentur fideles in eo discrimine constitu-
ti; et si opus esset, etiam ab eegritudine
corporali liberarentur.
SECTIO II.
An hoc sacramentum fuerit immediate a Christo
institutum.
1. Aliquorum Catholicorum opinio. — Inter
Catholicos nonnulli negarunt Christum Domi-
num instituisse hoc sacramentum, ex quo
plane consequebatur non esse verum sacra-
mentum ; ipsi vero consequens non admit-
tunt, quia putant posse esse sacramentum ab
Apostolis institutum. Ita vero sensit Hugo
deS. Vict, lib. 2 de Sacram., pag. 15, cap.
2, quem secutus est Magister, in 4, d. 23,
et Ronav., ibi, art. 2, q. 2; Alens., 4 p.,
q. 8, memb.2, art. 1 ; Altisiod., lib. 4 Sum.,
tractat. 7, c. l.Qui-solum in eo fundatnr.
DISPUTAT. XXXIX. SEGT. II. 811
quod sacramentum hoc non ex Evangelio,
sed epistola Jacobi coHigitur.
2. Assertio de fide, a Christo /uisse institu-
tum hoc sacramentum. — Dicendum vero est,
sacramentum hoc fuisse a Christo Domino
immediate institutum. Heec fuit sempercom-
muniorScholasticorum sententia, in 4, d.23;
D. Tbom., Palud., Gabr., et aliorum. Etnunc
est de fide definita in Tridentino, in particu-
lari, sess, 14, can. 1 de hoc sacramento, et
in genere, sess. 7, can. 1, eamque in genere
late confirmavi superiori tomo, disp. 12,
sect. 1. Ex quo principio et preecedenti as-
sertione, evidenti consecutione heec conclu-
ditur; namomnia sacramenta novee legissunt
immediate a Christo instituta ; sed unum ex
his sacramentis est extrema unctio ; ergo.
Confirmatur, quia, si ab alio, quam a Chri-
sto Domino, fuisset institutum , maxime ab
Apostolo Jacobo. Sed hoc non est cur dicatur,
quia, licet ipse solus illius fecerit mentionem,
potuittamenloqui, nonut auctor sacramenti,
sed ut preedicator et doctor. Nec oportet ut
dixerit, se tradere, vel docere, quee a Christo
acoeperat, preesertim cum ex ipsa materia id
satis constaret ; nec enim posset vere pro-
mittere remissionem peccatorum sub tali cee-
remonia, nisi de hoc haberet Christi verbum
et promissionem ; quod si hanc habebat,
etiam credendum est ceeremonias habuisse.
Et deinde, si potestas designandi, vel insti-
tuendi talem ceereinoniam alicui committen-
da esset, certe potius data esset Petro, ut ca-
piti, vel certe toti Collegio Apostolico, Cur
enim Jacobus instituisset et pra^cepisset quee
Petrus esset servaturus; non fuisset quidem
id consentaneum potestati supremee, quam
Christus Petro tribuerat. Quod si dicatur, non
solum Jacobum, sed simul cum Petro, vel
aliis Apostolis hoc sacramentum instituisse,
queero, unde hochabealur ? et cur non potius
Christo institutio tribuatur ? cum ex illo loco
Jacobi non possit unum magis, quam aliud
colligi.
3. Quatido fuerit hoc sacramentum a Chri-
sto institutum. — - Difficultas vero superest,
quando fuerit hoc sacramentum a Christo
institutum ; hoc enim est, quod Ronaventu-
ram maxime movit loco supra citato ; quia
cum. Evangelistee nullam mentionem hujus
institutionis faciant, verisimile est Christum
Dominum illam non feeisse. Cur enim Evan-
gelistee omisissent rem adeo gravem, et ad
Ecclesiee fundamentum maxime pertinentem?
Addit etiam conjecluram, quia cum hoc sa-
812
DISPUTAT. XXXIX. SECT. II.
cramentum proxime nos preeparet ad introi-
tum glorife, non fnit conveniens ante con-
summatam Christi glorificationem et ascen-
sionem institui. Alii verisimile putant Chri-
stum hoc sacramentum instituisse, quando
misit Apostolos ad prfedicandum ; nam, ut
supra dicebara, tunc instruxit illos, ut per
olei unctionem miracnlose et supernatura-
liter infirmos curarent ; non enim ausi fuis-
sent Apostoli illo medio uti ad sanilatem con-
ferendam, nisi a Christo edocti fuissent, et
in virtute ac fide verbi illius id facerent. Nec
enim putandum est Apostolos curasse et sa-
nasse infirmos virtute naturali olei, aut id so-
lum intendisse ; quid namque opus illud ad
doctrinam confirmandam contulisset ? aut
quomodo posset medium illud omnibus aegris
indifferenter prodesse, et non multis nocere?
Ergo sicut tunc instituit Christus illam unc-
tionem ad sananda corpora, ita credendum
est instituisse in ratione sacramenti, cum non
habeamus in Evangelio indicium aliud bujus
institutionis.
A. Non constare de certo tempore quo fuerit
instikitum. — Dicendum vero est, de tempore
bujus institutionisnihil certo nobis constare.
Et verisimilius esse non fuisse institutum sal-
tem ante noctem coinae; cur enim ante Eu-
cbaristiam et pcenitentiaminstitueretur? Item
jam diximus unctionem illam Apostolorum,
Marc. 6, non fuisse boc sacramentum. Unde,
licet admittamus tunc Christum praecepisse
Apostolis, ut corpora infirmorumungerent ad
sanitatem prcestandam, non tamen inde in-
fertur instituisse sacramentum hoe, quia nec
illos tunc docuit de sanctificatione seu bene-
dictione olei praemittenda per Episcopum; nec
de forma verborum ullum est vestigium, nec
de spirituali effectu vel ejus promissione. Ac
denique Christus tunc non tradidit potesta-
tem perpetuo duraturam in ministris Eccle-
sia3 ; sed contulit tunc Apostolis gratiam sa-
nitatum, quae non est communis omnibus,
nec certa lege aut modo alicui datur, sed
prout Spiritus Sanctus vult, et prout expedit
ad confirmationem fidei, ut dicitur 1 Cor. 12.
Quamvis autem heec gratia sanitatum non
soleat limitari ad unctionem olei, vel aliam
similem, fortasse Christus, ut adumbraret hoc
sacramentum, et ad illud homines dispone-
ret, illum modum curandi segros prsescripsit,
ut sicut baptismus Joannis praeambulum fuit
ad Cbristi baptisraum, ita illa unctio Aposto-
lica praaambula esset ad banc sacramen-
talem unctionem. Quod significavil Tridenti-
num dicens, hocsacrameutum fuisse ibi insi-
nuatum, non institutum. Ex illo tamen Apos-
tolico exemplo forlasse ortum est, ut olira
Christiani soepe uterentur unctione olei, Deo
miraculose cooperante, non per modum ope-
rissacramenti, sed per modum effectus graliee
gratis datse, ul ex Tertulliano sumimus in
lib. ad Scapulam, cap.4, ubi refert, Proclum
Christianum oleo curasse Anioninum Impera-
torem, qui Christianus non erat, nec capax
sacramenti, ubi Pamelius similja notat ex
Hieronymo, in vita Hilarionis ; Rufino, lib. 2
Histur., cap. 4 de Discipulis S. Antonii, et
aliis.
5. Fuisse institutum ante ascensionem. —
Non fuit igitur hoc sacramentum ibi institu-
tum, neque aliquo alio tempore ante ccenam,
non solum quia nullum est in Evangelistis
vestigium (haec enim ratio per se non suffice-
ret, quia non est necesse ut Evangelista1 om-
nia narraverint), sed etiam quia nulla est ne-
cessitas, vel aliqua alia conjectura talis in-
stitutionis, cum in usu hoc sit postremum
omnium sacramentorum. De nocte autem
ccenae verisimile est, in ea docuisse Chri-
stum Apostolos, inter alia mysteria, ritum
observandum in hoc sacramento. Quia vero
in illa nocte non fecit Apostolos sacerdotes
quoad potestatem in corpus Christi mysti-
cum, sed hanc dedit post resurrectionem,
Joan. 20, ideo prcbabiliter exislimo, etiam
non dedisse illis potestatem ministrandi hoc
sacramentum in ea nocte, sed Joan. 20, quia,
sicut hoc sacramentum est quasi annexum
sacramenlo pcenitentiae , ita poteslas illud
ministrandi supponit, et quodamraodo in-
cludit poteslatem remittendi peccata , ut
Chrysoslomus etiam, citato loco, indicavit ;
ideoque plena hujus sacramenti institutio
cousummata non fuit a Christo Domino ante
resurrectionem suam. Sine ullo vero duhio
credendum est, fuisse consummatura anle
ascensionera, quia plene ac perfecte funda-
vit Ecclesiara, priusquam ex boc mundo dis-
cederet, ideoque omnia etiam sacramenta
prius perfecte instituit, ut in tomo superiori,
disp. 32, sect. 2, latius dixi; ex quo loco
confirmari possunt omnia, quse in praesenti
diximus. Nec posterior conjectura Bonaven-
turse contra hoc urget (prior enim jam re-
jecta est), tum quia satis fuit consummata
gloria Christi postresurrectionem,etiam ante
ascensionem ; tum etiam quia oportuit ut
priusquam Christus ad gloriam conscende-
ret, et nos instrueret, et media institueret,
DIS1'UTAT. X
per quse nos ad ascendendum cum illo di-
sponeremur.
DISPUTATIO XL.
DE ESSENTIA SACRAMENTI EXTREM^ UNCTIONIS.
Ex dictis in superiori disputatione sumere
possumus, huic sacramento essentialia esse
illa omnia, quse communia sunt sacramentis
novse legis ; atque illud, praecipue constare
hoc sacramentum materia et forma sensibili,
ex quibus constituitur unum inlegrum si-
gnum gratise. In hac ergo disputatione expli-
cabimus materiam et formam hujus sacra-
menti ; in sequenti vero declarando effectum
ejus, consequenter exponemus quam gra-
tiam significet, et ita erit explicata tota essen-
tia hujus sacramenti, tam quoad rem seu
ceeremoniam impositam ad significandum,
quam quoad relationem seu significationem
ipsam, quae sine re significata plene intel-
ligi non potest.
SECTIO I.
Utrum materia remota hujus sacramenti sit oleum
olivarum ab Episcopo consecratum seu benedic-
tum.
1. Oleum olivarum esse materiam remotam
hujus sacramenti. — Principio certum est apud
Catholicos, materiam remotam hujus sacra-
menti esse oleum, nam expresso nomine il-
lam designat Jacobus dicens : Ungentes eum
oleo. Hinc secundo etiam est de fide, oleum
hoc debere esse olivarum, ut declaravit
Conc. Florent. in decretoEugenii, dicens ma-
teriam esse oleum olivce, quod etiam ex vi
verborum Jacobi desumptum est. Nam oleum
simpliciter dictum, liquorem illum significat,
qui ex olearum baccis exprimitur, quam si-
gnificalionem habet non solum ex Latinorum
usu, sed etiam in Scriptura sacra, et in com-
muni mo.!o loquendi ; quapropter , sicut
aqua baptismi intelligitur esse aqua natura-
lis, et materia Eucharistise panis triticeus, ex
vi et proprietate verborum, aqua, et panis,
simpliciter sumptorum, ita in praesenti, ex vi
vocis oleum, intelligimus hoc debere esse
oleum olivee , et hanc fuisse Christi institu-
tionem, queeest prima radix hujus necessita-
tis. Ita ut nulla sit in Ecclesia potestas dis-
pensandi, ut ex alia materia fiat lioc sacra-
mentum, propter necessitatem ullam, quia
illa, quee ex Christi institutione sunt essentia-
L. SECT. I. H13
Jia, immutabilia sunt. Congruentia vero hu-
jus institutionis prsecipue sumitur ex ordine
ad significandos effectus hujus sacramenti.
Namoleum ad lcniendos corporis dolores pro-
ficere solet, sanitatem interdum restituit, hi-
laritatem affert, et luminis veluti pabulum
esse solet. Hinc etiam oleum pinguedinem
gratiae etspiritus significare solet, ut notavit
Gregor., lib. 4, in 1 Reg., c. 4. Et oliva ipsa
solet esse pacis signaculum, ut attigit Tertul.,
lib. de Corona militis, et notari solet ab in-
terpretibus circa illud Genes. 8 : Venit ad
eum ad vesperam, portans ramum olitce vi-
rentibus fuliis. Ob has ergo et similes causas
oleum aptissimum fnit ad declarandum quid
virtute hujus sacramenti Deus operetur, tam
in animo, quam in corporesegroti illud susci-
pientis ; fuit ergo ex hoc capite materia heec
aptissima. Aliunde vero est satis communis
materia, quoe facile ubique reperitur, et ideo
etiam tanquam uecessaria et essentiahsposita
est, ut res esset slabilis et firma, nec propter
raros eventus oportuit dispensationem ad-
mittere.
2. Oleum debere esse ab Episcopo benedic-
tum. — Opinio quorumdam. — Tertio est etiam
constans apud fideles, oleum hoc debere esse
ab Episcopo benedictum. Et quidem quod
hoc sit saltem de necessitate preecepti, indu-
bitatum est. propter ea quae stalim subji-
ciam. An vero sitetiam de necessitate sacra-
menti, a nonnullis dubitntum est ; sunt enim
aliqui Catholici qui affirmant simplex oleum
sufficere ex Christi institutione, aliumque ri-
tum benedicendi oleum esse accidentarium
ex Ecclesise institutione ; ideoque, si prseter-
mittatur, etiamsi peccaminose, validum ni-
hilominus confici sacramentura ; aliquando
vero ex causa justa, scilicet, necessitate ur-
gente, sine culpa posse ita confici. Quam opi-
nionem tenuisse videtur Victoria, ut patet ex
ejus Summa de sacramentis, n. 216. Funda-
mentum sumi potest ex Jacob. 5, ubi solum
dicit, ungenles eum oleo ; non enim dixit, be~
nedicto, sed simpliciter, oleo ; ergo tantum
oleum simplex et naturale est essentialis ma-
teria. Simili enim argumento colligimus, es-
senlialem materiambaptismi esse simplicem
aquam naturalem, non sanctificatam aut be-
nedictam, qnia Scriptura simpliciter aquam
requirit, juxta illud Actor.8: Ecce aqua, quis
prohibet me baptizari ? etc; ergo similiter, elc.
Nec refert quocl Jacobus subjiciat : Ungeates
eum oleo in nomine Domini; non enim dixit
oieo benedicto, aut sanctificato in nomine
814 DJSPLTAT.
Domini, sed, ungentes oleo in nomine Doini-
ni, id est, unctionem ipsam debere fieri in
nomine Domini ; quod dici potuit, vel pro-
pter formam, quse adhiberi solet supra talem
unctionem, vel propter fidem et intentionem,
cum qua debet fieri talis unctio, tanquam
res a Christo instituta, in cujus virtute ope-
ralura est. Confirmari hocpotest primo, quia,
licet atiqua Concilia vel decreta antiqua di-
cant, oleum debere esse consecratum, tamen
non dicunt expresse eonsecrationem illam
esse de necessitale sacramenti, sed expli-
cant consuetudinem Ecclesiaa Romanre, quse
ex prsecepto servanda est. Confirmatur se-
cundo, quia quae sunt de substantia sacra-
menti, sunt a Christo Domino definita in par-
ticulari ; sed nunquam Christus preescripsit
aliquam olei benedictionem, nec a quo, vel
quomodo facienda esset ; ergo non est sub-
slantialis materia hujus sacramenti.
3. Contraria sententia prolatnr. — Contra-
ria sententia est communis Theologorum, in
4, d. 23, ubi D. Thom., q. 1, art. 2, q. 2, con-
jungendo 3 argumentum cum corporearticuli
et responsione; nam in corpore solum ait,
oleum sanctiticatum esse materiam ; in pri-
mo vero argumento cum solutione constituit
discrimen inler hoe sacramentum et baptis-
mum , quod in baptismo non est de necessi-
tate sacramenti sanctificatio materiae, sicut
in hoc ; et rationem differentiaa sumit ex his,
quse in corpore articuli dixerat, scilicet, quia
Christus suo usu et tactu sanctificavit aquam,
qua3 est materia baptismi, et ideo non indiget
alia prsesanctificatione ; Christus vero non ita
sanctifieavit suo contactu materiam hujus sa-
cramenti , et ideo de necessitate ejus est ut
benedicatur. Eamdem doctrinam habet Bo-
nav., art. 1, q. 3 ; Paluclan., q. 1, art. 1 ; Du-
rand., q. 2. Qui omnes, dist. 7, idem dixerant
de materia confirmationis, de qua quoad hoc
eadem est ratio. In quo etiam Victoria non
loquitur consequenter, nam de materia con-
firmationis recte senserat, n. -42 ; eamdem
sententiam tenet Durandus, lib. 1 de Ritib.
Eccl., cap. 20, n. 20, ubi eam bene deciarat.
Denique Soto, dist. 33, q. 2, art. 3, dicit, in-
dubie hoc tenendum esse; nullam vero aliam
probitionem affert, nisi quia Ecclesia Roma-
na ita sensit de hoc sacramento, quod non
reputaret esse sacramentum, si ex oleo non
benedicto fieret. Sed hoc esl quod inquiri-
mus, unde constet ita sentire Ecclesiam.
4. Primo ergo et prajcipue hoc suadent
Concilium Florentinum et Tridentinum.
XL. SECT. I.
Utrumque enim dixit, materiam esse oleum
per Episcopum seu ab Episcopo benedictum.
Quando autem hsec Concilia assignant mate-
riam simpliciter sic dictam, tantum ea po-
nunt, quaj sunt essentialia, vel substantialia,
ut patet, tum ex absoluta appellatione, tum ex
dcctrinaquamdeahissacramentistradunt. In-
nocentius etiam primus, qui expressius quam
cceteri Patres hujus sacramenti mentionem
fecisse videtur in dict. epist. 1 ad Decent.,
cap. 8, dicit, oagros inurfgendos esse oleo
sancto , ab Episcopo con/ecto. Qua? verba
usurpavit Concilium Vormatiens., cap. 72 ; et
Concilium Aquisgran., tit. 2, cap. 8, dicit,
oleum sanctum conficiendum esse ab Episco-
po , quia in eo salvatio infirmorum credilur,
scilicet, posita; quo verbo, maxime significa-
tur necessitas hujus benedictionis seu sanc-
tificationis olei. Hinc etiam Beda, in Com-
mentar. ad cap. 6 Marci, ait, ab ipsis Aposto-
lis hunc Sanctae Ecclesise morem esse tradi-
tum, ut cegroti ungantur oleo Pontificali bsne-
dictione consecrato. Nec vero dicit hanc fuisse
Apostolorum institutionem, sed dicit ex ipso-
rum Apostolorum traditione durasse hunc
morem in Ecclesia , tanquam res omnino ne-
cessaria , et a Christo instituta. Et super
epistolam Jacobi, videtur ad hanc significa-
tionem trahere verbum illud : In nomine Do-
rmini, ut, scilicet, adjectum sit a Jacobo ad
indicandum oleum debere esse in nomine
Domini confectum, seu benedictum ; seu non
quolibet oleo, sed illo , quod in Ecclesia des-
tinatum est ad talem usum sacrnm , esse in-
firmum ungendum.
5. Probatur Juec sententia ratione. — Hsec
ergo veritas sufficienter nobis constat cx tra-
ditione, eliam si non sit in Scriptura eviden-
ter expressa. De ratione autem seu con-
gruentia talis institutionis multa disputant
Durand., Paludan. et alii, d. 23; nam Du-
randus impugnat congruentiam a D. Thoma
tradilam, et aliam ipse atfert non sane proba-
biliorem. Verumtamen de hac re sufiicienter
dixi, superiori tomo, disp. 33, sect. 2, ubi si-
milem qusestionem de materia contirmationis
disputavi, et fere omnia ibi adducta a simili
confirmant prsesentem sententiam, et eam-
dem congruentiam in hac institutione esse
ostendunt. Ac denique ratio illa generalis
optima est, quia cum materia sacramenti eie-
vanda sit ad munus adeo sacrum et superna-
turale, per se maxime decet ut consecrari
seu benedici prius debeat, et ideo talis bene-
dictio a Christo postulata est, ubi aliqua ratio
DISPUTAT
specialis non obstat ; ut in baptismo non est
requisita,nt essentialis, benedietio aquce.pro-
pler illius sacramenti necessiUtem ; iu Eu-
charistia vcro non preerequiritur talis pree-
consecratio. quia ipsa sacramenti confectio in
materiee consecratione consistit; in confes-
sione et matrimonio, quia materia est omnino
transiens, et consecrabilis non est ; in Ordine
vero suo modo hoc servatur , quia res ipsee,
quee traduntur, sacrce sunt, ut suo loco dice-
mus. Clarius vero et expressius rn hoc sacra-
mento et confirmatione, quia illorum materia
accommodatissima est, et ipsa sacramenta non
sunt tantee necessilatis, ut oportuerit mate-
riam omnino communem ad illa perficienda
admittere; babent etiam specialem quamdam
rationem singularis sanctificationis, quatenus
confirmatio abundantiam spirilus significat,
unctio vero extrema, puritatem, et quasi ul-
timam dispositionem ad introitum gloriee; et
ideo merito sanctificata materia postulatur.
6. Respondetur ad prcecipuum fundamen-
iuni prioris sententiie. — Atque ex bis facile
responsum est ad prrecipuum fundamentum
prioris sententiee. Fateor enim ex nuda Scri-
pturee littera non colligi evidenter hanc ne-
cessilatem : nobis vero sufficit Ecclesiastica
traditio, quee in hac re est adeo clara, ut
mibi videatur ad minimum temerarium illi
rcpugnare ; eaque supposita, expositio illa
verborum Jacobi probabihs est. Quamvis au-
tem Jacobus simpliciter locutus de oleo fuis-
set, Ecclesia a Christo per Apostolos edocta,
potuisset verum iilius Scripturee sensura, et
de quo oleo sermo esset, nobis aperire. Ideo-
que non est simile de baptismo , tum quia
Ecclesia aliler intellexit testimonia, quee lo-
quuntur de aqua baptismi ; tum etiam quia
in aliquibus, et preesertim in illo citato ex
Actibus, circumstantia loci evidenter ostendit
sermonem esse de aqua naturali tantum;
tum deniqne quia diversitas ipsa talis sacra-
menti, et finis ejus hanc differentiam ex par-
te materiee requhit. Simili etiam modo res-
ponsum est ad priorem confirmationem, nam
ex multitudine testimoniorum, et ex modo
quo Concilia loquuntur, salis colligitur ea lo-
qui de hac benedictione , ut de re pertinente
ad substantiam sacramenti. Cujus rei ma-
gnum signum est communis intelligentia sa-
pientum, et perpetua, atque inviolabilis Ec-
clesiee consuetudo, cujus initium ignoratur.
7. Qualis benedictio requiratur.-— Paludani
sententia reprobatur. — In altera vero con-
firmatione petitur, qualis benedictio requira-
XL. SEGT. I. 815
tur, et qnid iu hocCbristus prceseripscrit, quid
vero addiderit Ecclesia. In quo primo caven-
dam censeo opinionem, quam ut probabilcm
affertPalud., in 4, d. 7, q. 4, n. 34, Christum
non definivisse positive ( ul sic dicam) ut
beec materia esset oleum benedictum, sed ut
esset tale oleum , quale Ecclesia determina-
ret, ipsamque determinasse ut esset olcum
benedictum, ideoque nunc esse de substan-
tia ; potuisse tamen Ecclesiam determinare ut
oleum commune sufficeret, ettunc non fuisse
futurnm de substantia sacramenti. Hanc enim
opinionem improbavi , dict. disp. 33 supe-
rioris tomi , in materia Confirmationis, et
ob easdem rationes in preesenti omnino dis-
plicet, tum quia boc est plane dicere non esse
simpliciter de essentia sacramenti, ut oleum
sit benedictum, quia sine fundamento dici-
mus, etiam ex suppositione preecepti Eccle-
siee, eum ritum esse subslantialem, qui ex
sola Ecclesiee determinatione manavit ; alias
etiam posset quis dicere panem azymum esse
de substantia, vel vinum aqua mistum, et si-
milia; nam in omnibus sacramentis diccre
possemus materiam esse hanc, vel illam rem
secundum hanc vel illam qualitatem, vel ri-
tum , si Ecclesia illum determinaverit. Tum
etiam quia juxta illum dicendi modum vide-
mur non tribuere Christo immediate totum
ritum substantialem hujus sacramenti, quia
beneclictio est substantialis, et hcec absoJute
et definite non est ex institutione Cbristi.
Dico ergo, Chrislum sua inslitutione deter-
minasse ut materia esset oleum benedictum,
nec potuisse Apostolos vel Ecclesiam hunc ri-
tum immutare.Et certe si a principio potuis-
sentApostoli illum ritum non preescribere,
seu benedictionem non requirere, etiam nunc
posset Ecclesia illum immutare; at hoc plane
est contra communem ejus sensum. Quin po-
tius censeo, non solam abrogationem, verum
nec dispensationem posse in hanc materiam
cadere per Summi etiam Pontificis potesta-
tem ; quia in his, quee sunt de substantia sa-
cramentorum, non potest Ecclesia dispensa-
re, neque in boc admittenda est exceptio,
nisi in his, quee ab ipsamet Ecclesia declarata
sunt, ut eodem loco dixi, et statim in simili
subjiciam.
8. Christum prcecepisse oleum al Episcopo
henedici. — Nihilominus tamen addo, hanc
benedictionem olei non omnino fuisse a Chri-
sto Domino in particulari preescriptam. Duo
tamenin ea distinguere oportet, scilicet, eum
a quo danda est , et modum quo danda est.
816 DISPUTaT.
Quoad illud prius existimo esse a Christo Do-
mino in particulari prsescriptum , quidquid
Paludanus, Durandus et alii sentiant, qui
certenon consequenter loquuntur. Nam Con-
cilia eodem modo dicunt, oleum ab Episcopo
benedictum esse materiam ; ergo totum hoc
est de substanlia talis materiee et sacramenti;
ergo tolum est ex Christi institutione. Utra-
que enim consequentia ex dictis probata re-
linquitur; et antecedens in terminis est Con-
cilii Fiorentini et Tridentini, et sumitur ex
aliis decretis citatis. Et in dict. disput. 33,
idem dixi de materia confirmationis ex eo-
dem fundamento, quod ibi latius declaravi.
Et ulterius inde intuli per dispensatiouem
Papse non posse inferiori sacerdoti committi,
ut chrisma conficiat, eademque consecutione
nunc infero , non posse committi eidem , ut
oleum illud benedicat, quod futurum est ma-
teria hujus sacramenti, quia m substantiali
materia uon cadit dispensatio, et Christus ex
vi institutionis determinate postulavit oleum
ab Episcopo benedictum. Nec est quod nos
moveat vulgare exemplum de miuistro con-
firmationis, tum quia in illo habemus Eccle-
sise declarationem, non vero in hac materia;
tum quia, propter illam declarationem, non
dicunt Concilia absolute ministrum confir-
mationis esse Episcopum , sed cum addito :
Ordinarium ministrum ; hic autem non di-
cunt, ordinariam materiam, sed absolute ma-
teriam. Estque heec doctrina conformior cae-
teris Theologis supra citatis, prsesertim D.
Thomae, dict. qusestiunc. 2 et 3, ubi con-
gruentiam hujus institutionis reddit, nimi-
rum, ut ostenderetur, virtutem Christi, qnee
in sacramentis operatur, ad inferiores minis-
tros, quales sunt sacerdotes,per intermedios,
ut sunt Episcopi, descendere. Quod morali
modo, et secundum quamdam analogiam
intelligendum est, ut per se satis constat. fta-
tio vero magis moralis esse potuit, ut mate-
ria sacramenti minr.s esset vulgaris, in ma-
jorique reverentia haberetur. Itaque, ut hsec
benedictio Episcopalis esset, a Chrislo prse-
scriptum fuit.
9. Modum benedictionis non fuisse a Christo
prmscriptum. -— An modus prcescriptus ab
Ecclesia sit essentialis. — Modus autem ejus
non fuit definitus, ut omnes docent, et in si-
mili de materia confirmationis satis declara-
tum reliquimus. Ubistatim oritur dubium, ibi
etiam tractatum, an modus benedictionis, ab
Ecclesia prsescriptus, sit essentialis, necne,
quod eodem modo definiendum est. Dico igi-
XL. SECT. I.
tur, omne oleum, de quo vere dici possit esse
ab Episcopo benedictnm, esse sufficientem
materiam ; quia hanc solam Christus instituit,
ut patet exConciliisFJorentino et Tridentino,
et fieri nullo modo potest quin materia a
Christo instituta sufficiat. Unde, licet Episco-
pus mutaret modum benedictionis ab Ecclesia
designatum, si tamen ea mutatione non ob-
stante, vere et in re ipsa illud oleum bene-
dictum maneret , esset materia sufficiens.
Fortasse tamen fieri potest ab Ecclesia, ut
talis benedictio irrita sit, nec apud Deum ha-
beat rationem consecrationis, sed execratio-
nis potius; et hoc modo fieri etiam poterit ut
benedictio ab Ecclesia instituta necessaria sit,
quia ex ea pendet, ut Christi institutio im-
pleatur, ut citato loco latius declaravi.
10. An sit necessarium ut sit oleum sim-
plex. — Ultimo circa hanc materiam decla-
randum occurrit, an sit de illius necessitate ut
sit oleum simplex, id est, non mistum alio
liquore. Aliqui enim Theologi ita sentiunt,
pr8esertimPaludan.,dist. 23, q.l,a.l,ubi ait,
debere esse oleum simplex, ila ut, si miscea-
tur balsamum, sit transgressio praecepti. Idem
sentitSoto, dict. art. 3, addens, si tanta fieret
mistio alterius liquoris, ut formam, id est,
externam speciem olei tollat, non esse mate-
riam. Ego vero imprimis censeo, chrisma,
licet mistionem habeat balsami, esse suffi-
cientem materiam, et per se non est conlra
Christi institutionem illa uti in hoc sacra-
mento. Irao aliquando videtur Ecclesia usa
hac materia, etiam ad ungendum intirmos,
idque sumitur ex dict. epist. 4 Innocentii I,
ubi post allatum Jacobi testimonium, subdit :
Quod non cst dubium de fidelibus cegrotanti-
bus accipi, vel intelligi debere, gui sanclo oleo
chrismatis perungi possunt, quo ab Episcopo
confeclo Christiani uti possunt in sua aut suo-
rum necessitAe inunge.ndo. Concilium etiam
Vormatiense eodem roodo ait, sancto oleo
chrismatis. Et quod loquatur de proprio
chrismate, colligi potest ex illo verbo , ab
Episcopo confecto ; illud enim participium,
confeckim, mistionem aliquam et plusquam
simplicem benedictionem significat. Favet
etiam Concilium Aquisgran., juncta epistol.
Fabiani 2; nam dictum Concilium ait, juxta
Apostolicam traditionem debere Episcopos fe-
ria 5in Coena Domini sanctum oleum confi-
cere, in quo salvatio infirmorum creditur. Ubi
aperte loquilur de sanclo oleo, quo dabatur
boc sacramentum; Fabianus autem, ad quem
alludit Concilium, dum refert Apostolicam
DISPUTAT.
traditionem, docet ex Apostolorum traditio-
ne, chrisma ex oleo et balsamo debere ab
Episcopo per singulos annos in Coena Domini
consecrari. Et ex eisdem Patribus et Conci-
liis constat, cbrisma simpliciter appellari,
vereque dici posse oleum sanctum ab Epis-
copo benedictum. Quod etiam colligere licet
ex epist. 70 Cypriani, ubi prius ait necesse
esse baptizatum, chrismate inungi, et postea
subdit, Eucharistiam, et unde baptizati un-
guntur, oleum, in altari sanctificari. Ipsum
igitur chrisma oleum sanctificatum est. Et
eodem modo appellatur a Dionysio , cap. 3
de Eccl. bier. , sacrum unctionis oleum. Cum
ergo habeamus ex Conciliis, oleum ab Epis-
copo benedictum esse materiam hujus sacra-
menti, et chrisma sit oleum sanctificatum ab
Episcopo, non est dubitandum esse sufficien-
tem materiam.
11 . Objectioni occurritur. — Sufftcere sim-
plex oleum. — Verum est, interdum omne
oleum sanctificatum solere chrisma appella-
ri , et in Pontificali Romano oleum infirmo-
rum in sua benedictione ita vocatur, quomo-
do possunt aliqua ex testimoniis adductis ex-
poni ; nihilominus tamen existimo, seclusa
Ecclesiae prohibitione, nullum peccatum esse
nti chrismate proprio ad boc sacramentum
perficiendum, et praesertim si aliud oleum
simplex, et sanctificatum deesset. Per se ta-
men verum est, ad hoc sacramentum confi-
ciendum sufficere simplex oleum benedictum,
et in hoc differre a confirmatione, in qua ne-
cessarium est chrisma confectum ex balsamo,
et oleo , ut suo loco diximus. Et hoc probat
testimonium Jacobi, adjunctis Conciliis ; sim-
pliciter enim de oleo loquuntur ; non est ergo
necessaria mistio balsami. Et rationem diffe-
rentiae tradit Altisiodor., lib. 4 Summae, tract.
7 , quia balsamum significat bonum famae
odorem, quem viventes tenentur per bona
opera et exempla dare, de quo admonentur
fideles quando confirmantur; his vero, qui
jam morti appropinquant , solura curandum
est de bona conscientia, quam oleum signifi-
cat , ac propterea ex institutione simplex
oleum traditum est.
12. Propter quae addendum est, propria
auctoritate non licere illi aliquid miscere, ab-
solute , et sine causa , ut constat ex doctrina
communi de sacramentis. Verum item est, si
tanta esset mistio , ut corrumperetur olei na-
tura, imo etiam, si communem usum, et ap-
pellationein olei amitteret, ita ut licet non
esset oleum substantialiter transmutatum, ta-
XXII.
XL. SECT. 1F. 817
men ita esset jam commistum et condensa-
tum, ul non oleum, sed mistum aliquod arli-
ficiale seu unguentum censeretur, illud non
fore materiam sufficientem , quia haec est
oleum simpliciter et usuale. At vero, si oleum
maneat in vera natura, specie et usu olei,
non repugnaret institutioni, quodex ordina-
tione Ecclesia3 sanctificaretur cum parva ali-
qua mistione alicujus liquoris, sicut vino con-
secrando miscetur aqua, et aquae baptismi pa-
rum salis ; et hac ratione dicebamus, chrisma
posse sufficere, et aliquando fortasse fuisse in
usu. Nunc autem quando EecJesia has mate-
rias earumque benedictiones distinxit, non
esset licitum eas commutare, nec alio oleo in
hoc sacramento uti, praeterquam illo,quod ad
hoc munus ex Ecclesiae institutione conse-
cratur.
SEGTIO II.
An unctio ex oleo ab Episcopo benedicto sit proxi-°
ma materia hujus sacramenti.
1. Antiqua sententia, oleum benedictum esse
sacr.imentum rejicitur. — Referunt D. Thom.,
Bonavent., et alii, in 4, dist. 23, fnisse anti-
quam sententiam asserentem , sacramentura
hoc esse ipsum oleum ab Episcopo benedic-
tum, unclionem autem ejus tantum esse usum
sacramenti jam confecti. Hanc vero senten-
tiam merito ut improbabilem rejiciunt ; quia
nullum sacramentum consistit in facto esse,
aut habet esse permanens , nisi Eucharistia,
ut ex doctrina de sacramentis in genere con-
stat, Cujus ratio est, quia per consecrationem
Eucharistiae ipse auctor graliae snb speciebus
efficitur et significatur, per benedictionem
autem olei nulla gratia signidcatur, neque
datur; unde illa sacramentale quoddam est,
non sacramentum. Alias, forma essenlialis
hujus sacramenti non esset quam Concilia
praescribunt, id est, quae proferturin ipso usu
et unctione, sed esset oratio illa, quam Epis-
copus dicit cum oleum benedicit; et conse-
quenter minister proprius hujus sacramenti
non esset presbyter, sed Episcopus, quia ad
illum solum pertiuet olei benedictio. Ac de-
nique si sacramentum ipsum jam esset con-
fectum, non esset de essentia applicationis
ejus, quod fieret a sacerdote, ut iu Eucharis-
tia videre licet; haec autem omnia sunt ab-
surda et contra veram doctrinam de hoc sa-
cramento , ut ex dicendis constabit. Sit ergo
certum , sacramentum hoc consistere in ipso
usu, et olei benedictionem solum esse quam-
52
818 DISPUTAT
dani materise prseparationem, seu confeclio-
nem.
2. Materiam proximam esse unctionem. —
Ex quo concluditur, maleriam proximam hu-
jus sacramenti esse unctionem ex oleo fac-
tam ; quod oplime probat verbum Jacobi :
Ungentes eum oleo, et verba Tridentini, sess.
14, c. 1, de hoc sacramento dicentis : Intel-
lexit enim Ecclesia, materiam esse oleum db
Episcopo benedictum ; nam unctio aptissime
Spiritus Sancti gratiam , qua invisihiliter
cegrotantis anima inungitur, reprcesentat. Ex
illa enim causali nota, nam, intelligo Conei-
lium ostendere oleum esse materiam, quia
unctio est ipsum sacramentura, utique quoad
materiam proximam illius ; statim enim for-
mam subjungit, de qua postea. Quod vero
unctio sit ipsum sacramentum, probat opti-
me Concilium ex significatione ; illud euim
est sacramentum, quod est efficax signum
gratiee; bujusmodiautem est illa unctio. Prae-
terea boc sequitur necessario ex refutatione
opinionis prcedietse ; nam hoc sacramentum
non consistiiin ipsa materia permanente, sed
in usu ; ergo materia permanens est tan-
tum remota ; proxima ergo est usus illius
materiae, qui nou est nisi unctio. Tandem
idem probari potest a simili de baptismo; quod
enim ibi est ablutio, hic est unctio ; idemque
est de sacramento confirmationis ; videri er-
go possunt dicta de illis sacramentis, et hic
applicari.
Qualis et quanta esse deleat hcec unctio.
3. An oporleat fleri in, ftgura crucis. — Ex-
plicandum vero superest, qualiset quanta es-
se debeat hsee unctio. Nam quoad qualitatem
interrogari potest, an oporteat fieri unctio-
nem in figura crucis ; id enim signincavit
Gloss., in c. Numquid, de Consecrat., d. 5, et
usus eliam idem confirmat. Dicendum vero
est, hoc non esse de necessitate hujus sacra-
menti, quod est certissimum. Nec illa Glossa
dixit contrarium, sed potius hoc etiamsensit,
siintegre legatur. Et eodem modo intelligen-
dus est Sylvester, verbo Unctio extrema, q. 2.
Quia oppositum, neque in loco Jacobi, neque
in Conciliis, aut traditione fundamentum ha-
het ; non est autem aliquid addendum sub-
stantiae sacramenti sine aliquo bujusmodi
fundamento. Primum patet, quia Jacobussim-
pliciter dixit : Ungentes eum oieo; modum au-
tem, velsignum unclionis non definivit. Con-
cilia etiam de hoc nihil dicunt. Quin potius
Concilium Florentinum solum indicat unctio-
XL. SECT. 11.
nem per modum crucis esse necessariam in
confirmatione, quia in forma illius saeramen-
ti exprimitur, dum dicilur : S>gno te signo
crucis ; at hic nihil hujusmodi intervenit,
nam in forma simpliciter dicitur : Per islam
sanctam unctionem. Potestque reddi congrua
differentia interutrumque sacramentum, quia
in conOrmatione ungitur quis, ut Christi mi-
les ad portandam et confitendam ejus cru-
cem coram regibus et tyrannis ; per hanc ve-
ro unctionem soium ungitur per modum me-
dicinse ad recuperandam salutem. Unde ulte-
rius addo, non videri hoc signum esse de ne-
cessitate pracepti, saltem sub culpa gravi ,
secluso contemptu, aut scandalo ; quia nul-
lum est expresse latum praeceptum dehac re;
et de consuetudine non constat sub hac exis-
limatione esse introductam; et praiterea ma-
teria ex se non est gravis. Quare si ex justa
causa omittatur, ut brevius, vel securiusaga-
tur, nullum erit peccatum; regulariter vero
id magis pium est, ideoque debet servari ac
fieri. Vide Ledesra., 2 part., 4, q. 21, art. 8.
4. Quot debeant fieri unctiones . — Circa unc-
tionis vero quantitatem imprimis Concilium
Fiorentinum numerat septem uncliones, qui-
bus perficiendum est hoc sacramentum, seili-
cet, in oculis propter visum, in auribus pro-
pter auditum, in naribus propter odoratum,
in ore propter gustum et locutionem, in ma-
nibus proptertactum, inpedibus proptergres-
sum,in renibuspropter delectationem ibidem
vigentem. Hic ergo numerus unctionum dici
potest veluli discreta quantitas hujus mate-
riee. De singulis vero unctionibus inquiri po-
test quantum esse oporteat unamquamque,
seu cnjus magnitudinis ; in hoc vero immo-
rari non est necesse ; quaelibet enim sufficit,
etiam si minima sit, dummodo veram ratio-
nem unctionis attingat, juxta communem lo-
quendi morem. Non enim erit satis unicam
guttamoleistillare, quiaidvelnon est ungere,
vel certe est res aliquo modo dubia, sed opor-
tet partem corporis oleo linere, aliquid peril-
lam diffundendo ; hoc enim est proprie et in
rigore ungere.
5. Corollarium,— Svfficere simplicem unc-
tionem. — Hinc vero obiter colligo non esse
absolute de essentia hujus sacramenti in unc-
tionibussingulorum sensuum duplicem facere
uncliouem, verbi gratia, duorum oculorum,
aut duarum aurium, etc. Quanquam enim
communiter fiat et regulariter, ac seclusa ne-
cessitate, ita faciendum sit propter consuetu-
dinem Ecclesiee, tamen non est de essentia,
DISPUTAT. XL. SEGT. II.
119
quia in una parte sufficienter significatur unc-
tio talis sensus, licet virtus ejus in pluribus
partibus vigeat; et icleo si ob uecessilatemin
unoquoque sensu una tanlum fiat unctio, et
veru.m fiet sacramentum, et nihil peccabitur.
6. An dictus numerus sit de necessitale sa-
crameriti vel pra-cepti. — At vero de numero
unclionum posito a Concilio Florentino dubi-
lari potest, sitne de necessitate prsecepti, vel
saeramenti. Nam quod non omnes sint neces-
sarise etiam ex prsecepto, nedum essentiales,
ex eo evidenter evineitur, quod plerumque
duce earum omittuntur , scilicet, pedum et
renum, praesertim in feminis propter honesla-
tem. Imo, licet sint in communi usu Romanee
Ecclesiee, ut est particularis Ecclesia, non vero
sunt in usu omnium Ecclesiarum,atqueadeo
nec universalis Ecclesiee, ut omnes auctores
referunt, quos statim insinuabo. Qui couse-
quenter de his duabus unctionibus fatentur
non esse necessarias; imo de unctionerenum
aliqui censent conveuientius esse illam omit-
tere, ut Supplem. Gabr., d. 23, q. 1, art. 2 ;
Soto, queest. 2, art. 3; Victoria, in Summa,
n. 223.
7. Hinc vero colligi videtur de nulla alia-
rum unctionum posse certo constare esse
simpliciter necessariam, multoque minus de
toto numero earum, quia Conciiium Floreu-
tinum omnes eeque numerat; ergo, si aliquas
excipimus, quantum est ex auctoritate Con-
cilii, non possumus de aliqua aliarum affir-
mare esse necessariam simpliciter. Hucacce-
dit, quod Jacobus solum dixit : Infirmatur
quis in vobis, vocet presbyteros Ecdesue, et un-
gant euni oleo, in quibus verbis sufficienter
explicatur materiahujus sacramenti, utCon-
cilium Trideutinum significavit; sed ad veri-
tatem et complementum borum verborum
non est necessaria multiplex unctio, sed una
sufficit ; sicut ex vi verborum Christi, Bapti-
-zantes eos, etc, una aspersio vel ablutio suffi-
cit. Quocl si quis dicat, traditioue declaratum
esse, illam unctionem debere esse multipli-
cem, et in talibus parlibus corporis, contra
hoc est, tum quia diximus, tradilionem hanc
non esse unifoimem et eamdem in omnibus,
ideoque non indicare essentialem materiam,
sed ad summum ceeremoniam aliquam Eccle-
siasticam; tum quiaaliqua etiamfuittraditio,
vel multarum Ecclesiarum consuetudo, hap-
tizandi per trinam mersionem, ex qua solum
potuit inferri, alicubi, vel aliquando id fuisse
preeceptum, non tamen esse de necessitate
materia? ; idem ergo in prsesenti dici poterit.
8. Aliquorum opinio, sufficere wiicam unctio-
nem. — Propter Inec unus vcl alius moder-
nusdicere ausi sunt non esse de necessitate hu-
jus sacramenti, ut per plures unctiones fiat,
neque in determinata parte corporis, sed uni-
cam unctionem sufiieere, quantum spectal ad
valorem sacramenti. Antiqui vero Scholas-
tici, in 4, dist. 24, sentiunt plures nnctiones
esse de essentia et valore hujus sacramenti,
saltern quinque illas, quibus quinque sensus
inunguntur, D. Thom.,q. 2, art. 3, q. 2; Du-
rand., q. 4; Bonav., Rich., Palud., Major,
Supplem. Gabr., Soto, et Summistee, quam-
vis non omnes distincte loquantur de ne-
cessitate sacramenti , sed absolute. Juxta
quam doctrinam omnino certum existimo
has quinque unctiones quinque sensuum
esse de necessitate preecepti ; hoc enim ut
minimum convincit universalis Ecclesioe con-
sueludo , a qua discordare giave crimeu
est, prsesertirn in re, quee facile redunda-
re potest in dubium de valore sacramenti.
Ratio, seu congruentia , quam D. Thomas
supra adducit , est optima ; quia hoc sa-
cramentum adhibetur, ut medicina ad sordes
seu reliquias peccatorum tollendas, et ibi
adhibetur ubi est radix peccatorum; hsec au-
tem radix est in quinque sensibus; merito
ergo in illis partibus applicatur medicina. An
vero ha?c necessitas sit tanta, ut sit etiam
substantialis, vel essentialis, non caret aliqua
difficultate, pendet tamen ex his, quee de for-
ma et effectu, ac subjecto hujus sacramenti
dicturi sumiis ; et ideo illam paulatim in se-
quentibus disputationibus expediemus.
9. Ordinem talium imctionum non esse de
essentia sacramenli, — Ulud vero nunc pro
certo habeatur,ordnem talium unctionum non
esse de essentia sacramenti, scilicet, ut prius
ungantur oculi, postea aures, etc; licet enim
hic ordo servandus sit , quia et est rebus ipsis
consentaneus, et maxime quia ita habet Ec-
clesiee consuetudo, quae sine aliquo peccato
non potest omitti, non est tamen absolutede
essentia, nec illa immutatio esset contra va-
lorem sacramenti, ut omn.es Doctores suppo-
nere videntur ; quia materia essentialis non
est relatio, aut ordo, sed unctio; quamvisau-
tem mutetur ordo, servatur tota unctio essen-
tialis; ergo.
820 DISPUTAT.
SECTIO III.
Qucs sit legithna hujus sacramenti forma.
1. Aliquam verborum formam esse de es-
sentia hujus sacramenii. — Principio staluen-
duni est, aliquam verborum formam esse de
essentia hujus sacramenli. In hoc nulla est
controversia inter Catholicos, sed cum solis
haereticis, contra quos sufficiunt nobis defini-
tiones ConciliorumFlorentinietTridentini, et
quse in superiori tomo, de sacramentis in ge-
nere diximus. Ex quibus etiara est certum,
aliquam verborum formam esse determinatam
jure divinn, atque ita essentialem huic sacra-
mento, ut sine illa confici nullo modo possit ;
hoc enim generale est omnibus sacramentis
novae legis, et in particulari significant dicta
Concilia de hoc sacramento, et ex dictis de
illius institutione colligitur ; si enim Christus
Dominus non praescripsisset certam verborura
formam, non plene, nec defiuite instituisset
essentialem ritum hujus sacramenti, sicut in
simili de materia dicebamus. Qaocirca cum
aliqui Catholici dicunt posse Ecclesiam mu-
tare formam hujus sacramenti, utVictoria, in
Summ. sacram., num. 201, et Navar. , in
Sum., c. 22, num. 13, sano modointclligendi
sunt, videlicet posse Ecclesiam mutare, aut
materialia verba, servato eodem legitimo
sensu, aut aliqua verba, qua3 non sunt de
substantia, sed ad ritum accidentalem per-
tinent, ut videbimus.
2. Objectio. — Forma qua utitur Ecclesia
Romana. — Objici vero potest, quia forma
hujus sacramenti solum colligitur exillis ver-
bis Jacobi, c. 5 : Et orent super eum, ut si-
gnificarunt prcedicta Concilia dicentia, Jaco-
bum in illis verbis, Ungant eum, et orent,
etc, materiam et formam indicasse hujus sa-
cramenti. Quod etiam declaravit idera Jaco-
bus subdens : Et oratio fidei alleviabit infir-
mum, ubi praedictae orationi tribuit, seu pro-
mittit effectum sacramenti ; constat autem
effectum maxime procedere a forma ; ergo
juxta promulgationem Jacobi , sola oratio
presbyteri sufficit ex Christi institutione ad
effectum hujus sacramenti; at vero oratio
non dicit aliquam determinatam formam ver-
borum, imo in rigore nec verba requirit;
ergo. Et cqnfirmatur ex varietate formarum,
quse in Ecclesia fuit iu usuhujus sacramenti.
Nam tempore D. Ambros., in Ecclesia Me-
diolanensi haec forma erat in usu : Ungo te
oleo sanctificato in nomine Patris, et Filii, et
XL. SECT. III.
Spiritus Sancti. ut more militis uncti pra-
paratus ad certamen, oereas possis superare
potestates. Ita refert Bonav., d. 23, p. i, art.
i,q. 4, et alii ibi. Similemque formam refert
ibi Palac, ex lib. sacramentali Venetorum,
approbalo, ut ibi dicitur, a Leone X : Ungo
te oleo sancto, ut hac unctione protectus, for-
titer stare valeas adversus eereas catervas, in
nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti.
Ecclesia autem Romana utitur illa forma:
Per hanc sacram unctionem, et suam piissi-
mam misericordiam indulgeat tibi Deus quid-
quid peccatis per visum, etc, ut patet exdic-
tis Conciliis, et ex usu ; ergo signum est, hanc
formam non habere determinationem ex di-
vino jure.
3. Solvitur. — Sed quod attinet ad Jaco-
bum, dicendum est ipsum imprimis loqui de
oratione sensibili, per vocem expressa ; ita
enim intellexit Ecclesia ; et sumitur ex cir-
cumstantia litterae , nam Jacobus loquitur de
oratione facienda super unctione infirmi, et
ad consolationem et levamenejus; ergo loqui-
tur de oratione sensibili, quse fit per verba
sensibilia. Rursus, quamvis Jacobus non de-
claret modumorationis, tamen etiam exsub-
jecta materia et eadera Ecclesiae traditione
constat, eum loqui de oratione sacramentali,
atque adeo quae certo ritu, et ad sacramen-
talem significationem accommodata sit; non
est enim necesse ut omnia in Scriptura dis-
tincte explicentur, sed sufficit ut insinuentur,
et ab Ecclesia declarentur, sicut inaliissacra-
mentis perspicuum est. De illis autem variis
formis dicendum est, eam, quam Ecclesia re-
tinet, continere substantialem formam hujus
sacramenli, ut aperte definiunt dicta Conci-
lia, et sumitur ex c. Ad abolendam, de Hoeret.,
cum similibus. Quia Ecclesia Romana in riti-
bus sacramentorum errare non potest. Unde
omues aliaj formae vel reducendae sunt ad
formam Ecclesise Romanse quoad substantia-
lem sensum, vel aliquid eis addendum est,
seu additum semper fuisse credendum est,
quo pra?.d;ctus substantialis sensus perficere-
tur, ut magis in sequentibus explicabitur.
Explicantur singula particulce formce , qua
utitur Ecclesia Romana.
A. An forma debeat proferripermodumde'
precativum,an indicativum. — Superestut per
singulas particulas dictse Romanse formse dis-
currendo, videamus, in quibus prsecise consis-
tat hujus formse essentia, et imprimis an sit de
essentia hujus formae, utper modura depreca-
DISPUTAT.
tivum proferatur, vel sufficiat modus indica-
tivus. Hoc eni n posterius suadent primo for-
mae illse, Ambrosianaet Venelica, quae dantur
per illud verbum, Ungo te, quod indicativi
modi esl, nec additur aliud deprecativum,
neque est verisimile aliquid substantiale in
illis formis fuisse omissum. Secundo idem
suadetur a simili ; nara ex illis verbis , Bap-
tizantes eos, colligit Ecclesia illam formam,
Ego te baptizo, et ex illis, Quorum remiseri-
tis peccata, etc, illam, Ego te absolvo ; ergo
ex illis, Ungentes eum, optime etiam hanc for-
mam utsivfficientem, Ego te ungo, etc. Ter-
tio, in confirmatione modus indicativus est
sufficiens, Chrismo te, etc. Cur ergo non etiam
in extrema unctione ? Quarto sacramentalis
forma, etiamsi per modum indicativiprofera-
tur, solet a sanctis Patribus oratio vocari ,
sicutin superioribus visum est de absolutione
sacramentali, quam Leo Papa, et alii, oratio-
nem sacerdotis, appellant ; ergo pari ratione
in praesenti , quamvis forma proferatur per
modum indicativi.erit sufficiens ad verifican-
dum verbum Jacobi, Et orent super eum.
5. Opinio quorumdam Theologorum.—Vro-
pter haec multis Theologis visum est non esse
de essentia hujus /ormte, ut per modum de-
precationis proferatur. lta sentit Albert.,in 4,
dist. 23, art. 4 ; Richard., art. 1, q. 4, ad 2 ;
Palud., q. 1, art. 2. Imo Dur., q. 3, num. 7,
videtur revocare in dubium an forma depre-
cativa sit sufficiens ; quia forma indicativa et
depreoativa non sunt sequivalentes quoad
sensum, ut constat ex propria significatione
verborum, et ex aliis formis, baptismi, con-
firmationis et pcenitentiae, in quibus depreca-
tiva non sufficit, quia indicativa est necessa-
ria , cui non aequivalet deprecativa ; ergo
etiam in praesenti non possunt illae duae for-
mae esse sufficientes, sed alterutra tantum.
Non possumus autem negare, ut Durandus si-
gnificat, quin forma indicativa sufficiat, cum
Ambrosius, qui fuit unus ex primariis Docto-
ribus, illa usus fuerit, suaeque Ecelesiae red-
diderit ; ergo illa sola est legilima forma.
6. De fide esse formam deprecativam suffi-
cere. — Nihilominus certissimum est, ac de
fide,formam deprecativam esse sufficientem;
ita enim plane definiunt Concilium Fiorenti-
num et Tridentinum, fuitque semper com-
munis Scholasticorum sententia, fundaturque
sufficienter in tradilione Ecclesiee Romange ,
quam impossibile est decipi, in his praesertim
quae pertinent ad substantiam sacramento-
rum, ut dicitur in c. Ad abolendam, de Haeret.;
XL. SECT. III. §21
constat autem universalem Ecclesiam uti for-
ma lantum deprecativa ; ergo ut minimum
certum est illam esse sufficientem, cujus con-
suetudinis nullum initium cognoscitur, sed
ab initio Ecclesiae tradita est, quae traditio ita
etiam declarat verba Jacobi, Et orent super
eum , quae in omni proprietale deprecatio-
nem significant.
7. Solum indicativum verbum sine forma
deprecativa non sufficere. — Ex quo ulterius
probabilius videtur, ita esse necessariam hanc
formam, ut solum indicativum verbum sine
formali deprecatione non sufficiat. Ita sentit
D. Thom., in 4, d. 23, q. 1, art. 4 , q. 2 ; et
Bonav., art. I, q. 4 ; Capreol., Soto, et alii ;
et favent multum Concilium Florentinum et
Tridentinum. Et patet retorquendo rationem
factam in proximo puncto; nam duee formae
non possunt esse per se, et sigillatim suffi-
cienles ad constitutionem hnjus sacramenti,
nisi sint eequivalentes in sensu; si ergo for-
ma deprecativa snfficiens est, indicativa sola
non sufficit , quia non habet eequivalentem
sensum, ut recte osteusum est, et patebit ara-
plius ex solutionibus argumentorum.
8. Solvitur primum. — Curollarium.—hA
primurn ergo respondetur imprimis, majo-
rem esse auctoritatem Ecclesise Romanse et
universalis, quam cujuscunque particu^aris ;
et ideo veritas, seu necessitas substantialis
formse potius ex usu Ecclesiae Romanee, quam
cujuscunque alterius sumenda est; neque
Ecclesia Romana est cseteris accommodanda,
sed e converso. Unde dicitur secundo ex D.
Thom. supra, ad 3, verba illa indicativi mo
di, quce sunt in usu aliquarum Ecclesiarum,
non esse formam hujus sacramenti, sed esse
cwremoniam quamdam, seu dispositionem ai
formatn. Unde significat D. Thomas nullam
Ecclesiamuti solis illis verbis indicativi modi,
sed praemittere illa ad explicandam actionem
et intentionem ministri, postea vero subjun-
gere deprecationem. Quod etiam significavit
Albertus ; et Durandus etiam hoc modo in-
terprelari conatur usum Ecclesiarum, quam-
vis rem sub dubio relinquat. Hinc vero obi-
ter colligo, si quis utatur hac forraa : Ungo
te oleo sancto, ut Deus tibi remittat quidquid
peccasti, etc, formam esse sufficientem ;
quia verbo indicativi modi adjungitur suffi-
ciens deprecatio, quamvis non careret culpa
gravi illam mutationem efficere absque usu
Ecclesiae Romanoe.
9. Solvitur secundum. — Ad secundum res-
pondetur, ex uno vel alio yerbo Scriptnrae
822 DISPUTAT.
non snrai sufficiens argumentum ad colligen-
da verba substantialia formae substantialis ;
sed vel conferenda inter se sunt diversa Scri-
pturse testimonia, vel adjungendaest traditio
et consuetudo universalis Ecclesiae, quse est
optima legum interpres, praesertim in expli-
candis ritibus sacramentorum. In aliis ergo
sacramentis sufficiunt verba per modum in-
dicativi , quia et per illa sufficienter decla-
rantur actio et effectus sacramentalis, et
alioqui neque ex Scriptura, neque ex ritu
Ecclesiae aliud postulatur ; at vero in hoc sa-
cramento verbum Jacobi, Et orent super eum,
in omni rigore et proprietate deprecationem
postulat, el ritus Ecclesiaa id declaravit.
10. Cur hoc modo instituta sit forma in
hoc sacramento, et non in aliis. — Instantia. —
Gur autem potius in hoc sacramento, quarn
in aliis sit forma instituta iu himc modum,
muitiplex ratio a Theologis redditur. Prima
est, quia hoc sacramentum nullum habet ef-
fectum infallibilem, qui non possit impediri,
vel propter obicem recipientis quoad effec-
tus spirituales gratia1, ; vel quia est effectus in-
differens, qui aliquando non expedit, ut in
corporis sanitate; quod secus est in baptismo
et eonfirmatione ; nam, ut minimum habent
effectum characteris, si substantialiter perfi-
ciantur ; et ideo merito dantur per verbum
indieativi, quod magis declarat actualem ef-
ficaciam, quam verbum deprecativum. Hac
ratione utitur D. Thomas, per quam non si-
gnificat formam hujus sacramenti non con-
ferre effectum exopere operato non ponenti
obicem ; constat enim de hoc sacramento
eamdem esse rationem circa hoc, quae de
aliis; sedsolum intendithujusmodi efficaciam
non signiticari per hanc formam ut actualiter
exercitam, sicut per alias, propter rationem
dictam. Videtur tamen illa ratio deficere in
sacramento pcenitentiae, cujus formaper ver-
bum indicativi profertur, et tamen nullum
habet effectum ita infallibilem quin impediri
possit per obicem suscipienlis.
11. Sohitur. — Haec vero instantia facile
excluditur juxta sententiam, quee negat dari
sacramentum poenitentice validum et informe,
juxta quam D. Thomas, citato loco, proces-
sisse videtur. Tamen, quia verius credimus
aliquando dari absolutionem validam absque
effectu gratiae, ideo aliter respondendum est.
Equidem Paludanus et Capreolus dicerent,
tunc saltem dari ornatum. Verumtamen heec
opinio de ornatu nobis improbabiiis visa est.
Et prseterea eadem ratione ponendus esset in
XL. SECT, III.
extrema unctione. Dico igitur in sacramenlo
pcenitentiEe esse peculiarem rationem, ob
quam necessarius est ille modus formee, quia
profertur per modum sententiae. Unde pree-
dicta ratio seu congruenlia intelligenda erit
velrespectu aliarum formarum, vel ita ut lo-
cum habeat, nisi aliqua alia peculiaris ratio
obsistat. Addi etiam potest illam absolutio-
nem, quse informis est, et valida, licet non
auferat peccata in re ipsa, et apud Deum,
sallem habere hunc effectum absolvendi ho-
minem in tali foro, ita ut non teneatur am-
plius confiteri illa peccata. Alia ratioseu con-
gruentia est, quia hoc sacramentum datur
homini quasi extremeindigenti etpropriis vi-
ribus destituto, qui jam incipit exire a foro
Ecclesiae, et in solius Dei manibus constitui,
etideo convenienter orationibus sacerdotum
juvari, Deoque commendari. Terlia ratio est,
et fere in idem redit , quia hoc sacramen-
tum ordinatur ad obtinendum per modum
induigenliae id, quod in judicio poenilentise
obtineri non potuit per modum justitise, pro-
pter imperfectam hominis satisfaclionem vel
dispositionem. Unde, quia homo infirmus
jam est quasi viribus destitutus ad satisfacien-
dum, ideo exoratur Deus, ut remittat, siquid
post sacramentum poenitentise residnum est.
Et per hoec responsum etiam est ad tertium
argumentum.
12. Solvilur quartum argumentum. — Ad
quartum vero dicitur propositionem indica-
tivi modi formaliter ac proprie non esse ora-
tionem, ut per se notum est ex ipsa verborum
proprietate. Quod autem aliquando ita vuce-
tur a Patribus, ideo est, quia dum profertur
in fide promissionis Christi , virtute videtur
rationem et vim oralionis includere ; hoc au-
tem non obstat, quominus aliquando possit
esse necessaria propria et essentialis depre-
catio, ubi de tali institutione satis constatj
sicut de hoc sacramento ostensum est.
13. An debeat in hac forma explicari ma-
teriaremota. — Anpariiculce, istam, et sacram,
sint cssentiales. — Adhuc vero supersunt non-
nuila minutioradubia circa eamdem formam.
Secundum ergo dubium est, an oporteat in
hac forma explicare materiam remotam, ex
qua fittalis unctio, sicut in confirmatione di-
citur : Confirmo te chrismate. Respondeo hoc
nou esse de necessitate hujus formae, nec de
substantia sacramenti , nec de pra^cepto.
Nam, licet aliquae Ecclesia?. in hac forma de-
clarent hanc unclionern fieii ex oleo sancto,
utsupra relalum est^ tamen Ecclesia Romana
DiSPUTAT.
solum dicit : Per istam sacram unctionem ,
nulla facta mentioue olei ; ergo certutn cst
hocnon esse cle substantia, neque de prsece-
pto. Item in baptismo non est necesse expli-
care materiam remotatn, scilicet aquam, in
forma, nisi qualenus continetur in verbo ab-
luendi ; ergo nequebic necesse est explicare
materiam olei, nisi quatenus in voce unctio-
nis involvilur, prsesertim cum sit sermo in
particulari de ista sacra unctione. In sacra-
mento autem confirmationis occurrit specia-
lis occasio deelarandi materiam chrismatis ;
quia sine illa verbum, confirmo, aut signo,
non satisexplicaret maleriam proximam, seu
actionem miuistri, quae fit per modum unc-
tionis propriae illius sacramenti. Quod secus
est in praesenti ; nam verba illa, per hanc sa-
cramunctionem, sufficienter declarant mate-
riam proximam, et actionem ministri. Hinc
tamen colligimus hsec verba substantialia
esse , quia formse sacramentorum scmper
debent exprimere actionem seu effieaciam
ministri, Incertum est autem , an singulee
illse particulae, scilicet, istam, et sacram, sint
essentiales, vel sufficiat dicere : Per istam
unctionem, vel, ungendo te, parcat tibi Deus.
Et fortasse verius est bas mutaliones non
esse substanliales; nihilominus omnino ca-
vendse sunt, quia non fierent sine gravi cul-
pa, tum propter dnbium et periculum, tum
propter Ecclesise consuetudinem.
14. An particula , Et suam piissimam
misericordiam, sit essentialis. — Non esse
essentialem. — Idemque dicendum censeo
de illa particula,. Et suam piissimam mi-
sericordiam, per quam declaratur virtus di-
vina, quae principaliter in hoc sacramento
operatur, et in qua nititur deprecatio, quae
per hanc formarn fit , ut D. Thomas su-
pra, quaestiunc. 3, declaravit. Indicatque
illam particulam esse de substantia formoe,
et in solut. ad 2 reddit congruentiam, quia
misericordia respicit miseriam; unde, quia
hoc sacramentum datur homini quasi in ul-
tima miseriae necessitate constituto, ideo in
illo veluti confugimus ad divinam misericor-
diam, quae proinde in forma expresse decla-
ratur. Praeterea, sicut diximus modum de-
precativum esse de substantia hujus formae,
ita est verisimile, esse de substantia, explicare
divinam misericordiam, ad quam homo segro-
tus confugit, tanquam destitutus viribus ad
satisfaciendum. Denique, cum Ecclesia inter-
ponat haec verba inter alia substantialia, vi-
dntur certe verisimile etiam ipsa substantia-
XL. SECT. 111. 823
lia csse. Quee rationes ut minimum persua-
dent esse necessarium (sub gravi culpa) illam
particulam non omittere, ne a communi Ec-
clesiae consuetudine recedatur, et ut omne
periculum et dubinrn vitetur. An vero in re
ipsa particula illa substantialis sit, incertum
milii est, quia explicari in forma principalem
causam effectus sacramentalis non solet esse
de substantia sacramenti, nisi ubi invocatio
Trinitalis ob specialem aliquam rationem est
necessaria. Ilem quia ipsamet forma depre-
cativa ex se includit ordinem ad divinam mi-
sericordiam seu invocationem ejus. Preeterea
de illa particula, piissimam, clarius videtur
non es.se essentialem, et si quis loco miseri-
eordise poneret, bonitatem, vel aliquidsimile,
certe videtur valida forma, ut si dicatur, per
suam bonitatem, etc. Denique boc ipso quod
dicitur, Jndulgeat tibi Deus, aclus misericor-
diae satis expresse postulatur; ergo in actu
exercito per misericordiam petitur, quamvis
in actu signato non proferatur; non est igitur
certum particulam illam esse essenlialem,
quamvis sit certum non esse omittendam.
15. Cur potius petatur remissio peccatorum
quam aliquid aliud. — Majus dubium est, an
reliquse particulae, quibus significatur effectus
hujus sacramenti, sint de substantia hujus
formae. Et imprimis est dubium, cur potius
petatur remissio peccatorurn, quam aliquid
aliud. Sed boc pendet ex dicendis in dispu-
tatione sequenti de effectu bujus sacrameuti.
Nunc breviter dicitur, illud exprimi, quia vel
inter effectus bujus sacramenti ille est prae-
cipuus, vel ne finis praecipue intentus in hoc
sacramento propter peccata impediatur.
16. Cur addatur illa determinatio, per vi-
surn, etc. — Sed tunc occurrit secundo inqui-
rendum, cur addatur illa determinatio, pervi-
sum, vel per auditum, etc. Et ratio difficulta-
tis est, quia impium est a Deo poslulare di-
midiatam peccatorum veniam. Quod si quis
respondeat, licet per singulas partiales for-
mas videatur postulari remissio partis pecca-
torum, tamen ex omnibus perfici integram pe-
titionem omuium. Contra hoc est, quia homo
non solum peccat per quinque sensus, sed
etiam per actus rnere internos intellectus aut
volunlatis. Aliqua etiam sunt peccala exter-
na, quae non pertinent proprie ad voluptatem
alicujus sensus, ut "sunt vindicta de inimico,
et similia. Praeterea hinc saltem videtur pro-
baii non esse necessarias illas doterminatio-
nes, per visum, auditum, etc.> quia vei essent
necessariae propter etfectum explicandum,
824 DISPUTAT.
vel propter indicandam determinatam par-
tem snbjecli, in qua facienda est unctio; non
primum, tum quia etfectus sufficienter, imo
etmelius explicarelur per illa verba : Per
kanc sacram wictionem, remittat tibi DeuS
quidquid peccasti; tum quia saepe homo ca-
ruit perpetuo tali sensu, unde per illura pec-
care non potuit, et ita redditur forma quoad
illam partem.velfalsa, velvana; neque etiam
secundum, quia non videtur de essentia hu-
jus sacramenti, ut in illis partibus unctio fiat;
Jacobus enim solum dicit : Ungentes eum;
quod verbum sufficienter compleretur un-
gendo infirmum in corpore, vel capite, etc.
Item saepe homo caret organo alicujus sen-
sus, ut manibus, etc Et quamvis demus unc-
tionem talis partis esse essentialem, non pro-
pterea esset necessarium illam exprimere in
forma. Nam de essentia confirmationis est
ut unctio fiat in fronte, et tamen id non de-
claralurin forma.
17. Hinc rursus dubium est, an sit de
essentia hujus sacramenti quinquies repe-
tere illa verba formae cum quinque sen-
suum determinatione, vel sufficiat unica sim-
plex forma, concludendo tantum : Remittat
tibi Deus quidquid peccasti ; vel ad summum
addendo siraul quinque sensus,scilicet, quid-
guid peccasti, per visum, auditum, odoratum,
tactum, vel gustum. Nam rationes factae sua-
dere videntur hoc posterius sufficere. Et
prseterea, quiahaec verba semel prolata sequi-
valent in sensu seu petitione omnibus iilis
ssepe repetitis. Verumtamen harum difficul-
tatum integra decisio pendet ex his, quae di-
cemus de effectu hujus sacramenti ; et ideo
nunc solum dicemus necessarium esse hanc
formam proferre eo modo, quo est in usu et
traditione Ecelesise Romanae ; hoc enim ut
minimum docet Concilium FJorentinum in
decreto Eugenii dicens, formam esse : Per
istam unctionem. etc, usque ad illud, per vi-
sum, etc, et subdit, et similiter in aliis mem-
Iris. Item hoc etiam probat universalis con-
suetudo Ecclesiae. Item, quia est probabile
hunc ritum esse essentialem, et ut minimum
est res dubia, an sacramentum aliter colla-
tum valeat ; ergo saltem est de necessitate
praecepti servare hunc ritum. Quid vero di-
cendum sit de necessitate sacrainenti, dicam
sequenti disputatione.
18. Prceter verba prcedicta niMl aliud esse de
necessitate. — Tandem addendum est, praeler
verba praedicta nihil aliud esse de necessitate
hiijusformse. Hoc estcertumetcommune, quia
XL. SEGT IV.
neque exverbis Jacobi,velConciliorum,neque
ex usu Ecclesiae aliquid aliud habetur: neque
ex ratione, aut conjectura aliqua colligi, cum
per verba praedicta sufficienter indicentur
omnia, quae ad aclionem ministri et effectum
hujus sacramenti pertinent. Solum dubitari
potest de invocatione Trinitatis, quam aliqui
addere solent in fine omnium verborum. Et
Paludanus et Angelus saltem esse necessa-
riam ex praecepto asserunt. Sed nulla est talis
necessitas, quia neque hoc sacramentura est
professio fidei, sicut baptismus; neque in hoc
sacramento occurrit aliqua specialis ratio in-
vocandi Trinitatem in forma. Irao si bene at-
tendatur modus deprecativae formae, non bene
illi accomraodatur. Denique neque in Conci-
liis hoc declaratur, neque in Caeremoniali
Rornano ; neque etiam communis consuetudo
id habet ; nullnm ergo fundamentum est ad
asserendam talem praecepti obligationem.
SECTIO IV.
De definitione et unitate sacramenti exlremx uuc-
tionis, ejusque iteratione.
1. Definitio physica extremce unctionis. —
Definitio metaphysica. — Alia definitio. — Ex
dictis in praecedentibus licet colligere inte-
gram definitionem Lujus sacraraenti ; quae
duobus modis confici potest, sicut de aliis sa-
cramentis diximus, scilicet, physico modo,
seu ex partibus physicis ; et sic dicetur sacra-
mentum hoc esse, unctionem oleo benedicto
factam in eisparlibus corporis, ubi prcecipue
quinque organa sensuum vigent, sub prcescri-
pta forma verlorum. Quae tota definitio suf-
ficienter patet ex dictis. In qua solum est ad-
vertendum, quod, licet in ea pars materiaiis
ponatur loco generis, quia in rebus artificia-
libus solet materia de toto artificiato praedi-
cari , ipsum tamen sacramentum non est
proprie unclio, nec pro illa sola supponit,
sed pro toto composito ex unctione etverbis.
Unde proprius compositum ipsum ponetur
loco generis, diceturque hoc sacramentum
esse quoddam artificiale ex tali materia et
tali forma. Aliter potest dari haec definilio
metaphysico modo ex genere el differentia,
nimirum, esse sacramentum novcv legis,ad con-
fortandum, seu alleviandum in animo et cor-
pore fidelem graviter cegrotantem, institutum.
Cujus definitionis genus satis constat ex dic-
tis, ubi ostendimus hoc esse unum ex sacra-
mentis novse legis. Differentia vero surapta
est ex verbis Jacobi 5 : Et oratio fidei alle-
DISPUTAT. XL. SECT. IV.
8-2;
viabit in/irmum, et si in jyeccaiis sit, dimit-
tentur ei. Posila autcm a nobis est illa pnrti-
cula ita in generali, ut abslrahamus ab opi-
nionibus, quia defmitiones esse debent quasi
communes conceptiones ; exacta vero illius
particulae intelligentia pendet ex his, quae de
effeetu hujus sacramenti in sequenti disputa-
tione dicemus. Alii vero utramque definitio-
ncm miscent, dicentes , extremam unctio-
nem, esse sacramenium ex sacra unciione olei
et prece sacerdutis confeclum, et ad saluiem
mentis et corporis cegroiantis hominis divina
institutione ordinatum. Quae tota definitio ex
aliis sufficienter constat ; complectilur vero
fere omnes effectus et causas hujus sacra-
menti, de quibus paulatim in discursu mate-
riae dicluri sumus.
2. Hoc sacramentum esse unum specie et
numero. — De unitate specifica. — De unitate
num erica. —Secundo colligitur ex dictis, sa-
cramentum hoc esse unum et specie et nu-
mero. Primum constat, quoniam hoc sacra-
mentum ex eadem materia et forma semper
fit , et ad eumdem frnem seu effectum sem-
per ordinatur ; semper ergo est ejusdem
speciei. Undeet eamdemdefinitionem essen-
tialem semper habet, ut visum est. Praeterea
supra ostendimus, quando Concilia definiunt
tantum esse septem sacramenta novae legis,
intelligendum id esse de speciebus ultimis
sacramentorum. Est autem hoc unum ex
septem sacramentis novae legis ; est ergo
unura in essentia seu specie ultima ; et ita
haec pars certa est, neque habet ullam ratio-
nem dubitandi. Circa unitatem vero nume-
ricam advertendum cst, non ita esse unum,
ut saltem in diversis personis non possit se-
cundum numerum multiplicari ; nam per se
constat esse diversa individua sacramenta,
quae diversis personis tribuuntur; unde haec
multiplicatio numerica omnibus sacramentis
communis est. Duobus ergo aliis modis po-
test dici hoc sacramentum esse unum tantum
numero in eodem subjecto, scilicet, composi-
tione, et quia iterabile non est.
3. An koc sacramentum, guando semel con-
fertur, sit unum tanium. — Esse unum nu-
mero. — Circa priorem modum diilicultas est,
an hoc sacramentum, quando semel confer-
tur, sic unum tantum, vel multiplex. Et ratio
dubitandi est, quia in hoc sacramento con-
ficiendo intervenit multiplex unctio et multi-
plex etiam forma ; ergo ex singulis unctio-
nibus et singulis formis, quae in illas cadunt,
conficiuntur singula sacramenta integra, ut-
pote ex propria forma et materia constantia,
et fortasse proprios effectus habentia, ut in-
fra disputabimus ; ergo interveniunt ibi plu-
ra sacramenta numero dislincta. Nihilomi-
nus tamen dicendum est, ex illis omnibus
consurgere unum numero sacramentum,
quod vocamus unum compositione, quia ex
omnibus illis uuctionibus et formis, sive es-
sentiales omnes sint, sive non, unumtantum
integrum sacramenlum componilur, quia om-
nes illae unctiones ad integram totius homi-
nis unctionem, quam institutio exigit, ordi-
nantur. Et omnes illae formae deprecativse
tendunt ad completum effectum obtinendum.
Unde, licet daremus (quod incertum'est) per
unctionem unius sensus sub propria forma
statim dari aliquem gratiae effectum, nihi-
lominus sacramentum esset unum ex omni-
bus actionibus compositum, quia ille effectus
non est inleger, nec sufficiens ad conforlan-
dum vel alleviandum infirraum quantum in-
diget vel indigere potest. Et confirmatur,
nam multitudo materiarum et formarum non
sufficit ad multiplicandum uumerosacramen-
tum, si omnes illae materiae et formae ad ar-
tificiosam compositionem unius adsequati si-
gui referuntur, utin Eucharistia videre licet;
imo neque etiam multiplicatio effectuum sa-
tis est, si etiam tales effectus adeumdem pro-
ximum finera, atque adeo ad unum totalem
et integrum effectum referunlur, ut suo modo
videre etiam licet in Eucharistia ; nam sin-
gulae formse efficiunt singulas consecrationes.
In sacramento eliam poenitentiae satisfactio
postea completa novum confert effectum,
praeter eum quem contulit absolutio, et ta-
men unum et idem cum illa constituit sacra-
mentum. Clarius vero id cernitur in sacra-
mento Ordinisraamin singulisOrdinibus pro-
prii effectus characteris et gratiae conferun-
tur, et nihilominus unum ex omnibus co-
alescit sacramentum integrum, juxta verio-
rem doctrinam, ut suo loco videbimus. Atque
hsec sententia communis est Scholasiicorum,
in 4, dist. 23, ubi praesertim D. Thom., q.
1, art. 1, q. 2 ; Palud., q. 1, art. 3 ; Soto,
et reliqui, et Summistae etiam omnes. Favet
etiam communis modusloquendi et sentiendi
Conciliorum et totius Ecclesiae. ; semper enim
de hoc sacramento tanquam de uno loquun-
tur ; non est ergo quod de hoc dubitemus, et
ratio in contrarium facta, soluta jam est. Ad-
dit vero Ledes., 2 p. 4, q. 31, art. 2, nihi-
lominus facta una unctione sub sua forma,
jam posse dici esse sacramentum, quia res
826
DISPUTAT. XL. SECT. W.
successiva dicitnr esse statim ac una pars
ejns exisiit. Sed hoc ad modum tantum lo-
quendi spectat, nam statim addit, per illam
unctionem non dari gratiam usque ad ulli-
mam. Imo etiam subjungit, si aliae unctiones
non sequanlur quocunque casu, illam prio-
rem non essesimpliciter sacrameutum. Quare
melius dicemus simpliciter ac semper sacra-
mentum nondum esse, donec omnes unctio-
nes essentiales factae sint, quia (ut alibi dixi)
sacramentum non dicit utcunque rem suc-
cessivarn, sed consummatam et perfectam.
Possitne sacramentum iterari.
4. Per Jioc sacramentum non imprimi clia-
racterem. — Objeciio. — Diluitur. — Circa
aliud punctum dubitari potest, an hoc sacra-
mentum sit ita uaum !n eadem persona, ut
etiam successive, seu per iteratam collatio-
nem, multiplicari non possit, sicut baptismus
dicitur esse unus, vel confirmatio una. In quo
imprimis supponendum est, per hoc sacra-
mentum non iuiprimi characterem. Quae est
certa et communis sententia Theologorum,
dicta dist. 23, satisque insinuatur in Goncilio
Trident., sess. % can. 9, docente per tria sa-
cramenta, baptismi, confirmationis et Ordinis
imprimi characterem ; nam, licet expresse
non addat exclusivam, tamen ex modo tra-
dendi complelam doctrinam sufficienter colli -•
gitur. Expressius vero Concilium Florentinum
in decreto Eugenii addidit quatuor alia sacra-
menta characterem non imprimere ; unde
constat partem hanc esse de fide certam. Ra-
tio vero congruentiae reddi potest, quia per
hoc sacramentum non deputatur homo ad
specialem statum hujus vita?,necconsecratur
ad speciale munus, sed solum curatur, seu ad-
juvatur in speciali necessitate, ex infirmitate
corporis proveniente, et ideo nulla est ne-
cessitas characteris impressi per hoc sacra-
mentum. Dices : etiam per confirmationem
non videtur homo specialiter consecrari , aut
deputari ad aliquod munus, sed juvari tantum
ad fortiter confitendam fidem , quando ne-
cesse sit.Respondetur, per sacramentum con-
firmationis Christianum militem veluti arma-
ri et consignari ad pugnandum pro fide, et
occurrentes difficultates superandum , et ita
quoad hoc constituitur in quodam statu, qui
pro toto tempore vitae durat; nam haee Clirislia-
na militiasemperdurat,ejusquedifficultateset
occasiones variae sunt, semperque occurrere
possunt , ideoque semel tantum praeparatur
homo illo sacramento, et ratione illius ei sem-
per confertur auxilium, quoties occasio oc-
currit , tanquam perfecto militi ad hoc opus
consignato. Hoc vero sacramentum exlremae
unctionis solum confertur per modum medi-
cinoe , quse tempore aegritudinis applicari
solet.
5. Sacramentum lioc esse iterabile. — Tri-
dentinum. — Hinc ergo fit ut sacramentum
hoc simpliciter et absolute sit iterabile, quod
de quatuor sacramentis expresse docuitCon-
cilium Florentinum, et specialiter Tridenti-
num, sess. 14, c. 3, de hoc sacramento.Sicut
enim corporalis aegritudo in eodem homine
iterari potest, ita etiam et hoc sacramentum
saepius dari, quia in nova aegritudine novo
indiget auxilio ; quod non datur ex vi prioris
unctionis in a!io morbo susceptae, quia illa
tantum data fuit ad illius morbi curationem
et levamen ; debet ergo hoc sacramentum
iterari quolies homo in simile periculum ite-
rum atque iterum incidit.
6. Durante ejusdem morbi necessitate, non
posse iterari. — Hinc vero intelligi potest, se-
cundum quid, seu durante ejusdem morbi
necessitate, sacramentum hoc non posse ite-
rari, non quia etiam pro tunc characterem
imprimat, sed quia de se est sufficiens medi-
cina pro tali necessitate , ratione cujus et au-
xilium spirituale pro illa sufficiens, et sani-
tas etiam corporis, si oportuerit, conferetur.
Dico autem, durante eadem morbi necessitate,
et non absolute, durante eodem morbo, quia
in eodem morbo, si necessitas et periculum
iteretur, poterit etiam sacramentum iterari;
ut si morbus esset diuturnus, et prius homi-
nem constitueret in gravi periculo mortis,
postea vero remitteret morbi vis, ita ut ho-
mo censeretur esse extra mortis periculum,
non tamen omnino a morbo liber, et in eo
statu aliquandiu duraret, postea vero in si-
mile periculum iterum incideret, posset ite-
rum inungi. Hoc docuit Albertus Magnus, in
4, d. 23, art. 21, quamvis cum magna formi-
dine et limitatione; solum enim loquitur de
morbis, quos chronicos appellat, quia nun-
quam recedunt, ut sunt ethica, paralysis, et
similia ; et in his addit conditionem : Si ul-
tra annum durat morbus post acceptam unctio-
nem. Paludanus vero, q. 4, n. 3, generaliter
id afllrmat de quacunque infirmitate diutur-
na, etquotiescunque ex tali infirmitate homo
deducitur ad periculum mortis. Et hanc sen-
tentiam sequuntur frequentius Summistae ,
Sylv., verb. Unctio extrema, § 8 ; Tabiena ,
Armilla et alii ; et Victoria, in Sum., n. 224.
DISPUTAT.
Ac denique est aperta pententia D. Thora.,
clist. 23, q. 2, art. 4, q. 2, qui optimam ra-
tionem insinuat, quia hoc sacramentum non
respicit infirmitatem ut sic, sed intirmitatis
statum ; et ideo non datur cuilibet infirmo,
sed in periculo mortis constituto, ut infra di-
cemus; quoties ergo status infirmilatis itera-
tur, est suiliciens causa iterandi hoc sacra-
mentum, etiamsi infirmitas non omnino ces-
saverit, seu interrupt-a fuerit.
7. Oportere infirmitatem interrumpi.— Al-
berti et Paludani placita reprobantur. — Ex
hac autem ratione constat, necessarium esse
status illos segritudinis per aliquam diutur-
nam moram interrumpi, ita ut secundum
communem existimationem diversi censean-
tur. Fiivolum autem est unius anni interrup-
tionem postulare, quia intra illud tempus, cce-
lestium corporum, praesertim solis, revolutio
perficitur, ut Albertus philosophari videtur;
quid enim hoc refert ad sacramenti nocessi-
tatem , vel dignam administrationem ? Alii
unius mensis tempus assignant, voluntario
magis arbitrio , quam certa ratione. Paluda-
nus pro regula assignat, quoties probabile est
in nova peccata venialia incidisse ; juxta
quam regulam nihil aliud expectandum vi-
detur, nisi quod homo simpliciter dici possit
evasisse prius periculum, ita ut medicorum
et prudentum judicio censeatur esse liber ab
illo cegritudinis statu ; nam si postea iterum
recidat, etiamsiin illo medio statu brevi tem-
poie duraverit, poterit iterum inungi; nam
in quolibet brevi tempcre timeri possunt no-
va peccata, pra?serlim venialia. Quia vero
prsecipua ratio suscipiendi hoc sacramentum
non est pcccatorum venialium remissio, ut
infta dicemus, ideo etiam hsec regulanon est
admodum certa, ideoque prudenti arbitrio
hoc relinquendum est, ut nimirum conside-
rata diulurnitate segritudinis, et statuum ejus,
et interruptionis eorum inter se , practica et
communi existimatione illa censeantur diver-
sa pericula et status ita diversi, ut perinde
se habeant ac si essent morbi omnino dis-
tincli.
DISPTJTATIO XLI.
DE EFFECTU ET FlNE HUJUS SACRAMENTI.
Hoc sacramentum conferre gratiam sancti-
ficantem. — Explicata essentia hujus sacra-
menti, superest dicendum de causis et effec-
tibus ejus. Incipimus autem a finali causa,
quoniam prima omnium est , et qnia cum
XLl. SFxT. i. 827
cffectu etre significata per hoc* sacramentum
coincidit, ex quibus exactior ejus intelligen-
tia pendet. Supponimus ergo imprimis ha-
bere hoc sacramenlum effectum illum, qui
communis est omnibus sacramentis ncvse le-
gis, scilicet, gratia sanctificans; cum enim
ostensum sit hoc esse verum sacrameutum,
novae legis, omnia quee his sacramentis com-
munia sunt, in illud convenire necesse est ;
et ideo de his r.ihil hoc l«co amplius dice-
mns, sed applicanda hic erunt quae de sacra-
mentis in genere sunt dicta. Sed investigan-
dus a nobis erit proprius et sacramentalis
effectus hujus sacramenti; et quia unum-
quodque sacramentum , quatenus tale est,
propter hujusmodi effeclum esl principaliter
institutum, ideo simul proprium finem insti-
tutionis hujus sacramenti declarabimus. Est
autem peculiare huic sacramento, quod pree-
ter spiritualem effectum animse, habet etiam
effectum salutis in corpore; et ideo prius de
spirituali tanquam de principaliori , postea
vero de corporali dicemus.
SECTIO I.
Quis sit proprius effectus nacramentdlis gratice sa-
cramenti extremaz unctionis.
1 . Prima sententia, hunc effectum esse re-
missionem venialium. — Prima sententia af-
firmat hunc etfectum esse remissionem ve-
nialium peccatorum. Est valde communis in
A, d. 23, ubi etiam tenet Bonavent., art. I,
q. 1 ; Richard., a. I, q. 5 et6; Durand., q. \,
n. 7; Supplementum Gabr., q.2, c. 2; Major,
q. 1 ; et idem sentiunt Carthus., q. 2; Scot.
et Almain., q. unica ; Alens., 4 part., quaest.
5, membr. 7, art. 2; Altisiod. , 1. 4 Sum., c.
de Extrema unctione, q. 1 ; Astensis, lib. 5
Sum., tit. 41, art. 5 ; Abulens., super 8 cap.
Matt., q. 8; Albertus Pigius, conlr. 40; Aya-
la, de Tradit., 3 p., consider. 8. Denique Na-
varr., c. 22, n. 13, dicit, hoc sacramentum
principaliter esse institutum in remissionem
peccatorum venialium , juxta communem
sententiam, in cap. Romanorum, d. 19, et in
c. Solitce, de Majorit. et obed. Potestque htec
sententiafundari, qnia iioc sacramentum pri-
mario institutum est ad remissionem pecca-
torum;et non mortalium; ergo venialium.
Major constat ex verbis forma? ; nihil enim ma-
gis explicat proprium etfectum uniuscujusque
sacramenti, quam ejus forma; quia sacra-
mentum efficit quod significat, et significatio
per formam maxime determinatur et expri-
8-28 DISPUTAT.
mitur. At vero per formam hujus sacramenti
directe solum postulatur remissio peccato-
rum; ergo hic est effeelus primarius, propter
quem institulum est hoc sacramentum. Unde
D. Bernard., in vita Malachise, referens Sanc-
tum ilJum cuidam feminaa a^grotanti hoc sa-
cramentum ministrasse, addit haec verba :
Sciens in hoc sacramento remitti peccata, et
guod oratio fidei saltet infirmum. Et Conc.
Trid., sess. 14, c*. 2, inter effectus hnjus sa-
cramenti hunc primo loeo ponit. Minor au-
tem propositio subsumpta probatur primo,
quia propter mortalia tollenda institutum est
sacramentum poenilentise, et duo sacramenta
non instituuntur propter eumdem finem; ma-
xime cum sacramentum pcenitentise positum
sit tanquam necessarium medium ad remis-
sionem mortalium peccatorum. Unde confir-
matur, quia tria sunt peccatorum genera,
originale, mortale et veniale; ad delendum
originale per se primo institutus est baptis-
mus ; ad tollendum mortale instituta est con-
fessio ; ad tollendum ergo veniale, aliquod
sacramenlum per se institui debuit ; sed non
aliud ex cseteris, ut per se facile constat; ergo
hujusmodi est extrema unctio.
2. Diversitas in modo explicandi priedictam
sententiam. — In modo autem explicandi hanc
sententiam est diversitas inter prsedictos auc-
tores. Nam quidam eorum asserunt hoc sa-
eramentum non delere peccata venialia, nisi
excitando actum displicentiae, vel amoris, qui
sit sufficiens forma, vel dispositio ad expel-
lenda taliapeccata,quiacum sint actualia, et
per conversionem voluntatis commissa, non
possunt nisi contrario motu deleri. Eatenus
ergo sacramentum hoc institutum dicitur ad
remittenda hsec peccata , quatenus virtute il-
lius. et ex opere operato datur homini suffi-
ciens auxilium,quo possit elicere motum ex-
pellentem venialia peccata. Ita fere Dur., Bo-
nav., et insinuat Viguer., in Summ. , c. 16,
§ 5, vers. 4. Alii simpliciter asserunt sacra-
mentnm hoc remittere haec peccata per se et
immediate, dummodo homo non habeat obi-
cem, id est, complacentiam actualem, vel vir-
tualem in tali peccato, etiamsi non habeat
dispositionem per se sufficientem ad expel-
lendum tale peccatum, nec sacramentum il-
lam excitet, quia satis est quod gratiam con-
ferat, ex divina institutione ordinatam ad
hunc effectum remittendi tale peccatum. Et
qui ita sentiunt, magis consequenter loquun-
tur, ut recte significavit Palud., dist. 23, q. 4,
n. 7, et ibi Capr., qua?st. 1, art. 3, ad 2, 4 et
XLI. SECT. 1.
5, contra 2 conclusionem. Et facile intelligi
potest ex his qua1. supra diximus de remis-
sione venialium peocatorum, et in sequenti-
bus etiam exponemus.
3* Hoc sacramentum non esse primario ad
venialia delenda instilutum. — Circa hanc ergo
opinionem totam advertendum est, aliud esse
inquirere, an hoc sacraraentum deleat venia-
lia peccata, et quando; aliud vero an sit pri-
mario ad hunc finem institutum. Illud ergo
prius a nemine negari potest, probaturque
optime argumentis recitatoe sententiee, et in
sequentibus confirmabitur. Posterius vero est
de quo nunc agimus. Et quoad hoc merito re-
prehendit hanc sententiam D. Thom., 4, dist.
q.i, art. 2, q. 1, quem sequitur ibidem Pa-
ludan., q. 4 ; Capreol., q. 23, art. 1 ; Soto, q.
1, art. 2; Ledesm., 2 part. 4, q. 32, art. 1 ;
Viguer. supra ; Ferrar., 4 contra gent., cap.
73; Victoria, in Sumrn., n. 197. Rationes
sunt. Prima, quia sacramentum pcenitentise
est per se institutum ad remissionem venia-
lium peccatorum ; quanquam enim non sit ita
necessarium medium ad tollenda venialia si-
cut mortalia, tamen ita delet illa per se et ex
vi suae institutionis, sicut mortalia. Sunt enim
hsec duo valde distincta, ut per se patet, et
auctores dictse sententiae fateri tenentur; nam
licet dicant, extremam unctionem esse perse
primo institutam ad remissionem venialium
peccatorum , non tamen dicunt nec dicere
possunt esse medium necessarium ad illa tol-
lenda.Nam, ut sit medium necessarium, opor-
tet ut sit causa unica talis effectus ; ut,vero sit
per se institutum, satis est quod sit causa per
se et ex propria institutione habens virtutem
ad hunc effectum; potest autem esse causa
per se, licet non sit unica, nec necessaria, ut
per se notum est. Sacramentum ergo pceni-
tentioe per se institutum est ad remissionem
venialium, quia illa sunt suffieiens materia
confessionis , et per se ac directe tolluntur
per sacramentalem absolutionem ; ergo non
oportuit aliud sacramentum per se primo
institui propter hunc effectum, maxime cum
non esset futurum medium necessarium ad
illum, et essent multa alia remedia, quibus
tolli possunt peccata venialia, vel ex disposi-
tione operantis , vel ex opere operato secun-
dario, et quasi per accidens, ut infra explica-
bimus. Quin potius addit D. Thom., 3 p., q.
65, art. I, non oportuisse institui sacramen-
tum aliquod propter venialia peccata tollen-
da, quia sacramentum novee legis non insti-
tuitur nisi propter effectum , qui requirat
DISPUTAT. XLI. SECT. I.
829
gratise infusionem ; heec autem necessaria
non est ad tollenda venialia peccata. Hoc au-
tera intelligendum puto de ada>quato seu om-
nino primario efFectu ; non tamen repugnat
quin hic sit effectus sacramenti alicujus per
se intentus in illius institutione , licet non sit
adeequatus , vel omnino primarius ; satisque
est quod per gratise infusionera, specialiori
modo venialia tolli possint ; et hoc modo est
effectus per se poenitentiae, neque oportuit ea
de causa aliud sacramentum institui.
4. Probatur secundo. — Responsio. —
Rejicitur. — Secunda ratio est , quia si
hoc sacramentum per se primo esset in-
stitutum ad hunc finem , non oporteret
expectare tempus infirmitatis ad illud re-
cipiendum, sed quoties esset multitudo pec-
catorum venialium suscipi deberet ; sieut
absolutio procuranda est statim ac mortale
peccatum commissum est , et non est pericu-
lum mortis expectandum. Respondent, hoc
sacramentum institutum esse ad perfectam
curationem venialium peccatorum ; quamdiu
autem vita durat, non potest fieri heec per-
fecta curatio , quia semper homo patitur in
hac vita necessitatem quamdam committendi
heec levia peccata; in fine autem vitee possunt
omnino auferri ; et ideo institutum est hoc
sacramentum ut remediura applicandum tan-
tum in fine vitse. At vero si hsec ratio va-
lida esset, non esset sacramentum hoc mi-
nistrandum nisi post hanc vilam , vel sal-
tem in extremo vitse articulo , ita ut simul
cura illo vita finiretur , quia si vel solus
dies supersit, homo in illo venialiter peccabit;
contrarium autem est certum ; debet enim
hoc sacramentum applicari cum adhuc vjgent
sensus , et vita naturaliter sperari potest , et
per aliquod notabile tempus durare. Et prse-
terea , quando aliquod remedium instituitur
ad remissionera peccatorum, non respicitper
se tempus futurum, sed preeteritum, ideoque
ad illud applicandum non oportet ut talia
peccata iterum committi non possint ; sed
satis est quod sint commissa et possint de-
leri.
5. Alia responsio . — Refutatio. — Alii ergo
his rationibus convicti fatentur non esse ab-
solute institutum propter remissionem venia-
lium peccatorura secundum se, sed solum
quatenus impedimento esse possunt, ne sta-
tim homo evolet in ccelum, sub qua ratione
solum consideranlur proxime, quando jam
homo est in periculo mortis constitutus ; et
ideo pro illo, et propter hunc finem est prin-
cipaliter institulum hoc sacramentum. Sed
contra hoc est, tum quod non solum veniales
culpee, sed etiam reatus pcenae temporalis
impedimentnm est, ne homo stitim evolet ;
ergo eadem ratione dicendum erit fuisse hoc
sacramentum perse primo instilutum ad re-
mittendas temporales pcenas. Tum etiam ,
quod inde fieret, in omni mortis periculo
sumendum esse hoc sacramenlum , etiam-
si non ex segritudine, sed aliunde ex vio-
lenla vel naturali causa extrinseca prove-
niat, quod lamen falsum est, ut infra vide-
bimus. Et sequela patet, quia tunc est ea-
dem occasio , in qua finis et ratio sacra-
menti hujus eeque intercedit. Tum maxime
quia etiam in articulo mortis sacramentum
pceuitentiee applicari potest, et per se tollere
illud impedimentum evolandi in ccelum ; ergo
etiam propter hoc non oportebat aliud sacra-
mentum per se primo institui.
6. Probatio tertia. — Tertio principaliter
contra dictam opinionem objici solet, quod
juxta illam nullus esset capax hnjus sacra-
menti, nisi qui venialiter peccasset ; conse-
quens est falsum ; ergo. Sequela patet a si-
mili ; quia enim sacramentum pcenitentice per
se primo institulura est propter actualia pec-
cata tollenda, ideo nullus est capax illius sa-
cramenti, qui nunquam peccavit. Patet etiara
ratione, quia ille qui est iucapax primarii ef-
fectus sacramenti, et propterquem estprimo
institutum, est etiam incapax sacramenti, ut
femina est incapax sacramenti Ordiuis, quia
est incapax caracteris et proprii effectus talis
sacramenti. Responderi potest negando se-
quelam, quia licetdemusprimarium effectum
hujus sacramenti esse remittere peccata ve-
nialia, tamen ipsa peccata non sunt materia
talis sacramenti,sicut sunt materiasacramenti
pcenitentiee, satisque erit ad effectum ejus ,
quod conferat gratiam de se remissivam ta-
lium peccatorum si adsint, ut Jacobus insi-
nuavit, dicens : Et, si in peccatis sit, dimit-
tentur ei. Sic enim Beata Virgo fuit capax bap-
tismi, licet non habuerit originale peccatum,
cumtamen originalis peccati remissio sit pro-
prius effectus baptisrai, adquem per se primo
et maxime directe ordinatur baptismus, quia
est regeneratio, et confert gratiam baplisma-
lem, qu3e de se apta est ad tollendum pecca-
tum originale si adsit, non tamen ex neces-
sitate illud preesupponit, licet requirat perso-
nam ex sua origine obnoxiam tali peccato ;
sic ergo dici poterit de hoc sacramento.
7. Nihilominus famen ratio facta noncaret
830 ' DISPUTAT.
probabilitate; est enim magna differontia in-
ter peccatum originale et actuale, quod nri-
ginale quasi per se et per modum naturaein-
est, ideoque sacramentum, quod ad illud tol-
lendum institulum est, pro omnibus homini-
bus simpliciter institutum est; nam quod
aliquis illo careat, vel ex speciali priviJegio ,
ut B. Virgo, vel quiaper priora remedia sub-
latum est, ut in liis qui ante institutionem
baptismi justificati fuerunt, hoc (inquam) est
per accidens, et non impedit generalem insti-
tutionem. At vero peccatum actuale, tam ve-
niale quam mortaJe, propria uniuscujusque
voluntate committitur, et ita nec per se iuest
omnibus,necper modumnaturaeconsequitur;
ideoque remedium per se primo institutum ad
illud tollendum non debuit pro omnibus ge-
neratim institui, sed pro his tantum qui ac-
tualiier peccaverunt , et consequenter qui
nunquam peccavit, non esset capax hujus
sacramenti. Hoc autem falsum esse infra la-
tius dicetur; nunc satisprobatur exihis verbis
Jacobi : JSi in peccatis sil, dimittentur ei. Ex
quibus etiam Paludanus non male colJigit,
non esse hunc primarium effectum hujus sa-
eramenli, quia primarius effectus non tribui-
tur sacramento sub conditione hujusmodi ,
sed simpliciter et absolute ; illaergo conditio
indicat effectum huuc consequenter et quasi
secundario fieri, si neeesse sit, non tamen
esse primarium finem sacramenti. Et confir-
matur, nam sacramenlum perse primo insti-
tutum ad remissionem actuahs peccati, per
se etiam requirit motum aliquem contra pec-
catum ad dignam receptionem talis sacra-
menli, quia peccatum actuale per se postulat
hunc motum, ut remittalur ; sed hoc sacra-
mentum per se non requirit motum aliquem
poenitentiee, ut digne etconvenientersuscipia-
tur ; ergo nou ordinatur per se primo ad re-
missionem alicujus peccati actualis. Dicetur
fortasse, ipsum sacramentum per se et ex
opere operato conferre talem molum, ut per
illum expellal veniale peccatum. Sed hoc et
voluntarie est dictum, et ex illo sequitur ,
eum qui dormit, vel privatus est sensu et ac-
tuali usu ralionis, non esse capacem proprii
effectus hujus sacramenti ; quod esse falsum
infra ostendemus.
Secunda sententia, hunc effecium esse tollere
reliquias peccatorum.
8. Quid nomine reliquiarum intelligatur,
opinio. — Secunda ergo sententia est, prima-
rinm finem et effectum hujus sacramenti esse
XLI. SECT. I
tollere reliquias peccatorum , tam originalis
quam actualium, mortalium et venialium.
Htec est sententia D. Tliom., 4, dist 24, q. 2,
art. 2, q. \ ; Albert., art. 1 et 2; Capreol., q.
1, art. 1 ; Antonin., 3 p., tit. 14, c. 8; Soto,
Ledesma, Viguer. et Victor., locis supra cita-
tis; Sylvest., Armil. et communiter Summis-
tarum; Cartlms., in Summa fidei, c. 246.
Fnndamentum esse potest, quia hoc sacra-
mentum institutum est ad tollenda peccata,
ut verba formae declaiant ; et non ordinatur
per se primo ad tolJenda ipsa peccata secun-
dum se; nam ad hoc alia sunt remedia, ut
ostensum est; ergo est ad tollendas peccato-
rum reliquias. Quid autem nomine reliquia-
rum intelligatur varie exponitur. Quidam in-
telligunt peccata aliqua, quae interdum acci-
dit relinqui in anima, etiam quoad culpam,
post alia sacramenta suscepta, sive quia per
inadvertentiam omissa sunt, sive quia postea
sunt commissa, qnod frequentius accidit in
venialibus peccatis quam in mortaJibus , et
ideo magis solent venialia compreliendi sub
his reliquiis quam mortalia peccata. Hic la-
men dicendi modus esset quidem verus, si
sermo essel de secundario effectu et conco-
milante, ut infra dicam; nunc autem agimus
de primario effectn; et ideo non recte accom-
modatur illa expositio, neque est juxta men-
tem D. Thomse, et aliorum, qui de his reli-
quiis peccatorum loquuntur, nam revera il-
las distinguunt ab omnibus peccatis commis-
sis. Peccata ergo, vel per praecedentem abso-
lutionem non dimissa, vel post illam com-
missa, licet dici possint relicta, seu durantia
post prsecedentem remissionem, vel suscep-
tionem sacramenli, non tamen proprie dici
possuntpeccatorumreliquiae. Adde.remedium
per se institutum ad tollenda haec residua pec-
cata, si mortalia sint, esse ipsummet sacra-
mentum pcenitentise ; si vero sint venialia^
vel nullum sacramentum specialiter ac per se
primo, vel non aliud quam ipsum sacramen-
tum pcenitentioa institutum esse propter illa,
ut supra vidimus. Quod autem ex inconside-
ratione, vel oljlivione tale sacramentum non
applicetur, est per accidens. Neque ob eam
solam rem est primario institutum sacramen-
tum unctionis; aJioqui applicandum non esset,
qnoties applicari posset poenitentia.
9. De reliquiis peccatorum alia opinio. —
AJii ergo per reliquias peccatorum reatum
poenee temporalis inteJligunt. Sed hoc mino-
rem habet probabilitatem, quia ad pcenam
temporalem lollendam nullum est sacramen-
DISPUTAT.
tnm per se institutum, nec fuit necessarium,
tum quia talis effectus per se non reqnirit in-
fusiouem gratise ; tum quia ille est proprius
effeclus sacrificii ex opere operato. suntque
alia sufficientia media, quibus haec poena tolli
potest. Denique C8etera,quse de peccatis venia-
libus diximus, liic a fortiori locum liabenl.
Alii per reliquias intelligunt pravos habitus
cx peccatis relictos, sed improbabilius, quia
illi non lollunlur per gralia1, infusionem, quan-
tumvis perfectam; et ideo nec tollunlur per
hoc sacramentum, magis quam peralia.Uude
experientia constat, eum, qui in segritudine
hoc suscepit sacramentum, si postea conva-
lescat, eosdem habitussentire. Item verba Ja-
cobi, Si in peccatis sit, dimittentur ei, et ver-
ha etiam forma?, non recte de his habitihus
intelliguntur. Denique propter hunc etfectum
esset sumendum hoc sacramentum, etiam in
quolibet tempore vitee.
dO. Alia de eisdem reliquiis opinio. — Alii
cum D. Thoma et Alberto dicunt reliquias
peccatorum esse pronitatem ad malum, et
torpotem ac difficultatem operandi bonum,
quce ex peccato originali et actuali relinqui-
tur. Haec sententia videlur pati easdem diffi-
cultates, quas pra?cedentes.Nam iiuprimis non
apparent, qure sinthai reliquiai sic explicatas,
prseter fomitem, et pbantasmata, vel habitus
pravos. Ex peccato enim originali, seclusa
pcena et culpa, nihil aliud relinquitur nisi
fomes; ex actualibus vero nihil nisi phantas-
mata, vel habitus, et ab his provenit, velpro-
nilasad malum, vel torpor ad bonum, et si
quid aliud fingitur, voluntarium est, nec fa-
cile explicari poterit quid illud sit. At fomes
non toliitur per sacramentum, ut per se no-
tum est, nec etiam habitus, utestdeclaratum ;
ergo. Quod si dicatur, ut vere dicendum est,
sacramentum hoc non toilere hsec radicitus,
sed juvare et confortare animum ad hoec vin-
cenda, etc, contra hoc est,tum quod hic non
videtur particularis effectus alicujus sacra-
menti; omnia enim dando graliam, ejusque
specialiaauxiliajuvantad vincendas et supe-
randas has reliquias peccatorum; tum etiam
quia si hic esset prsecipuus finis hujus sacra-
menti, etiam tempore sanitalis esset susci-
piendus, quia ille finis semper est necessa-
rius. Nec refert quod in articulo morlis sit
specialis necessitas; inde enim solum sequitur
potissime esse suscipiendum in illo articulo,
non vero in illo sulo. Sicut Eucharistia etiara
est magis necessaria ut viaticum in articulo
mortis, et nibilominus semper sumenda est
XLl. SECT. 1. 831
ut spiritualis cibus; ita crgo erit hoc sacra-
menlum semper suscipiendum, ut speciale
adjutorium contra fomitcm, licet in articulo
mortis ut medicina maxime necessaria su-
mendum sit.
IIoc sacramentum esse institutum primum ad
juvandum et confortandum animum cegroti.
Assertio prima.
11. Ratio a posteriori.\ — Ratio a priori. —
Nihilominus bsec sententia recte explicata
vera esl, imo et fere omnes aliai aliquid ve-
rum babent, et ex omnibus potest una vera
sententia et explicatio hujus effectus confici.
Dico ergo primo : sacramentum hoc est per se
primo institutum propter juvandum et con-
fortandum animum segrotantis hominis con-
tra difficultates illi occurrentes in articulo
mortis. H«c assertio fundatur pritno in verbo
illo Jacobi : Et alleviabit eum Dominus ;
Grrece, excitabit , seu confortabit eum Domi-
nus. Deinde snmpta est ex Concilii Triden-
tini doctrina, sess. 14, ubi in procemio de
hoc sacramento sic inquit : Clementissimus
Redemptor noster, qui servis suis quovis tem-
pore voluit de salutaribus remediis adcersus
omnia omnium hostium tela esse prospectum,
quemadmodum auxiliamaximain sacramentis
aliis prcrparavit, quibus Christiani conservare
se integros, dum viverent, ab omni graviore
spiritus inconimodo possint, ita extremce unc-
tionis sacramento finem nitce tanquam firmis-
simo quodam prcesidio munivit; nam, etsi ad-
versarius noster occasiones per omnem vitam
quceraU et ciptet, ut devorare animas nostras
quoquo modo possit, nullum tamen tempus est,
quo vehementius ille omnes suce versutice ner-
vos intendat ad perdendos nos penitus, et a fi-
ducia etiam, si possit, divina? misericordicB
deturbandos, quam cum impendere nobs exi-
tum vitm perspicit. Idem significavit Conci-
lium Coloniense, part. 4, capit. 40, dicens :
Restat extrema unctio, quce, quoniam in mor-
te extrema lucta est, adhibetur, ut vel con-
valescat azgrotus, si Deo ita visum, vel fide,
oonaque spe obdormiat in Domino. Ratio vero
a posteriori optime sumitur ex argumentis
factis; non enim sine causa institutum est hoc
sacramentum pro solis asgrotisusque ad mor-
tis periculum; hoc est euim manifestum in-
dicium, finem institutionis ejus sumptum esse
ex speciali necessitateillius articuli, quee non
potest esse alianisi quse in conclusione signi-
fkatur, et a Concilio tradita est. A priori vero
est ratio, quia per reliqua sacramenta suffi-
832 biSPUTAT.
cienter subventura est horainibus integras
habentibus vires corporis pro necessitatibus
omnibus in decursu hujus vitae occurrenti-
bus, ut supra in suis locis, et praesertim de
sacramentis in genere ostensum est; solura
supererat necessitas arliculi raortis , quae
maxima est, praesertim ubi vires corporis de-
ficiunl; optime ergo intelligitur sacramentum
hoc ad praedictum finem institutum ccnfor-
tandi hominem et juvandi illura in mortis ar-
ticulo. Tandem hoc etiam indicat ipsa exte-
rior unctio, in qua hoc sacramentum confer-
tur, tura quia unctio sanat et corroborat ;
tum etiam quia per eam disponi solent lucta-
tores et pugiles ad pugnam.
12. Corollarium primum. — Atque hinc se-
quitur primo specialera gratiam sacramenta-
lem hujus sacramenti non consistere in sola
remissione seu expulsione alicujus mali, sed
praecipue in collatione aliquorum auxiliorum
gratiae, quae fini hujus sacramenti accommo-
data sunt. Hoc constat supposita doctrina de
sacramentis in genere, qua diximus, gratiam
quidem communem omnibus sacramentis es-
se gratiam habitualem cum virtutibus et do-
nis, seu cjus augmentura ; unde ha?c etiam
est, quae primo infunditur per hoc sacramen-
tum, quia est fundamentura et principiura
totius roboris et fortitudinis spiritualis ; gratia
autem sacraraentalis non consistit in speciali
habitu, sed in speciali auxilio proportionato
effectui sacramenti ; hoc autern auxilium ma-
xime necessarium est eo tempore, iu quo
homo gravi aegritudine laborat, et vix potest
seipsura raovere et excitare ; ergo sacra-
mentalis gratiahujus sacramenti includit hu-
jusmodi anxilia.
•13. Quae ad tres praeeipuos effectus dari vi-
dentur, primo adroborandamspem, quse raa-
xime in articulo mortis necessaria est ; nam
ut Concil. Trid. dixit , tunc dcemon omnes suce
versulice nervos intendit ad hominem a fiducia
divince misericordice delurlandum. Et ideo ca-
pil. 2 addit de hoc sacramenlo : JEgroti ani-
mam alleviat ct confirmat, magnam in eo mi-
sericordice fiduciam excitando. Et ideo alibi
dixi, sicut baptismus dicitur sacramentum
fidei, Eucharistia amoris, coufessio pceniten-
tiae, ita hoc posse dici sacramentum spei, quia
temporeopportunissimo illam maxime corro-
borat.Secundo prsabethocsacramentumauxi-
lium ad hilaritatemanirai concipiendam,qua
infirmus morbi incommoda et labores levius
fert, ut idera Concilium dixit. Tertio hinc
etiam promptior et fortior redditur ad tenta-
XLI. SECT. I.
tiones dsemonis, quee tunc graviores sunt, su-
perandas. Atque ad hunc modum explicau-
dum est, quod Concilium Florentinum dixit,
effectum hujus sacramenti esse mentis sani-
tatem, seu sanationem, alludens ad verbum
Jacobi : Et oratio fidei sanabit infirmum, non
solum corpore, ut quidam exponunt , sed
etiam animo; heec autemauimi sanitas, qua-
tenus per hoc sacramentum per se primo da-
tur, non est primae gratiae infusio, seu resti-
tutio,quae interdum etiam sanitas animae dici
solet juxta illud : Sana animam meam, quia
peccavi tibi, Psalm. 118 ; illa enira posterior
est excitatio animae ab spirituali morte , quae
per se est effectus pcenitentise ; sed sanitas
appeilatur robur illud, quod homini aegro-
tanti tribuitur, ut vigor mentis ad mortem
transigendam, ut magis in sequentibus con-
stabit.
( Vide Prosper., lib. 2 de Praed. Dei, c. 29;
Dion., c. 2 et 7 de Eccles. hierar., in 3 part.
ulriusque.)
Esse institutum secundavio ad disponendam
animam ad introitum glorice. Assertio se-
cunda.
14. Hoc sacramentum juvare ad perseve-
rantiam in bono usque ad mortem. — Dico se-
cundo, ad finem seu effectum per se institu-
tum per hoc sacramentum pertinere ultimo
prteparare animam, et quantum in ipso est,
eam proxime disponere ad introitum gloriai.
Hoc colligitur ex auctoribus statim citandis,
et ex Concilio Tridentino supra, et qnatenus
ait sacramentum hoc esse totius humanae vi-
tae consummativum, et ut ait, ad sacramen-
tum hoc spectare debere peccata si sint, et
peccatorum reliquias. Duo etenim sunt, qui-
bus homo potest proximead gloriae introitum
praeparari : unum est perfectae animae sanc-
tificalio, quas, praeter gratiam sanctificantem,
consistit in ablatione omnis raali ex peccato
provenientis ; aliud est perseverantia in illo
bono usque ad mortem. Ad hoc posterius ju-
vat hoc sacramentum auxiliis explicatis in
priori assertione ; illnd vero prius confert
quantum est in se, quia si non inveniat obi-
cem, tollit omne malum, quod posset introi-
tum glorioe impedireaut retardare ; ergo recte
dicitur praeparare hominem ad gloriam. Et
sane, cum homo in eo articulo maxime indi-
geat hac praeparatione, et sacramentum hoc
pro illo articulo specialiter institutum sit, per
sese apparet vere hunc ob finem esse insti-
tutum. Maxime cum in hoc fine omnes effec-
DISPUTAT.
tus hujus sacrarnonti comprehendantur, sit-
que dignissimus, ut propter illum, sacramen-
tum aliquod institueretur , nullumque sit
aliud, quod propter illum institntum sit.
15. Qaomodo sit ordinatum ad tollenda pec-
cata. Corollarmm 1. — Atque hinc optime
iatelligitur , quomodo sacramentum hoc sit
ordinatum ad tollenda peccata etiam quoad
culpam ; non enim possumus negare, quin
aliquo modo ad hunc etiam finem ordinatum
sit, tum propter verba formee, quidquid pec-
casti; tum propter verba Jacobi : Si in pec-
catis sit, etc. ; tum propter verba Concilii :
Delicta, si quce sunt adhuc expianda ; quee
omnia non satis intelligerentur de solis pce-
nis peccatorum, ut ex proprietate et modo
loculionis constat. Neque etiam possunt co-
arctari ad sola venialia peccata, tum quia
verba generalia sunt, et cum distributione,
quidquid peccasti ; tum etiam quia propter
sola venialia non oportuisset ponere condi-
tionem, quia vix reperitur homo aliquando
sine culpa veniali. Quae ratio a fortiori probat
de reatu pcenae. Tum denique quia delicta in
rigore magis significant mortalia quam ve-
nialia, magisque necessaria est in illo articu-
lo eorum remissio quam istorum.
46. Esse ordinatum ad omnia peccata de-
lenda. — Itaque ad omnia peccata delenda
est aliquo modo ordinatum hoc sacramen-
tum, non tamen per se primo , ut probant
omnia superius adducta contra primam sen-
tentiam; nec etiam omnino per accidens,
quomodo probabile est omnia sacramenta
habere hunc effectum remittendi peccata non
ponenti obicem , quatenus ex se habent con-
ferre gratiam; sed medio quodam modo, sci-
licet, ex secundaria intentione propriae insti-
tutionis. Cum enim hoc sacramentum per se
primo ordinetur ad preeparandum proxime
hominem ad introitum glorise, et ad hanc
praeparationem maxime necessaria sit pecca-
torum remissio, quamvis hoc sacramenlum
per se primo non sit propter illam, illa tamen
non est omnino exclusa ab intentione insti-
tuentis, sed speciali etiam intentione hoc re-
medium procuravit, ut si fortasse casu aliquo
accidcret, peccatum aliquod non esse dimis-
sum, per hoc sacramentum deleretur. Et hoc
significatur in illis conditionalibus Jacobi : Si
in peccatis sit , dimittentur ei, et Concilii :
Delicta. si quce sunt adhuc expianda, ahsler-
git. Apponendo enim cooditionalem, indicant
hunc non esse effectum per se primo inten-
tum ; talis enim effectus non requirit aliam
XXII.
XLt. SECT 1. 833
conrlitionom praeter ablationem obicis; expri-
mendo autem lalem effectum sub conditione,
plane siguificant csse aliquo modo peculia-
rem liujus sacramenti, ct in ejus institutione
aliquo modo inlentum. Commendalque hoc
maxime Christi Domini prudentiam circa sa-
lutem eelernam hominum, illiusque deside-
rium ; nam quia ab illo momento eeternilas
pendet, et damnum, quod tnnc incurritur
circa eeternam salutem, irreparabile est, po-
testque multis de causis conlingere, ut vel
alia remedia applicari non possint , vel certe
ut sine effectu applicata sint, ideo huic extre-
mo remedio , propriam virtutem tribuit ad
supplendum hunc dcfectum, subvcniendum-
que homini in tanto periculo constituto. Quo
fit ut heec virtus maxime necessaria fuerit
propter perieulum mortalium peccatorum ;
hinc vero consequenter , et quasi a fortiori
data est ad tollenda etiam venialia, et fre-
quentius circa haec exorcetur, quia facilius
contingit superesse venialia peccata nondum
remissa, quam mortalia.
17. Per lioc sacramentum rcmitti etiam rea-
tum 'pcenco temporalis. Corol. 2. — Sequitur
secundo ex dictis, remitti per hoc sacramen-
tum etiam reatum pcenoe temporalis, ex pec-
catis prius quoad culpam remissis, relictum.
Hoc etiam colligo primo ex fine praedicto,
quia non solnm culpa, sed etiam reatus pcenae
non remissus impedit introitum glorice ; sed
hoc sacramentum institutum est ad tollenda
omnia hsec impedimenta, quantum in ipso
est , et proxime preeparandum hominem
ad gloriam ; ergo. Secundo idem colligo ex
verbis forma? , quidquid peccasti ; absoluta
enim et universalis remissio peccatorum
de se etiam pcenas complectitur. Juvat pree-
terea Concilium Tridentinum separatim di-
cens : Delicta et ptccati reliquias abstergit ;
optime enim inler reliquias peccatorum nu-
mcrari potest reatus pcenee post remissionem
culpse relictus, esto alioe etiam peccalorum
reliquiae ; locutio autem Concilii , cum sit
indetinila et docbinalis, universaliter est in-
telligenda. Imo, licet aliee sint peccatorum
reliquiae , in nullas alias tam proprie cadit
verbum abstergit, sicut in reatum pcenee ;
ille enim proprie tollitur, aliae vero reliquiaa
non ita proprie, ut ex dictis constare potest,
et amplius statim explicabitur. Hic autem ef-
fectus ita explicandus est sicut remissio cul-
pae ; non enim est per se primo intentus, sed
secundario, et sub conditione, si sit, propter
easdem rationes. Quantum vero pcenae per
§3
834 MSPtiTAT.
hoc sacramenturn tollatur , Deus novit. Non
existimo tamen asserendum statim auferri
omnem reatum pcenae, sicut per baptismum;
nullum enim fundamentum habemus ad boc
asserendum, multumque repugnat veritati et
necessitati purgatorij, quo etiam fideles post
susceptionem hujus sacramenti diu purgan-
tur , quod tamen ila non esset, si boc sacra-
mentum statim ornnem reatum poense remit-
teret; consequenter enim dimittendo culpam,
semper dimitteretur tota poena ; nihil ergo
purgandum relinqueret. Dico igilur remittere
quidem reatum poenae ex opere operato juxta
dispositionem et devotionem recipientis ,
ideoque non semper totum auferre.
t8. Quomodo instiiutum sit conira reliquias
peccaiorum. Corollarium 3.— Tertio sequitur
ex dictis, quomodo verum sit, hoc sacramen-
tum esse institutum contra alias reliquias
peccatorum; ita enim D. Thom. loquiiur, et
non dicit boc sacramentum tollere has reli-
quias peccatorum, quia, ut supra argumenta-
bamur, nec tollit fomitem, nec pravos babi-
tus, nec phantasmata, nec corporis habitudi-
nem aut dispositioiiem immutat; sed dat ro-
bur et vigorem contra heec omniaper auxilia
supra explicata, et hoc modo est institutum
contra debilitatem ex peccato relictam ; non
quidem illam in se tollendo, sicut tollit cul-
pam, vel reatum pcense, sed vires contra il-
lam superaddendo. Dici etiam potest remit-
tere has reliquias, quatenus ex vi peccati de-
bitum erat homini, ut, suee fragililati et debi-
litati relictus, auxiliis gratiee , preeserlim ex-
traordinariis et superabundantibus, privare-
tur; per boc autem sacramentum ita dimitti-
tur boc peccati debitum, ut potius ratione il-
lius debita jam sint talia auxilia, quibus homo
in tali statu eegritudinis constitutus contra
hujusmodi reliquias conforlatur. Unde etiam
intelligitur , hunc effectum non esse secun-
darium, sed snb primario comprehendi; nam
heee confortatio per se necessaria est ad pri-
mariurn finem hujus sacramenti, ul ex asser-
tionibus constat; sed hse reliquiee non aliter
auferuntur, nisi accipiendo robur contra il-
las; ergo ablatio earum, eo modo, quo datur,
ex vi primarii finis et etfectus confertur. Et
ob eamdem causam iicet heec confortatio es-
set homini valde utilis tempore sanitatis, non
tamen datur, nec sacramentum aliquod est
ad hoc ordinatum, quia non est consideranda
queelibet utilitas, sed specialis necessilas, et
fragilitas segrotantis hominis. Atque ita ex-
plicanmt hunc effectum Catecbismus Pii V ;
XLI. SEGT. i.
Anton., 3 p., tit. 14, cap. 15 ; Sylvest. bene,
verb. Unctio extrema, n. 3, ubi ait, principa-
lem effectum hujus sacramenti esse sanatio-
nem et roborationem spiritus contra debili-
tatem ex peccato reliclam, quam statim dicit
esse idem cum remissione reliquiarum. Eo-
dem modo loquitur ibi Tabien., n. 5, et ibi-
dem Angel.; Osius, in Confess., c. 49; Vict.,
in Summa, n. 247 ; significat Walden., tom.
2 de Sacrament., c. 16; Petrus Soto, lect. 1
de hoc sacramento, et alii.
19. CorollariumA. Quando hoc sacramenium
possit facere de attrito contritum. — Refuta-
tur qua-d-im sentemia. — Quario sequitur hoc
sacramentum posse ahquando facere homi-
ncm de attrito contritum, et infundere gra-
tiam primam. Probatur, quia potest aliquan-
do delere peccatum mortale, ut oslen.=um
est. Unde, licet hoc sit probabile de omnibus
sacramentis, in boc autem longe certius est
quam in casteris, excepto baptismate et pce-
nitentia ; nam in ca?teris non est ex speciali
institutione, sed tantum ex generali quadam
ratione; in hoc vero est aliquo modo ex pro-
pria institulione, ut declaratum est. Preeter-
ea in ceeteris id solum habetur ex pia et pro-
babili conjectura, in hoc vero ex verbis Ja-
cobi et Concilii Tridentini efficacissime colli-
gitur, ut satis deductum est. Circa modum
quo hoc fiat, cavenda sunt extrema. Piimum
enim non opinor facere hoc sacramentnm ex
attrito contiitum eum, qui sciens et videns
accedit ad hoc sacramentum cum sola attri-
tione , et absque sacramento pcenitentise ,
etiamsi per eum non stet confessio , sed con-
fiteri non possit; quia saltem per cum stat quo-
minus contritus accedat ; semper enim con-
teri potest, et ad boc tenetur, per se loquen-
do, nec excusatur ratione ignorantiee,.ut sup-
ponimus, nec ratione hujus sacramenti, quia
ipsum, per se loquendo, est sacramentum vi-
vorum, licet debilium, et ideo per se suppo
nit gratiam, nec ex directa intentione institu-
tum est ad illam primo conferendam ; est
ergo contra institutionem bnjus sacramenti ,
quod quis sciens et videns se esse mortuum,
id est in statu peccati mortalis, ad iliud ac-
cedat, quantumvis sit attritus. Ilem , seciuso
sacrarnento poenitentiee, autbaptismi, obligat
naiurale pra^ceptum contritiouis, quia illud
erat per se medium necessarium ad remissio-
nem peccati, cujus necessitas non cessat, nisi
interveniente alio medio ad eumdem finem
per se primo institulum, quod de hoc sacra-
mento, sicut de aliis dici non potest, alias
DISPUTAT. XLI. SECT. I.
835
tara esset per se institutum sacramentum in
remedium peccati , sicut poenitentia, qnod
plane falsum est. Tandem hoc significatum
est in illa conditionali locutione Jacobi et
Tridentini : Si in peccatis sit, etc, quoe ma-
xime propter mortalia posita est, ut declara-
vimns; indicatur ergo solum propter occulta
peccata et pericnla hoc sacramentum ita esse
institutura , non quia per se liceat in statu
peccati ad illud accedere. Atque hinc fit, ut,
per se loquendo, necessaria dispositio sit sta-
tus gratice , et consequenter ut is , qui con-
scientiara habuit peccati mortalis, prius vel
digne confiteatur, vel si non datur copia con-
fessoris, saltem conteratur; per accidens au-
tem poterit sufficere sola attritio, dummodo
intercedat excusatio novi peccati commissi
propter omissam contritionem. Erit aulem
illa excnsatio, si vel invincibiliter putetur
contritio, quse tantum gradum attritionis at-
tigit, vel invincibiliter quis putet iilam esse
sufficientem dispositionem, vel certe si abs-
que actuali usu rationis sacramentum ei de-
tur; nam tunc non potest in ipsa susceptione
actualiter peccare ; unde, si erat attritus
quando usum rationis perdidit, sine dubio
justifjcatur. De illo enim statu, juxta proxime
praecedentom dispositionem judicandtim est,
quia in illa censetur moraliter permanere.
Unde, si nullus omnino dolor praecessisset,
non esset ille dispositus ad effectum sacra-
menti, quia voluntas censetur adhuc manere
moraliter affecla peccalo ; secus vero est , si
pra?cessit attritio, ut dictura est.
20. Hominem fieri ex attrito contritum per
solam gratue infasionem. — Addeudura vero
deinde est, non fieri hominem ex attrito con-
tritum per hoc sacramentum per mutationem
ipsius aclus attritionis in contritionem, sed
per solam gratiae infusionem, sicut de ba-
ptismo et poenitentia dixiraus; est enim ea-
dem ratio in hoc, imo et in cseteris sacrarnen-
tis, ut probat exemplum de illo, qui sine ac-
tuali usu rationis inungitur , vel qui tunc
distrahitur in actuali suscepiione sacramenti ;
neque est ullum fundamentum ad fingendam
illam mutationem actus contra experientiam,
imo et praster efficaciam sacramenti, ut in
dictis locis latius dictum est.
21. Peccata venialia quomodo remittantur
per hoc sacramenium. — Unde obiter colligo
quinto, quando per hoc sacramentum pecca-
ta venialia remittuntur, id non fieri per so-
lam excitationem devotionis, sed immediate
per efficaciam ipsius sacramenti. Alioqui
oporteretihiiutervenirc aliquam mutationem
interioris aclus imperfecli, ct per se insuffi-
cientis ad rcmissionem peccali venialis, in
alium perfecliorem, qui per se suiliciat; heec
aulem mutatio est seque conficta, et easdem
difficultates habet, de quibus sufficienler dic-
tum est supra in generali disputatione de
remissione venialium peccatorum ex opere
operato; ubi etiam exposuimus, quce disposi-
tio necessaria sit ad hanc remissionem, et
an omnia, vel aliqua tantum venialia peecata
per sacramenta lollantur, quse omnia ad hoc
sacramentum applicari possunt.
22. Qnce dispositio requiratur ad effectum
spirituaiem hujus sacramenti. — Tandem con-
stat ex diclis, quse dispositio necessaria sit
ad effectum spirituaiem hnjus sacramenli
consequendum. Per se eniro necessarius est
stalus graliro, vel contritio ; ex accidenli vero
sufficere potest attritio, ut declaratura est.
Addit vero Palud., d. 23, q. 1, art. 13, licet
ad eflectum gratiaa in hoc sacramento sit ne-
cessaria contritio, vel attritio, ad effectum
autem ornatus neutram necessariam esse ; in
quo constituit differentiam inter hoc sacra-
mentum, et pcenitentiee, quod ad aliquem ef-
fectum, scilicet ornatum , minor clispositio
necessaria est in hoc sacramenlo quam in
illo ; nam in hoc sine ulla attritione imprimi-
tur, in illo vero minime. Et ratio difierentia?.
est, quia in illo attritio est de essentia sacra-
menli, non vero in hoc. Hsec vero doctrina
supponit aliam improbabilem de oinatu, qui
nihil est, neque in hoc sacramento, nec in
pcenitentia, neque in quolibet alio, ut in ma-
teria de sacramentis in genere cfixi. Unde
vera differentia inter hoc sacramentum et
pcenitentiam, solum est, quod aliquis attritio-
nis actus est de essentia sacramenti confes-
sionis, in hoc vero non est de essentia, sed
solum necessaria dispositio ad effectum in
eo, qui habet conscientiam peccati mortalis.
Ex qua differentia sequUur alia, videlicet, ut
contessio sine vera altrilione facta non so-
lum non habeat effectum, verum neque sa-
crameutum sit : unclio vero extrema cum
debita forma et intentione facta , verum sit
sacramentum, etiamsi ob defectum at.tritionis
nulium omnino habeat effectum. Ex qua
multi inferunt aliam differentiam , quam
etiara D. Thora., d. 23, insinuat, scilicet, sa-
cramentura hoc esse validum et informe, non
vero sacramentnm pcenitentia?. Sed quid de
hac posteriori parte sentiendum sit, supra in
proprio loco dixi.
836 DISVUTAT
23. Discrimen inter confessionem et exlre-
mam unctionem. — Probabilius est aliud dis-
crimen, quod inde naseitur, nimirura, con-
fessionem f.ictam sine attritione, non modo
tunc non babere effectum , verum etiam nec
postea quantumvis homo conteratur; quia sa-
cramentum semel nullum , semper est nul-
lum, et ideo semper caret effectu. De unctione
autem extrema informi verisimile satis est
habere suum effectum, recedente fictione per
contritionem , vel altritionem, juxta dicta in
simili, supra, de baptismo.Quamvis enim hoc
sacramentum non imprimut eharacterem, nec
sit omnino initerabile, hsec tamen necessaria
non sunt ad habendum effectum recedenle fic-
tione , ut de pcenitentia diximus , et est pro-
babile de matrimonio ; sufficit enimut sacra-
meiitum hoc in eodem morbo et in eodem
statu ejus iterari non possit, ut expediat ha-
bere suum effectum recedente fictione. Maxi-
me si contingat sacramentum hoc sine attri-
tione recipi, et postea durante eadem morbi
vi contritionem haberi; non enim debet tunc
homo privari ope hujus sacramenti , alioqui
deberet iterum illud recipere; cur enim pri-
varetur et sacramento et fructu sacramenti,
cum alioqui nullum videatur esse essentiale
impedimentum ad tale sacramentum iteran-
dum ?
24. Corollarium. — Atque hinc probabili-
ter colligo , etiamsi quis a fictione non rece-
dat usque ad sanilatem recuperandam, nihilo-
minus tunc etiam recipere effectum, saltem
quoad gratiam habitualem, quia hic effectus
de se perpetuus est, et sicut semper restitui-
tur per pcenitentiam, etiamsi per peccatum
ssepius amittatur, ita semper datur ratione
sacramenti suscepti, et propter merila Christi
jam semel applicata, quoties recedit fictio,
quse initio intercessit. Secus vero est de illo
speciali effectu sacramentali, qui consislit in
auxiliis supra explicatis ; hic enim dabitur
quidem in eodem morbo, si illo durante rece-
dat fi.ctio, quia totum tempus est ad talem ef-
fectum conferendum prsestitum. Et hoc etiam
probat ratio facla de initerabilitate hujus sacra-
menti in eodem morbo ; nam hoc est apertum
signum , sacramentum hoc semel susceptum
esse sufficiens ad juvandum et alleviandum
infirmum pro toto iJlo stalu morbi, tempori-
bus opportunis : ideoque licet in principio
non fuerit infirmus dispositus ad recipiendum
effectum hujus sacramenti, si postea dispona-
tur, incipiet illum suscipere, alias deberet sa-
cramentum in illo iterari , ne careret fructu
XLI. SECT. I.
sacramenti, sicut in distincto morbo iteratur,
quia sacramentum susceptum prius in aiio
morbo non habet effectum extra illud. Qua
etiam ratione in omnibus sacramentis non
iterabilibus reviviscit efiectus recedente fic-
tione.
2o. Confirmatur hcec doctrina ex sacramen-
to conftrmationis. — Objectioni occurritur. —
Cajetanus. — Aliud corollarium. — Simile ex
mitrimonio. — Et specialiter hoc confirmatur
ex sacramento confirmationis ; nam, quia ra-
tione iliius datur auxilium ad confitendam
fidem pro toto vitae tempore in quacunque
necessaria occasione , ideo licet in aliquo
tempore sit quis indispositus ad recipiendum
effectum, si postea tollat obicem, dabitur in-
fallibiliter effectus. Ita autem se habet extre-
ma unctio pro illo morbo in quo snscipitur,
sicut confirmatio pro toto tempore vitse. Quod
autem confirmatio imprimat characterem, et
non unctio , est impertinens ad prsesentem
quaestionem, ut recte notavit Cajet., t. 1
Opus., tract. 5, q. 5, quia effectus non datur
per se primo ratione characteris, sed ratione
sacramenti suscepti , quamvis iu uno impri-
matur character , et non in alio , propter ra-
tionem supra datam. Atque hinc contraria
ratione colligitur, si quis non tollatfictionem,
donec ab eo morbo liberatus est, in quo hoc
sacramentum ficte suscepit, jam non redire
sacramentalem gratiam prioris sacramenti,
quia jam fiuita fuit necessitas, vel opportuni-
tas, pro qua sola habuit sacramentum suam
vim ; ideoque est capax ille homo novse unc-
tionis, si fortasse in morbum iterum incidat.
Est optimum simile in matriruonio; si quis
enim in peccato mortali mahimonium contra-
hat, pro tunc non recipiet sacramentalem
gratiam ; si tamen postea se disponat, et tol-
lat obicem durante illo matrimonio, revivis-
cet effectus, qui temporibus opporlunis dabi-
lur quoad nova auxilia, et motiones gratise,
dummodo homo non resistat; si tamen ma-
trimonium illud finiatur per mortem aiterius
conjugis, jam cessat proprius etfectus iliius
sacramenti, ita ut licet homo postea se dispo-
nat, vel iterum conlrahat matrimonium, non
recipiat sacramentalem gratiam ratione prio-
ris matrimonii , sed tantum ratione posterio-
ris. Sic ergo in praesenti cum proportione
sentiendum est.
26. Quanta attrilio sit necessaria. — Solvi-
iur qucestio,— -Inquirere vero hic potest ali-
quis quanta attritio necessaria sit ad effec-
tum hujus sacramenti. Quidam enim putant
DISPUTAT.
majorem hic requiri, quam in pcenitentia,
quia hoc sacramentum pcr se non esl ita cffi-
cax ad effectum hnnc, sicut poenitentia. Ita
Palud., in 4, d. 23, q. I, art. 3, concl. 3.
Alii e contrario miuorem hic sufficere putant,
quia attrilio non est ita inlrinseca sacramen-
to liuic, sicut pcenitentise. Uico tamen eam-
dem onmino requiri, loquendo per se, de
collalione talis effectus, sicut supra dixi in
simili comparatioue inter baptismum et con-
fessionem. Quia necessaria est allrilio super-
naturalis, absoluta, efficax et universalis de
omnibus peccatis mortalibus commissis, et si
has conditiones habeat, sufficit, quantumvis
remissa sit ; ergo in hac disposilione non po-
test ineequalitas cum ratione aliqua exigi aut
cogitari. At vero quoad toilendam fictionem
eadem distinctione hic utendum est, qua in
baptismo; nam, si in ipsa susceptione sacra-
menti hujus absque contritione, peccatum
mortale novum commissum non est, propter
ignorautiam vel inadvertentiam, eadein at-
tritio sufficit ad tollendum obicem, propter
eamdem rationem ; si vero novum peccatum
mortale fuit comraissum, necessaria erit con-
trilio vel confessio, quia jarn tale peccatum
non potest tolli virtute ipsius unctionis, cum
revera sit illa posterius. Videantur dicta de
baptismo, et auctores ibi citati.
SECTIO II.
Quando sacramentum hoc conferat suum gratise
effectum.
1. Anhic effectus deturfiniia una unctione,
anfinitisomnibus. — Qusestio estde effectugra-
tife habitualis, et rernissionis peccati, quee in
unoinstantidatur, etperseloquendo, dari so-
letineoinstanti,in quosumitursacramentum ;
nam de proprio effectu sacramentali jam sa-
tis dictum est ; ille enim effectus non datur
serrper in uno certo instanti, sed temporibus
opportunis durante morbo eodem. Neque
etiam hic agiraus de tempore quasi acciden-
tario, quale est, qnando in ipsa susceplione
intercessit fictio, de quo etiam dictum jam
est. Oritur autem hic specialis difficullas ex
eo quod sacramentura hoc pluribus unctio-
nibus et formis perfcitur, et in unaquaque
videtur completa gratire significatio ; et ideo
dubium est, an hic effectus detur finita una
unctione cum una forma, vel finilispluribus,
aut omnibus. Quatuor enim possunt excogi-
tari opiniones.
XLI. SECT. II. 837
2. Prima opinio, dari per primam unctio-
nem. — Priraa opinio est, utperprimam unc-
lionera et formam detur per se totus gratiee
effectus, per subsequentes vero unctiones
compleatur sacramentum, nihil vero gratise
addatur, nisi veluti ex accidente propter me-
liorem suscipientis dispositionem. Huic opi-
nioni videtur favere D. Thomas, qui aliquan-
do comparat hoc sacramentum cum sacra-
mento Eucharistife, in quo singul.e species
gratiam conferunt, ita ut piior det totam
gratiam, quam dare potest illud sacramen-
tumhomini sic disposito, quae augebitur qui-
dem per alleram speciem, ancta dispositione,
non vero alias ; idem ergo dicendum est in
hoc sacramento ; videtur enim eadem pro-
portionalis ratio ; nam sicut in illo sacra-
mento iutervenit materia et forma in sin-
gulis speciebus, ita hic in singulis unctio-
nibns ; et sicut ibi est sufficiens significa-
tio in susceptione unius speciei, ita hic in
una unctione cum sua forma. Denique Jaco-
bus solum dixit : Ungant eum, et orent supsr
eum, et huic actioni adjungit promissionem :
Et oratlo fidei allevialit vifirmum, etc. ; sed
facta unctione, et prolata una forma, comple-
tur illud prius ; ergo et subsequens promis-
sio compleri debet. Tandem confirmalur,
quia hocmodo potuit instilui hoc sacramen-
tum, estque utilior hic modus, magisque ac-
commodatushuman» infirmitati, etpericulis
quee occurere solent ; contingere enim saspe
potest, ut infirmus facta prima unctione,mo-
riatur ; et nulla ratione vel auctoritate con-
stat hanc institutionem esse alienam a Christi
Domini praecepto, vel a promulgatione Ja-
cobi, vel ab usu Ecclesise ; neque habet ali-
quod speciale inconveniens : cur ergo non
ita sentiendum est ? Ultima pars minoris, re-
liquBe enim omnes claree videntur, probatur :
nam, si quod esset inconveniens, maxime
quod tota essentia hujus sacramenti consiste-
ret in prima unctione cum sua forma, seu
quod illud esset unum integrum sacramen-
tum; hoc autem nori sequitur, quia non ne-
gamus per alias unctiones et significari et
dari posse graliam, si subjectum sit disposi-
tum ; magis, quam erat in prima unctione,
quod salis est ad rationem partialis sacra-
menti, ut ex dicto exemplo Eucharistise con-
stat ; et ad summum sequitur, posleriores
unction«s non esse partes essentiales hujus
sacramenti, scd inlegrales tantum, quod non
videtur esse inconveniens.
3. Reprobatur hcec prima opinio, — Diffc-
838
DISPUTAT. XLl. SEGT. II.
rentia inter hoc sacramentum et Eucharistiam.
— Heec vero sententia, licet apparenter con-
firmatavideatur, imprimis millum habet auc-
torem, qnem ego sciam, quod satis est, ut in
re singulari, gravi et theologica a nobis doce-
ri non deheat. Deinde non habet solidum
fundamentum, siadvertamus differentiam in-
ter hoc sacramentum et Eucharisliara ; pri-
muin enim sacramentum Eucharistiee consis-
tit in facto esse, seu permanens est; hoc vero
consistit in ipso nsu, et fieri ; unde fit ut in
Eucharistia prius tiat sacramentum, postea
applicetnr suscipienti, et tunc conferat effec-
tum ; hic vero ipsa effectio sacramenti est
ejus applicatio, et ideo simul fit et dat effec-
tum cum primum perficitur. Rursus in Eu-
charistia unaqueeque forma parlialis est indi-
cativi modi, et suam propriam requirit veri-
tatem, ideoque statim eflicit sacramentum in
ea specie materiee, super quam profertur, et
ideo in singulis partibus est essentialiter sa-
cramentum verum ; quod licet non sit inte-
grum quoad species significantes, quoadrem
vero sub illis contenlam est perfectissimum ;
hic vero forma est per modum deprecationis,
quee non eritfalsa etiamsi partialis forma non
statim habeat effectum, undeper se noncom-
plet essentialiter sacramentum , sed tantum
inchoat, neque etiam perfectam significatio-
nem, quandoquidem per eam non postulatur
simpliciter remissio peccatorum, sed eorum
tantum, quee per unum vel alterum sensum
commissa sunt. Hinc ergo tandem fit ut in Eu-
charistia per sumplionem unius speciei detur
perfectus gratiee effectus juxta dispositionem
suscipienlis, tum quia sumitur verum sacra-
mentum jam essentialiter confectum iu esse
sacramenti , et perfectum, quoad rem sub
speciebus contentam, in qua est specialis vir-
tus ad talem effectum gratiee conferendum ;
tum etiam quia est verus cibus animee,cujus
sumptio sensibilis sufficienter significat spiri-
tualem animaercfectionem. At veroin hoc sa-
cramentoper unam solam unctionem unam-
que partialemformam nonpolestdariinteger
gratiae effectus, quia sacramentumnec quoad
signutn, nec quoad rem aliam sub signo con-
tentam est integre confectum : imo nec es-
sentialiter perfectum est, ut ex superioribus
patet. Significatio etiam ejus non est perfec-
ta, ut ex ipsa forma constat, et consequenter
ex materia, quia non est absoluta hominis
uuctio, sed inchoala. Ac proinde falsum est
ritum essentialem a Jacobo significatum esse
perfecium, ac deniquecessant ceetera omnia,
quae in illius sententiee confirmationem dice-
bantur, ut magis ex sequent. patebit.
4. Secunda opinio, dari totalem effectumper
omnes uncliones. — Interrogationi satisfit. —
Secunda sententia est , dari quidem aliquem
effectum gratiee sanctificantis in prima , et
singulisunctionibus, non tamen esse totalem,
sed partialem gratiam respectu adsequati ef- .
fectus hujus sacramenti. Itaque sicnt totum
hocsacramentumquinqueunctionibusetquin-
queformulis constat,ita etiam totus effectus
gratiee hujussacramenti conslat, verbi gralia,
quinquegradibus vel proportionibus, qnse di-
visim et sigillatim dantur in singulis unctio-
nibus, ita ut si homo moriatur suscepta una
unctione, reportabit unara partem gratiee ,
quee est quinta pars adeequati effectus, et sic
de aliis. Quod si interroges de effectu priva-
tivo remissionis peccatoruro, fortasse diceret
ha3c opinio, quoad venialia peccata, vel pce-
nas peccatorum, per singulas unctiones re-
milti illa peccata, queeperillum sensum com-
missa sunt, seu pcenas debitas pro peccatis
etiam mortalibusoccasione talis sensus com-
missis, quia in his potest dividi effectus, et
remitti queedam peccata sine aliis. De morta-
libus autem, quia per minimam gratiam om-
nia tolluntur, necessario dicendum est , si
quae sunt, omnia tolli per unam unctionem.
Addi vero potest queedatn tolli quasi per se et
ex viformee, illa, scilicet, quee per talem
sensum commissa sunt ; alia vero quasi per
accidens, et concomitanter, ratione gratiee,
sicut remittnntur per omnia sacramenta. De-
nique de effectu positivo auxiliorum specia-
lium, quae dantur contra reliquias peccato-
rum, vel idem cum proportione dici potest,
vel certe dicendnm est, utsupra supposui. in
illo non haberelocum queestionem hanc, quia
non statim datur, sed postea tempore oppor-
tuno,etquia si contingat hominem mori post
solam primam unctionem finitam, jam non
indiget lali auxilio.
5. Fandatur Iwc secunda opinio. — Hsec au-
tem opinio sic explicata fundari potest om-
nibus congruentiis in superiori insmuatis ,
quse hic magis videnter urgere, quia partia-
lis gratiee effectus magis videtur esse accom-
modatus partiali sacramento, quod dici po-
test quoad illam partem esse essentialiter
perfectum, cum suam habeat materiam, for-
mam et suflicientem significationem, cui res-
pondet proportionaUis effectus, quia sacra-
menta novee legis et tolalia ei parlialia effi-
ciunt quce significant. Et hoc modo melius
D1SPUTA.T. XLI. SECT. II.
839
confirmatur hsec sententia exemplo Euclia-
rislice, quara proecedens ; magis vero exemplo
sacramenti Ordinis ; nam quiain singulis Or-
dinibus est partialis forma et matcria, essen-
tialiter perficiuntur, et ita proprioshabent ef-
fectus, qui sunt parliales respectu totius, si-
cut ipsiOrdines parlialia tantum sacramenta
sunt. Hoc etiam satis esse videtur ad subve-
niendum periculis exsurgentibus, quia quili-
bet gradus gratise sufficit ad salutem, licet
non sit cum tanta perfectione ; videtur autem
conveniens, ut in hujus sacramenti institutio-
ne, occurrentibus periculis sit ila provisum ,
ut saltem ea, qua? necessaria sunt, per unam
unctionem conferri possint.
6. Auctores hujus opinionis. — Neque sen-
tentia haec est auctoribus destituta , sicut
prior. Potest enim apparenter attribui Adria-
no, in 4, materia de sacramenlo confessio-
nis, q. 4, § Sed dubium, et Medin., Cod. de
Confess., q. de integritate absolutionis, qua-
tenus asserunt, primam unctionem sub forma
sua esse sacramentum ; quanquam idem as-
serit Ledes., 2 p. 4, q. 31,art. 2, et tamen
explicat non dare gratiam, et solum usurpat
modum loquendi ; fortasse ergo dicti aucto-
res in eodem sensu suntlocuti. Citatur etiam
Palud., d. 23, q. 3, sed ibi nib.il dicit ; in q.
autem -4 refert, visum esse aliquando, qnem-
dam infirmum successive sanari prout suc-
cessive inuugebatur, et finaliter completa
unctione, omnino fuisse alleviatum et sana-
tum ; unde significat hoc sacramentum sta-
tiai in prima unctioneincipere operari secun-
darium effectum ; ergo idem videtur sentire
de primario, tura quia uterque effectus sup-
ponit aliquo modo susceptum sacramentum ;
tura etiam quia effectus secuudarius suppouit
primarium, et illum comilatur. Sed nihilomi-
nus ille contrarium alibi docet, ut infra refe-
ram. Eamdem opinionem indicat ihi Scot.,
q. unica, ad 2, diceus, hoc sacramentum esse
imum unitate integritatis, non unitate indi-
visibilitatis, sicut effectus ejus (inquit) non est
unus indivisibililer, quia non est remissio
unius venialis, sed umtate plenarias remis-
sionis omnium venialium, ubi significat ve-
nialia peccata tolli successive, et per partes.
7. Contrariaopvnio.—Sacramenta conferre
unicam graliam in pimcto, quo complentur. —
Diversa ratio in lioc sacraoiento et Eucharis-
tia. — RsiC sententia probabiiis est; contra-
riam vero tenet D. Tbom., in 4, d. 23, q. I,
art. 2, q. 1, ad 3, quem sequuntur Soto, q. 1,
art. 1 ; Ledes., q. 34, art. 2; et expresse Pa-
lud., 4, d. 17, q. 5, art. 1, n. 11, el alii, et
videtur magis probanda. Quia nihil asseren-
dum est in his gravissimis rebns, quee ex
instilulionependent,praetercommunemlegem
sacramentorum, nisi ubi snffieienti funda-
mento ex Ecclesise traditione, aut principiis
ab ea traditis constiterit. Communis autem
lex sacramentorum, qua3 consistunt in usu,
est, ut uuicam graliam conferant, ineo punc-
to et momento quo sacrameutum completur;
ergo hoc idem sentiendum est de extrema
unctione, cum nulla ratio satis aliud persua-
deat, nec aucloritate fundari possit. Nam est
valde singulare et extraordinarium , quod
extrema unctio, priusquam essentialiter con-
summata sit, gratiam tribuat, et quod confe-
rat quinquies gratiam sanctificantem,et prius
tollat unum peccatum, quam aliud, vel confe-
rat auxilium ad vincendas reliquiaspeccato-
rura quorumdara, et non oranium ; non sunt
ergo hajc lam facile credenda et asserenda.
Nam de sacramento Eucharistiee estlonge di-
versa ratio, ut jam dixi, quia non consistit in
usu, et forma ejus non facit effectum sacra-
menti, sed sacramentum ; facit autem illud
per partes, ut sic dicara, quia unaquaeque
partialis forma habet per se perfectam signi-
ficationem,et statimrequirit veritatem suam;
et inter consecrationes partium non est con-
nexio necessaria, quia si consideretur totum
id quod fit virtute verborum et per concomi-
tantiam, sub unaquaque specie esttotus Chri-
stus, et ut exislens sub una, non pendet ex
existentia subalia; si vero solum considere-
mus id quod fit virtute verborum, sic eliam
non pendst corpus a sanguine, vel e conver-
so, quia, quantum est ex se, possnnt esse se-
parata, sicut aliquando fuerunt, et ideo una-
qua?que forma potest statim habere effcctum;
imo ita fiiit conveuientissimum ad institutio-
ncm illius mysterii, qualenus sacrificiurn est,
ut in confessione iilius mysterii expressius
Christi mors significaretur. Ha?c autem om-
nia cessant in hoc sacramento, ut per se cla-
rum est, ideoque per solam partialem unctio-
nem et formam proprie non completur es-
sentialiter aliquod sacramentum, etiam par-
tiale, quod nimirum per se sit sufficiens et
efficax signum alicujus gratia?, seu superna-
turalis effectus, ut magis ex dicendis consta-
bit. Quod vero attinetad effeclum gratioe, qui
per EuCharistiamdatur, ille,per se loquendo,
unus est, et semel datur; tamen, quia sacra-
mentum illud habet extensionem, seu muiti-
tudinem partium, et virtus ejus est tota in
810 DISpfcTAT. XLI. SEuT. II.
*oto, et tota in qnalibet parte, ideo potest ali- catur, et per partiales formas postulatur, ita
quando dari fotus effectus una parte specie-
rum tantum suscepta ; in hoc autem sacra-
menio virtus nuila esse potest, donec sacra-
mentum sit essentialiter perfectum, et ideo
nulium gratiae effeclum antea conferre po-
test.
8. Diversa ratio in hoc sacramento et sacra-
mento Ordinis.—Eoc autem evidentius fiet
attingendo aliud exemplum de sacramento
Ordinis, in quo videtur esse major similitu-
do, quia consistit in usu, sicut extrema unc-
tio, el tamen sicut liabet seplem partiales
estinter se connexum, etordinatum ad unum
integrum effectum ex se indivisibilem, ut non
possit convenienter per partes inchoari et
successive perfici. Declaratur assumptum,'
quia licet grat.ia babitualis per sese conside-
rata possit successive perfici quoad intensio-
nem, hic autem non ita consideranda, sed ut
conjuncta gratiae sacramentaJi, per quam
quodamraodo detcrminalur, cuique accom-
modatur sacramenti cfficacitas. Hoc autcm
modo plane babent connexionem et unionem
inter se effectus omnium unctionum ; nam
materias et formas, ita seplies con fert gratiae vei me consideralur in rcmissione peccato
sanctilicantis etfectum et characterem. Est
autem in iilo longe diversa ratio. Primo qui-
dem, quiaforma3 partiales ibi significant mo-
do imperativo : Accipite potestatem, etc, vel
alio simiii, quam locutionem op ortet esse ef-
ficacem, ut vere ac non inanitcr proferatur.
rum, vel in auxilio speciali contra reliquias
peccatorum. Priori modo est connexio inter
peccata mortalia, si plura inesse contingit, et
per varios sensus commissa. Dicereautem,
tunc tolli qusedam per se, alia per aecidens,
gratis dicitur, tum quia in rigore omnia ex-
Secundo, proximus finis, ad quem ordinantur cluduntur per accidens virtute hujus sacra-
singuli Ordines, seu singulee formse, et mate- menti, et ita vix ulla est differentia ; tum
riae partiales illius sacramenti, comparari po-
test per se solus et independenter ab aliis ;
nam est quoddam speciale munus, quod si-
ue aliis exerceri potest. Imo consentaneum
institutioni est, ut ea munera in aliquibus
ministris separala sint, et quod prius singuJi
habeant et exerceant inferiorem Ordinem,
quam ad superiorem promoveantur ; et ideo
necessaiium fuit ut singuli Ordines per mo-
dum unius sacramenti consuramarentur, et
unusquisque constitueret propiium ministe-
rium in laii gradu ; unde, quia hoc non fit
nisi per consignationem characteris, oportuit
ut statim singuli characterem imprimerent,
sive illi sint plures, sive idem magis ac ma-
gis auctus ; et consequenter fuit necessaria
gratia unicuique muneri accommodata. Ter-
tio hinc fit, ut in sacramento Ordinis confera-
tur unus Ordo per se, separatimque ab aliis,
ac si esset sacramentum integrum, ac deni-
que etiam in modo loquendi septem Ordines
vocantur, ac si essent totidem sacramenta.
9. Ha>e aulem omnia in hoc sacramento
longe diversa sunt. Primo enim forma; tan-
tum snnt deprecativae, unde non significant
singulae actualem efficaciam, neque est de
ratione aut veritate orationis deprecativoe, ut
statim acfinitur una pars crationis aut peti-
tionis, consequatur effectum, sed satis est
quod pro illo tempore, pro quo postulatur,
vel completur oratio, habcat cffectum. Se-
cundo (quod csse debet primum fundamen-
tum) id quod per singulas unctiones signifi-
quia admisso illo cffectu in hoc sacramento,
statim applicanda est forma et materia per
se ordinata ad ilJum ; non est ergo cur antea
detur, nondum finito sacramento. AJioqui, si
unicuique materiae et formse partiali data es-
set efficacilas adinfundendam gratiam expei-
lentem omnia peccata, certe ex se ac per se
posset omnia expellere , et non oporteret
iustitui cum determinatione hujus vel illius
sensus, sed absolute dicendo :sRemittat tibi
Deus quidquidpeccasti ; sicut absolutio, quoe
potest interdum per accidens toJlere quee-
dam peccata, quantum est ex se posset etiam
illa per se tollere, et ex aiiquo impedimento
accidit, ut non faciat, et ideo ex se absoiu-
tam et totalem remissionem significat.
10. Item in peccalisveniaJibus,licetnonsit
tanta connexio, sed unumpossit sine alio di-
milti, tameninterdum contingit idem pecca-
tum veniale committi per plures sensus; non
potest antem prius dimitti, ut commissum per
unum, quam per alium, ut per se constat,
nec debet dimilti donec per formam integre
explicetur, quia ex modo institutionis liujus
sacramenti et partium ejus conslat debere ex-
primi dislincte peccata per singulos sensus
commissa, ut remittantur ; item quia oratio
non obtinet effectum donec compJeatur; non
est autem completa petitio remissionis talis
peccati donec exprimantur omnes sensus per
quos commissum est. At veio, si Joquamur
de auxilio speciali conlra reliquias peccato-
rum, fingi non polest aliud auxilium dari
DISPUTAT. XLI. SECT. II.
1
contrareliquias peccatorum visus, aliud con-
tra reliquias anditus, et sic de aliis; nam una
hilaritas mentis, una fiducia in Deum, et sic
de ceeteris, contra omnia valent; gratia crgo
sacramentalis ct propria hujus sacramenti
per modum unius indivisibilis gralia) confer-
tur ; ergo et gratia habitualis. Tertio tandem
hoc confirmatur ex modo couferendi hoc sa-
cramentum; nunquam enim daturuna unctio
separaia ab aliis, sed omnes per modum
unius sacramenti ordinali ad efFectutn uni-
cum respeclu omnium unctionum, qui-i, ut
supra dicebam, ex omnibus consurgit una
unctio integra ipsius hominis, quee necessa-
ria est ad hunc effectum.
11. Tertia ophiio, non dari efectumusque
ad ultimam unctionem. — Reprooatur /icpc opi-
nio. — Objcclio. — Solvitur. — Tertia sententia
est in contrario exlremo ; ait enim lmnc effec-
tum non dari usque ad ultimam unctionem,
hanc vero esse illam, quee in re est ultima ex
intentione ministri ungentis. Itaque si vult
ministrarehoc sacramentum per septem unc-
liones, effectus non dabitur usque ad finem
ultimee unctionis; si vero solis quinque unc-
tionibus illud confieere intendat, dabitur in
fine quintse. Ratio est , quia effectus non
confertur , donec sacramentum integrum
perfectum sit; quando autem sacramentum
fit septem unclionibus, quamvis non omnes
sint de essentia, omnes tamen sunt de sub-
slantia et integritate sacramenti ex Ecclesiee
institutione; ergo effectus non fit donec om-
nes absolvantur, et heec esse debet ministri
intentio. Ita sentit Soto, d. 23, q. 2, art. ult.
Citari etiam solent D. Thomas et alii aucto-
res, sed nullus eorum id dicit. Nec mihi vi-
detur verisimile, quia censeo effectum sacra-
menti necessario consequi in suscipiente re-
moto obice statim ac sacramentum perficitur
essentialiter, neque in hoc pendere sacra-
mentum ab intentione ministri, quae duo late
probavi iu materia de sacramentis in gene-
re. Censeo etiam nihil esse de substantia sa-
cramenti et integritate ejus, nisi quod Ghri-
stus instituit , neque intentionem ministri
posse aliquid facere substantiale, quod non
est ex institutione divina, quod ibidem pro-
bavi, etestper se notum, quia tota subslan-
tia sacramentorum pendet ex institutione,
Jam ergo inquiro, an sexia et septima unctio
sint de institutione Chrisli, necne ; si sunt,
piofecto sunt de essenlia ; gralis enim dice-
tur, cum orones uncliones sint ex institulione
Christi, quasdara esse de essentia, et non
alias, nt in siniili dixi in materia de Eucha-
ristia, agens de verbis consecrationis san-
guiuis; nec in cceterissaeramentis invenietur
exemplum simile, nisi fortasse in pcenitcntia
qnoad satisfaclionem; sed inillaest speciulis
ratio, et ideo non est alferenda in exeinplum,
ubi nulla similis, vel proportionalis ratio in-
tercedit. Dices, a posteriori sumi argumen-
tum, duas postremas unctiones nonesse de
essentia, quia interdum omittuntur. Respon-
deo, hoc aignmeniuin ceque convincere, non
esse de substanlia , neque de institutione
Chrisli, quia quod hujusmodi est, non potest
licite in sacrameniis conficiendis omitli, prce-
sertim sine speciali necessitate cogente, aut
alia via cessante ratione institntionis, sicut
in sacramento pcenilentiee omittitur satisfac-
tio, vel quia secundum prudentiam et justi-
tiam judicatur pomitenlem non indigere illa,
quia integram remissionem conseculus est,
vel quia est impotens omnino, aut incapax
ejus, utqnia non audit, etc. At in preesenti
absque ulla ex his causis, propter generales
rationes honestatis, vel similes, qui in ipsa
institutione adverti potuerunt , omittuntur
iilee unctiones sine ulla culpa ; ergo signum
est, non esse de Chrisli inslitutione. Quod si
hoc ita est, certe nec de substantia sunt, sed
mere cseremoniales , additse ex aliquarum
Ecclesiarum consuetudine ; ergo nec potest
minister sua intentione suspendere effeclum
usque ad finem earum ; neque etiam potest
efficere ut ilhe concurrant ad effectum, quia
sicut nemo, preeter Christum, potest insti-
tuere signum efficax gratice, ita nec facere
quod aliquid ad gratiam concurrat, preeter id
quod ex Christi inslitutione virtutem rece-
pit.
12. Quarta et vera opinio, dari efectum in
instanti quo consummatur sacramentum. —
Quarta ergo et vera sententia esf, effectum
hujus sacramenti dari in eo instanti, in quo
consummatur essentialiter hoc sacramentum,
consummari autem cum primum quinque
unctiones cum quinque formulis perficiuntur.
Qua; sententia est communis D. Thomee et
aliorum quosretuli ; et sufficienter probatur,
tum exgenerali doctrina sacramentorum hic
applicanda, tum a sufficienti partium enu-
meratione. Unde fit, quoniam ordo unctio-
num non est de essentia, ut supra estdictum,
si contingat mutari ordinem, illam unclio-
nem, qme postrerna sit, habere hanc effica-
cilatem invirlute omnium praecedenlium, et
verborum formee. Sequitur deinde intentio-
842 DISPUTAT.
nera ministri nunquam esse limitandam ad
ultimam unctionem, quam ipse facere cogi-
tat, si illa futura sit aiia prajter essentiales,
sed vel esse determinandam ad ullimam ne-
cessariam, vel esse generaliter concipiendam,
juxta idquod institutum est, seu Ecciesia in-
tendit, vel(melius) non esse necessariam in
ministro intentionem effectus, seu effieiendi
hoc vel illo tempore, aut per hanc vel illam
unctionem, sed solum debere habere inten-
tionem faciendi sacramentum, quia ex illo
quasi necessitate naturse sequitur efficientia
tempore et modo consentaneo institutioni.
Tandem ex dictis habetur, idem cum pro-
portione dicendum esse de formis, quod de
unctionibus ; namper omnessimulfit effectus,
quia omnes componunt essentialiter sacra-
menlum; tamen, quia non simul existunt,
sed successive fiuut, ideo in ultima censetur
es?e virtus omnium, et per illam fieri etfec-
tum eo modo, quo in ultimo instanti, in quo
sensus ejus perficitur, existit. Quod si tuuc
simul finiantur ultima forma et ultima unc-
tio, simul concurrunt ; sin minus, illa, quse
fuerit ultima, agitin virtute omnium partium
pruecedentium, ut de sacramentis in genere,
et de baptismo, etaliis dictum est.
13. Quomodo quinque unctiones sufficiant
ad effectum. — Dubium. — Solvitur. — Hic
vero occurrit dubium supratactum,etin hunc
locum remissum , scilicet, quomodo illae
quinque unctiones vel forma3 sufficiant ad
effectum ; nam ratio, quam in singulis feci-
mus, videtur in omnibus simul militare, ni-
mirum, quod per omnes etiam simul non si-
gnificatur integre effectus hujussacramenti ;
patet, quia per omnes has formas et unctio-
nessimul sumptas solum siguificatur curatio,
sanatio, et expulsio omnium defectuum, qui
contracti sunt per peccata quinque sensibus
commissa ; at sacramentum hoc non dat gra-
tiam sanantem ab bis tantum peecatis, sed
etiam a multisaliis, qua1. sine ministerio sen-
suum committuntur, ut sunt spiiituaha pec-
cata superbiae, et similia ; ergo. Accedit ,
quod aliquando homo a nativitate caret aii-
quo sensu, ut visu, per quem proinde pec-
care nunquam poluit ; superfiuum ergo est
pro illo postulare remissionem eorum, quse
per talem sensum commisit. Dicendum vero
est per illas quinque f rmas et uncliones
sufficienter significari curationem de omni-
bus peccatis absoiute, quia prima radix om-
nium peccatorum est cogitatio; omnis autem
cogitatio a quinque sensibus originem ducit,
XLl. SECT. III.
juxta illud, nihil est in iniellectu, quocl non
prius fuerit in sensu ; et ideo sub peccatis
per quinque sensus commissis omnia peccata
simpliciter comprehendunlur. Quia, licet non
omnia peccata executioni mandentur per ali-
quem sensum, neque omnia pro objecto ha-
beant aiiquid perse cognoscibile aliquo sen-
su , nullum tamen est in homine peccatum,
quod non ducat originem ab aliqua specie,
per sensum aliquem accepta. Denique nullura
est peccatum in homine, quod sit soliusani-
nue, et non totius homiuis, quantumvis pec-
catum spirituale sit; etideo nullura est pecca-
tum, cnjus curatio per corporis curationem
significari non possit ; optime ergo significa-
tur perradicem ejus, quse est in sensibus. Ad
casum vero illum de eo, qui perpetuo caret
aiiquo sensu, respondeo icl esse accidenta-
rium, et sensum formaj conditionalem esse,
Si quid peccasti per visum ; nam fieri potest
ut etiam alii, qui sensibus sunt pra?diti, per
aliquemeorum nihil peccaverint. Addi etiam
potest, eum, qui caret sensu aliquo, posse
peccare per illum affectu, licet non possit
exequi effectum, idque satis esse.
SECTIO III.
An interdum detur effectus hujus sacramenti, sine
omnibus unctionibus.
1 . Distinclio. — Quid si tngrotus morte op-
pressus unam tantum suscipiat unctionem. —
Prima sententia. — Superest vero diihcultas
supra tacta de casu iiio, quando accidit in-
firmum non posse recipere quinque unctio-
nes, sed unam, vel duas, an omnino privetur
effeclu hujus sacramenti. Circa quem casum
distinguendi sunt varii modi, quibus ille oc-
currere potest , videlicet, aut ex parte infir-
mi, quia est tam proximus morti, ut non sit
tempus perficiendi omnes unctiones et profe-
rendi omnes formas, vel ex parte ministri ,
idque dupliciter, scilicet, quia inchoatis unc-
tionibus moritur antequam quinqneperficiat,
vel quia timet gravis morbi contagium, si tot
unctionibus segrotum ungat, vel denique ex
parte aliorum, quia sunt plures segrotantes,
et unus tantum minister, timetque fore, ne
dum unum integre ungat, alii sine unctione
moriantur. Rursus, primus modus necessita-
tis ex parte ipsius infirmi duobus modis acci-
dere potest, primo, ut peiiculum non sit
prasvisum, nec minister intendat aliler quara
communi modo conferre hoc sacramentum ,
et fmita una vel duabus unctionibus infirmus
DISPUTAT. XLl. SEOT. 111.
moriatur; secundo, ut preeviso periculo id
minister intendat. In priori casu dicunt ali-
qui, tali infirmo dari graliam sacramentalem
totnmqne effectum hujus sacramenti, Summa
confessorum, 1. 3, tit. 24, q. 140,et alii novio'
res ; comparantque quoad hoc extremam
unclionem cum confessione, quee valida est,
etiamsi propter instantem mortem non pos-
sit inlegre fieri.
2. Opposita sententia probatur. — Opposi-
tam sententiam tenet expresse Soto supra,
estque communiterrecepta. Sequiturqueaper-
te ex dictis ; nam illud non est sacramentum,
quia nou constat omnibus parlibus esssenlia-
libus ; neque etiam minister in eo casu , de
quo aginius, intendit perficere sacramentum,
aut dare effectum per illas solas uuctiones,
quia, ut supponimus, modo ordinario confi-
cere intendebat, et casu preevenit mors. Pree-
terea exemplum de confessione, aut non est
simile, aut potius probat oppositum ; nam si
dum poenitens confitetur, moriatur, nondum
recepta integra absolutione, non recipit sa-
cramentum, nec gratiam sacramenti ; si vero
priusquam moriatur , integre absolvatur ,
tunc sacramentura recipit, et effectum ejus.
Hic ergo posterior casus non est similis, quia
ibi essentialiter perficitur sacramentum pce-
nitentiae; nara licet confessio non sit mate-
rialiter integra, est formaliter, et illa informa-
tur tota essentiali forma ; iu preesenti autem
nec forma, nec materia essentialis applican-
tur, unde nec sacramentum essentialiter per-
ficitur. Prior vero casus est aliqno modo si-
milis, quantum ad boc saltem, quod essentia-
lis forma non applicatur; ex illo vero potius
sumitur argumentum in contrarium , quia
tunc ncn datur gratia sacramenti, etiamsi sa-
cramentum fuerit per confessionem inchoa-
tum ; ergo neque in praesenti dabitur, etiamsi
sacramentum fuerit per partialem matcriam
et formam inchoatum.
3. Q>t,id siintendat minister perficere sacra-
mentum inunaunctione propter periculum in-
trmi. — Prhna sententia. — Majus dubium
est de secundo casu, quando sacerdos preevi-
dens periculum infirmi, a principio intendit
perficere sacramentum in una velduabus unc-
tionibus, proutpotuerit;videturenim tunc illa
intentio efficax et prudens, atque adeo ratio-
neilliu?,et perfici sacramentum et dari effec-
tum. Elquoadhoc potest applicari exemplum
confessionis, quia, licet per se loquendo, ma-
teria essentialis illius sacramenti sit omnium
peccatorum confessio , in necessitate vero
sufficit confessio unius peccati , et heec con-
fessio dicitur tunc formaliter integra; ergo iu
hoc etiam sacramento dici potest, per se lo-
qucndo, integram et essentialem materiam
esse quinque unctiones, tamen in necessitate
unam vel duas esse materiam formaliter in-
tegram et sufficientem ; ergo si alioqui mi-
nister intendat iti illis efficere sacramentum,
revera perficit, et confert etfectum. Atque
heec sententia (ut audio) aliquibus non displi-
cet, quia est pia et favorabilis, et non vide-
tur habere aliquod incomraodum. Juxtaillam
vero etiam in preecedenti casu dicendum es-
set, semper in liujusmodi eventu perfici sa-
cramentum et dari effectum, moraliter io-
quendo ; quia omnis minister intendit perfi-
cere sacramentum meliori modo quo potest;
seu prout Cliristus instituit , seu intendit ;
juxta hanc vero sententiara Cbristi institutio
fuit quasi disjunctim, scilicet, ut sacramen-
tum hoc quinque unctionibus fiat, si potest,
sin vero, fiat proutpotuerit; hoc igitur ipsum
intendit quilibet rainister; ergo quoties non
potuerint fieri quinque unctiones, implebilur
conditio, et perficietur sacramentunr, dabi-
turque effectus.
4. Refellitur. — Unde rursus interrogabo,
quando detur hic effectus : non quidem in
ipso instanti mortis, quod est primum non
esse hominis, utalibi probavi, quia nec homo
post hanc vitam est capax novee gratiee sacra-
mentalis, neque sacramentum potest operari
in anima a corpore separata ; nec etiam in
tempore immediato ante illud inslans, quia
nuilus effectus potest illo modo incipere, ut
late in materia de sacramentis in genere dic-
tum est. Si autem dicatur dari in aliquo pri-
ori instanli, in quo perfecta fuit prima vel
secunda unctio, vivente adhuc homine, con-
tra hoc est, quia necesse est talem hominem
aliquo tempore vivere post iilud instans, quia
non desinit per uitimum sui esse, ut suppo-
no; ergo posset lllud tempus tantum esse,
utiti eo fieri posset alia nnclio; ergo non po-
tuit sacramentum perfrci in illo instanti, quia
ubi possunt perfici plures unctiones, non per-
ficitur sacramentura paucioribus ; pendebit
ergo lieec res ex futuro contingenti, et ex di-
vina scientia prsevidente iilud, ut, si viderit
tam breve futurum tempus, ut non possit
subsequi alia unctio, tunc det etfectum, non
vero alias: iioc autem videtur absurdum in
materia sacramentorura , quae certa lege
hominibus accommodata debet esse statu-
ta.
844
DISPUTAT. XLI. SECT. III.
o. Majus autem argumentura esse videtur
contra illara sententiam, quod sine auctori-
tatis, vel consuetudinis Ecclesise fundamento
asserit quippiara valde novum, solum ob
exemplum quoddam insufficiens etpietatem
quamdam non satis fundatam. JNam impri-
mis exemplum in hoc deficit, quod licet ex
parte materige videatur deesse in confessione
materialis integrilas , tamen forma integra
proferri debet, et in ea est principalis signi-
ficalio etvirtus sacramenti ; hic autem sicut
deficit pars materise, ita et pars formse ; in
nullo autem sacramento dabitur exemplum,
in quo forma inchoalain necessitate sufficiat,
quae per se sufficiens non esset. Deinde est
longe diversa ralio, quia ibi materia est actus
pcenitentis, cujus integritas et perfectio ma-
xime pendet ex ejus potestate et voluntate ;
ideoque merito illa existimata est confessio
integra, in qua pcenitens facit quodpotest;
hic autem materia est actus ministri, qui ex
sola Christi institutione solet habere deter-
minationein, independenter a potestale vel
capacitate alterius, ut in cseleris sacramentis
habentibus simiiem materiam constat. Tertio
(quod caput est) ibi habemus Ecclesiasticam
traditionem, ct declaralionem, hic vero nihil
horum habemus. Tandem illud sacramentum
est maxime necessarium, et ideo oportuit
necessilatibus hominum illo modo subveni-
re ; hoc autem utilitatis est potius, quamne-
cessitatis; el ideo eliam ratio pietatis hic ces-
sat, quia non interveniente necessitate ex
parte hominis , magis expedit essentialem
materiam sacramenli esse omnino definitam
in reipsa, et non variari propter raros even-
tus et pericula humanse vitse ; alioqui multa
alia absurda sequi facile possent, ut ex di-
cendis amplius patebit.
6. Vera resolntio qucestionis. — Atque hinc
constat, quid diccndum sit in modo necessi-
talis supra posito, scilicet, ex parte ministri
etaliorum; nam si opinio proxime tractata
vera esset, certe consequenter dicendum es-
set, etiam in illis casibus licere uti una, vel
duabus unctionibus pro ratione periculi ,
quando praevidetur. Quod patebit prosequen-
do exemplum de confessione, in qua potest
omitti integritas materialis, et servari forma-
lis, non tantum ob necessitatem poenitentis,
sed etiam propter aliorum periculum et ne-
cessitatem, vel ipsius ministri ; si ergo similis
est integritas unctionum, pari modo philoso-
phandum esset. Hoc autem non video esse
in Ecclesise usu, nec auctoritate fundari ,
ideoque illud affiimare non audeo. Nam inde
etiam fieret ut materia hujus sacramenti ma-
gna ex parle essetposita in arbitrio ministri,
quod censeo magnum incommodum, quod
in confessione nullum est, quia revera pen-
det ex conscientia et bona intentione confi-
tentis.
7. Dubium. — Solum occurrit dubitandum,
an in hujusmodi casu necessitatis et periculi,
ex quocunque illornm trium capitum oriatur,
liceat ministro hnjus sacramenti unico bre-
vissimo motu attingerc quinque organa sen-
suura, liniendo unum oculum, et unam au-
rem, unamque manum (hoc enim jam dixi-
mus posse fieri), nares, et os ungeudo, non
expectato signo crucis, quod etiam diximus
non esse necessarium, et super hanc totam
unctionem, unicam brevissimam formam pro-
ferendo, quse omnes quinque quoad sensum
comprehendat, videlicet : Per hanc sacram
unctionem, vel. per has sacras unctiones re-
mittat libi Deus quidquid per visum , audi-
tum, odoratum, gustum, vel tactum peccasti.
Nam hoc modo minislrando sacramentum,
videtur tam brevi tempore perfici posse, ut
cuilibet necessitati moraliter occurrenti suffi-"
cienter subveniatur. Aliundeque videnlur ser-
vari omnia essenlialia, quia revera illce sunt
uncliones quinque sensuum, quia ( ut dixi )
non habent definitam quantitatem, sed bre-
vissimo tactu olei perfici possunt, quod ibi
servatur ; forma vero illa est aequivalens in
sensu, et in expressa significatione, aliisquin-
que partialibus, quia dum expresse nomi-
nantur quinque sensus, reliqua omnia verba
super singulos satis aperte cadunt ; quod au-
tem csetera verba quinquies quasi materiali-
ter repefantur, videtur parum, vel nihil re-
ferre ad substanliam sacramenti; erit ergo
hic ritus essentialiter sufficiens. Nec contra
illum procedunt, quse contra alios dicendi
modos objecla sunt, quia hic dicendi modus
non fundatur in sola pietate , sed in ratione
efficaci, et principiis certis, vel hujus sacra-
menti, vel omnium , nimirum, formam in
sensu sequivalentem sufficere, et magis esse
sensum attendendum, quam multitudinem
materialium verborum, materiam autem non
postulare certam figuram, vel quantitatem in
singulis unctionibus.
8. Objectio. — Solvit^r. — Quod si modus
ille sufficiens est ad substantiam sacramenti,
videri etiam potest esse licitus in casu neces-
sitatis, quia necessitas caret lege; unde ob
necessitatem licet omnem ritum accidentalera
DISPUTAT.
omittere; totum autem id, quod substanliale
non est, ad accidentalem ritum pertinere vi-
detur. Quod ergo hic modus ministrandi hoc
sacramentum non sit in ritu Ecclesia?, solum
prohat non Jicere uti illo sine necessilate ur-
gente, quia consuetudo solum habet vim cu-
jusdam legis, et ideo propter necessitatera
licere potestab illa discedere. ))ices: etiam in
necessitate non solet hoc fieri. Respondeo
primum id oriri ex vario judicio ministrorum,
qui frequentius non sunt homines docti, ne-
que in boc sunt per Ecclesiam specialiter in-
structi, quia Jeges morales non sunt pro ca-
sibus valde extraordinariis posilse. Deinde
addo, non omnino carere sententiam hanc
auctoritate et consuetudine. Nam in lib. Pas-
torali seu Mauuali Mechliniensi, can. 9 de
Extrema unctione, ex consilio et sententia
Facultatis Theologicae Lovaniensis ita decre-
tum est : Inmorbis contagiosis, ct peste gras-
sante, ut periculum vitetur, sufficit inungi
sensus organum magis ad unctionem exposi-
tum, aut detectum , dicendo : Per istam sanc-
tam unctionem, et suam piissimam misericor-
diam indulgeat libi Dominus quidquid deli-
quisti per visum, auditum, odoratum,guslum,
tactum et gressum. Et tunc preces, quce prce-
mittendce et subjungenda? forent, poterunt in
Ecclesia coram venerabili sacramento devote
legi. Et huic sentenlise subscribunt Archiepis-
copus Mechliniensis, Decanus Universitatis,
et professores Theologi Lovanienses, anno
1588, mense Septembri, et ferunt in more
esse introductum in regione BeJgica. Esset
autem ba?c sententia verisimilior, si quemad-
modum in forma expresse nnmerantur om-
nes sensus, ita per unctionem omnes in pro-
priis organis attingerentur , quod in solo ca-
pite brevissime fieri potest modo a nobis de-
clarato; nam quod de gressu additur in for-
ma, necessarium non est, licet non impediat;
reliqua vero in forma videntur substantialia,
et ideo necessarium videtur, ut in materia
proxima aliquid cum proportione respondeat,
tum quia materia debet esse proportionata
formse ; tum etiam quia ex usu EcclesiaB non
minus habemus esse necessariam unctionem
quinque sensuum, quam expressionem eo-
rum in forma. Hanc ergo sententiam hoc mo-
do explicatam , improbare non possum ; sed
nec simpliciter approbo, sed aliis judicium
committo. Neque etiam simpliciter consulo
usum ejus absolute loquendo, quia securius
est consuetum modum servare. Si tamen
omittendum est hoc sacramentum, quia, sci-
XLl. SECT. IV. 845
licet, nullus vult illud ministrare modo or-
diuario propter periculum contagii, vel quia
morale periculum est, ut infirmus anlea mo-
riatur, consulerem omnino ita inungere snb
concepta conditione, potius quam omiltere,
quia tunc nec fit irreverentia sacramenlo, et
proximo valde utile esse potest ; nam fortasse
ita salvabitur, et alias condemnabitur, si for-
tasse est tantum attritus, et conliteri non po-
tuit, vel per ignorantiam non rite confessus
est; cum ergo sic confessio possit prodesse,
et non obesse, quia supponimus non posse
aliter dari, omittendum omnino non est, si-
cnt in similibus casibus sa?pe alias diximus.
SECTIO IV.
Utrum sacramentum hoc etiamsanitatem corporis
aliquando tribuat.
1 . Hoc sacramentum tribuere corporis sa-
nitatem. — Hunc%efectum non esse infallibi-
lem. — Communis consensus Theologorum
est, etiam corporis sanitatem ad effectus hu-
jus sacramentipertinere, alqneadeo aliquan-
do virtute illius conferri, quod etiam de fide
certum est ac definitum in Conc. Fiorentino
et Tridentino, ssepe citatis, sumiturque ex lo-
co Jacobi 5, vel illis verbis : Et oratio fidei
salvabit infirmum, vel illis : Et alleviabit eum
Dominus ; utraque enim possunt tam ad ani-
mum quam ad corpus accommodari; priora
vero communiter intelliguntur de salute cor-
poris, quse opponitur infirmitati corporis, de
qua ibi ad litteram sermo erat. Et ita intel-
lexerunf D. Thom., Bonav. et alii, cum Ma-
gistro, in 4, d. 23 ; Hugo, lib. 2 de Sacra-
ment., p. 15, c. 2. Quia vero sanitas corporis
non est bonum per se necessarium homini,
sed est inforioris ordinis, atque ex his, quee
interdum ad bonum animae expediunt, inter-
dum vero miuime, ideopromissio illa non in-
teJligitur esse absoJuta, sed sub ea conditio-
ne, quam Concilium, c. 2, expressit, ubi sa-
luti animce expedierit. Quamvis enim Jacobus
hanc conditionem diserte non posuerit, ex
natura tamen talis effectus subintelligebatur
comprebensa. Unde D. August., ep. 121, c.
12,etlib. 2 de Serm. Dominiin monte, c. 12,
et 24, sub simili conditione, vel expressa vel
subintellecta, dixit, lioec bona esse a Deo im-
petranda. Quo fit ut effectus hic, absolute
sumptus, nonsit infalJibilis in hoc sacramen-
to, quia fieri potest ut illa conditio non sub-
sistat ; illa vero posita, erit infaJJibilis, quia
jam promissiotransitin absolutam.Posteriora
846
DISPUTAT. XLI. SLCT. IV.
autem verba etiamvidenluraConcilio Triden-
tino referri adcorporislevamen, dum inquit :
JEgroti animam alleviat et confirmat, ma-
gnam in eo ditinm misericordue fiduciam exci-
tando, qua infirmus subletatus, et morbi in-
commoda et labores letius fert, etc. Hic ergo
effectus distinctus est a corporis sanitate;
nam illa etiam non recuperata, saope conlin-
git ut morbus ipse levior appareal, facilius-
que toleretur, etin hoc effectu Concilium non
ponit conditionem, quam in prsecedenle po-
suerat, unde significat magis absolutam esse
ejus promissionem.
2. Difficultas. — In uiroque vero nonnulla
superest difficultas: in priori quidem, quia
experimur saepe restitui sanitatem his, qui
postea in detrimentum animarum suarum illa
usuri sunt ; e converso vero sa?pe negari his,
qui non solum recte et honeste victuri sunt,
sed etiam magnos fructus spirituales produc-
turi , quantum moraliter conjectare licet.
Deinde, vix potest intelligi illa conditio : aut
enim intelligendaest secundum sufiicientiam,
aut secunclum efficaciam , ut sic Joquar.
Priori modo vita expedietad salutem animse,
quia de se confert, et sufficiens est ad profi-
ciendum in spirilualibus bonis, et ita condi-
tio semper implebitur, eritquesemper explen-
da promissio, et sanitas restituenda. Poste-
riori autem modo solum dicetur id expedire,
quandoDeus prsevidet, talem hominem, si sa-
nitatem recuperet corporis, majorem etiam
animi perfectionem esse consecuturum ; vi-
detur autem hoc inconveniens , tum quia ef-
fectus sacramenti non debet esse pendens ex
hujusmodi prsescientia Dei, quae est valdeex-
trinseca ad merita et dispositiones hominnm;
tumetiamquia alias quoties praevideret Deus
homini profuturam salutemad bonum anima?,
illam necessario conservaret ex vi sacra-
menti, et consequenter, si de aliquo semper
id praesciret, utfieripotest, talis homo semper
viveret. Circa secundum vero punctum est
difficullas, quia quaecunque remissio rnorbi
est ex bonis inferioris ordinis, quae possunt
expedire animse ; ergo illius promissio non
potest esse absoluta. Unde etiam constat ex-
perientia, hoc corporis ac morbi levamen non
semper conferri aut sentiri post hoc sacra-
meiitum susceptum ; non est ergo certus et
infallibilis effectus.
3. Sotiplacltum. — Propter priorem diffi-
cultatem Soto, d. 23, q. 1, art. 2, post2 con-
clus.,pra3dictamrejicitconditionem, pulatque
non semper restitui sanitatem corporalem,
etiam tunc, quando bono animi expedit, tum
propter objectiones factas; tum etiam quia
hoec sanitas non est meclium necessarium ad
iilum animi profectum; tum denique quia
alias samius esset opus miraculo ; tanta enim
solet esse morbi iniquitas, ut sine miraculo
vinci non possit; effectus autem sacramenli
non est per miraculum expectandus. Addit
deinde, hunc effectum, quantum per hoc sa-
cramentum confertur, esse absolutum et in-
fallibilem, quia ejus effectus immediatus non
est sanitas ipsa in se, sed est auxilium aliquod
ad sanitatem recuperandam, quod auxilium
in certa quantitate etproportione datur, et sic
est infaliibile, nou tamen semper sufficit ad
sanitatem prsestandam ; sicut ars medici et-
iamjuvat, non tamen semper sufficit, pro-
pier magnam morbi vim ; fieri autem potest
finquit) ut ars et solertia periiissimi medici
plus juvet, quam virtus sacramenti, et ideo
licet infallibiliter juvet, non tamen infallibi-
liter restituit sanitatem. Sicut etiam effectus
confirmaiionis dicitur esse fortis fidei confes-
sio, etin hoc sacramento victoriatentationum
potest dici effectus ejus; neuter autem estin-
fallibilis, quia non immediate et in se datur,
sed in auxilio, quod interdum non est efficax
propter magnitudinem passionis, vei tenta-
tionis, etc. Reprehendit ergo Soto inhocpun-
cto communem doctrinam, quam preeeipue
Hugoni attribuit, et consequenter tacite re-
prehendit Concilinm Florentinum, cnjusmen-
tionem facit, dicitque Concilium non dixisse
hoc tanquam articulum fidei, sed alludendo
ad doctrinam Hugonis. De Concilio vero Tri-
dentino nihil dicit, nec mentionem ejus facit;
in illo tamen adverti potest, quod licet in doc-.
trina capilulorum idem dixeril de sanitate
corporis, in defmitionibus vero canonum so-
lum definit, sacramentum hoc dare gratiam,
remittere peccata, et alleviare infirmum.
4. Refutatur. — Nihilominus temere !ocu-
tus est Soto, ne quid gravius dicam; levi
enim fundamentoareceptaTheologorum sen-
tentia recedit; et, quod gravius est, contra
expressam doctrinam Conciliorum loquitur.
Et preeterea id totum, quod affirmat, gratis'et
sine ullo testimonio affirmat, quod valde te-
merarium est in re supernaturali, quae pen-
det ex divina promissione. Unde enim illi
conslitit, hoc sacramentum dare semper hoc
genus auxilii ad corporis curationem, cnm
etiam tale auxihum pertineat ad bona infe-
rioris ordinis, quae non semper animse pro-
sunt ? Sacramenla vero nihii conferre debent
DJSPlJTAT. XLI. SECT. IV.
847
infallibiliter, nisi qualenus ad bonum animee
prodesse possunt, cum proptcr hunc finem
primario inslituta sint. Deinde indigne vide-
tur sentire de sacramenlo, nou plus illi tri-
buens, quam medieinse, seu aiti medici. Tan-
dem exempla, quse affert, non sunt similia;
nam fortis fidei confessio, vel conslans resi-
stentia tentationisest opushumanum pendens
ex hominis libertate, quam gratia non tollit ;
el ideo fieri potest, ut talis effectus non se-
quatur virtute sacramenti, etiamsi magnum
auxilium ad illum preebeat. At vero sanitas
corporis naturali raodo fil, id esf, non libero,
et ideo, quod effeetus non sequatur, tribui
non potest nisi imperfectioni virtulis, qnse
morbi acerbitatem superare nonpotest; boc
autem indignum est ut de sacramento dica-
tur; alioqui cum virtus, quam confert, limi-
tata sit ad cerlum gradum, nunquam vincere
poterit graviorem morbum, etiamsi maxime
expediat ; quod absurdum est.
5. Vera doctrina et solutio objectionis Soti.
— Persistendum estergo in communi et sana
doctrina proposita. Et acl objectionem Soti
facillime respondetur, licet salus corporis
non sit simpliciter necessaria ad animse pro-
fectum, interdum vero esse utilem, et hoc sa-
tis esse ut per sacramentum conferatur ; eo
vel maxime, quod vita est simpliciter neces-
saria ad meritum; et ideo nihil mirum, quod
virtute sacramenti conservetur contra vim
moibi acerbissimi. Quod vero hoc sit aliquo
modo miraculosum, id est, supernaturale, et
praeter omnem spem in cansis naturalibus ni-
sam, nullum est inconveniens, sed omnino
verum, imo hic est unus ex finibus hujus sa-
cramenti; quia vero hoc opus jam non est
omnino praeter leges aDeo stalutas, sedjuxta
eas, quse in talis sacramenti institutione in-
cluduntur intrinsece, ideo talis effectus jam
non censetur miraculosus, sicut nec trans-
subslantialio panis, et similes, sieut ipse Soto
paulo ante responderat. Neque etiam obstat,
quod aliqui post receptum hoc sacramentum
sanitalem recuperent, qui male postea illa
utuntur, tum quia non constat illos recupe-
rassesanitatem virtute hujussacramenti; ne-
que enim omnes, qui unguntur, habent des-
peratam salutem virtute naturali, neque e
converso omnes, qui sanantur post unctio-
nem, per sacramentum sanantur; tum etiam
quia fieri potesl ut sanitas illa pro tiinc spiri-
tualem fructum secum attulerit, quem postea
supervenientibus aliis occasionibus homo
amittat ; neque enimnecesse est ut salus ani-
mse, ad quam Goncilium Tridentinum dixit
sacramer.ium lioc esse profulurum, fulura sit
permanens ac in re ipsa perpetuo duratura ;
sed satis est, quod ex illo effectu sacramenti
quoad salutem corporis, juvandus sit homo
ad salutem et bonum animee, licet forte in eo
non sit perseveraturus. Simili modo respon-
detur ad aliud membrum de justis, qui rao-
riuntur non obslante unctione, quando am-
plius fortasse essent profecturi ; nam impri-
mis dicimus hoc esse incertum, et sine fun-
damenlo affirmari. Deinde addimus, fortasse
aliis rationilmsid non expedire illis, quia po-
stea mularentur, et melius illis est statim
evolare. Unde ad dilemma factum a nobis,
unico verbo respondendum est, hanc ratio-
nem convenientise seu utilitatis corporalissa-
nitatis ad bonum animse sumendam esse juxta
ordinem divinse sapientiae et provideoliee.
Necessarium quippe est illamconditionem in-
telligi secundum efficaciam, ut ratio probat,
id est, ut cum effectu futura sit expediens
sanitas corporis ad sanitatem anima>; hoc
autem solus Deus ex se preescire potest, et
ideo necesse est ut hoc pendeat ex prcescien-
tia, quse licet sit extrinseca, non tamen im-
pertinens ad hos effectus, cum sit eorum
causa. Unde Concilium Coloniense anni 1536,
p. 7, c. 49, solum hanc conditionem posuit,
si Deo ita visum fuerit, quse juxta dicta a
nobis explicanda est. Quantusergo, etqualis
esse debeat ille fructus qui speratur, Deus
ipse novit, mensuram enim aliquamhabet, ea
vero est secundum ordinem a Deo ipso statu-
tum ac pra.'finitum, nullo enim alio modo
pra^scribi potest.
6. Ad alleram difficultatis partem dicen-
dum est, aliud esse morbum corporis remitti
in se, aliud vero ipsum a?grotum confortari
et juvari, ut labores morbi levius ferat; illud
prius non pertinet ad iafallibilem effectum
hujus sacramenti, ut ratio facta probat, sed
snb corporis sanilate continetur, quia eo mo-
do, quo sacramentum hoc restituit sanitatem
integram, quando expedit, ita etiam restituit
tantum ex parte, si illud et non amplius ex-
pediens fuerit. Neque Concilium in iilis prio-
ribus verbis de. hac remissione morbi locu-
tum est, sed de ferendis faciiius morbi labo-
ribus, qucd secundo loco proposuimus; fit-
que non remittendo morbum, sed confor-
tando infirmum per mentis hilaritatem ac
fiduciam, ut Tridentinum aperte dixit. Unde
quoad hunc effectum recte dicitur, esse ab-
solutum et infallibilem quoad auxilium, in
848 DISPUTAT.
quo seu per qnod datur, quia revera est spi-
ritualis effectus ; quoad tolerantiam vcro seu
levaraen labornm, non csse infallibilem, ut in
ultima confirmatione probatur, quia pendet
ex libera cooperatione infirmi ; ratione au-
tem liberi usus semper potest impediri effec-
tus sacramenti, qui ab illo pendet, quantum-
vis spiritualis sit.
7. Sacramentum et res sacramenti , et
utrumque simul declarantur. — Tandem ex
bis constat, quomodo in hoc sacramento dis-
tingui possint illa tria, quae in cseleiis sacra-
mentisdistinguisolent, scilicet, sacramentum
lantum, de quo jam satis constat, quid in
prsesenti sit; et res tantum , quoe est gratia
sanctificans, et remissio peccatorum ; et res
ac sacramentum sitnul, quod difficile vidctur
inveniri in hoc sacramento; et ideo multi in
illo explicando solliciti non sunt, nec putant
inconveniens, si non inveniatur, quia illa
partitio nec in generali ralione sacramenti
intrinsece fundata esl, nec alia necessaria ra-
tione, aut auctoritate constat. Ut autem ser-
vetur proportio ad alia sacramenta ( omissa
opinione de ornatu, qurc improbabilis semper
mihi visa est)aliqui censent ipsani corporis
sanitatem esse rem sacramenti, quatenus ab
illo fit, et sacramentum aliquo modo, quia
sanitatem animse significat. Nec putant in-
conveniens non esse infallibilem effectum,
quia satis est, quod sacramentum ex se pos-
sit illum conferre, si expediat. Alii, ipsam
mentis hilaritatem et conforlationera , majo-
reinque sustinentiam laborum, dicunt rem
sacramenli, quatenus ab illo manat, esseque
signum interioris animse sanitatis, et ut sic
essealiquo modosacramentum. El beec estD.
Thomse sententia, et communior.
DISPUTATIO XLII.
DE SUBJEGTO CUI DANDUM EST HOC SACRAME3-
TUM.
Post effectus hujus sacramenti sequitur di-
cendum de causis ejus ; et quoniam de finali
simul cum effectibus actum est , formalis
autem hic nulla est alia proeter formam sa-
cramenti, quam supra declaratam reliquimus,
solum superest, ut de materiali et efiiciente
dicamus. Materialem autem hic vocamus,
non materiam ex qua sacramentum confici-
tur, hsec enim jam est expedita ; sed subjec-
tum in quo sacramentum recipiendum est ;
illud enim per modum materise in qua, seu
XLIl. SECT. I
circa quam,ad totumsacramentum compara-
tur, et ab illo sacramentum in suo esse pen-
det, ideoque merito inter ejus causas compu-
tatur. De hac ergo causa considerabimus in
prsesenti disputatione, videbimusque prius de
subjecto quasi totali et integro, et aliquo mo-
do remolo, quod est ipsa persona; deinde de
subjecto propinquiori , quod est pars talis
suppositi.
SEGTIO I.
Vtrum solus homo baptizntus ratione utens possit
hoc recipcre sacramentitm.
1 . Solum hominem viatorem esse capacem
hvjus sacramenti. — Corollarium. — Aliud
corollarmm. — Ut a clarioribus incipiamus ,
certum est solum hominem viatorem , atque
adeo inhac mortali vita degentem, esse capa-
cem hujus sacramenti. Hoc constat ex princi-
pio generali de sacramentis ingenere; sacra-
menta enim pro viatoribus instituta sunt, qui
sunt cap.ices medicinse, vei augmenti gratioe,
non pro aliis, qui jam snnt in termino. Hinc
docent Theologi omnes, si infirmus jam sit
mortuus, ungendum non esse cadaver ejus;
jam enim non fiet sacramentum , nec illa
unctio quidquam animae proderit. Unde unc-
tio illa, de qua Dionysius Arejpagita mentio-
nem facit in fiue lib. de Sccles. hierarch.,
quse circa corpora fidelium defunctorum fieri
solebat, ut ad sepulturam prsepararentur, sine
dubio non erat hoc sacramentum , neque
aliud, sed cseremonia aliqua pia, quse a fide-
libus tnnc relinebatur, fortasse ad iraitatio-
nem eorum, quse in lege veteri fieri solebant,
et qua? circa corpus Cliristi Domini iii Evan-
gelio facta esse legimus. Unde ulterius infer-
tur , quando dubium est, an fidelis vere sit
mortuus, nec potest veritas omnino explorari,
ac merito timetur, ne, dum exploratur veri-
tas, moriatur, dari posse et debere hoc sacra-
menlura sub conditione, aut verbis expressa,
aut mente concepta, si non est morticus. Ge-
nerale enim omnibns sacramentis est, ut in
casibus dubiis possint hoc modo ministrari ;
nam per adjunctam conditionem tollitur om-
ne periculum irrogandi injuriam sacramento;
et ministrando sacramentum illo modo vita-
tur periculum privandi proximum magno
subsidio, et remedio suse salutis, cujus fortasse
adhuc capax est; idenque in hac doctrina
omnes Summistse et Theologi conveniunt.
2. Hoc sacramentum tantum dari posse ba-
ptizato adtdio. — Secundum esfc certum, hoc
sacramentum tantum dari posse homini ba-
DISPUTAT. XLII SECT. 1.
849
ptizato adultaeque adatis, ita utrationis usum
habeat, vel aliquando habuerit. Haec etiam
assertio communis est. Et prima pars clara
est ex generali priticipio de baptismo, et sa-
cramentis, ubi ostendimus baptisrnum esse
januam sacramentorum, ejusque characte-
rem comparari, ut potentiam passivam, ad re-
ceptionem sacramentorum omnium ; quare
indubitatum est lioc esse de substantia sacra-
menti , ideoque unctionem sub forma verbo-
rum factam a sacerdote, circa hominem non
baptizatum in re ipsa, etiamsi sit baptizatus
in voto , et catechumenns , fidelis ac justus ,
inanem , nullumque sacramentum esse , aut
effectum ejus habere. Unde Goncil. Trident.,
sess. 14, in principio de hoc sacramento, ait,
esse consummativum poenitenlife, et totius
Ghristiange vitee ; supponit ergo necessario
Christianam vitam inchoatam ; at hoec in-
choabatur in baptismo, ut constat ; ergo.
3. Infantes non esse capaces hujus sacra-
vnenti. — Atque ex ejusdem Concilii verbis po-
test altera conclusionis pars confirmari, in
qua Theologi eliam, d. 23, conveniunt, di-
centes, infanles non esse capaces hujus sa-
cramenti. Uno excepto Majore, qui q. 2 op-
positum sine fundamento asserit, contra Ec-
clesise consuetudinem et contra rationem,
quia sicut isti infantes non sunt capaces poe-
nitentise, ita neque hujus sacramenti, quod
est consummativumpoeniteutiee, utdixitCon-
cilium. Item, quia in illis nondum est Chri-
stiana vitainchoata, quia hsec vita, juxta Con-
cilii mentem, in rationali aclione consistit ;
subdit enim, qua?, scilicet vita, perpetua pami-
tentia esse debet. Tandem id patet ex fine hu -
jus sacramenti supra posito, et ab ipso Con-
cilio declarato ; institutum enim est propter
luctam et gravissimas tentatioues articuli
mortis, ad confirmandum infirmum homi-
nem, et exhilarandum illum ac recreandum
ejus animum molesliis segritudinis oppres-
sum, atque adeo ad superandam debilitatem
ex peccato relietam, vel conferendam etiam
remissionem aetualium peccatorum, si ne-
cessaria sit ; quorum omnium non est capax
infans, quia nec tentari potest, nec resistere,
etc. ; non est ergo subjectum capax hujus sa-
cramenti. Denique hoc snmi potest ex verbis
Jacobi ; dum enim ait : Si in peccatis sit, di-
mittentur ei, aperte loquitur de actualibus
peccatis ; supponit ergo hominem ungen-
dum debere esse capacem actualis peccati.
Item dumait : Infirmatur quis in vobis, indu-
cat presbyteros Ecchsiie, significat ipsummet
XXII
infirmum debcre petere hoc sacramentum,
vel ejus susceptioni consentire, quod facere
non potest, nisi qui ratione utitur. Quoe om-
nia seque procedunt in illis, qui nunquam
rationisusum habuerunt, ut perpetuo amen-
tes, qui intantibus comparantur quoad om-
nia, ex sententia omnium, ssepius in superio-
ribus pertractata.
A.Objectio. — Sohitur. — Dicetvero aliquis :
in infantibus vel amentibus sunt reliquiee pee-
cati originatis, contra quas etiam hoc sacra-
mentum datur. Item est mortis periculum,
unde potest hoc sacramentum eis esse utile
ad sanitatem corpoiis recuperandam, ac de-
nique ad augmentum gratiee obtinendum.
Respondetur, hoc sacramentum non tollere
reliquias peccati originalis in se seu radicah-
ter, sed per auxilia spirilualia confortando
animum ad superandara debilitatem ex pec-
cato illo contractam ; infantes vero non sunl
capaces hujus remedii, ut per se constat. Sa-
nitas autem corporis non est eftectus prima-
rius, sed secundarius hujus sacramenli, qui
cessat cessante primario ; unde propter illum
solum non est dandum hoc sacramentum,
maxime cum infallibilis non sit. Augmentum
vero, vel infusio gratise est gencralis effectus
sacramentorum, qui per singula sacramenta
non datur, nisi ut conjunctus propriis effecti-
bus sacramentorum ipsorum, et ideo ubi non
est capacitas primarii ac proprii effectus,
necest capacitas sacramenti, nec effectus com-
munis sacramentorum, quatenus per tale sa-
cramentum conferendus est.
5. An debeat Jiomo habere usum rationis,
quando suscipit hoc sacramentum. — Solvitur
qucBStio cum distinctione. — Difficultas vero su-
perest, an necesse sit hominem habere usum
rationis, quando suscepturus est hoc sacra-
mentum ; aliqui enim Theologi hoc signiti-
cant, interquos videtur esse D. Thom., in 4,
d. 23, q. 2, art. 2, q. 3 ; ait enim sacramen-
tum hoc non esse dandum furiosis, aut
amentibus, etiamsi in periculo mortis sint,
neque distinctionem facit de amentibus per-
petuis, et de aliis. Imo loquens de illis qui
habent lucida intervalla, inquit, eisdari posse
in eo statu, in quo ratione utuntur. Ratio
etiam ejus hunc sensum indicare videtur, vi-
delicet, quia hoc sacramentum confert suum
effectum mediante motu et devotione susci-
pientis, et idco non potest dari illi, qui non
est capax talis motus secundum pra^^entem
statum, in quo tale sacramentum recipit.
Confinnare hoc possumus. quia lioc sacra-
54
830 DISPUTAT.
mentum debet peti ab ipso suscipiente, vel
saltem requirit consensum et intentionem
ejus ; hanc vero habere non potest, qui caret
usu rationis ; ergo. Distinguere vero oportet
id, quod sufficit ad substantiam sacramenti,
vel quod necessarium est, ut honeste etrecte
ministretur. Ut ergo sacramentum hoc valicle
ministretur, non est necesse ut qui illud reci-
pit, tunc sit sui compos, aut habeat usum ra-
tionis; satis enim est quod aliquando habue-
rit, et peccare actualiter potuerit, quantum
est ex parte usus rationis, quodque suscep-
tioni hujus sacramenti sufficientem consen-
sum prsestiterit. Atque hsec pars communis
Theologorum est, -4, d. 23, ubi Palud., q. 3,
n. 14 ; Soto, q. 2, art. 2 ; Sylvest., verb.
Unctio extrema, q. 5; Navarr., c. 22, n. 43.
Ratio est, quia ad substantiam sacramenti,
et ut persona absolute sit capax illius, suffi-
cit, quod fuerit capax peccati actualis, devo-
tionis, tentationis, et resistentiae, et fiducioe
in Deum ; quod vero hic et nunc sit impedi-
tus, ne hos actus exercere valeat, per acci-
dens est,i deoque non cst contra snbstantiam
sacramenti.
6. Objectio. — Diluitur. — Dices : boc argu-
mentum idem probaret de perpetuo amente,
quia etiam illi estper accidens non posse re-
cipere proprios effectus hujus sacramenti, aut
non indigere ejus auxifiis. Respondetur ne-
gando similitudinem rationis ; nam hic de
facto nunquam fuit capax actualis peccati,
et ideo omnino non indiget, neque indi-
gere potest sacramento hoc, quoad prima-
rium effectum ejus, qui est ultimo prseparare
hominem ad gloriam ; alius vero fuit capax
peccati actualis, et potest extreme indigere
hoc sacramento ad salutem suam, quia est
incapax hic et nunc sacramenli pcenitentiee ;
et inter fines prsecipuos hujus sacramenti est
supplere vices sacramenti pcenitentiae, quan-
do vel illud applicari non potest, vel de facto
non satis utiliter applicatum est. Et ideo in
hujusmodi homine accidentarium censetur,
quodnonsit capax actualis devotionis, etmo-
tionis, etiamsi heec ad primarium effectum
hujus sacramenti pertineant. Atque hoc ma-
xime confirmat Ecclesiae usus ; nihii enim fre-
quentius fit, quam juvare hoc sacramento
homines aliis sacramentis destilutos, et ornni
sensu ac r"atione carentes. Ut autem suscep-
tioni taiis sacramena consentire censeantur,
salis est quod signa aliqua contritionis edi-
derint, vel quod quacunque rationeprobabili
praesumantur esse dispositi ad sacramentum
XLII. sect. I.
recipiendurn, quod semper prsesumendum
est, quoties contrarium non constat, quia qui
malusnon probatur, bonus esse prsesumitur.
Qui autem praesumitur contritus, vel bene
dispositus ad justificationem, etiam creditur
habere, et revera habet virtute voluntatem
suscipiendi illa rnedia, quae hic et nunc ad
suam salutem vel necessaria sunt, vel valde
utilia, et hsec vohintas sufficit ad valorem hu-
jus sacramenti, iit superiori tomo, disput. 6
de sacramentis in genere, dixi, et Navarr.
supra declaravit, dicens, sufficere, ut ante-
quam aliquis amittat usum rationis, hoc sa-
cramentum petierit, aut si meminisset, peti-
turus fuisset. Etinhoc sensu dicunt fere Doc-
tores omnes, quod licet ad recipiendum hoc
sacramentum necessaria sit intentio seu pe-
tiiio recipientis, juxta illud Jacobi 5: Indu-
cat presbyteros Ecclesia?, non tamen semper
sit formahs necessaria, sed virtualis, seu in-
terpretativa sufficiat, ut patet ex Palud., So-
to, Ledesm., aliis, d. 23 ; Anton., 3 par.,
tit. 11, c. 8, § 3 ; Petro Soto, lect. 2 de hoc
sacram., et Summistis.
7. Quamvis autem haec ad substantiam sa-
cramenti sufficiant, ministri tamen hujus sa-
cramenti curare debent, ut detur fidelibus
eo tempore, quo sui compotes sunt, et co-
gnoscere possint quid circa eos agatur, et ad
devotionem et fiduciam per ipsum sacra-
mentum valeant excitari. Atque hoc esfc,
quod praecipue voluit docere D. Tliomas loco
citato ; estque valde consentaneum reveren-
tiee debitee huic sacramento, et modo ope-
randi ejus, ut ratio etiam D. Thom. ostendit,
quae non amplius probat. An vero hoc ita sit
necessarium, ut cadat sub praeceptum, aucto-
res nihil dicunt, neque egofacile hancobliga-
tionem imponam, saitem sub culpa gravi. Ila-
que quoties casuaccidit infirmum prius amit-
tere rationis usura, quam ungatur, tunc sine
ulla culpa ungi potest.
8. Duo tamen observanda sunl : unum,
ut non constet illum amisisse rationis usum,
in malo statu, et indispositum ad effectum
sacramenti ; nam tunc constat fore pecca-
tum grave dare sacramentum homini ha-
benti obieein, et nullo rnodo, id est, nec ex-
presse, nec implicite seu interpretative pe-
tenti sacramentum, et salutis suae remedium,
saltem per signa attritionis, aut bonae vita.\
Et huc etiam spectat, quod dixit Innocent. I
in Epist. 1 ad Decentiuin, c. 8, pcenitentibus
non posse dari hanc unctionem, quia genus
est sacramenti ; nam quibus ccotera (inquit)
DISPUTAT. XLll
sacramenta neganiur, quomodo unum genus
pulatur posse concedi ? Ex quibus verbis con-
stat, per pcenitentes intelligere, vel excom-
rnunicatos, vel ornnes, qui quacunque ratio-
ne perEcclesiam sunt ab usu sacramentorum
separati, quibus dandum non est hoc sacra-
mentura, nisi prius a censura absolvantur,
vel (ut antiquo more loquamur) donec per
manus impositionem pacem accipiaut, Eccle-
siseque reconcilientur.
9. Alterum observandum est, ut etiam quo-
ad exteriora et corporalia , possit sacra-
mentum ministrari sine ulla indecentia , vel
immunditia, aut quid simile, quod etiam D.
Thomas animadvertit in furiosis et amenti-
bus, in quibus maxime potest hoc periculum
intercedere ; semper enira reverentia sacra-
menti preeferenda est privatai utilitati alicu-
jus persona? ; ad prudentiam vero ministri
spectat ponderare quanta illa sit, quantum-
que cavenda. Unde, quando ad conferendum
hoc sacramentum consulto expectatur talis
status homiuis, in quo jam nihil sentiat, nec
intelligat, id certe non fit sine antecedente
culpa. Dico autem antecedente, quia postquam
infirmus jam est in illo statu , non est ei de-
negandum sacramentura , si alias creditur
esse dispositus , neque erit nova culpa illud
prsestare, licet supponatur negligentia, quai,
secluso eontemptu, non videtur excedere cul-
pam venialem.
10. Resohitur. — Sed, quoniam diximus
necessarium esse ut, quando dandum est sa-
crarnentum ei , qui tunc ratione non utitur,
credatur esse dispositus ad effectum sacra-
menti, interrogari potest, quid faciet mini-
ster , si credat illum non esse in gratia, quia
nec confessus est, nec aliud sacramentum
suseepit, nec signa contritionis sufficienter
exhibuit, sed cujusdam attritionis et timoris ;
itaque ponamus sacerdoti constare infirmum
fuisse attritum, poteritne darehoc sacramen-
tum licite ? alter enim non potest licite acci-
pere cum sola attritione cognita ; ergo nec
minister potest licite dare. Respondeo, posse,
quia si conferat sacramentum , non carebit
effectu suo. Diximus enim supra, sacramen-
tum hoc facere de attrito contritum, quoties
suscipiens de novo non peccat in illius susce-
ptione ; sed ille recipiens non peccat de novo;
nam ratione talis status est incapax novi pec-
cati, et alias supponitur attritus ; ergo fiet
contritus virtute sacramenti ; eigo digne
illi tribuitur.
SECT. II.
851
SECTIO II.
Utrum solus in/irmus corpore, et animo, sit capax
hujus sacramenli.
1. Quamvis solus homo baptizatus, viator,
et ratione utens, sit hujus sacramenti capax,
non tamen omnis ; necesse est enim , ut ali-
qua speciali ratione hoc sacramento indigeat ;
sicut enim pcenitentia non est per se instituta,
u t omnibus detur, sed indigentibus, ita hoc
sacramentum , quod est pcenitentise consum-
mativum, non est, ut per se detur omnibus,
sed in aliqua necessitate constitutis. Ehiec au-
tem necessitas esse potest, vel corporis, vel
animi, de quibus hic dicendum est.
2. Solum infirmum corpore esse capacem. —
Assertio prima. — Girca primum punctum as-
sertio certa est, eum tantum hominem, qui
corpore infirmus est , et in eo statu , ut vita
ejus periclitetur , esse capacem hujus sacra-
menti. Conclusio est omnium Theologorum,
dist. 23, sumpta ex verbis Jacobi, In/irmatur
quis in vobis? etc. ; igitur donec quis infirme-
tur, non est m statu capaci hujus sacramenti.
Unde Concilium FJorentinum dixit : Hoc sa-
cramentum nisi mfirmis dari noa debet. At-
que ita etiam declaravit Concil. Trident. ,
sess. 14, c. 3, de hoc sacramento dicens :
Declaratur etiam esse hanc unctionem infirmis
adJhibzndam. Ubi non expresse declarant hsec
Concilia hanc conditionem esse de necessitate
sacrarnenti ; namFiorentinum non dixit. dari
non potest,sed,non debet, quod verbum etiam
de liis, quae solum ex prsecepto sunt necessa-
ria, dici potest ; nec plus exprimunt verba
Tridentini. Nihilominus tamen certum est,
ita esse hanc necessitatem inteliigendam , ut
omnes Theologi intellexerunt, etex communi
sensu et usu totius Ecdesise constat. Unde ct
oleum , quo sacramentum hoc conficitur ,
oleum infirmorum appellari consuevit, ut con-
stat ex Pontificali Romano, et ex c. unico de
Sacra unctione. Item Concilia id satis signifi-
cant, tum quatenus id colligunt ex loco Ja-
cobi , in quo aperte ponitur heec conditio , ut
necessaria ; tum quia ita dicunt infirmum esse
susceptivum hujus sacramenti, sicut presby-
terum esse ministrum ; at hoc posterius po-
nunt, ut necessarium ad substantiam sacra-
menli ; ergo et prius. Preeterea ex fine hujus
sacramenti idem constat; primarius enim fi-
nis est alleviatio et confortatio infirmi, secun-
darius vero restitulio sanitatis; uterque au-
tem supponit hominem infirmare. Denique
852
DISPUTAT. XLU. SEGT. II
ad boc significandum (ut ex D. Thoma supra
retulimus) forma hujus sacramenti per mo-
dum deprecationis instituta est, materia vero
per modum unctionis seu curationis. Est ergo
heec conditio ex parte subjecti de necessitate
sacramenti ; neque in hoc est ulla diffi-
cultas.
3. Quis gradus iufirmilaiis reguiraiur. —
Majusdubium est de gradu segritudinis, nam
Tridentinum post dicta verba : Declarat lianc
unctionem esse infirmis exhibendam , subdit
hsec : Illis priesertim, gui tam periculose de-
cumbunt, ut in exitu vitoe constiiuti videantur.
unde et sacramentum exeuntium appellatur.
Addeudo enim ilJam particulam, prcesertim,
significare videtur, hoc non esse absolute ne-
cessarium, vel saltem non geque necessarium
ac prius. Conciiium autem Florentinum ab-
solute et eodem verborum tenore dixit : Hoc
sacramentum nisi infirmo, de cujus morte ti-
metur, dari non debet ; utrumque ergo seque
necessarium est. Verba etiam Jacobi rem du-
biam relinquunt, nam si verba vulgatse edi-
tionis spectemus, solum habent : Infirmatur
quis in voMs ; sufficit ergo infirmari, qualis-
cunque infirmitas sit. Si vero ad Greecum
textum recurramus, verbum xd^vovxa defi-
cientem, et pene morientem significat. Vide-
tur ergo hunc statum requirere. Quod etiam
indicantilla verba : Et oratio fidei salvabit in-
firmum; baec enim promissio supponere vide-
tur salutem infirmi periclitari. Item quod
subdit : Et alleviabit eum Dominus, etiam
supponit infirmitatem esse gravem et moles-
tam.
4. Vera resolutio. — Unde in hac re facilius
dicitur quid in usu servandum est, quam quid
sit simpliciter necessarium, tam ex praecepto,
quam de necessitate sacramenti. Itaque im-
primis oportet ut infirmitas ex sua specie, vel
in hoc individuo, judicio prudentum sit gra-
vis, et quee infirmum in periculo vitae consti-
tuere valeat. Hoc constat ex usu Ecclesise.
Unde non dubito quin hoc saltem sit ex prae-
cepto, ut convincit Concilium Florentinum.
Etprobabilius existimo esse etiam hocdene-
cessitate sacramenti, propter idem Conci-
lium, et propter verba Jacobi. Item propter
rationem, quse ex fine et inslitutione hujus
sacramenti colligitur. Est enim hoc sacra-
mentum inslitutum tanquam extremum re-
raedium hominum irtfirmorum et morien-
tium, quo et in gravissimo morlis periculo
juventur, et ad glorioe introitum, quoad fieri
possit, disponantur; ergo, ut minimum requi-
rit hominem itadecumbentem, ut ex tali in-
firmitate mors possit moraliter timeri saltem
remote, ct quantum est ex natura talis eegri-
tudinis in tali subjecto. Item cum sanitas
etiam corporisper hocsacramentum procure-
tur, certe supponidebet infirmitasex se gra-
vis; nam verisimile non est tale sacramen-
tum esse institutum propter quamlibet levem
a^gritudinem curandam. Et sane, si sacra-
mentum hoc valide dari posset cuilibet aegro-
tanti communi et ordinario morbo, ex quo
nullum periculum timeretur, non esset cur
omnibus hujusmodi infirmis tale sacramen-
tum denegaretur, ita ut licite illis dari non
posset. Curenim privarentur hoc sacramento,
cum alias nulla tali sacramento irreverentia
fieret ? requiritur ergo gravis seu lethalis
morbus etiam ad valorem sacramenti.
5. Oportere ut morbus sit periculosus, et in
periculo constituat infirmum. — Interrogationi
satisfit. — Unde ulterius addo, in usu servan-
dum esse, ut non solum morbus ex se gravis
sit, sed etiam ut status talis sit, qui infirmum
in gravi periculo mortis constituat. Ita docent
omnes Doctores , et satis confirmatur ex
communi usu Ecclesiae. Et teslimonia adduc-
ta, pra^sertim Concilium Tridentinum, hoc
etiam probant, ac denique idem persuadet
ratio ex fine sacramenti desumpta. Quia vero
hic status non potest habere tantam certitu-
dinem, multumque ex arbitrio pendet, ideo
non videtnr heec conditio ita substantialis, ut
si forte aliquantulum praemature ungatur in-
firmus, sacramentum propterea sit nullum
existimandum ; quin polius quoties morbus
ex se fuerit periculosus et gravis, exislimo
sacramentum esse validum, etiamsi ad sta-
tum morbi vel non satis, vel etiam nihil at-
tendatur. Dices : cur ergo melius censetur
expectare morbi gravitatem , augmentum,
et periculum ? Respondetur, tum propter
majorem certitudinem; tum etiam quia effec-
tus et auxilium hujus sacramenti ad illum ar-
ticulum sunt maxime accommodata. Addo
vero, non esse expectandum, ut infirmus jam
sensu etcognitione careat; nam id potiusest
contra reverentiam et utilitatem sacramenti,
ut supra tactum est. Nec etiam est expectan-
dum tempus, in quo jam constet infirmum
non posse naturaliter vivere; nam hoc etiam
derogat secundaiio fini hujus sacramenti.
Quamvis enim hoc sacramentum supernatu-
raliterjuvet ad sanitatemrecuperandam, non
tameu est consentaneum institulioni, necra-
tioni, expectare tempus, in quo fere mani-
DISPUTAT. XLII. SECT. II.
853
fesle sit necessarium miraculum ; nam hoc
est quodammodo tentare Deum, et virtulem
sacramcnti velle experiri.
6. Dubium. — An in quovis mortis periculo
dandum sit hoc sacramentum. — Dubio satis-
fit. — Sed quseres, an in quovis articulo, seu
periculo mortis dandum sit hoc sacramen-
tura ; spectato enim fine hujus sacramenti ita
videtur affirmandum , quia semper in illo
eventu indiget homo specialibus auxiliis con-
tra lentationes, semperque daemon vehemen-
tius tunc insistit adversus hominem , unde-
cunque talis articulus oriatur. Denique sem-
per est tunc necessaria melior dispositio, et
puritas animse. pro ingressu gloriae. Respon-
detur, non in omni occasione mortis, sed so-
lum in illa, quse ex corporis infirmitate pio-
venit, esse hoc sacramentum applicandum.
Ratio est, quia solus infirraus est hujus sa-
cramenti capax; ssepe autem homo sanus exis-
tens, est moraliter morti vicinus, ut si mors
sitviolenta, sive per coactionem homini, ut
cumhomo est damnatus ad mortem, sive per
aliam causam naturalem, ut si homo incipiat
longam navigationem, ubi est periculum nau-
fragii. Ita docent omnes Doctores, Sylvest.,
verb. Unctio extrema, q. 5; Sot., c. 23, et ibi
alii Theologi; Navar. , cap. 22, n. 13. Unde
colligere licet, sacramentum hoc esse spe-
cialiter institutum ad roborandum hominem
corpore deficientem ob aegritudinem ; quando
autem sanus est, licet sit morti vicinus , ha-
bet integras naturales vires, et non ab intrin-
seco, sed per accidens et ab extrinseco defi-
cit, et ideo non est pro illo institutum sacra-
mentum hoc. Advertendum est tamen , aliud
esse hominem sanum violenter interfici,
aliud vero, quod homo per violentiam in
morbum inciderit, in quo jam est morti vici-
nus ; nam quae diximus procedunt in priori
casu, ut exempla adducta declarant. At vero
in posteriori casu est longe diversa ratio ,
quia homo est vere infirmus, et consequen-
ter capax hujus sacramenti, undecunque in-
firmitas originem duxerit. Exemplum est ,
cum aliquis lethale vulnus accipit, estque in
periculo mortis; sine ulla enim dubitatione
ungendus est, quia jam vere aegrotat , licet
causa aegritudinis fuerit extrinseca et violen-
ta, quod accidentarium est ; et ita etiam in
hoc omnes conveniunt.
An solus ille, qui actualiter peccavit , sit ca-
pax hujus sacramenti.
7. Circa aliud punctum tractari solet quses-
tio, an sit de necessitate hujus sacramenti ,
ut suscipiens aliquando actualiter pecoaverit.
Et ratio dubitandi sumitur ex verbis formae :
Rimittat tibi Deus quidquid peccasti per vi-
sum, etc, quse maniteste supponit actuale
peccatum. Unde propter hanc prsecipue cau-
sam pueri et perpetuo amentes non sunt ca-
paces hujus sacramenti, quia cura non sint
capaces peccati actualis, non potest super il-
los forma vere proferri. Quod videtur signifi-
casse D. Thom., dist. 23, q. 2, art. 2, q. 4,
ad 1, dicens, hoc sacramentum non esse con-
tra reliquias peccati originalis, nisi quatenus
sunt per actualia peccata confortatee, et ideo
non esse dandum pueris. Beatissima etiara
Virgo non fuit capax hujus sacramenti, quia
non fuit capax actualis peccati ; signum ergo
est neminem esse capacem hujus sacramenti,
nisi qui actualiter peccavit. Tandem hoc sa-
cramentum inslitutum est permodum medici-
nae, tam animee quam corporis ; ergo sicut
supponit infirmitatem corporis , ita eliam
animee.
8. Posse dari hoc sacramentum illi, qui
nunquam actualiter peccavit. — Secunda con-
clusio. — Nihiiominus dicendum est hoc sa-
cramentum dari posse etiam illi , qui nun-
quam aclualiter peccavit. Ita docuit Carthus.,
in Summ. fidei, iib. 5, c. 149, in fine; Vi-
guer., in Instit., c. 16, § 4, vers. 6 ; Aslens.,
in Sum., lib. 5, tit. 41, art. 5, q. 1, et art. 7,
q. 3 et 4; Bonav., d. 23, part. 2, art. 1, q. 2;
Richar., art. 2, q. 4, el sumitur ex q. 5, ad 3 ;
Guillelm. de Rub., ibi, q. \, dub. 3; Mairo.,
q. 1, ad 2; Palac, disp. 1, circa finem; idem-
que supponunt Albert., Anton. et alii, qui
dicunt B. Virginem suscepisse hoc sacramen-
tum, quos retuli 1 tomo, clisput. 8, sect. 3.
Ratio est, quia neque ex verbis Jacobi, neque
ex aliquo Concilio, nec ex forma vel materia
hujus sacramenti, neque ex fine ejus colligi
potest necessitas hujus conditionis ; et alioqui
effectus primarius hujus sacramenti optime
locum habet in eo, qui nunquam actualiter
peccavit; ergo et ipsum sacramentum. Major
probatur quoad singulas partes, nam Jacobus
solum dixit : Si in peccatis sit , dimiltentur
ei, quee verba non supponunt necessario pec-
catum, quia conditionalis nihil ponit in esse,
sed ad summum supponunt possibilitatem
peccandi. Concilium item Florentinum et
Tridentinum in hoc nihil addunt his , quae
Jacobus explicavit. Forma item juxta verba
Jacobi intelligenda est, scilicet, conditionali-
ter, seu potentialiter ; Ignoscat tili Deus
DISPUTAT. XLH. SECT. II.
si quid peccasti, vel tos annos
85-i
quidquid peccasti, id est
quidquid solet per visum peccari, etc., sicut
supra dicebamus de illo . qui semper caruit
aJiquo sensu, per quem peccare non potuit.
Ex materia vero clarum est nihil posse colligi,
quia, licet unctio significet curationem spiri-
tuaJern, et hsec videatur anirnse cegritudinem
supponere, non tamen aliam necessario ,
prseter eam quam homo lapsus ex se habet
ad resistendum tentationibus dsemonum, prse-
cipue in mortis articulo, et adjuncta debili-
tate corporis ex morbo proveniente. Unde
neque ex fine aliquid colligitur, quia unus ex
principalibus finibus hujus sacramenti est ro-
borare infirmum in eo articulo contra dsemo-
nis insidias, et ungere athletam ad pugnam ;
hoc autem subsidio indiget etiam ille homo,
qui nunquam peccavit. Atque hac ratione lo-
cum habet in hujusmodi homine auxilium
hujus sacramenti contra reliquias peccati ;
nam satis ad hoc sunt reliquise peccati origi-
nalis, quales sunt ipsa etiam corporis eegritu-
do, vel debililas, vel etiam quilibet dolor aut
trislitia, quse possit hominem retardare a fer-
vore devotionis et hilaritate mentis, in eo ar-
ticulo maxime necessariis. Minorautem prin-
cipalis argumenli ex dictis probata relinqui-
tur, quia ille etiam, qui nunquam peccavit
actualiter, de se est debilis et infirmus ratione
originalis peecati, vel reliquiarum ejus, et
segritudinis, ad superandas dsemonisinsidias;
ergo non solum cst capax proprii auxilii hu-
jus sacramenti, scd etiam illo maxime indi-
get; prgeterquam quod gratise sanctificantis
augnientum recipiet, et ad ingressum glorioe
perfectius prseparabitur.
9. Confirmatur conclusio. — Et confirmatur
primo conclusio, quia ex communi sententia
omnium , si quis in gravi morbo , et in fine
vitse constitutus baptizetur, et viaticum susci-
piat, potest et debet hoc sacramentum illi
ministrari, etiamsi nullius peccati conscien-
tiam post susceptum baplismum habeat; er-
go peccasse actualiter non est de necessitate
hujus sacramenti. Probatur consequentia ,
quia ille non habet peccata actuaJia post ba-
ptismum eommissa, ut supponimus; si quce
vero habuit ante baptismum, illa sunt in ba-
plismo prorsus extincta. Quod si dicas ma-
nere reliquias, certe fieri ssepe potest, ut non
plures maneant, quam ex solo originali pec-
cato; ponamus enim semel tantum, aut ite-
rum venialiter peccasse. Unde confirmatur
secundo, nam licet quis post hujusmodi pec-
cata actualia sanctissime vixerit, et per mnl-
ex privilegio) omni peccato ca-
ruerit, nihilominus capax est hujus sacra-
menti, et tamen jam non sunt reliquiee actua-
lium peccatorum , et forma non potest in eo
vera esse nisi in sensu supra explicato ; ergo
idem erit, etiamsi nullum actuale peccatum
commisisset; nam si de prsesenti peccatum,
vel reliquise ejus necessaria non sunt, quod
peccatum prsecesserit actu, impertinens est.
In sacramento enim pcenitentiee debet pecca-
tum saltem praecessisse , quia per confessio-
nem debet subdi clavibus, et ita fit quodam-
modo praesens, quod non habet locum in hoc
sacramento , nec alia necessitas fingi potest.
Tandem confirmatur tertio, quia peccatum
actuale non est materia proxima vel remota
hujus sacramenti, sicut pcenitentise ; ergo ,
quamvis non prsecesserit, possunt applicari
omnia essentialia ad hoc sacramentum confi-
ciendum ; ergo.
10. Objectioni satisfit. — Dices : licet pec-
catum actuale non sit materia necessaria ra-
tione sui , tamen est ratione reliquiarum.
Respondetur primo sufficere reliquias origi-
nalis peccati; secundo, impropriam esse lo-
cutionem illum; non enim minus ordinatur
baptismus contra ipsum originale peccatum,
qnain extrema unctio contra reliquias ejus,
imo illud certius est; et tamen nemo dicit
peccatum originale esse materiam baptismi,
sed esse terminum a quo effectus baptismi,
vel esse malum contra quod institutus est
baptismus; idem ergo erit in prsesenti. Unde,
sicut est capax hujus baptismi, qui non ha-
bet originale peccatum , ut patet maxime in
his, qui sine voto illius justificati fuerunt ante
illius institutionem , imo etiam est capax il-
lius, qui nunquam illud in re habuit, de se
tamen et ex vi suae originis erat illo obno-
xius, ut Beata Virgo, quia hoc satis est ut sit
capax gralise expulsivse peccati originalis, ita
esset capax hujus sacramenti, etiamsi quis
non haberet ullas reliquias originalis peccati,
nec habuisset unquam,ex privilegio, quia ni-
hiJominus essct capax gratise et auxilii con-
fortantis contra illas reliquias, et ex vi suse
originis indigeret illa gratia, quod satis est.
Et ita etiam applicari potest efficaciter for-
ma, Indulgeat tibi Deus, etc, id est, conferat
tibigratiam exseremittentemomnemculpam,
si adsit, et confortantem contra reliquias ejus,
si necesse sit.
11. Sazisfit rationi dttbitandi i% princi-
piopodlce. — Atque cx his satisfactum videtur
rationibns dubitandi in principio positis. Ad
DISPUTAT. XLII. SECT. III.
illud vero, quod de Beatissima Virgine atlin- vis de baptismo dicatur
18
gebatur, ex dictis bic et in citalo loco tom.
2, colligere hcet, probabilius esse illam rece-
pisse hocsacramentum, quia nibil est quod
obstiterit ; et alias decuit, tum propter fruc-
tum, tum propter exempbim, tum propter
ipsum sacramentum, ne despici videretur ;
neque boc est magis indeceus, quam quod
B. Virgo fuerit baptizata, quandoquidem et-
iam baptismus datur in remissiouem peccati,
et ipsa ablutio non quamcunque santificatio-
nem, sed illam, quee a sorde peccati lavat,
significat; tamen quia non significat illum ut
necessario actualiter faciendum, sed solum
quoad collationem gratise de se sufficientis
et ordinatse ad illud malum expellendum,
ideo in Virgine etiam locum habere potuit ;
idem ergo dicendum est de forma et effectu
seu gratia hujus sacramenti. Magis dubitari
poterat ex eo quod B. Virgo non videturcor-
poraliter eegrotasse, nec ex propriainfirmita-
tecorporalimortua fuisse.Verumtamendicen-
dum est, licet non fuerit passa infirmitatem
provenientem ex inordinatione humorum,ta-
men habuisse quamdam corporis debililatem
ab intrinseco provenientem , quse ad eum
statum pervenit, in quo jam naturaliter non
poterat anima in corpore conservari ; atque
heec dispositio est sufficiens infirmitas cor-
poris ad hoc sacramentum suscipiendum.
Sicut si quis confectus senili eetate, morere-
tur ex ipsius naturee defectu absque alia
eegritudine, nihilominusungendus esset, quia
illa est sufficiens infirmitas constituens homi-
nem in necessitate hujus sacramenti; ita ergo
de B. Virgine sentiendum est.
SELTIO III.
Qacepartes corporis sint proximnni subjectum hu-
jus sacramenti.
\ . Noii esse necessarium totum corpus inun-
gere. — Certum est ad conticiendum hoc sa-
cramentum necessarium non esse totum cor-
pus hominis inungere. Quod docent omnes
Theologi, et ex usu Ecclesiae, et dictis supra
de materia proxima hujus sacramenli satis
coiistat. Item, quamvis Jacobus dicat : Un-
gentes eum, non dicit, ungentes totum eum ;
nec ad veritatem iliius locutionis necessarium
est totum corpus iuungere. Sicut quando de
Apostolis dicitur : Ungebant in/irinos, non est
sensus, unxisse integre tota corpora illornm,
sed iu aliquu parte ad curationem accommo-
data; sic ergo est in prsesenti. Denique quam-
Baptizantes eos,
non est necesse integrc totum corpus lavare ;
ergo similiter, etc. Scio D. Thom., in 4-, d. 23,
q. 2, art. 3, q. 1, ad 3, differentiam in hoc
constituere inter baptismum et sacram unc-
tionem, quod in baptismo abluitur totum
corpus, non vero uugitur totum in hoc sa-
cramento. Et rationem differentiaj reddit,
quia baptismus datur per modum ablutionis
acl tollendas sordes; per ablutionem autem
tantum mundatur ea pars, quse lavatur; et
ideo, ut significetur totum bominem munda-
ri, totum corpus abluitur. Unctio vero datur
per modum curationis; sa?pe autem curatur
pars, licet non ipsa, sed alia, ubi est radix
mali, inungatur; et ideo, ut significetur in-
tegra curatio, non est necesse totum corpus
ungi, sed partes illas in quibus est radix
morbi. Qua? doctrina optime declarat et con-
firinat veritatem positam , continetque con-
gruentiam non solum illius ritus, qui pertinet
ad substantiam baptismi, sed etiam illius,
qui ad cajremoniam seu frequentiorem usum
spectat. Certum est enim non esse de sub-
stantia baptismi, ut totum corpus lavetur,
aut quod per immersionem fiat; quia vero
nunc frequentius ita fit , praesertim in infan-
tibus , in unctione vero nunquam fit, ideo
voluit D. Thomas illius rei rationem reddere.
2. Quinque partes determinatas esse ungen-
das. — Differentia inter tactum , et alios sen-
sus. — Deinde docent Theologi, quamvis non
totum corpus sit ungendum, non tamen esse
liberum ministro , quas voluerit partes cor-
poris ungere , sed juxta numerum quinque
unctionum, quas supra declaravimus, quin-
que partes determinatas esse ungendas ,
nempe quinque organa sensuum. Cujus ratio
est institutio, per usum et traditionem Eccle-
siee nobis sufficienter manifestata. Congruen-
tia veio jam tacta fuit a D. Thoma, quia in
quinque sensibus viget origo omnis peccati.
Non possunt autem sensus ipsi in se inungi,
sed solum ratione organi corporei ; ibi ergo
fdciendaa sunt quinque unctiones; unde, si-
cut illee essentiales sunt, ita ex parte subjecti
ad substantiam sacramenti pertinet, quod in
tabbus subjectis proximis seu partialibus
fiant. Est autem advertenda differentia inter
sensum tactus et alios, quod alii habent de-
terminatas partes corporis , in quibus eorum
organa insunt; unde etiam manifestum est
illas solum pertinere ad subslantiam hujus
sacramenti. Quod si contingat sensum deesse,
aut organum esse prorsus destructum, neces-
856
DISPUTAT. XLII. SECT. III.
sarium semper est ut si horao vivit, raaneat
in facie situs ille corporis , in quo sensus,
ejusque organum residere debet, et ideo nun-
quam deesse potest essentiale subjectum ( ut
sic dicam) talium unctionum. At vero tactus
est dispersus per totum corpus, et ideo videri
potest illa unctio , quantum ad substantiam
spectat, sufficienter fieri in quacunque corpo-
ris parte, quia ibi viget tactus.
3. Unctio tactus debet fieri in vnanibns . —
Nibilominus communis Ecclesise usus habet,
ut talis unctio fiat in manibus, quia ibi dici-
tur esse organum hujus sensus in majori per-
fectione ac vigore ; et coramuniter indicant
Theologi illam determinatam partem perti-
nere ad substantiam sacramenti. Solumunum
invenio, qui dicat, potius unctionem pedum
essentialem esse quam manuum ; oppositum
autem docet D. Thomas expresse in 4, d. 23,
q. 2, art. 3, q. 2, alias in Additionib., q. 23,
art. 6 ; Palud., d. 23, q. 2, art. 3 ; Richard.,
art. 3, q. 1 ; Durand., q. 4, n. 8; Soto, q. 2 ,
art. 3 ; Ledes., q. 34, art. 6; Sylvest., Na-
varr. et omnes Summistse. Ex ipsis forrais
optime colligitur, nam cum manus unguntur,
dicitur : Remittat tibi Deus quidquid peccasti
per tactum ; cum vero unguntur pedes, dici-
tur, quidquid per incessum ; signum ergo est
manus adhibere, ut continentes principaJiter
organum tactus, atque adeo illam partera es-
se per se magis necessariam, quia vis motiva
seu ineedendi, propter quam unguntur pedes,
et vis appetitiva seu concupiscentia?, propter
quam unguntur renes, sunt secundaria prin-
cipia peccatorum, ideoque non sunt ita ne-
cessaria.
4. Quid si ungendus careatmanibus.—Res-
jponsio. — Impugnatur. — Girca hanc vero
partem occurrit communis difficultas, quia
fieri potest ut is, qui ungendus est, careat
manibus ; ergo carel proximo subjecto ( ut
sic dicam) quod est de necessitate sacramen-
ti ; erit ergo ille incapax hujus sacramenti ;
urget autem difficultas, quando homo caret
utraque manu ; nam si altera tantum careat,
altera erit sufficiens, quia, ut supra dictura
est, in singulorum sensuum organis una suf-
ficit unclio, licet ad majoremintegritatem vel
ornatum soleant duae fieriin his sensibus, qui
veluti bipartita habent organa in duabuspar-
tibus principalibus. Unde, deficiente una ma-
nu, altera est inungenda propter essentiam ;
propterusum autem, seu perfectionem unge-
tur in alio brachio pars extremse manui pro-
pinqua, vel si brachium desit, in eo situ fiet
unclio, qui est quasi fundamentura manus.
At vero quando utraque manus deest, majus
videtur esse dubium. Primo asimiii de sacra-
mento Ordinis ; supponendo enim unctionem
manuum esse de essentia diaconatus , vel
presbyterii, qui caret manibus, incapax pror-
sus est illius sacramenti, nec poterit in pro-
pinquis partibus inungi, non solum licite, ve-
rum etiam neque valide; ergo similiter, etc.
Secundo, quia partes ungendee ex vi institu-
tionis sunt determinatEe ; si ergo inter alias
partes manus fuerunt designatse, nou possunt
loco illarum alise a nobis substitui. Tertio si
conjectura utendum est, non essetlocalis pro~
pinquitas attendenda, quse est veluti materia-
lis, sed potius illapars essel ungenda, in qua
post manus tactus vehementior est, magis-
que viget, quia hsec est formalior propinqui-
tas ac similitudo.
5. Vera resolutio. — 'Impugnatio suprapc-
sita refellitur. — Nihilominus certissimum est
hujusmodi hominem non esse incapacem
hujus sacramenti, et unctionem tunc facien-
dam esse in parte propinqua, ut omnes Doc-
tores docent, et usus Ecclesise satis ostendit.
Et ratio est facilis, quia talis bomo non minus
indiget fine et fructu hujus sacramenti ; de-
buit ergo ita institui, ut ab ejus participatio-
ne non excluderetur. In quo cernitur clara
differentia inler hoc sacramentumetOrdinem;
nam qui caret raanibus, prorsus est ineptus
ad finem et officium illius sacramenti, et ideo
merito est iiicapax illius, ibique manus desi-
gnatas sunt, ut omnino essentiales, non vero
in praesenti. Unde etiam facile respondetur
ad secundam rationem, in hoc sacramento
manus non esse designatas, ut adsequatum
subjectum illius unctionis, quoe ratione tactus
fit, sed illud esse organum tactus, manus ve-
ro designatas esse, ut, per se loquendo, ibi
debeatfieritalisunctio quoadfieri possit; quia
cum non sit ungendum totum corpus, pars
aliqua designari debuit, non tamen ita pree-
cise, ut illa deficiente esset impossibilis talis
unctio, cum adhuc maneat organum tactus,
sedita ut ille sil quasi primarium subjectum,
quo deficiente , ejus locum habeat pars illi
propinqr.ior. In hoc autem retinenda etiam
est sententia communis, ut pars situ corporis
propinquiorungenda sit,quamvis non videam
omnimodam certitudinem, cur hoc pertineat
ad essentiam sacramenti, quia nec ex con-
suetudine Ecclesiae hoc satis constare potest,
cum casus sit rarissimus, nec ex alio certo
principio, quia conjectura tertio loco posita
DISPUTAT. XLIII. SECT. I.
857
contemnenda non esl. Prseferenda vcro est
coinmunis sententia, qnse sinedubio etiam in
praxi servatur, quando similis casus occur-
rit. Et ratio reddi potest, quia nulla certior
regula, et notior omnibus dari poterat ; nam
ubi post manus tactus magis vigeat incertura
est, vixque philosoplii, aut medici id norunt;
qua; autem pars sit manui propinquior, notis-
simum est; et ideo cum manus fuerint veluti
primo loco designatee, consequenter suo or-
dine designatee ad id muneris erunt partes
propinquiores, ut illis deficientibus, earum
loco substituerentur.
DISPUTATIO XLIII.
DE MINISTRO SACRAMENTI EXTREMjE UNCTIONIS.
Haec est ultima causa hujus sacramenti, de
qua duo breviter dicenda sunt, scilicet, quis
sit minister omnino necessarius hujus sacra-
menti, quisque sufficiat.
SECTIO I.
Vtrum sacerdos sit minister proprius hujus sacra-
menti.
1. Htereticorum error. — Hseretici sicut
negant unctionis sacramentum. ila negant
uuclionem illam, de qua locutusest Jacobus,
esse necessario a sacerdotibus ministrandam;
quia Jacobus solum dicit, inducat preslyteros
Ecclesice, id est, seniores et graviores fide-
lium ; id enim (aiunt) et non aliud in rigo-
re significat vox Greeca upscrguTspoi Atque hi
consequenter loquuntur, quia putant illarn
«nctionem tantum fuisse ad curationem
corporum per gratiam sanitatum, qua unc-
tione uti possunt omnes iideles, qui talem gra-
tiam a Deo habuerint, ut de discipulis Anto-
nii refert Ruffin., lib. 2 Hist., c. 4, et de S.
Martino Severus Sulpic, in vita ejus, c. 21,
et de aliis Pallad,, c. 1 et 20. Accedit, quod
Innocent. I, ep. 11 adDecen., c. 8, loquendo
de oleo sancto, inquit : Quo non solum sacer-
dotiljus, sed omnibus uti Chrislianis licet in
sua aut suorum necessitate inungendo. Qua3
verba usurpavit etiam Concilium Vormatien-
se, c. 72, et fere Beda in Jacobum. Aliqui
vero ex Catholicis dixerunt, saltem in extre-
ma necessitate, quando sacerdotis copia ha-
beri non potest, posse hoc sacramentum mi-
nistrari ab inferiori clerico, vel etiam a lai-
co, si alius non fuerit, sicut potest baptismus;
ita Valdens., tom. 2 de Sacramenlis, c. 163.
2. Solum sacerdotem esse ministrum hujus
sacramenti. — Assertio prima. — Dico tamen
primo : solus sacerdos est minister hujus sa-
cramenti, neque ab alio valide confici po-
test. Cum aulem exclusivam addimus, cla-
rum est inferiores excludi, non tamen supe-
riores, qui, licet sint Episcopi, sunt etiam sa-
cerdotes; nam, ut dixit supra lnnocentius:
Superfluum est, tit de Episcopo ambigatur,
quod presbyteris licere non dubium est. Nam
idcirco de presbyteris dictum est, quia Episco-
pi aliis occupationibus impediti, ad omnes lan-
guidos ire non possunt. Cieterum si Episcopus,
aut potest, aut dignum ducit aliquem asevisi-
tandum, et benedicere, et tangere chrismate,
sine cunctatione potest, cujus est ipsum chri-
sma conficere. Quibus verbis, ut supra dixi,
oleum sanctum comprehendit, cujus benedic-
tionem manifeste sentit esse propriam Epis-
copi, quod supra attigimus, et in hac dispu-
tatione exactius'declarareproposuimus. Usum
vero olei benedicii in conficiendo hoc sacra-
mento dicit ita licere presbytero, ut a fortiori
Episcopo liceat. Conclusio ergo sic exposita
de tide est, fundaturque prsecipue in verbis
Jacobi, Inducat presbyteros Ecclesice. Quam-
vis enim nomen presbyteri, in communi usu
Graeeae linguse possit etiam seniorem signifi-
care , tamen in usu Ecclesise, et pra?sertim
Apostolorum, communiter sumitur pro Ec-
clesiae sacerdotibus, quod ostendit tum locus
ille Pauli 1 ad Timoth. 4 : Cum impositione
manuum presbyterii,tum communis usus reten-
tus in Ecclesia Latina, quee veluti traditio
quaeclam Aposlolica reputari potest; atque
ita intellexerunt locum hunc Concilia Fioren-
tinum et Tridentinum, sess. 4, cap. 3, et ca-
non. 4de hoc sacramento, et indicaruntBeda,
et alii in eum locum ; et Cyrill., lib. 2 in
Levit. ; Chrysostom., lib. 2 et 3deSacerdotio;
Gratian., postcap. Presbyteros, 95 dislinct.
3. Ratio apriori. — Objectioni occurritur. —
Ratio a priori est Cbristi institutio, quam no-
bis Jacobus et Ecclesia sufficienter proposue-
runt. Congruentia optima est, quiahoc sacra-
mentnm ordinatur suo modo ad sanctifican-
dos fideles; potestas autem sanctificandifide-
les est propria sacerdotum, per se loquendo,
pertinetque ad potestalem in corpus Christi
mysticum, et ideo etiam administratio hujus
sacramenti eorum est propria. Estque hoc
etiam consentaneum sanctitati sacramento-
rum ; per se enim requirunt sacros ministros
ad id munerisspecialiter consecratos, excepto
baptismo propter speeialem necessitatem, et
858
DISPUTAT. XLIU. SECT. I.
matrimouio propter specialem ejusnaturam;
in boc autem sacrameuto nulla est peculiaris
ratio, quse talem exceptionem postulet. Di-
ces : etiam diaconus est minister consecra-
tus. Respondetur, non tamen sufficienter ad
hoc sacramentum ministrandum, quia nec
habet poteslalem in corpus Christi verum,
nec adremittenda peccata, et ideo necperse
habet potestatem in corpus mysticum, ad san-
ctificandum illud, et remittendapeccataetiam
mortalia, quod interdum per hoc sacramen-
lum fit. Unde etiam obiter verisimile fit, po-
testatem hanc ministrandi hoc sacramentum,
tunc maxime datam fuisse Apostolis, quando
ordinati sunt quoad potestatem remittendi
peccata, Joan. 20. Non expediebat autem hoc
ministerium reservari Episcopis, tum quia,
ut ex Innocentio retulimus, aliis gravioribus
occupationibus impediendi erant, nec tam fa-
cile poterant in omnibus oppidis inveniri; tum
etiam quia, si judicium depeccatis per poeni-
tentiam sacerdotibus commissum est, merito
etiam sacramentumhoc, quod veluti consum-
mativum estpcenitentiee, eisdem committitur.
4. An quilibet simplex sacerdos sit suffi-
ciens minister. — Objectio. — Diluitur. — Potest
vero quis interrogare, an quilibet simplex sa-
cerdossitsufficiensministerhujus sacramenti,
vel indigeataliquaalia potestate. Respondeo,
ut sacramentum validum efficiat, quemlibet sa-
cerdotem simplicem esse sufficientem minis-
trum, quia sacramentum hoc non pendet
quoad substantiam nisi ex potestate ordinis
sacerdotalis; hanc autem integram habet qui-
libet sacerdos simplex, ut de fide certum est.
Prior propositio certissima est, quia hoc sa-
cramentum non confertur per modum judi-
cii , sed per modum cuj usdam sanctificationis et
medicinae ; ergo per se et essentialiter non
requiritpotestatem jurisdictionis; ergo solarn
postulat potestatem ordinis ; nam prseter has
duas non potest fingi alia potestas, seu con-
ditio simpliciter necessaria. Dices, sacramen-
tum hoc dari per modum curationis; quam-
vis autem corporalis curatio non indigeat ju-
risdictione, spiritualis autem videtur illam
requirere , quia est actus pastoralis. Respon-
detur, hoc argumento ad summum probari,
ad rectam et licitam hujus sacramenti admi-
nistrationem, necessarium esse ut sacerJos
habeat jurisdictionem vel licentiam proprii
sacerdotis, ut dicemus commodius sequenti
sectione, id enim ad preecepta hujus sacra-
menti pertinet. Non tamen probat ratio facta
necessitatem simpliciter ad validitatem sacra-
menti, quia nec est actus ligandi, aut solven-
di, nec proprie actus superioris; et quamvis
hoc sacramentum interdumremitlat peccata,
id tamen nec est per se primo, nec per mo-
dum absolutionis, seu sententiee.
5. Nec laicum nec diaconum esse ministros
hujus sacramenti. — Assertio secunda D. Tho-
mw. — Ultimo dicenclum est, sacerdotem esse
ministrum simpliciter necessarium , ita ut
propter nulJam causam vel defectum sacerdo-
tis possit laicus, imo nec diaconus sacramen-
tum hoc valide conficere. Assertionem hanc
fere eeque certam quam primam esse existi-
mo. Et in ea conveniunt Theologi, in 4, d. 23;
D. Thom., q. 2, art. 1. Ubi assignans gene-
ralem regulam sacramentorum ait, in solo
baptismo divina dispensatione factum esse,
ut iu necessitate possit a non sacerdote mi-
nistrari; intelligit autem desacramentis, quse
consistunt in usu, ut dispensationem Eucha-
ristiae excludamus; et quorum proprius ac
per se ministerest sacerdos, ut matrimonium
etiam excipiamus. In eadem sententia sunt
Bonavent., Palud.,Duran.,etreliquiSummis-
tee. Preeterea boc voluit Concil. Trid., c. 3de
hoc sacramento, cum docuit, vel Episcopum,
vel sacerdotem rite ordinatum esse proprium
ministrum hujus sacramenti, quod sub ana-
themate definit can. 4. Concilium autem Flo-
rentinum simpliciter dixit : MinisUr autem
hujus sacramenti est sacerdos, nulla adhibita
excepiione, quam agens de sacramento ba-
ptismi statim adjunxit, ideoque non dixit ab-
solute sacerdotem esse ministrum baptismi,
sed ordinarium ministrum. Unde concluditur
ratio; nam in his rebus supernaturalibus,
quae ex institutione pendent, nobis non licet
addere exceplionem, preeter generalem regu-
lam, sine auctoritate, vel evidenti ratione ; hic
autem regula generalis Jacobi est, ut ad un-
gendum infirmum inducatur presbyter, et
Concilia declarant illum esse sacerdotem ,
quem simpliciter definiunt esse ministrum,
seu proprium ministrum : nulla est autem
auctoritas ad excipiendum ab hac regula ali-
quem casum; nec etiam probabilis ratio, quia
sacramentum hoc non est necessitatis, sicut
baptismus; ergo. Et confirmatur, nam, per
se loquendo, magis necessarium est sacra-
mentum pcenitentiee, et nihilominus propter
nullam necessitatem potest ab alio quam a
sacerdote ministrari, quia nunquam ita ne-
cessarium est quin possit homo per contritio-
nem salvari ; ergo a fortiori idem dicendum
est de koc sacramento.
DISPUTAT
6. Destrititur ftmdamentutn 7icereticorum. —
Ad fundamentum ergo hcereticorum jam res-
ponsum est, mentem Jacohi fuisse de sacer-
dotibusloqui; alioquiquid necesseerat senio-
res vocare,utinfirmum ungerent? Certe potius
sanctiores vocandi fuissent, perquos Dcus fa-
cilius conferret sanitatem, si talis unctio adil-
lam supernaturaliter conferendam preecipue
01 dinabatur. Igiturilludfundamentum heereti-
cum est, utin superioribus est ostensum. Circa
exempla vero Sanctoruin, quee ibi afferun-
tur, advertendum est, non constare ex histo-
riis illos usos f uisse ad sanandos miraculose in-
firmos oleo ab Episcopo consecrato ad ungen-
dos infirmos, sed oleo alio, quod ipsi fortasse
per signum crucis, vel aliam deprecationem
benedicebant. Quod si forte oleo infirmorum
utebantur, non licet inde argumentum sume-
re ad sacramentalem unctionem , quae est
valde diversa; nec vero illi damnandi alicujus
criminis sunt, eo quod materia remota sacra-
menti, ad alium usum quam ad sacramentum
conficiendum, uterentur, tum quia creden-
dum est divina inspiratione motosid fecisse;
tum quia id non est intrinsece malum, nec
constat esse prohibitum, quando alius usus
sanctus est, et cum debita reverentia, aliis-
que honestis circumslantiis fit. Atque inhunc
modum voluerunt aliqui explicare locum In-
nocentii, scilicet, licere omnibus Christianis
uti oleo ad ungendum suos infirmos in neces-
sitate, non quidem sacramentaliter, sed alio
modo ex devotione, si necesse sit. Non est
autem expositio consentanea menti Inno-
ceutii, qui plane loquitur de unctione sacra-
mentali, nam infra concludit hoc esse genus
sacramenti. Dicendum ergo est loqui de usu
passivo, scilicet, licere omnibus fidelibus uti
passive hoc oleo vocando presbyteros, qui se
vel suos in necessitate ungant. Ita exposuit
Ruard.j art. 2; Jansen., in c. 6 Marci ; et
ibidem, Maldonatus; Bellarm., lib. 1 de hoc
sacrara., c. 9; Ceesar Bar , tom. I, anno
Christi 63, n. 14.
SEGTIO II.
Utrum possit hoc sacramentum a mullis sacerdoti-
bus confici.
1. Suf/tcere unum sacerdotem. ■ — Sohitur.
— Duo sunt in hac queestione certa : primum
est, unum sacerdotem, per se loquendo^ esse
sufficientem ministrum hujussacramenti. Hoc
est de fide certum, constatque ex universali
usu Eeclesiee et ex geneiali regula sacramen-
XLIII. SECT. li. 859
torum, et quia in uno sacerdote est potestas
sufficiens ad applicanclam totam materiam et
formam ad hoc sacramentum necessariam.
Unde in c. Qucesivit, de Vei b. signif., defini-
vit Pontifex, sacerdotem, vel;alio preesente, vel
etiam solum posse infirmum ungere. Dices :
cur ergo Jacobus dixit: Inducat presbyteros
Ecclesice? Respondeo, perinde fuisse ac si di-
ceret, vocet unum ex presbyteris Ecclesiee,
ita ut plurale pro singulari acceptum sit ; vel
certe propter reverentiam, vel solemnitatem
sacramenti positum estplurale illud, ut signi-
ficaretur sacramentum hoc cum debita pom-
pa,et solemnitate esse deferendum. Atque
hinc colligitur aliud, quod certum esse dixi-
mus, hoc sacramentum, regulariter acper se
loquendo, ab uno et eodem ministro esse
perficiendum, a quo inchoatur, ita ut si aliter
sine necessitate fiat, sine gravi peccato non
fiat. Ita indicant Doctores communiterdehoc
sacramento scribentes, licet in particulari non
ita expresse declarent. Videtur autem certum
ex eisdem fere principiis, quibus positam ve-
ritatem ostendimus. Nam imprimis ita ha-
bet usus Ecclesiee, a quo in re gravi non sine
gravi crimine discrepatur : deinde ita obser-
vatur in omnibus aliis sacramentis ; ergo et
in hoc servandum est. Tertio, quia voluntarie
relinquere sacramentum inchoatum, et im-
perfectum, de se grave crimen est : namquod
ab alio postea perficiatur , extrinsecum, et
quasi accidentarium est.
2. TJtrum sit de necessitate sacramenti ,
quod sit unus sacerdos. — Dupliciter explica-
tur qucestio. — De priori modo. — Difficultas
vero superest, an possit sacramentum hoc
interdum a pluribus ministris valide fieri.
Duobus autem modis possunt duo sacerdotes
ad hoc ministerium concurrere : primo, ut
unus faciat unctionem, alius vero proferat
formam, sive in omnibus unctionibus, sive in
singulis, seu aliqua ex essentialibus ; secun-
do, ut unus faciat unam vel plures unctiones
cum formis illis proportionatis, non tamen
omnes essentiales ; alius vero compleat quee
defuerint. De priori modo nihil invenio dic-
tum a Theologis in particulari de hoc sacra-
mento. De baptismo quidem docent non esse
validum , si unus abluat , alter vero formam
proferat. Videtur tamen hic diversa ratio ,
nam ibi forma profertur per modum indica-
tivi : Ego te baptizo ; unde non potest esse
vera , nisi idem lavet qui profert formam ;
hic vero forma est deprecativa, quee non desi-
gnat actionem propriam cleprecantis, sed so-
860 DISPUTAT. XI
luiia praesentem unctionem , quse potest ab
alio fieri, ut patet cum dicitur : Per hanc sa-
cram unctionem, etc. ; ergo nec formae, nec
materise hujus sacramenti repugnat , quod
minister integer hujus sacramenti ex duabus
personis conficiatur, quarum altera ungat, al-
tera formam proferat ; potestque id esse ne-
cessarium, si alter sit mutus, alter vero ma-
nibus careat : cur ergo dicemus tale sacra-
mentum esse invalidum? Maxime cum iu ge-
nere loquendo non repugnet rationi sacra-
menti, ut sic, materiam ministrari ab una per-
sona, formam vero proferri ab alia, ut in sa-
cramento pcenitentise constat, et suo modo in
matrimonio ; in speciali autem ralione hujus
sacramenti nihil sit quod repugnet.
3. Non posse hoc sacramentum a pluribus
valide fieri. — Assertio. — Nihilominus di-
cendum, non posse hoc modo sacramentum
valide fieri a pluribus personis, seu ministris
partialibus. Hoc videntur de sacramento hoc
supponere , qui de baptismo idem sentiunt,
quos retuli superiori tomo , disputatione 23,
sect. 3; videtur enim esse eadem vel major
ratio. Nam, si in illo sacramento, quod est
maximae necessitatis, idChristus non permisit
ex vi suae institutionis, cur in hoc sacramento,
quod necessarium non est, id admittere de-
buisset ? Item est ratio generalis in omnibus
sacramentis, quorum materia proxima est ac-
tio ministri ; nam determinanda est per for-
mam, ut cum ea unum sacramentum consti-
tuat ; ergo convenientissime omne hujusmodi
sacramentum ita institutum est, ut ab eadem
persona proferenda sit forma, a qua fit actio,
et e converso . Praeterea usus Ecclesiae pluri-
mum favet; nunquam enim visum est sacra-
mentum hoc aliter confici ; ex quo usu expli-
cari videntur verba Jacobi, et verba forinae,
ut hunc sensum referant. Nam Jacobus ait :
Inducat preshjteros Ecclesice , et orent svper
eum ungentes eum. Expendenda enim, et con-
jungenda sunt illa verba : *Orent ungentes ;
eumdem ergo vult essequiorat, et qui ungit;
vult enim, ut ungendo oret, et ungat orando.
Simili modo cum in forma dicitur , per Jianc
sacram unctionem, minister non alienam, sed
propriam actionem designat; nam etiam juxta
usitatum loquendi morem hic est communior
sensus illius locutionis. Haec ergo sententia
tenenda videtur , nam conjecturse in contra-
rium nullius sunt momenti, et ex dictis so-
lutae manent.
4. De secundo modo. — Superest breviter
dicendum de alio sensu , in quo etiam videri
.III. SECT. II.
potest , nunquam posse sacramentum hoc a
pluribus sacerdotibus partialiter fieri. Prirno,
quia Concilium Florentinum dixit, ministrum
hujus sacramenti esse sacerdotem, non sacer-
dotes. Secundo, quia generalis ratio D. Tho-
mae, hac 3 p., q. 67, art. 6, est, sicut princi-
palis auctor sacramenti , qui est Christus ,
una persona est, ita ministrum, qui ipsum re-
praesentat, debere esse unam tantum perso-
nam. Tertio , quia nulla est necessitas aliud
dicendi ; maxime enim esset illa, quae ex illo
ordinario casu sumitur , si contingat unum
sacerdotem mori facta una vel duabus unctio-
nibus ; nam tunc censetur necessarium ut
alius perficiat sacramentum ; at hoc necessa-
rium non est, nam potest alius inchoare sa-
cramentum, et integrum conferre; nam quod
alter facere incepit, nullum fuit, hoc ipso
quod essentialiter perfici non potuit. Ergo a
posteriore sacerdote potest et debet omitti, ac
si factum non fuisset , et lotum sacramentum
integre fieri. Quod potest exemplo Eucharistiae
confirmari, partim per similitudinem, partim
per differentiam horum sacramentorum. In
Eucharistia enim ita sunt formae et materise
partiales, ut tamen priora verba formae sta-
tim conficiant verum sacramentum factum
permanens, et ideo probabilius est, si sacer-
dos moriatur, consecrato pane, ante conse-
crationem calicis, alium debere perficere sa-
cramentum , incipiendo tantum a consecra-
tione calicis ; in praesenti vero est longe di-
versa ratio , quia per priorem unctionem ni-
liil confectum aut sanctificatum manet. Adde,
non obstante illa efficacitate priorum verbo-
rum Eucharistiae , aliquos sensisse in dicto
casu secundum sacerdotem debere integrum
sacramenlum perficere , incipiendo a conse-
cratione novae hostiae , quam sententiam pro-
babilem saltem reputat D. Thomas. Soto
vero , licet non censeat necessarium id fieri,
affirmat tamen posse licite fieri, ut tractavi
superiori tomo, disp. 85, sect. 1. Ergo multo
magis hoc licebit in hoc sacramento ; ergo
erit etiam necessarium , cum prior sacerdos
nihil in re effectum reliquerit. Quod inde ma-.
gis declaratur , quia si in Eucharistia post
consecratum panem ccepisset sacerdos dicere
sequentia verba : Simili modo posteaquam
coenatwn est , etc. , si non perfecit formam
sanguinis , alius sacerdos non debet tantum
addere verba, quae defuerant, sed totam con-
secrationem sanguinis inchoare ab eisdem
verbis : Simili modo, etc, quia quoad hoc
prior sacerdos nihil in re factum reliquit,
DISPUTAT. XLIll. SliCT. II.
SGL
etiamsi verba incboaverit ; ergo simili modo
in prsesenti pbilosophandumest. Tandem con-
firmatur , quia alias si extra illum casum ne-
cessitatis duo sacerdotes ita ungerent divi-
dendo inter se ministerium, sacramentum es-
set validum, quidquid sit de eorum culpa ;
consequens autem videtur absurdum, et con-
tra communem usum Ecclesiee.
5. Vera resolutio qucestionis. — Nihilominus
satis recepta sententia est, posse sacramen-
tum boc dicto modo confici a pluribus sacer-
dotibus. DocetD.Thom.,in 4, d.23, q. 1, art.
1, q. 2, ad 3 ; Rich., art. 1, q. 1, ad & ; Du-
rand., q. l,infin. ; Sot., q. 1, art. 1 ; Ledes.,
q. 31, art. 2 ; Sylv., verb. Unctio extrema,
q. 4; Tabiena, n. 5; qui dicunt esse hoc sin-
gulare in hoc sacramento, quia ex pluribus
formis et materiis partialibus constat, quam-
vis priores partes nihil factum relinquant
quantum adeffectum sacramenti, seu formse,
vel materise. ln hoc enim posita est singula-
ritas, si quse est in hoc sacramento. In aliis
enim contingit sacramentum inchoatum ab
uno, perfici ab alio ; tamen ibi hoc est pro-
pter efficaciam priorum verborum, utin Eu-
ehaiistia declaratum est. Et suo modo con-
tingere posse in Ordine ; nam, si Episcopus
ordinans sacerdotem, postquam dedit illi po-
testatem consecrandi corpns Christi verum,
dicens : Accipite potestatem offerendi sacri-
ficium, etc, statim moreretur, ordinatio es-
set ab alio Episcopo perficienda, non repe-
tendo quod factum est, quia fuit validum,
fuitque verus character impressus. Atvero in
preesenti per priorem unctionem et formam
partialem nihil tit, et nihilominus Doctores
citati asserunt nuilo modo repetenda esse,
sed quod deeratsupplendum esse ab alio sa-
cerdote. Et hoc videtur esse fundamentum
hujus communis sententiee, quia necesse est
ut tale sacramentum perfici possit; non enim
debet privari hoc sacramento et effectu ejus
talis infirmus, eo quod alius minister sacra-
mentum ia eo inchoaverit, et perficere non
potuerit ; sed non potest perfici ab aho sa-
eerdote iterando omnes unctiones, quia hoc
perinde esset, ac consecrare iterum eamdem
hostiam jam consecratam ; ergo necesse est
ut perficiatur illud sacramentum a duabus
personis. Juxta quod fundameutum non so-
lum dicendum est in hac sententia, sacra-
mentum hoc in eo casu perfici posse a duo-
bus ministris partiabbus, verum etiam non
posse aliter fieri saltem licile, quia non po
test licite secundus sacerdos iterare quod
alter incboaverat. Quod profecto difficile est;
nibil euim tunc videtur ilerari, cum nihil fac-
tum sit, ut priora argumeuta ostendere v\-
dentur; ut si in consecrationc Eucharistire po-
neremus unam speciem nou confici per prio-
ra verba, donec prolatis posterioribus ver-
bis utraque simul consecretur, consequen-
ter dicendum esset, si moriatur sacerdos pro-
latis verbis consecrationis super hosliam,
alium sacerdotem debere utramque speciem
conficere etiam super eamdem hostiam ver-
ba iterando, quia priora non habuerunteffec-
tum : cur ergo in prsesenti non idem licebit,
cum per priorem unctionem nihil efiectum
sit ? Quod si licet, certe id videtur securius,
ut certior sit effeetio sacramenti, neque in
hoc sacramento aliquid singulare sine neces-
sitate asseratur.
6. Defenditur communis sententia. — Defen-
dendo autem communem sententiam, a qua
sine majori fundamento nobis recedere non
licet. dicendum est, priores partiales unctio-
nes, a priore sacerdote factas sub propriis for-
mis partialibus, revera fuisse validas, id est,
ex se sufficientes, ad verum sacramentum
conficiendum, et in suo gradu et ordine ha-
buisse suara significationem, et perfectionem
partialem. Cujus signum estquia si prior sa-
cerdos reliquas parles consummassel, per-
fectum ex omnibus fieret sacramentum ; ergo
prioresexse valida: erant. Unde in hoc con-
venit hsec partialis confectio sacramenti cum
consecratione hostise in Eucharistia, quod
utraque est vera confectio sacramenti par-
tialis, quanquam differantin modo, quia di-
versum esse sacramenli habent ; Eucharistia
enim habet esse permanens, et perficitur per
transmutationem materiae, et ideo fit illa
species sacramenti per propriam et physi-
cam actionem formae circa materiara ; hoc
autem sacramentum tantum consistit in usu,
ejusque effectio non consistit in actione for-
mse circa materiam, sed in sola prolatione
cum tali veluti informatione, seu artificiali
conjunctione et significatione, et ideo sine
ulla activitate formee verum efficitur hoc par-
tiale sacramentum ; in hoc ergo est formalis
convenientia. Et in ea fundatur ratio prioris
sententiae, nam in sacramentis conficiendis
quod semel valide factum est, non est iteran-
dum, sedaddendum, quod deest ; hoecautem
pars sacramenti valide facta est; ergo non
est iteranda. Nam quod unum sacramentum
fiat per actionem, aliud vero minime, diver-
sitas malerialis est ; formaJiter enim etiam
862
DlSl>liTAT. XLIII. SECT. II.
unctio partialis manet suo modo consecrata
per formam suam, id est determinata ad signi-
ficationem sacramentalem et consequenter
etiam acl efficientiam, si alise parles adjungan-
tur. Unde etiam non refert quod illse priores
unctiones nullum habuerint effectum gratiae in
suscipiente ; nam etiam per consecrationem
hostiae nondum gratia alicui eonferlur ; satis
ergo estquod sacramentum quoad partem il-
lam vere maneat confectum, et subjectum li-
cet non maneat sanetificatum quantnm ad
sanclitatem gratise, manet tamen, ut sic di-
cam, ex ea parte sacratum, et dispositum
ad effectum gratise, si reliquae partes adjun-
gantur ; et ideo illud quod factum fuit non
est iterandum, sed quod defuit addendura ;
ex quo fuit necessario consequens ut tale sa-
cramentum a pluribus personis conficiatur.
7. Diluuntur argumenta posita contrasenten-
tiam communem. — Neque contra hoc obstant
incontrariumobjecta.Ad Concilium enimFlo-
rentinum respondetur,Concilium Tridentinum
in plurali fuisse locutnm de sacerdotibus
juxta modum etiam loquendi Jacobi; et ideo
ex neutro loquendi modo posse argumentum
sumi, nam et plurale pro singulari, et singu-
lare propluribus personis concurrentibus per
modum unius, accipi potest. Ad secundum
respondetur, illam congruentiam salvari suf-
ficienter, in hoc, quod simul uniis sacerdos
tantum operatur; quod vero plures succes-
sive operentur, est per accidens, et materiale
quid, sicut quod artifex nunc per unum ca-
lamum, nunc per alium scribat, per accidens
et materiale quid est, semper enim utitur
uno tantum calamo, et omnibus aliis in ra-
tione unius, ut D. Thom.,in 4, d.23, dixit. Ad
tertium vero jam responsum est. Quod vero
in fine ejus addebatur de verbis consecra-
tlonis sanguinis inchoatis, non est simile ;
nam illa verba inchoata non habent comple-
tam significalionem, etiam partialem, unde
etiam in fieri nondum conficiunt partiale sa-
cramenlum , nec aliquid confectum relin-
quunt; in praesenti autempartialisunctiocum
sua forma jam habent suam integritatem
suumque complementum in esse sacramenti
partialis, quia jum habent suam significatio-
nem completam, et ideo quoad illam partem
vere relinquunt sacramentum confectum ;
similitudo autem procederet, si sacerdos in-
choasset, vel fecisset aliquam unctionem, non
tamen perfecisset formam ad illam pertmen-
tem; tunc enim talis unclio et forma ejusom-
nino iteranda esset, quia perfecta non fuit.
Ad ultimamdeniqueconfirmationein concedo
in illo casu validum fore sacramentum, quia
nihil substantiale i 111 deest ; graviter tamen
peccaturos sacerdotes, quisine necessitate sa-
cramentum illo modo conficerent, tum pro-
pter usum et ritum Ecclesiee; tum quia per
se unitas ministri, eliam quoad personam,
aptior est et certior in conficiendo sacramen-
to; denique argumentum fieri posset in Eu-
charistia.
8. Atque hinc colligit Ruard., a. 12, posse
hoc sacramentum a pluribus sacerdotibus si-
mul confici ; si unus ungit aures, dum alius
ungit oculos , et sic de aliis , quod in rigore
verum videtur , quantum attinet ad substan-
tiara sacramenti. quia non est de essentia hu-
jus sacramenti, quod illae unctiones succes-
sive fiant, nulla enim ratione probabili id os-
tendi potest. Sicut enim supra dicebamus or-
dinem unctionum non esse de essentia, ita
videtur manifestum successionem non esse
essentiaiem , nam par est ratio; sed uniias
personse non est etiam essentialis; ergo, si
illo modo ministretur sacramentum, nih.il es-
sentiale deest; erit ergo validum. Imo, si ne-
cessitas urgeat et mors infirmi timeatur, non
videtur illicitum sic ungere, quia propter ne-
cessitatem omnia haec accidentalia pra^ter-
mitti possunt. ltem, quia si ob necessitatem
ex parte ministri licitum est hoc sacramentum
ininistrari a pluribus personis , cur non ob
necessitatem suscipientis, et timorem, ne sub-
jectum et tempus deficiant ? Denique hoc non
est alienum a verbis Jacobi : Inducat preshy-
teros Fcclesice , etc. At vero sine necossitate
hoc facere, illicitum esset propter rationes
supra tactas. Sed quid si duo sacerdotes si-
mul ungant omnes sensus , unus unum ocu-
lum , et alius alium , et sic de caeteris ? Res-
pondeo hoc semper esse illicitum, quia nun-
quam potest e?se necessarium, vel ad valo-
rem sacramenti, quia sufficienter conficitur
per singulas unctiones sensuum , ut diximus,
vel ad subveniendum necessitatiinfirmi, quia
sacramentum non citius conficitur illo modo,
quam si ab uno tantum per unam unctionem
uniuscujusque sensus fieret. Non est tamen
dubium quin esset validum sacramentum, ut
a fortiori ex dictis constat ; an vero esset
unum, vel plura, controverti potest, et Ruar-
dus significat esse unum, quia ex omnibus
illis unctionibus integrari potest tota raateria
unius sacramenti; estque probabile. Ego vero
censeo esse distincta, ut sint valida, quia ue-
cesse est ut unusquisque intendat perficere
DISPUTAT. XLIV. SECT. [.
863
sacramentnm independenter ab alio quoacl
singulas nnctiones singulorum sensuum, quia
alias nihil efficerent; nam illo modo non po-
test minister sacramenti esse partialis , ut in
simili de baptismo probavi, loco supra citato,
estque eadem ratio in prsesenti.
DISPUTATIO XLIV.
DE PR&CEPTIS ET RITU SACRAMENTI EXTREMffi
UNGTIONIS.
Duee tantum personee per se interveniunt in
hoc sacramento , suseipiens et ministrans ;
unde ad illas possunt pertinere obligationes
seu preecepta, si quai sunt in lioc sacramento
conjuncta. Hsec ergo explicanda supersunt in
hac materia, simulque dicimus de ritu, quo-
niam brevis res est^nullamque ditficultatem ,
aut erudilionem requirit.
SECTIO I.
Utrum fideles obligentur aliquo prceceptfo acl susce-
ptionem hujas sacramenti.
1 . Duo genera prwceptorum. — Duo genera
preeceptorurn soleo in hac materia distin-
guere : unum voco quoad exercitium , vel
usum, estque illud quod obligat ad susci-
piendum sacramentum ; aliud appello quoad
specificationem, quod obligat ad modum ser-
vandum in tali usu, si fiat, quod per negatio-
nem solet etiam explicari, scilicet, non acci-
piendi sacramentum sine hac vel illa condi-
tione ; de utroque igitur preeceptorum genere
breviter dicemus.
2. De priino gencte, non esse afftrmatimim
prwceptum ad susdpienclum hoc sacramentum.
— Circa primum est communis opinio, nul-
lum esse affirmativum proeceptum de susci-
piendo hoc sacramento, etiam in extremo
vitse discrimine. Ita D. Thom., in 4, d. 23,
art. 1, q. 3, ad 1, ubi in hoc sensu negat hoc
sacramentum esse de necessitate salutis ; non
enim agit de sola necessitate medii, sed etiam
preecepti, ut patet, quia in hoc constituit dif-
ferentiam inter hoc sacramentum et Eucha-
ristiam. Idem sentit Palud., ibi, q. 3; Soto,
q. i, art. 1 ; Supplement. Gabriel, q. 1, Rub.
ult.; Sylvest., q. 9; Navarr., c. 22, n. 16;
Cajet., verb. Unctio extrema; Armilla, n. 1 ;
Victor., in Sum., n. 219; Ruard., art. 12;
Covarr., c. Alma, 2 p., § 2, n. 6. Qui fundan-
tur, quia tale prseceptum neque ex natura rei
sequitur ex institutione hujus sacramenti; nec
invenitur a Christo, vel ab Ecclesia traditum ;
ergo asserendum non est. Major probatur,
quia sacramentum hoc non est medium ne-
cessarium ad salutem, sed tantum utiJe, et
ad melius esse ; ergo ex vi siue institutionis
non affert secum prteceptum. Minor vero pa-
tet, quia nec tale praeceptum invenitur scri-
ptum ; Jacobus enim promulgans hoc sacra-
mentum, nullum verbum apposuil vim pree-
cipiendi habens, sed simpliciter dixit : Inftr-
matur quis in voMs, inducat preshjleros, etc.
Neque etiam in Coneiliis reperitur, ut stalim
dicemus. Nec etiam tale prseceptum sufficienti
aliqua traditione aut consuetudine introduc-
tum est, cujus argumentum est, quod Thcologi
tale preeceptum non agnoscunt. NecConcilium
Tridentinum aliquid hujusmodi insinuavit;
nam, sess. 7, de sacramentisin genere, solum
dixit, non omnia esse singulis ad salutem ne-
cessaria ; in sess. vero 14, agens de hoc sacra-
mento, tantum dixit, non posse a Christianis
sinepeccato contemni. Praeterea Ecclesiacum
tempore interdicti permittat ministrari ficle-
libus ea sacramenta, quee sunt necessaria, hoc
minime permittit, ut patet ex c. Quod in te,
de Pcenit. et remiss., et sequenti libro, suo
loco latius dicemus; ergo signum est usum
hujus sacramenti absolute non esse necessa-
rium, atque adeo non esse in preecepto di-
vino ; de Ecclesiastico autem certum est nul-
lum extare; ergo.
3. Petri Soti sententia contra communem.
— Ab hac tamen comnumi sententia videtur
dissentire Pet. Soto, lect. 2 de hoc sacramen-
to ; sentit enim sacraraentum hoc sine pec-
cato non omitti, etiamsi per negligentiam
omittatur, quod verum non esset, nisi esset
sub praecepto. Favetquehuic opinioni Magist.,
in 4, d. 23, ubi sub distinctione ait, esse pec-
catum omittere hoc sacramentum, vel excon-
temptu, vel ex negligentia, ubi in secunda
particula indicat praeceptum; ubi Bonavent.*
ibi, in expositione textus, illam particulam
vel, pro copulativa et, exponit esse positam,
quia nimirum singula meinbra sufficiuut ad
tale peccatum. Unde subdit, ita esse judi-
candum de hoc sacramento, sicut judicatur
de saeramento altaris; ergo vel negat esse
prceceptum de sacramento altaris , quod
credendum non est, vel affirmat esse de hoc
sacramento. Videtur itemque favere huic sen-
tentise Concilium Coloniense anni 1536, p. 7,
c. 50, dicens : Est autem unctio impendenda
cum expositione unctionis, et mandati Aposto-
lici, quod sic liabet : Infirmatur quis m vobis,
864 DISPUTAT. X
ete. EtConcilium Senonense, inDecretisfidei,
decreto 10, dicens : N&hicnosier ungendi in-
firmos ritus, Christi prceceptum, non tamen
sacramentum esse videretur, dixit Jacobus :
Infirmatur quis in vobis, etc.
4. Reprobatur Petri Soti sententia. — Ve-
rumtamenhsec sententia, simplieiterloquendo
de prsecepto, sufficienter fundari non potest,
et ideo a communi sententia recedendum non
est. Nam quod hoc sacramentum sil per se
utilissimum, et interdum ex accidenti possit
esse necessarium, non satis ostendit preece-
ptum per se annexum huic sacramento ex vi
religionis , aut charitalis Dei ; hae namque
virtutes non obligant sub praeccpto ad id
quod melius est, neque etiam charitas pro-
pria, ut per se constat. Et quamvis videatur
qusedam prodigalitas spiritnalis, sine cogente
causa perdere tantum spiritualem fructum,
tamen intrinsece ac per se non est peccatum
mortale, quia sine illo fructu potest diligi
Deus super omnia, et salus seterna obtineri.
Neque etiam ex parte periculi, cui homu se
exponit, in articuio mortis omittendo tale re-
medium contra insidias inimici, est per se
peccatum mortale, quia potest aliis modis
subvenire sibi per orationem et sacrilicia,
quia licet hoc sacramentum multum ad hoc
conferat, non est tamen necessarium medium,
nec ob illius carentiam exponit se homo mo -
rali ac proximo periculo peccandi mortaliter
in alio genere, seu consentiendi alicui ten-
tationi daemonis. Denique neque ex consue-
tudine Ecclesiee potest coiligitaleprseceptum,
quia licet regulariter omnes qui possunt, hoc
sacramentum recipiant in illo articulo, non
est sub ratione obligationis necessaria, sed
quia in illo momento, a quo eeternitas pendet,
omnescupiuntsecurissimam adire salutisviam
quoad possint, preesertim in re quee sine dif-
ficultate aliqua fieri potest. Denique Conci-
lium Coloniense loquitur late de mandato,
ut includit quamcunque admonitionem vo-
luntatis superioris manifestantem volunta-
tem, vel certe loquitur de mandato expli-
cante ritum et modum sacrainenti, non vero
praecipiente simpliciter usum ejus. Concilium
autem Senonense non agit de preeceplo hujus
sacramenti, sed de illo speciali rnandato, quo
preecepitChristus Apostolis, ut infirmos cura-
rent, Marc. 6.
5. Quando in omissione hujus sacramenti
detur peccatum. — Primus casus ex scandalo.
— Sed licet baec, per se loquendo , vera sint,
omnes Doctores advertunt in duobus casibus
LIV. SECT. I.
posse in hac omissione intervenire peccatum
mortale. Primus est ratione scandali , qua3
ratio generalis et accidentalis est, ut per se
constat. Oportet tamen advertere, scandalum
proprie esse, quando ex unius facto alii ad
peccandum excitantur, quod scandalum tunc
maxime est peccatum mortale, quando alii
inducuntur ad peccandum mortaliter , effica-
citer , vel cum periculo rnorali , quantum est
ex parte operantis. In preesenti ergo raro in_
tervenit hujusmodi scandalum in hoc rigore
et proprietate , tum quia ex eo quod aliquis
sit negligens in sumenda unctione extrema,
rari sunt qui iuducantur ad similem omissio-
nem, cujus occasio tunc non occurrit ; tum
etiam quia , licet ad hoc inducerentur exem-
plo alterius, non inducerentur ad peccandum
mortaliter, per seloquendo, ut ex dictis con-
stat; et ideo ex eo snlo capite non esset pro-
prium et rigorosum scandalum. Posset tamen
eam rationem habere, si eo exemplo induce-
rentur fideles , vel ad parvipendendnm hoc
sacramentum , vel ad negligenda gencraliter
rernedia suae salutis , vel ad judicandum te-
mere et cum publica detractione de salute
spirituali talis personee, vel alia similia, quse
respectu communitatis non sunt sine gravi
periculo multorum peccatorum mortalium,
vel certe non sine gravi detrimento spirituali
ejusdem communitatis, quod interdum po-
test sufficere , ut scandalum sit grave pecca-
tum, ut suo loco dicendum est latius.
6. Secundus casus ex contemptu. — Alter
casus est, quando ex contemptu hoc sacra-
mentum omiltitur , quem ponunt expresse
omnes Theologi et Summistee, et illum ap-
probat Concilium Tridentinum , quamvis
non definiat tunc esse peccatum mortale,
sed simpliciter doceat, non posse sacramen-
tum hoc siue peccato contemni. Et merito ita
loquitur, quia in contemptu possunt esse gra-
dus, et aliquis potest esse levis, saltem ex im-
peifecta deliberatione ; regulariter vero ta-
lis contemptus peccatum mortale est;mul-
turn enim derogat religioni, et reverentiaj
debitse sacramento. Unde in Conc. Colon.,
sub Adolpho, cap. ult., sic habetur : Rela-
tum nobis in Concilio est , impios quosdam
homines infirmitatis suce tempore unctio-
nem sacram respuisse ac contempsisse ; quam-
obrem statuimus, ut si quis sacramentum il-
lud, nobis ab Apostolo Jacobo tantopere com-
mendatum, contempserit, Ecclesiastica careat
sepultura. De hoc vero contemptu, quid et
quando sit, in materia de Legibus ex professo
DISPLJTAT. X
declaratur, et videri potest Navarr., eap. 23,
n. 42. Quidam vero pntant hic sufficere ad
contemptura, quod quis, sciens et videns, di-
recte nolit recipere sacraraentum hoc, licet
adid solum moveatur ex notabili neglig,entia
seu aceidia, aut ex niraio aliquo timore hu-
mano; ita sentit Major , 4, d. 23, ubi videri
debet Richard. et Micbael Gpiscopus Vesper-
gensis,inCateehis.coneione, 75 et 76.Ruardus
supra asserit, vix posse aliquem excusari a
peccato mortali, qui ex gravi negligentia sa-
cramentum hoc preeterrnittit. Sed in rigore
hoc satis non est ad contemptura , licet mo-
raliter praesumatur; si tamen quis solum rao-
veretur ex eo, quod non est sibi preeceplum,
et aliunde repugnantiara vel difficultatera
sentit, non esset contemptus , nec mortale
peccatum , per se loquendo , et seclusis aliis
periculis vel scandalis. Oportet ergo ut quis
parvipendat sacramentum et fructus ejus, qui
modus contemptus vix potest in aliquo repe-
riri, nisi laboret aliquo errore vel hseresi cir-
ca tale sacramentum. Et jnxta haec intelli-
gendum puto, quod Navarrus supra dicit,
peccare graviter eum , qui hoc sacramentum
non petit filio, aut servo, famulo, pupillo, aut
alii suse curoe commisso. Nam videtur hoc
intelligendum, quando id petere omittit ex
contemptu. Qilem sensum indicat ipse Na-
varrus; nam dixerat peccare eum, qui sibi
non petit , quando id omittit ex contemptu;
et subdit : Idem si non petitfilio ; ergo eodem
modo intelligendum hoc est, vel in univer-
sum, quando filius, vel subditus omittendo
peccat mortaliter; alioqui non apparet cur
debeat hoc esse peccatum grave in superiori,
si in ipsomet, qui sumpturus est, non est
gruve peccalum; nam ille non tenetur cura
tanto rigore procurare alteri spiritualia com-
moda, quae prsecepta non sunt, ut ex eodem
Navar. sumi potest, c. 21, n. 57. Secus vero
esset in superiore religionis, vel etiam in pa-
rocho , qui speciali obligatione officii sui ad
hoc tenentur.
7. Tertlus casus , quando infirmus non po-
test aliud sacramentum suscipere. — Tertius
casus potest hic addi, qui jam ssepe tactus est,
quando infirmus non possit aliud sacramen-
tum suscipere nam tunc videtur esse me-
dium maxime necessarium ad salutem, ut
sentit Palud., d. 23, q. i, art. 3, conc. 4. Sed
hic casus imprimis rarissimus est, quia hoc
sacramentum non potest nisi a sacerclote mi-
nistrari; vel igitur pcenitens rationeutitur, et
sentit, etsic confiteri poterit; cessabitque iila
xxn.
LlV. SECT. i. 885
necessitas; vel omnino non sentit, et tunc
non est capax talis obligationis , nec potest
sacrumentum postulare, sed alii ex officio te-
nebuntur ministrare. Rarissime ergo potest
fingi talis casus, nisi tunc fortasse, quundo
sacerdos non vult confessionem audirc, vel
est tam ignorans, ut nesciat absolutionem
proferre , sciat autem unctionem ministrare,
vel denique si omnino non potest confcssio-
nem audire, aut infirmus non audet confiteri
illi siue gravissimo periculo, vel scandali, vel
allerius detrimenti, quod ex unctione non ti-
met, quaj omniu excogituri potius, quum mo-
raliter accidere possunt. Admisso vero illo
casu, adhuc videtur valde incerta illu obliga-
tio , quia vel infirmus conlritus est, et mora-
liter ita judicat, et tunc videtur cessare obli-
gatio, quia jam non est illi sacramentum hoc
necessarium, et aliunde non est per se pra?ce-
ptum; vel cognoscit infirmus se esse tantum at-
tritum, et tunc non potest licite suscipere hoc
sacramentum cum ea sola dispositione; ergo
non sumendo non peccabit immediate contra
hoc sacramentum, seu illud omittendo, sed
non habendo contritionem ; quam si habeat,
jam cessat alteru obligatio, ul argumentaba-
mur. Responderi vero potest, hanc obligatio-
nem tunc vigere , etiamsi homo reputet se
coutritum, eo quod facile decipi potest, et in
re ipsa non habere contritionem , et ob eara
causam damnari, ideoque gravi periculo sua?
damnationis videtur se exponere omittendo
hoc sacramentum. Qua3 ratio est satis appa-
rens quantum ad obligationem ex charitate
propria, propter damnum irreparabile, quod
imminet, et propter difficultalem, et incerti-
tudinem veree contritionis. Et mihi certe valde
probabilis res est, quamvis non udeo certa,
quin aliis sit iocus opinandi oppositum , di-
cendo, eum, qui moraliter est certus de con-
tritione, non se exponere periculo, etiamsi
alia media , quae prsecopta per st; non sunt,
omittat ; maxime cum non sit certum sacra-
mentum hoc facere ex attrilo contritum. Sed
ego majorem diligentiam censeo pro salule
eeterna adhibendam esse, ex lege saltem cha-
ritatis.
8. Desecundo genere praceptorum. — Utrum
teneatur infirmus prius suscipere viaticum
quam Jioc sacramentum. — De secundo genere
obiigationis seu prrecepti pertinentis ad spe-
cificationem seu modum actus, pauca dicendu
supersunt. Nam in superioribus diximus te-
neri infirmum suscipere hoc sacramentum
sine conscieutia peccati mortalis, atque adeo
bo
866 DISPUTAT
existimans se esse contritum, sen in gratia,
quia hoc est sacramentum vivorum, ut satis
eo loco dictum est. Quaeri vero potest ulte-
rius, an teneaturinfirmus prius suscipere via-
ticum, quam sacramentum hoc ; et fere idem
de paroclio queeri potest, an teneatur prius
illud sacramentum, quam hoc ministrare.
Consuetudo enim Ecclesiee hunc ordinem ob-
servat, unde videtur cadere sub preeceptum.
Respondetur : certum est viaticum non esse
dispositionem, per se loquendo, requisitam
ad hoc sacramenlum , quia utrumque sa-
cramentum per se supponit justitiam, et illa
est dispositio ex natura rei sufficiens ad di-
gnam susceptionem cujuscunque sacramen-
ti; unum vero non est dispositio aliud ex
natura sua , nec ex speciali ordinatione ,
cum de hoc non inveniatur preeceptum.
Unde propter rationabilem causam certum
est posse dari unctionom sine viatico, quan-
do, vel illud habei i non potest , vel non
sine vomitu, aut alia irreverentia sumi, ut
recte docuit Alcuin., lib. de Divin. offic, c.
40. Ubi etiam significat, si fieri possit, poeni-
tentiam etcommunionem esse preernittendam;
eadem vero ratione poterit mutari ordo, quan-
do servari non possit sine mora, in qua pe-
riclitaretur vita infirmi. Seclusa vero aliqua
hujusmodi causa, servandus est ille ordo,
propter consuetudinem, et quia ille ordo vi-
detur satis consentaneus rationi et institu-
tioni utriusque sacramenti; illud enim ut ci-
bus ad confortandum in via preebetur, et ideo
ut detur non est expectandum ultimum vitee
periculum ; hoc vero sacramentum exeun-
tium est, quasi in ultimum subsidium insti-
tutum. Non opinor autem hunc ordinem adeo
esse rem gravem , ut si absque contemptu
preeterrnittatur, ad peccandum mortaliter suf-
ficiat, quia non exstat adeo clarumpreeceptum
de hac re. Nam decreta, quee ad hoc adduci
solent ex Innocentio, ep. \ , et Concilio Vor-
matiensi, cap. 72, falso citantur. Consuetu-
dinem vero non conslat esse sub hac appre-
hensione obligationis et preecepti de ipso or-
dine, sed quia ipsa reruin dispositio hoc pos-
tulat ; et Doctores, qui de hoc loquuntur, non
id docent ut necessarium. Addo antiquum
morem fuisse, et nunc etiam ferunt alicubi
essecoiiKuetudinem servandi viaticum in pos-
tremum locum, quia estfmissacramentorum,
et omnia ad illud quodainmodo referuntur,
ut loquitur D. Thom., 3 part., q. 63, art. 3.
Ita refert Supplem. Gabr., d. 23, q. 1, art. 3,
dub. 3, et ex cap. Ab infirmis, 26, q. 7, po-
XLIV. SECT. I.
test sumi nonnullum argumentum ab ordine
litteras; dicitur enim : Infirmos post confes-
sionem sacra unctione inunctos, communione
viatici esse reficiendos. Idem colligitur ex Ber-
nardo in vita S. Malachiee : Ungitur (ait)
Episcopus, et sumpto viatico, ad lectum rever-
titur; et ex Petro Venerabili, lib. 3, epist.
4, ibi : A Domino Viseliasensi Abbate eum
inungi ac sacri corporis viatico refici fecimus.
Surius etiamdie45 Augusti, in vita S. Ar-
nulphi Suesson. Episcopi, cap. 50, refert prius
ipsum fuisse inunctum die Sabbathi, postea
vero ad vesperam viaticum sumpsisse ; et B.
Gertrudis, lib. 5 Divinarum insinuationum,
c. 29, refert, eegrotis imprimis ministrari so-
litum sacramentum pcenitentiee, deinde ex-
tremas unctionis, ultimo Eucharistiee in viati-
cum. Nec defuit congruentia huic consuetu-
dini, vel quee supra insinuata est, quod Eu-
charistia est finis omnium sacrarnentorum, et
ideo esse debet executione ultimum ; vel quia
decet, ut post perfectissimam animse purga-
tionem, tam quoad culpas, quam quoad re-
liquias earum, suscipiatur ; vel quod perinde
est, quia cum extrema unctio sit consumma-
tiva poenitentiee, illi debet proxime conjungi^
ut perfecte hominem disponat ad Eucharis-
tiam. Vel denique quia viaticum, ut tale est,
majus periculum, seu propinquilatem mortis
requirit, quam unctio, quia viaticum per se
solum dandum est his, qui discessuri sunt,
nec datur eis ut retineantur (ut sic dicam),
sed ut proficiscantur. Unctio vero datur, ut in
vita retineantur si expediat; etideo magis da-
tur, ut curentur, quam ut vadant, et ideo per
se videtur priusdanda. Quocirca, cum dicitur
in Catechismo Pii V, part. 2, c. 6, n. 12:
Quoniam omni studio curare oportet, ne quid
sacramenti gratiam impediat , ei vero nihil
magis adversatur , guam alicujus peccati mor-
tiferi conscientia, servanda est Ecclesice Ca-
tliolicce perpetua consuetudo, ut ante extremam
■unctionem, pceniUntice , et Eucharistiw sacra-
mentum administretur. Hoc (inquam) quod
de perpetua consuetudine dicitur, vel referen-
dum est ad solum sacramentum poenitentiee,
quia ratio in principio verborum posita non
aliud probat. Nara conscientia peccati moita-
lis non tollitur per Eucharistiam, sed per pce-
nitentiam; alias potest retorqueri ratio, sci-
licet, quia curandum est, ne gratia sacra-
menti Eucharistiee impediatur, poenitentiam
et unctionem preemittendam esse , etc. Vel
certe intelligi potest de Eucharistia, ut abso-
lute cibus animeQ est, non ut viaticum. Vel
DISPUTAT. XLIV SECT. I.
867
denique loquitur de communi cousuetudine
Ecclesioe Romaiiee,, ant Catholicae majori ex
parte, non vero de omnibus ejus proviuciis,
vel rehgionibus. Et hoc satis est, ut bic ordo
convenientior a nobis judicetur. Qui etiam
fundari potuitin hoc, quod Eucbaristia multo
citius etfacilius datur infirmis, quam extrema
unctio, quia non babet solum rationem via-
tici, sed etiam cibi, qui semper necessarius
est ; postquam autem semel accipitur, regu-
lariterssepiusnon datureideminfirmo, etiamsi
ad extremum deveniat, propter difficullateni,
vel propter reverentiam, aut propter parocbo-
rum morem, qui suo muneri satisfecisse vi-
dentur unctionem extremam addendo. At si
post acceplam unctionem infirmus petat Eu-
charistiam, licet illam antea receperit, illi ne-
ganda non est, si aliud non obstat. Et hoc
fortasse modo accidit in exemplis in contra-
rium allalis ; nam ex eis solum habetur, Eu-
charistiam datam fuisse post unctionem, non
vero quod antea etiam suscepta non esset.
9. An necessario ante lioc sacramenlum sit
prwmiUenda confessio. — Tandem vero quaa-
ret aliquis, an is qui habuit conscientiam pec-
cati mortalis debeat necessario prsemiltere
confessionem ante boc sacramentum. si ratio-
ne utatur et confiteri possit. Respondeo, ex
vi ordinis sacramentorum id non esse per se
necessarium, licet concomitanter possit aliun-
de ssepe intervenire talis necessitas. Prior
pars declaratur, quia ad digne suscipiendum
huc sacramentum, sufficit esse contritum, ne-
que ex sola rei natura, aut generali ratione
sacramentorum aliud ostendi potest, neque
etiam invenimus de hoc sacramento latum
esse speciale preeceptum, ut confessio ante il-
lud prsemittatur, sicut in Eucharistia factum
est. Altera vero pars probatur, quia cum hoc
sacramentum sit exeuntium de hac vita, sup-
ponit hominem jam in extremo mortis arti-
culo, in quo necesse est omnia peccata mor-
talia confiteri, et ideo per se antecedit con-
fessio , quia semper id prsernittitur , quod
maxime necessarium est, et quia necessaria
est gratiee dispositio, quss certius per confes-
sionem comparatur. Unde, si aiiquando tan-
tum esset periculum, ut timeretur non esse
futurum tempus ad utrumque sacramentum
suscipiendum, confessio esset omnino prse-
mittenda. Imo etiam addo, etiamsi timeatur
non esse futurum tempus unctioni, si confes-
sio integre fiat, non ideo esse dimidiandain,
sed perfecte absolvendam, et viaticum susci-
piendum, et postea si tempus fuerit, unctio
recipiatur; quia tam confessio, quam integri-
tas ejus est per se necessaria ; prius autem
suntnecessaria adimplenda, poslea vero qua>
utilia tantum sunt.
10. Nihilominus tamen, si contingat, ali-
quem post confessionem et susceptum viati-
cum, peccatum aliquod morlale commiltere,
necpossit commode sine aliqua nota confes-
sionem prsemittere, non peccabit suscipien-
do unctionem cum sola contritione, cum pro-
posito postea confitendi peccatum illud, quia
(ut suppono) moraliter loquendo non est pe-
riculum moriendi sine confessione illius pec-
cati ; et alioqui ex vi hujus sacramenti non
est necessaria prsecedens confessio. Regula-
riter vero loquendo, consultius est in tali
eventu praemittere confessionem, quia est se-
curius ; et moraliter nulla infamia vel nota
generatur in eo articulo ex qualibet repetita
confessione ; imo hoc solet maxime circum-
stantes sedificare ; quia, si culpa fuit publica,
est optimum exemplum, et eo tempore fere
necessarium, quod statim fiat confessio ; si
vero peccatum fuit occultum,nemo illud pru-
denter suspicabitur propter confessionem ite-
ratam, nam in eo arliculo sunt aliae quam-
plurimae occasiones iterandi confessionem.
11. Sunt autem qui censent, quando sa-
cerdoti constat infirmum de novo peccasse
mortaliter, non posse licite illi dare hoc sacra-
mentum, nisi confessionem praemittat, argu-
mento sumpto ex Innocentio I, epist. 1, c. 3,
ubi ait, poenitenti non esse dandum boc sa-
cramentum. Verumtamen Innocentius non de
hac re loquitur, sed de publicis pcenitenti-
bus. Quare non censeo id esse per se praece-
ptum ipsi sacerdoti ; si enim poenitens ad id
non tenetur, unde obligabitur sacerdos, si vi-
deat signa contritionis, et propositum confes-
sionis, absqne morali periculo moriendi sine
illa, et pra3sertim si aliqua rationabilis causa
occurrat differendi confessionem,ne videlicet
detur hic et nunc aliqua occasio manifestandi
peccatum, vel quid simile ? Prudentise igitur
sacerdotis hoc relinquendum est^ ut et con-
fessionem preemitti procuret, si commode po-
test, et non nimium molestus sit, sed credat in-
firmo suam contritionem ostendenti. Denique
haec omnia desola culpaintelliguntur; nam, si
antecedat etiam censura excommunicationis,
bujus absolutio omnino preemittenda est, et a
quolibet sacerdote dari potest in eo articulo,
si necessarium sit,et pcenitentise signa osten-
sa sint, ut latius in propria materia dicetur»
868
DISPUTAT.
SECTIO II.
Quce pnecepta seu obligaliones ad ministrum hujus
sacramenti pertineant.
1. Solos parochos teneri ad hoc sacramen-
tum ministrandum. — Assertio prima. — Objec-
tio. — Solvitur. — Supposita distinctione su-
perius data de preeceptis, quae ad minislran-
dum ipsum sacramentum , vel ad modum
ejuspertinent, dieendum est primo, solospa-
rochos teneri, per se loquendo, ad hoc sa-
cramentum ministrandum. Quod enim illi
teneantur, constat, quia ex officio, atque adeo
ex justitia tenentur suas oves pascere ; ergo
ordinaria remedia salutis prsebere , qualia
sunt sacramenta. Dicet fortasse aliquis, pa-
rochum non teneri ad ministrandum ovibus
omnia, quse utilia eis sunt ad salutem, sed
tantum necessaria ; alioqui esset intolerabile
onus parochorum ; hoc autem sacramenlum
non est ad salutem necessarium, sed tantum
ulile, ut dictum est. Respondetur, falsum esse
antecedens ita universe sumptum; esto enim
non teneatur parochus ex pracepto et obli-
gatione rigorosa omnia media utilia ad sub-
ditorum arbitrium ministrare, quod merito
censeri posset intolerabile onus , quodque
nulla sufficienti ratione ostendi potest , ta-
nien falsum est solum teneri ad necessaria
ministranda, ut supra, tractando de pceni-
tentia, diximus, quia id etiam esset magnum
detrimentum fidelium , et contra debitum
pastoris munus. Tenentur ergo eis ministrare
ordinaria remedia, quse Christus pro omnibus
fidelibus reliquit, et quae sunt in ordinario
usu Ecclesiee, quando opportuno tempore et
secundum rectam rationem petuntur ; tmum
autem ex his est hoc sacramenlum in gravi
infirmitate applicatum, ut per se constat.
Quare non est dubium quin parochi ad hoc
teneantur ex officio ; et consequenter graviter
peccent, si illud negent, aut notabiliter dif-
ferant cum morali periculo infirmi. Atque hsec
est communis sententia Doctorum et Sum-
mistarum, tam in materia de sacramentis in
genere, quam de singulis disputantes, qua-
tenus suscipientibus necessaria non sunt ; ut
constat ex supra dictis de confirmatione et
confessione, et de hoc in 4, dist. 28, et Sum-
inistis inhoc verbo; Victoria inSum., n. 145;
etNavar., c. 24, n. 131.
2. Superest probauda alia pars exclusiva,
qua diximus, solos parochos ad hoc teneri.
Per quam imprimis non omnino excluduntur
XLIV. SElf. 11.
Episcopi, quia pastores etiam sunt anima-
rum, et ex justitia etiam obligantur earum
curam habere ; et ideo, licet proxime perti-
neat heec obligatio ad parochos, qui sunt
Episcoporum coadjutores, tamen, illis defi-
cientibus, redit obligatio ad Episcopos, qui
proinde tenentur, vel providere ovibus per
alios, vel certe per seipsos id preestare, nisi
fortasse aliis juslisde causis excusentur,quod
est per accidens ; obligatio enim per se illis
inest. Deinde solum excludimus obligatio-
nem per se, et ex offieio, et ita res est clara ;
quia alii , qui tale munus non habent, non
est, unde dicto modo obligentur. Quanquara
ex accidenti et ex charitate non repugnet in-
terdum obligari, si proximus in extrema ne-
cessitate sit, et non adsit parochus qui tale
ministerium exercere possit. Eritque clarior
heec obligatio, si proximus non sitcapax al-
terius sacramenti propter repentinam mor-
tem, et impotentiam confilendi, etc, quia
tunc revera est vere extrema necessitas. Ve-
rumtamen, eliamsi alia sacramenta recepe-
rit, existimo charitatem obligare ad hoe sa-
cramentum ministrandum ; quia necessitas
iilius existimari potest gravis; ergo si absque
magna difficultate vel incommodo potest sa-
cerdos subvenire proximi necessitati., profec-
to tenetur.
3. Simplicem sacerdotem non posse sine li-
centia parochi hoc sacramentum minislrare.—
Addendum vero hic est et advertendum, sa-
cerdotem simplicem seu non parochum, non
solum non teneri, verum etiam neque posse
licite hoc sacramentum ministrare sine licen-
tia parochi; quia (ut supra dioebam) hoc est
officium pastoris, quod usurpare propria auc-
toritate et in materia adeo gravi, grave pec-
catum est, atque ita docent Doctores omnes.
Quia tamen in hoc ministerio jurisdictio non
est de substantia sacramenti,nec per se prin-
cipium illius, sed conditio necessaria ut recte
fiat, ideo dicunt aliquinecessarium non esse,
ut hsec sit semper expressa, sed interdum
posse sufficere interpretativam, aut prsesum-
ptam.Itatenet Soto, d. 23, q. 2, art. 1; Sylv.,
verb. Unctio extrema, q. 4. Sed hi auctores
revera solum censent hanc ratihabitionem lo-
cum habere in prsedicto casu, quando infir-
mus in necessitate exislit, et parochus abest,
nec potest facile aut sine periculo, vei voca-
ri, vel moneri ; atque ita multi loquuntur.
Ego vero in eo casu non lam censeo illam
esse interpretativam Hcentiam, quam excusa-
tionem ab obliiratione, vel a necessitate talis
DISPTTAT. XLtV. SEf.T. II.
8G9
licentia?. Quia, licet constaret parochum esse
invitr.m, vel licet expresse nollet talc sacra-
mentum ministrare, dummodo certum esset
inique id facere, et proximum esse dignum
sacramento tali, et in vera necessitate illius,
liceret sine licentia parochi illud ministrare,
si fieri posset sine violentia vel scandalo; quia
tunc non est usurpatio jurisdictionis, sed de-
fensio innocentiee ; et, licet ille sit invitus,
prsesumi potest, vel Episcopi, vel certe su-
premi pastoris Christi licentiam non deesse.
Quia non est verisimile velle Ecclesiam in eo
casu privareinfirmum tam utili remedio, nec
favere iniquitati et injurise proprii pastoris,
aut tam rigorosum jus ei tribuere contra spi-
ritualem salutem fidelium. Extra hunc vero
casum, raro vel nunquam admittenda erit
licentia tantum praesumpta, quse alias dici
solet ratihabitio de futuro. Secus vero si sit
interpretativa facullas iam concessa , licet
subobscure et implicile ; nam illa facilius ad-
mitti potest, ut ex dictis supra de ministro
confessionis a fortiori constat.
4. An sit in jnre posna imposita transgres-
soribus. — Queeri hic potest, an sit aliqua
poena jure imposita transgressoribus horum
prseceptorum. Respondetur, parochum pec-
cantem graviter, omittendo munus suum per
negligentiam, humanum timorem, vel aliam
quamcunque causam, nullam incurrere pce-
namipsojure, quia nulla imposita est, sed
ab Episcopo prudenti arbitrio puniri potest.
At vero de sacerdote simplici ministrante boc
sacramentum sine licentia parochi, dicunt
aliqui incurrere excommunicationem majo-
rem ipso facto per Clement. 1 de Privilegiis.
Quod videtur sentire Soto supra, nisi beni-
gne excusetur; indicat enim illam Clementi-
nam loqui universe de omnibus sacerdotibus
non parochis ; Clementinam autem Dudum,
deSepultur., loqui specialiter de religiosis.
Sed licet heec posterior Clementina de solis
religiosis loquatur, non tamen de hoc sacra-
mento, nisi forte negative, quia illius usum
non concedit specialiter religiosis ; tamen
non positive prohibet, nec propter hoc ali-
quam pcenam statuit. In alia vero Clementi-
na sine ullo dubio non in universum de sim-
plicibus sacerdotibus, sed tantum de religio-
sis est sermo; nec liceta similitudine rationis
in inateria poenali argumentum sumere; imo
etiamsi major ratio aliqua ex parte in aliis
sacerdotibus militare videatur, non refert,
sed standum est verbis legis ; nam aliqua
causa est in religiosis, quee potuit Pontificem
movere ad ferendam legem illam pro eis, et
non pro aliis, ut latius explicaturi sumus in-
fra in materia de excommuuicatione, textum
illum in particulari declarando. Ubi etiam
declarabimus contra Sylvestrem et alios, hoc
esse iutelligendum de religiosis respectu se-
cularium, non verorespecturegularium inter
se, nam textus limitate loquitur, et Doctores
annotarunt. Solet antem hic specialiter du-
bitari, an religiosus ministrans hoc sacramen-
tum in illo casuextremeeuecessitatis, quando
parochus vel abest, vel omnino non vult hoc
sacramentum ministrare , incurrat dictam
censuram. Nam Sylvester cum Arcbidiacono
dixit illam incurrere. Verior tamen est con-
traria sententia, quam tenent Soto supra, et
Cajet., verb. Excommunicatio, c. 64, quia
Pontifex ibi nonintendit prohibere aliquid de
novo religiosis, sed solum censuram adjun-
gere priori obligationi ; et ideo non vetat in
eo casu dare extremam unctionem, in quo
jure communi et quasi naturali poterant.
Nec vult etiam sacramentorum administra-
tiouem concedere parochis in detrimentum
infirmorum, sed solum jus eorum et debitam
subordinationem defendere.
5. Teneri ministrum Jmjus sacramenti esse
instatu gratice. — Ilem non esse excommunica-
tum. — Anparoclms excommunicatus possit vi-
ces suas alteri committere. — Circa aliud pree-
cepti genus dicendum est, teneri imprimis
ministrantem hoc sacramenlum esse bene
dispositum, id est, in statu gratise, ita ut si
peccati mortalis conscientiam prius habebat,
saltem per contritionem se disponat; nam hoc
in omnibus sacramentis est necessarium. Nec
excusabitur in preesenti prnpter instantem
necessitatem infirmi, quia brevissime potest
conteri, et semper confert hoc sacramentum
ut minister ex officio ad idconsecratus; sicut
diximus de sacramento pcenitentiee. Deinde
necessarium est ut parochus non sit excom-
municatus, vel suspensus, ita ut sit publice
et nominatim declaratus, vel sit manifestus
percussor clerici ; quia, si excommunicatus
sit, privatus est omnibus actibus jurisdictio-
nis et ordinis ; si vere sit suspensus, saltem
caret usu jurisdictionis, et ideo etiam non
potest hoc ministerium tanquam paslor mi-
nistrare ; secus vero erit si non sit denuncia-
lus nominatim, nam tunc infirmus petit jus
suum, quod ipse sine peccatoreddit, quando
aliter subvenire infirmo non potest, propter
Extiavag. Ad evitanda, de qua sequenti libro
fuse dicemns. Hic vero quseri possunt duo ;
870 DISPUTAT. XI
unum est, esto non possit parochus sic liga-
tus per se ministrare hoc sacramentum, an
saltem possit vices suas alteri committere.
Nam Summistse communiter asserunt posse,
cumPalud., d. 22; Sylvest., dict. q. 4, et fere
alii eodem verb. Existimo tamen non posse,
per se loquendo, quia dare illam licentiam
revera est actus jurisdictionis, ut in sircili
dixi de sacramento poenitentioe, contra eos-
dem auctores, ubi alios pro nostra sententia
retuli. Dixi a.\xtem, fper se loquendo, nam ex
accidenti propter necessitatem infirmi , ne
sine hoc sacramento moriatur, probabile est
posse id facere, ut jam dicam.
6. An excommunicatus in necessitate possit
dare hoc sacramentum. — Dubitari enim se-
cundo potest, an excommumcatus possit dare
hoc sacramentum propter necessitatem in-
firini, quia alias sine illo morietur. Aliqui
putant posse, quia non est verisimile Eccle-
siam voluisse hoc prohibere cum tanto dis-
crimine infirmi. Verumtamen cum videamus
Ecclesiam non permittere dare vel accipere
hoc sacramentum tempore interdicti, verisi-
milius videtur hoc eliam non permiltere ex-
communicato ; nam de suspenso non est
eadem ratio, quia hsec censura non privat
actu ordinis, et hic actus non est tam per se
actus jurisdictionis, quin sine illa dari possit
ob necessitatem, ut dictum est. Et eadem ra-
tione censeo non licere infirmo accipere hoc
sacramentum ab excomrnunicato denuncia-
to , a suspenso vero posse. In eo vero casu
posset parochus alteri licentiam dare, quia
idpotius esset permittere, ut alter ministret,
quando id necessitas cogit, cum non sit alius
habens potestatem sine legitimo impedimen-
to. Sed hsec tractanda sunt latius in materia
de censuris.
7. Dandum esse hoc sacramentum conve-
nienter disposito. — Prseterea dicendum est,
teneri ministrum bujus sacramenti non dare
illud nisi homini convenienler disposito, ut
in superioribus satis explicatum est. Deuique
dicendum est, teneriad servandum ritum de-
bitum huic sacramento. De substantiali id
per se notum est, et satis explieatum ex dic-
tis. De accidentali vero generalis regula sa-
cramentorum servanda est. Nam regulariter
ac per se loquendo , servandus est ritus ab
Ecclesia prsescriptus , vel consuetudine re-
tentus. Ad quem spectant multa, quse in su-
perioribus attigimus, verbi gratia, quod fiant
«eptem unctiones, si id habeat talis Ecclesise
jisus; quod tali ordine et modo fiant, et pro-
IV. SECT. II.
ferantur verba formse, et similia. Rursus huc
pertinent psalmi et orationes, quse prsemitti
solent ante unctiones, vel post illas adjungi.
Denique quod fiat cum vestibus sacris usita-
tis ab Ecclesia, verbi gratia, superpelliceo ac
stola. Dixi autem, per se loquendo, hsec esse
necessaria, quia instante morte cum periculo,
sine peccato possunt, vel interdum etiam de-
bent omitti psalmi, et minislrari sacramen-
tum, et postea si tempus sit, accidentalia sup-
pleri. Nunquam tamen credo licere sine or-
natu sacerdotali debito et usitato ministrari
sacramenlum hoc, quia non est necessitatis,
et reverentia sacramenti prseferenda est sem-
per. Dubitat autem hic Supplem. Gabr.,d. 23,
q. \ , art. 3, dub. 2, an hoc sacramentum pos-
sit extra lectum ministrari in Ecclesia , si in-
firmus ibi illud petat, ut si sit peste affectus.
Sed hoc nullam habet difficultatem ; sine du-
bio enim licet, si alias vera est infirmitas, quia
nec est prohibitum, nec indecens. Denique
quando aliqua omissio in aliquo ritu sit mor-
tale peccatum , quando autem veniale, ex
materia facile intelhgi poterit.
SECTIO III.
Utrum parochus teneatur ministrare hoc sacra-
mentum cum periculo vitae.
1. Quse dicta sunt de his prseceptis vide-
bantur sufiicere ; tamen propter prsesentis
temporis necessitalem libet in fine hujus ma-
terise dubium addere, quod frequenter inter-
rogatur et commune est sacramentis confes-
sionis et Eucharistise, ibi tamen prsetermis-
sum est, quia ad materiam de charitate, vel
de beneficiis Ecclesiasticis potius pertinebat.
Est enim dubium, an teneatur parochus in
necessitate ministrare hsec sacramenta sub-
dito suo, etiam cum periculo proprise vitse
corporalis, ut quando pestis grassatur, et non
potest tale periculum evitari. Nam si pos-
sit, clarum est, tentanda esse omnia reme-
dia ad vilandum periculum , videlicet, ut
infirmus non in lecto, nec cubiculo clausus,
sed in libero aere sit, ubi minus est pericu-
li ; item ut ipsemet sacerdos secum ferat
res prseservativas, etc. Difficultas vero est, si
omnibus his mediis suppositis adhuc sit mo-
rale periculum, vel si ea non possint adhiberi,
et evidens sit periculum,et non sit alius, qui
hoc munus velit exercere, an teneatur paro-
chus sacramenta hsec ministrare.
2. Prima sententia. — Non enim desunl
auctores, qui absolule id negent, per se lo-
DISPIJTAT. XLIV. SECT. III.
871
quendo; sed solum in casu, nimirum, quando
moraliter timetur eeterna damnatio proximi,
si absque hoc sacramento moriatur. Hanc
opinionem tenuit quiclam modernus auctor
in Speculo Episcoporum, lib. 1, disp. 1, q. d,
c. 5, qui pro hac sententia refert Armill.,
verb. Episcopus, num. 6, cujus verba sunt :
Prcclatus pro administratione sacramentorum,
qwe non sunt de necessitate salutis, sicut ba-
ptismus, secl sufficit prceparatio animi, non
tenetur se morti exponere. Tabiena, eodem
verbo, n. 5, eadem fere verba babet, et ponit
exemplum de confessione et viatico. Insinuat
etiamMaiol., lib. 2 de Irregularit., cap. 20,
quia solum illos casus ponit, quos Tabiena.
Pro hac sententia afferri potest Abulens. ,
q. 306, in 22 c. Matth., ad 3, quatenus so-
lum ait, pastores Ecclesiee teneri ad expo-
nendam vitam corporalem pro spirituali
ovium, si aliter illa servari non potest ; nam
in preesenti aliter servari potest. Super cap.
autem 22 Matt., q. 110, indifferenter ait, te-
neri pastores non fugere tempore pestis, ut
sacramenta suis subditis ministrent. Favet
item D. Thom., opus. de Perfect. vit. spir.,
c. 14, ubi ait, solum in casu necessitatis ex-
tremee teneri homines se exponere periculo
mortis pro salute spirituali proximi; et ponit
exemplum, si proximus seducatur ab heere-
tico.
3. Ratio hujus sententicv. — Ratio est, quia
parochus non tenetur vitam corporalem evi-
denti periculo exponere pro subdito, nisi ille
exlreme indigeat ad spiritualem vitam eeter-
nam, vel saltem nisi in gravi ejus periculo
versetur ; sed ratione confessionis, vel viatici
non est in hoc extremo periculo, quia per
contritionem potest sufficienter salvari, etilla
non est ita difficilis, ut propter solam illius
necessitatem censendus quis sit existere iri
gravi periculo damnationis; ergo. Confirma-
tur apparentissimo argumento. Nam ipsemet
segrotus non tenetur sacramentum suscipere
cum morali periculo mortis, etiamsi tale sa-
cramentum alias sit medium necessarium ad
salutem; non est medium in re tantum, sed
vel in re, vel in voto, et preedicta necessitas
sufficit excusare necessitatem rei, et facere ut
sufficiat votum; ergo a fortiori pastor excu-
satur. Antecedens tractatum est a nobis iate
2 tom., disput. 31, sect. 3; videri etiam potest
de illo Soto, lib. 1 de Justitia, q. 6, art. 4, dub.
ult. Consequentia vero probatur, quia major
est obligatio, qua unusquisque sibi obligatur,
quam alteri ; ergo, si idem non tenetur sibi
subvenire cum tanto periculo , multo minus
tenebitur alleri. Fac enim sacerdotem peste
infectum esse , et nullum alium esse confes-
sorem : numquid tenebuntur subditi illi confi-
teri? minime; quia heec positiva preecepta
non obligant cnm tanto rigore ; ergo nec e
contrario. Hce autem rationes evidentius de
unctione procedunt.
4. Secunda sententia. — Secunda sententia
est, propter sacramentum confessionis mi-
nistrandum teneri parochum accedere ad.
subditum, etiam cum periculo vit*e , seu in-
fectionis pestis, quando aliter non potest, non
vero propter alia sacramenta minus neces-
saria, etiam Eucharistiam. Priorem partem
docet expresse Major, d. 17, q. ult. , prceter
alios infra citandos. Et probat, quia parochus
tenetur confessionem subditi audire quoties
ille tenetur confiteri ; sed in eo casu subditus
tenetur confiteii ; ergo. Sed dicitur, illucl
prius esse verum per se , per accidens vero
excusari ob necessitatem. Sed contra, quia
parochus non solum ex charitate, sed ex jus-
titia etiam tenetur, subdito sacramenta mi-
nistrare; ergo maxime tenetur quando sub-
ditus maxime indiget. Neque tunc est legiti-
ma excusatio, nam propter illum maxime
articulum munus accepit, et alitur, etc. Ac-
cedit, quod hoc sacramentum non est tantum
preeceptum, sed etiam medium necessarium
ad salutem, ex cujus carentia sequitur morale
periculum, ut late idem Major prosequitur,
d. 23 , q. 1. Ubi posteriorem parlem negan-
tem expresse ponit quoad sacramentum ex-
tremce unctionis. De Eucharistia vero ex-
presse non loquitur: ex rationibus autem, et
discursu ejus videtur idem seniire; quia heec
sacramenta non sunt necessitatis. Nam., iicet
viaticum necessarium sit, non tamen neces-
sitate medii, sed prcecepti, a qua potest ex-
cusari infirmus, quia non habet copiam mi-
nistri.
5. Tertia sententia. — Tertia sententia esse
potest, in eo casu teneri parochum ad minis-
trandum sacramentum confessionis et Eu-
charistiee, non vero unctionem extremam.
Sentit Navar., cap. 24, num. 10, et c. 25, n„
133, nam de duobus aftirmat expresse, de
tertio vero tacet, in quo satis insinuat non
esse in eo tantam obligationem. Fundamen-
tum quoad duas partes de confessione, et ex-
trema unctione, idem est; quia illa est ma-
ximce necessitatis, hcec nullius, cum non sit
in preecepto ; et licet sit utilissima, tamen
non tenetur parochus cum tanto discrimine
872
DISPUTA.T. XLIV. SECT. III.
ea, qnre tantum utilitatis sunt, conferre. Al-
tera vero pars de viatico, probatur, quia suo
modo est sacramentum necessitatis, quia est
in prsecepto juris divini : parochus autem te-
netur ex officio cooperari suo subdito, ut jus
divinum impleat, quantum in ipso est. Acce-
dit, quod infirmus sine hoc viatico relictus,
magno periculo exponitur. Parochus autem
ratione sui officii tenetur succurrere subdito
exislenti in gravi periculo et necessitate,
etiam cum vitee discrimine.
6. Quarta sententia. — Quartasententia esse
potest, teneri parochum ad ministranda haec
omnia sacramenta, etiam extremam unctio-
nern, subdito laboranti morbo contagioso,
etiam cum periculo contagii ct mortis. Ci-
tantur Gabr., in Serm. Domin. & post Pente-
eost., in q. de Fuga pestis, concl. 4, corol. 1
et 2; et Joannes Echius, in hom. ult. Domin.
2 post Pascha; Claudius Espencseus in 1 Epi-
stola ad Timoth., lib. 3 digrcssionum, c. 19.
Fuudamentum esse potest , quia parochus
non solum ex charitate, sed etiam exjustitia
tenetur omnia ha?c sacramenta subditis mi-
nistrarc ; ergo hsec obligatio urget etiom
tempore pestis, et cum periculo contagionis.
Probatur consequentia, primo, quia ad ali-
quid ampiius tenetur parochus in eo casu,
quam alius qui non est parochus. Secundo,
quia propterea per totum annum alitnr, et
stipendium accipit, ut lemporibus maxime
necessariis, et quando ab aliis oves deserun-
tur, ipse subveniat, et se exponatalicui peri-
culo propter illas. Haec enim justa conditio
tacite videtur inclusa in pacto inter paro-
chum et subditos. Tertio, quia alias tempore
pestis totus populus esset destitutus ministris,
qui ex obligatione teneantur hoc sacramen-
tum ministrare, quod absurdum videtur, et
contra commune bonum. Quarto, quia dux,
vel miles in temporali milttia saepe obligatur
exponere vitam suam corporalem majoribus
periculis propter necessitatem, etiamsi non
sit extrema, sed ordinaria pertinens ad mu-
nus suum, ut est vigilare, aut servare insi-
dias debito loco et tempore : cur ergo non te-
nebitur etiam parochus, ut suum munus
exerceal circasubditum, eo tempore quo spi-
ritualis pugna maxime erga illum exercetur,
tunc se exponere periculo vitoe corporalis, mi-
nistrando ei sacramentum unctionis, quod op-
portunissimum est ad vincendas illiustempo-
ris tentationes, et ad disponendum animam
perfecte ad beatitudinis consecutionem? Etin
bfine ultimam sententiam ego fui aliquando
valde propensus, nunc autem illam esse mo-
derandam censeo.
7. Majorem esse quoad hoc parochi olliga-
tionem, quam alterius sacerdotis. — Assertio
prima. — Objectio. — Diluitur. — Alia olijectio.
— Enodatur. — Et imprimis statuo, majorem
esse obligationem pastoris Ecclesise quoad
sacramentorum administrationem in prsedic-
to eventu, quam sit alterius sacerdotis, qui
hoc mnnus non habeat : non solum quia ille
tenetur ex justitia, alii tantum ex charitate,
sed etiam quia ad plura et in pluribus casibus
tenetur paslor, quam teneantur alii. Hoc est
certissimum apud omnes. Nam quod in ex-
trema necessitate spirituali quilibet teneatur
alteri subvenire, etiam cum periculo vitee
corporalis, concors est Theologorum senten-
tia, ut patet ex citatis, tractarique late soiet
in 2. 2, q. 26, art. 5, ubi D. Thom., et fre-
quenter aliis locis. Et Alens., 3 p., q. 189,
memb. 3, etomnes. Quod vero heec obligatio
generaliter sit tantum ex charitate, vel mise-
ricordia, certum cst etiam apud eosdem, quia
nec justitiaobligat omnes, nec est alia virtus,
unde possit oriri talis obligatio. Denique
quod parochi teneantur ex juslitia, etiam in
eo casu, iidem auctores docent : quia paro-
chus tenetur ex vi sui muneris et officii mi-
nistrare sacramenta subditis : heec autem est
obligatio justitice. Dices, ex vi officii non te-
neri in illo casu, seu cum tanto discrimine ;
quia non teneturdebitor ex vi justitiaa solvere
debitum cum tanto detrimento suo. Respon-
detur, officium hoc obligare ad ministranda
sacramenta subdito quoties ille indiget, et
juxta mensuram seu exigentiam necessitatis
illius; etideo, si necessitas silextrema, etiam
ipsum munus obligat juxta modum talis ne-
cessitatis; sicut miles tenetur pugnare in
bello ex justitia etiam cum vitee discrimine ;
non est ergo dubium quin heec sit obligatio
justitiee. Dices, hoc ad summum procedere
in his pastorihus qui stipendium recipiunt,
et ad hoc aluntur ab ipsis subditis ; non vero
in aliis, qui sine stipendio, ex charitate, vel
obedientia munus suscipiunt, ut sunt Proelati
religionum. De quibus propterea nonnulli
aiunt non teneri ex justitia , sed ex specia-
liori debito charitatis. Mihi tamen videtur
etiam eos ex justitia teneri ; quia non solum
ipsi utcunque lenentur, sed etiam subditiha-
bent proprium jus exigendi et petendi ab il-
lis. Nec enim illi esse debent pejoris condi-
tionis, quam reliqui fideies, ut non habeant
tale jus respectu alicujus pastoris proximi.
DISPUTAT. XI
Unde hi Prselati dura mnnus suscipiunt, et
loco parochorum, vel Episcoporum consti-
tuuutur, totam illam obligationem m se reci-
piunt, quae in aliis futura fuisset. Item, licet
a subditis non recipiant materiale stipen-
dinm, recipiunt tamen reverentiam et obe-
dientiam, et inter eos quoddam tacitum pac-
tum intercedit, ratione cujus ex justitia te-
nentur sacramenta illis ministrare. Denique
ad hoc munus ahmtur ab ipsa religione, vel
a Summo Pontifice, qui curam suam illis
committit. Omnes ergo pastores tenentur ex
justitia, et in hoc superant reliquos simplices
sacerdotes.
8. Paroclium teneri non deserere gregem
in necessltate. — Atque hinc fit, ut ad plura te-
neantur etiam in illo necessitatis articulo.
Nam imprimis tenentur non fugere, nec de-
serere gregem eo tempore, ad quod alii, per
se loquendo, non tenentur. Dico autem, per
se loguendo ; quia si contingat deesse paro-
chum, et omnem alium sacerdotem, teneri
poterunt alii ex charitate ad subveniendum
communi bono, ibique permanendum. Atque
ita prior pars illationis communis est apud
auctores citatos, et omnes qui de residentia
parochorum, velEpiscoporum scripserunt; et
prsesertim videri potest Rebuffus in sua Prac-
tic. henef. , cap. de Dispensat. non resid. ;
etlmola, in c. ult. de Cleric. non resid. ; D.
Thom., 2. 2, q. 185, art. 5, et Quodl. 12, q.
48, art. 3. Estque de hac re egregia epist.
August. 180. Ratio autem est manifesta ex
diclis, quia pastor tenetur in praedicta ne-
cessitate ministrare sacramenta suis ovibus;
ergo tenetur eas non deserere. ltem pastor
ex officio tenetur residere ; ergo maxime
obligatur ad hoc in tempore tantae necessita-
tis, eliamsi periculum propriae vitae immi-
neat ; quia hoc est bonum inferioris ordinis
comparatione spiritualis vitse gregis. Propter
quod dixit Christus, [Joan. 20 : Bonus pastor
animam suam datpro ovibus suis. Quo testi-
monio omnes utuntur ad hanc veritatem con-
firmandam, cum August., Reda, D. Tbom.
etaliisibi. Et August., serm. 50 de Verbis
Dom., qui etiam videri potest serm. 149 de
Tempore.
9. Objectio. — Sohitur objectio. — Dices :
non est major ratio de periculo mortis pro-
veniente ex causis naturalibus, quam de illo,
quod provenit ex tyrannorum persecutione ;
sedimminente periculo persecutionis licitum
est pastori fugere, juxta illud Matt. 10 : Si
vos persecuti fuerint in una eivitate, fugite in
,IV. SECT. III. 873
aliam. Et late prosequitur Athanas., Apolog.
pro fuga sua ; Tertul., lib. de Fuga in perse-
cut. ; August. brevius, lib. 1 contra Ep. Gau-
dentii, c. 16 ; ergo. Respondetur, conceden-
do eamdem esse in utroque casu rationem ;
ideoque in persecutione licere pastori fugere
sine periculo gregis, quomodo fugiebat
Athanasius ; imo pro majoriejus fructu, ut se
ad Ecclesia? defensionem reservaret. At cum
periculo gregis non licel illum deserere, ut
recte Augustinus distinxit. Et sumitur etiam
ex Nicolao Papa in c. Sciscitaris, 7,q. 1, ubi
inter alia inquit : Non dicimus quod persecu-
torem non fugiamus, etc, sed quod prcecipue
nos, qui tanquam arieies prwcipue ducatum
gregibus prabemus, imo qui et eorum pastores
sumus, Deo auctore, cum eis in periculis pro
viribus persistere pro certo conveniat. Ubi
etiam habet illam celebrem sententiam : Si
pemiciosum est, nautam in tranquillitate na-
vem deserere, quanto magis in fluctibus ? Et
ineadem sententia est Tertull., hb. de Fuga
in persecutione, prsesertim c. 7. Itaque in
utroque casu ingruentis necessitatis servata
proportione, eadem est ratio, ut sentit etiam
Cajet.,2. 2, q. 185, art. 5. Nam sipopulusin-
diget prsesentia sui pastoris, non potest ipse
fugere, eteum deserere, sivenecessitasimmi-
neat hominum persecutione, sive ex aeris,
autinfirmitatiscontagio. Si vero populns non
indiget, vel quia persecutio non ad ipsum,
sed ad solum Episcopum tendit, ut conti-
git in causa Athanasii, vel quia eo fugiente
manent alii ministri Ecclesiastici, qui popu-
lum doceant, et in veritate confirment, ut in
eadem causa accidebat, vel certe quia popu-
lus simul cum ipso pastore dissipatur et fu-
git, in his et similibus eventibus constat lici-
lum esse fugere. Tempore autem pestis re-
gulariter non potest totus populus fugere,
aut periculum mortis vitare ; et ideo tenetur
pastor adesse, ut debitum ministerium suis
ovibus exhibeat.
10. Posse parochum adesse per vicarium.
— Hinc vero colligitur limitatio ab omnibus
recepta, nimirum teneri pastorem per se ad-
esse, aut per vicarium sufficientem suis ovi-
hus providere. Cum enim hsec praesentia so-
lum requiratur propter sacramentorum admi-
nislrationem , cum necessaria doctrina, vel
exhortatione, si Iiebc fiant sufficienter per vi-
carium, satisfactum videtur obligationi, quia
necessitati ovium satis subventum est. Sed
oportet hoc convenienter explicare, ne in re
morali niraiam licentiam pastores accipianl.
874 DISPUTAT. XLIV
Distinguamus ergo inter Episcopos et paro-
clios ; non est enim sequalis inter eos ratio.
Episcopi ergo , regulariter loquendo, recte
faciunt, si a civitate et.Ecclesia sua non dis-
cedant tempore pestis ; quia, moraliter lo-
quendo, possunt sine magna difficultate pro-
pria pericula preecavere , et sua prasentia
plurimum ad populi salutem, tam corpora-
lem quam spiritualem, et ad exemplum alio-
rum proficient : de qua re multa egregie tra-
duntur in Concilio Mediolanensi V, sub Ca-
rolo Borromeo. Nihilominus, per se loquendo,
non male faciet Episcopus , si a civitate , ubi
pestis serpit, corporaliter discedat, dummo-
do debitam sui gregis providentiam non re-
linquat, ut a simili sumitur ex his, quae tradit
August., dict. lib. 1 contra Epist. Gaudent.,
c. 16, et ex Athan., Tertulliano, Nicolao Papa,
citatis locis. Ratio est, quia imprimis non te-
netur Episcopus per seipsum sacramenta
ministrare, etiam cum prsesens est, nisi ubi
nullus alius sacerdos adesset , de quo casu
non agimus, tum quia his temporibus fere
morale non est ; tum etiam quia in illo non
posset Episcopus discedendo sufficienter pro-
videre ovibus ; moraliter ergo loquendo, non
tenetur per se ministrare sacramenta, quia
hoc est proprium munus parochorum, qui
sunt proximi ministri horum munerum ;
Episcopus autem est veluti universalis causa,
quse per se immediate non operatur pai ticu-
lares effectus, nisi in casu raro et necessario,
ut dicturn est, et sumitur ex D. Thom., Quod-
lib. 1, art. 14, et Quodlib. 3, art. 17. Deinde
non tenetur per sese docere , aut exhortari
tunc populum, tum quia etiam hsec ministe-
ria possunt per aiios sufficienter fieri ; tum
etiam quia eo tempore non expedit puolicas,
et pro toto populo conciones habere, ad pri-
vatas autem exhortationes sufficiunt parochi.
Loquimur de tempore pestis, nam de tem-
pore persecutionis tyrannorum, si illa sit con-
tra Catholicam fidem, alia est ratio, ut per se
constat. Ergo tempore pestis non est, cur
Episcopus cogatur adesse in loco pestilenti
preesentia corporali.
11. Oljectio exTridentino sohitur. — Dices :
jure divino tenetur residere, Trid., sess. 23,
cap. 1 de Reform.; hsec autem obligatio tunc^
maxime urget. Respondeo imprimis non te-
neri ad residendum in uno et eodem loco,
sed in sua dicecesi; potest ergo a loco pesti-
lente discedere , et in alio suse dicecesis ma-
nere. Deinde, si contingat pestem per totam
dicecesem serpere, aut non posse in tota illa
SECT. III.
tute manere , non erit contra prseceptum de
residendo, pro tunchabitare in aliquo tuto lo-
co vicino dicecesi, quoad fieri possit, et inde
attendere ad bonum regimen dicecesis, pro-
videndo ovibus in necessariis quantum po-
tuerit. Quia pra^ceptum illud non plus obligat
quam ratio justitiae et charitatis ex natura
sua obligat; hse autem virtutes in eo casu
non amplius obligant, quia solum obligant
ad residendum propter spirituale regimen
ovium ; ad hunc autem finem expedit tunc ufc
pastor superior et architectonicus sit in loco
tuto, tum ut possit ovibus melius providere ;
tum etiam ut se ad omnium salutem et com-
modum melius conservare possit. Non potest
autem licite Episcopus relicto vicario disce-
dere in locum distantem, el ovium curam
omnino relinquere, quantumcunque vicarius
videatur sufficiens ; quia semper ipse tenetur
onere personali, et prseceptum de residendo
saltem ad hoc obligat : et quia, moraliter lo-
quendo, deserendo oves, magno periculo il-
las exponit.
12. Parochos majori obligaiione teneri. —
At vero parochi majore obligatione tenentur
(per se loquendo) ad non discedendum a loco
pestilente. Primo quidem, quia ipsi suntpas-
tores proximi, ad quos immediate pertinet
sacramentorum administratio. Secundo, quia
sunt immediate subditi Episcopis, sine quo-
rum licentia non possuntdiscedere, suumque
munus alteri mercenario committere. Nihilo-
minus tamen etiam parochus, si habeat vi-
carium sufficientem, non teneturper seipsum
ministrare sacramenta; quia satis est tunc
sufficienter succurrere necessitati ovium. Unde
etiam cogendus non est in conscientia, at per-
sonaliter adsit intra locum peste infectum, si
revera habetibi sufficientemvicarium; quam-
vis absolute non possit curam suse parochise
deserere, sed debeat proxime adesse et animo
ac sollicitudine nunquam deesse ovibus. Quod
si Episcopus judicaverit expedire bono com-
muni, ut ad proprium locum revertatur, vel
ne ab illodiscedat, pareretenebitur; quia prse-
ceptum per se est justum, et ad Episcopum
spectat curam habere communis boni, ejus-
que judicio et voluntati magis standum est.
13. Teneri parochum ministrare etiam cum
periculo vitce. — Assertio secunda. — Secundo
principaliter assero, teneriparochum, per se
loquendo , ad ministrandum sacramentum
confessionis suis subditis*in eo eventu, etiam
cum periculo vitse, licet in aliquo casu excu-
sari possit. Suppono enim imprimis posse et
DISPUTAT
debere convenieniia media adhibere ad vi-
tandum propriae vitse pericnlum in adminis-
trando suo munere , quia propria charitas ad
hoc obligat. Deinde suppono teneri Episco-
pum, rempublicam, seu communitatem pro-
videre parochis de antidotis et remediis ne-
cessariis ad prseservationem eorum, quando
illa extraordinaria sunt, et valde onerosa ip-
sis parochis ; nam si sint faciliora, ipsi tene-
buntur ex officio ad illas expensas. Tandem
suppono teneri aegrotum, quoad commode
possit, accedere ad sacramentum cum mini-
mo periculo ministri, et de longinquo stare,
vel in tali habitu, aut loco, etc, quse omnia
perse notasuni. Casus vero urgetur, quando
sacramentum hoc non potest ministrari sine
periculo ; et tunc dico regulam generalem
statuendam esse in favorem animarum, ex-
ceptionem vero esse posse in favorem paro-
ehorum. Probatur primo , quia in his rebus
moralibus id simpliciter statuendum est pro
regula, quod moraliter loquendo, etutpluri-
mum est necessarium ; sed hoc modo est ne-
cessarium ad salutem seternam animaruin, ut
sine sacramento confessionis nemo decedat,
quae salus seterna prseferenda estpropriee cor-
porali vitse ; ergo generalis regula est hoc ca-
dere sub obligationem. Major est evidens ex
terminis; quia res morales vix habent majo-
rem necessitatem. Item quia si oppositum
pro regula statuatur, homines facile sument
occasionem nunquam subveniendi proximis
in tali necessitate. Minor etiam est clara, quia
sacramentum hoc est medium necessarium
ad salutem.
14. Objectio diluitur. — Respondent non
esse necessarium in re, sed in voto sufficere
per contritionera. Contra hoc vero est, quia
contritio difficilis admodum est, et magno
periculo exponitur proximus, si cumhoc solo
remedio relinquatur. Negant tamen esse dif-
ficilem cum divina gratia, quse prsesto adest
homini, si per ipsum non stet ; quod si per
ipsum steterit, jam non est periculum neces-
sitatis, sed vohmtatis, ideoque obligationem
non inducere. Sed profecto nemo negare po-
test difficiiem esse contritionem, quantum est
ex parte bominis, cum includere debeatpu-
ram Dei dilectionem super omnia : et augetur
in eo statu difficultas, tum propter corporis
debilitatem, tum propter sollicitudinem salu-
tis corporalis, quae multum distrahit animam
a spiritualibus, tumpropternimiumtimorem,
ex quo potius tunc homo movetur, quam ex
amore ; tum denique, quia si tunc homo a
XLIV. SECT. III. 875
postore suo destituatur, exponitur multis pe-
ricuiis tentationum, vel desperationis, vel ni-
miee tristitiee, qua facile potest absorberi.
Maxime vero haec urgent (quod valde atten-
dendumest)sinon in una privata persona, sed
in aliqua communitate considerentur ; nam
licet in uno vel altero singulari homine heec
non videatur extrema necessitas , in tota
communitate est extremum periculum, nec
fieri moraliter potest, quin multi damnentur,
si tota communitas hoc sacramento destitua-
tur, cum tamen aeterna salus unius personse
majoris eestimationis sit quam propria vita
corporalis. Quod si tota communitas privanda
non sit hocsacramento, et periculum preedic-
tum non sit determinate in hoc vel illo indivi-
duo tantum (ut suppono), sed absolute in hac
plebe, necesse est ut obligatio cadat in sin-
gulos, quia non potest aliter illi communi
necessitati subveniri, nisi ministrando singu-
lis hoc sacramentum. Denique falsum est,
necessitatem provenientem ex defectu volun-
tario non obligare ad subveniendum proximo
in spiritualibus cum periculo vitee, alias nun-
quam ad hoc obligaret charitas, nisi fortasse
respectu parvulorum baptismo indigentium :
hoc autem falsum est, ut constat ex his, quae
de correctione fraterna et scandalo tradunt
Theologicum D. Thom., 2. 2, q. 33 et 35.
Quando ergo defectusnon est exsolamalitia,
sed vel ex ignorantia, vel fragilitate, et homo
ea ratione est in periculo morali eeternee dam-
nationis, ilia est extrema necessitas, vel ita
gravis, ut ad obligandum sufficiat, ut recte
docuit Adrianus, dub. 8 de Confessione ; Na-
varrus, in Sum., c. 24, n. 23; et communiter
Doctores. Quod si in eo casu obligaret chari-
tas, multo fortior erit obhgatio, adjuncto de-
bito justitiae, quod ex officio provenit.
Creneralis regula proponitur.
15. Haec ergo omnino constituenda est pro
generali regula ; quia vero haec obligatio ad
praeceptum affirmativura spectat, possunt in
aliquo casu tales circumstantiae occurrere,
cum quibus non obliget tale prseceptum ; nam
heec est natura affirmativi praecepti. Casus
autem hujusmodi erit , si parochus moraliter
preesumeret, ac pro certo haberet, infirmum
non habere conscientiam peccati mortalis,
vel esse bene dispositum ad mortem, et alio-
qui periculum vitee corporalis esset magnum
et moraliler uvidens ; tunc enim posset pa-
rochus probabiliter excusari. Maxime si esset
solus, et eo deficiente seu mortuo, non spe-
876
DISPUTAT. XLIV. SECT. III.
raretur facile posse provideri populo de pas-
tore, seu successore ; tunc enim comraune
bonum multum preeponderaret. Ubi aclverto
non satis e?se quod parochus negative se ha-
beat, ignorans statum infirmi, ut (ex generali
regula) preesumat illum esse in bono statu ,
quem non scit essein malo; hujusmodi enim
praesumptio postulatur ad ea, quae sunt favo-
rabilia alteri ; non vero licet illa uti ad ne-
gandum illi debitum ministerium, et expo-
nendum eum periculo saltem dubio eeternae
damnationis, et ideo in eo casu optime locum
babet illa regula juris, in dubiis tutiorem
parlem esse eligendam. Unde merito dixit
Adrianus, dicto dub. 8, ad ultim., quoties
dubitaturverisimiliter desaluteeeterna proxi-
mi, intervenire preedictam obligationem, quia
tenemur temporalia contemnere pro salute
spirituali proximi , non solum quando ndn
potest aliter salvari, sed etiam quando veri-
similiter aliter non salvabitur, aut probabile
dubium est , an sine illo remedio salvabitur.
Requiritur ergo, ut positive constet moraliter
de bono statu , bonaque disposilione pceni-
tentis, ut quia paulo ante segritudinem con-
fessus est, et alias studiosus et prudens exis-
timatur. Et tunc est ratio elara, quia proxi-
mus non est in vera necessitate gravi, nedum
extrema. Imo in eo casu non creditur obliga-
tus ad confessionem ; ergo multo minus erit
obligatus parochus ad audiendam tunc confes-
sionem voluntariam, seu supererogationis.
Nam licet dixerimus teneri parochum ad
confessionem audiendam, quando pcenitens
non tenetur eam facere , id tamen est intel-
ligendum per se, et sine tanto nocumento,
seu periculo.
10. Hoc etiam confirmat ratio queedam
supra facta pro prima sententia , quia pceni-
tens non tenetur confiteri, vel baptizari cum
evidenti periculo vitee corporalis ; ergo multo
minus obligandus est parochus cum eodem
periculo ad ministrandum illi aliquod ex his
sacramentis. Antecedens enim non est ve-
rum, quanclo homo est in articulo mortis, et
non habet vehementem probabilitatem suee
contritionis; tunc enim potius debet accipere
sacramcntum cum periculo corporalis vitee,
quam se exponere periculo eeternee mortis,
quia ordo charitatis hoc postulat ; et cum
eisdem circumstantiis tenetur parochus mi-
nistrare hoc sacramentum subdito indigenti;
quando vero aliquis vel nou est in mortis ar-
ticulo, vel sufhcienter est paratus ad mortem
sine reali susceptione sacramenti , quia non
habet conscientiam peccati mortalis, vel quia
satis probabiliter putat secontritum, tunc ex-
cusari poterit; iu quo eventu etiam excusa-
tur parochus. Est tamen differentia, tum quia
facilius quisque potest propriam quam alie-
nam preeparationem cognoscere ; tum etiam
quod propria necessitas est privata et parti-
cularis, quam unusquisque facile discernere
potest ; parochus vero debet curare publicam
et communem necessitatem , quee insurgeret
gravissima , si curo preedictis circumstantiis
non ministraretur hominibus hoc sacramen-
tum in tempore talis necessitatis. Unde Rutil.
supra tandem concedit , quoties curato pro-
babile est subditum esse in statu peccati mor-
talis , etiamsi non appareant signa impceni-
tentiee, vel desperationis, teneri ad confessio-
nem ejus audiendam in illo articulo, quia illa
est gravis necessitas spiritualis.
17. Teneri paroclium , tempore pestis viati-
cum minhtrare cum periculo. — Assertio ter-
tia. — Dico tertio, absolute teneri parochum
viaticum ministrare infirmis tempore pestis ,
cum ordinario periculo contagii , quod in tali
occasione esse solet, etiamsi in particularibus
casibus excusari possit , si periculum multum
augeatur , et proximi necessitas nimium di-
minuatur. Haec conclusio est magis pia, et ju-
dicio meo valde necessaria ad bonum regi-
men animarum , ne facile tanto bono in illa
necessitate priventur. Eamque confirmat usus
Ecclesiee ; nam omnes parochi timorati hoc
observant, etiamsi intelligant eegros esse dis-
positos per sacramentum confessionis. Epi-
scopi etiam illos compellunt ad Eucharistiam
ministrandam, quod non esset justum, si ipsi
ex vi officii non tenerentur. Populo item ma-
gnum esset scandalum, si parochus subditos
suos sine viatico mori sineret ; signum ergo
est ejusdem obligationis. Duplex autem ne-
cessitas hic intervenit, ex qua potest oriri
heec obligatio. Prima est necessitas divini
preecepti , quo tenelur eegrotus in periculo
mortis viaticum recipere ; sed heec necessitas
per se soSa non videtur sufficiens, quia, licet
parochus non ministret Eucharistiam, alius
non transgreditur divinum preeceptum, sed
excusatur, quia non habet ministrantem. Ni-
bilominus tamen hoec necessitas multum ju-
vare potest ad hanc obligationem, si aliunde
non interveniat magna cccasio excusationis,
quia parochus, per se loquendo, tenetur mi-
nisterium necessarium exhibere , ut subditus
servet divina pra^cepta. Secunda necessitas
est medii ad salutem, et heec multo minor est
DISPUTAT. XLIV. SECT. III.
877
in hoc sacrainento quam in eonfessione, et ex
liac parte est minor sine dubio, magisque dV
bia licec obligatio.
18. Nccessitas sacramenti Encliaristicr,. —
Nihilominus est in hoc sacramento quaedam
necessitas moralis , vel quia auxiliura , quod
per tale sacramentum datur, moraliter neces-
sarium censetur ad perseverandum in justi-
tia per poenitentiam recuperata, et vincendas
tentationes illo tempore occurrenles , vel
etiam quia potest aliquando conferre gratiam
priraam , quam imperfecta pcenitentia prius
non contulit. Unde multo major erit hsec ne-
cessitas, si fortasse sacramentum pcenitenliae
administrari non potuit, ut quia infirmus non
sentit aliquid, vel quia non adest sacerdos,
sed tantum diaconus. Quibus etiam accedit
fructus essenliahs ipsius viatici, qui magni
momenti est, et preeferendus multis incom-
modistemporalibus, Ex quibus omnibus simul
sumptis et prudenter consideratis insurgit
qusedam necessitas, quse licet non sit extre-
ma, videtur tamen esse valde gravis, atque
adeo sufficiens ad obligandum parocbum ,
qui non tantum ex charitate, sed etiam ex
justitia obligatur, et ideo non tantum in ex-
trcma, sed etiam in gravi necessitate subditi
obligatur, cum aliquo periculo communi et
ordinario talis segritudinis. Nam in extrema
necessitate etiam illi obligautur, qui pastores
non sunt : plus ergo debet obligari pastor.
Unde D. Thom., 2. 2, queest. 184, art. 7, et
queest. 185, art 5, agens de obligatione pas-
torum, non requirit ad illam, extremam ne-
cessitatein, sed opportunitatem, et absolu-
tam necessitatem.
49. Huc accedit consideratio supra tacta,
quia heec qua; respectu singulorum est ne-
cessitas aliquo modo gravis, respectu com-
munitalis est gravissima : nam esset ingens
damnum, quod totus populus in ea occasione
desthueretur et privaretur viatico , et mora.
liter loquendo, cederet in extremum pericu-
lum multorum ; ergo tenetur pastor ex officio
subvenire communitati in ea necessitate per
boc ministerium. Neque esset convenienter
provisuiu Christiana? reipublicae, si in tam
gravi necessitate non haberet boc ministe-
rium ex officio necessarium, sedvoluntarium
ex perfectione charitatis. Ergo bac lcge con-
stituuntur et aluntur pastores animarum ab
Ecclesia, ut teneanlur tam necessarium mi-
nisterium in tam gravi periculo populo exhi-
bere. Exceptio autem in conclusione posita
per se clara est; poteslque facile ex dictis circa
preecedenlem intelligi, el ad particularia ap-
plicari. Nam, quia viaticum minus necessa-
rium est quam confessio, facilius potest in
particulari occurrere excusatio : praecipua ta-
men erit, si ad audiendas aliorum confessio-
nes necessarium sit alios sine viatico dimit-
tere. Vel si parochus sit solus, et nimium pe-
riclitetur ejus vita, si utrumquesacramentum
omnibus velit ministrare, et maxime si in il-
lius defectum non possit facile alius sacerdos
substilui. Et similes circumstantiee in parlicu-
lari expendendse sunt; obligatio autem gene-
ralis negari nullo modo debet.
20. Teneri parocJios ministrare extremam
unctionem, quando non sit periculum. — Assert.
ult. — Ultimo assero, parochos seu pastores
proprios animarum teneri ministrare sacra-
mentum extremae unctionis intemporepestis,
si id facere possint sine morali periculo vitse,
et ad hoc periculum vitandum tenentur ad-
hibere convenientia remediaprudentium me-
clicorum arbitrio, ut sine illopossint huic operi
vacare : absolute tamen non tenentur minis-
trare boc sacramentum cum morali periculo
vita? corporalis. Hsec assertio quoad priorem
partem optime probatur rationibus quartse
sententise. Quoad ultimam vero partem pro-
baiur rationibus aliarum opinionum, et ex
dictis circa proecedentes assertiones. Hic enim
generalem reguiam negativam statuimus ,
quando vitari non potest morale periculum
vitae corporalis, quia hoc sacramentum neque
est medium necessarium ad salutem, neque
ex divino pra^ceplo : et praeterea supponit
jam, per se loquendo, duo alia sacramenta,
quibus sufficienter subvenitur necessitati sub-
diti, et ideo si periculum revera ita immineat,
ut hic et nunc vitari nonpossit, non sunt obli-
gandi pastores boc sacramentum ministrare.
Nihilominus tamen, quia hoc etiam sacramen-
tum est magnse utilitatis, et per se spectat ad
ministerium et obligationem parochorum, te-
nentur pra;venire periculum, si commode
possunt, et tentare remedia convenientia, ut
illud sine periculo probabili administrent.
Partim anticipando collationem liujus sacra-
menti slatim in principio talis -eegritudinis ,
priusquam multum inficere possit, quia, cum
basc ajgritudo sit per se lethalis, et alias sit
adeo noxia et contagiosa, non oportet aliquem
terminum ejus expectare ut ho3 sacramen-
tiuu detur, sed statim a principio dari po-
test. Partim procurando, ut loco puro etli-
bero aeger constituatur, sine vestihus quoad
fieri possit, ut minus sit conlagii periculum.
878
DISPUTAT. XLIV. SECT. III.
Partim utendo virgula aliqua argentea oblon-
giori ad ungendum a distantiori loco. Partim
adhibendo ea quee pure essentiaha sunt, et
brevissima rnora,quoad fieri possit. Denique
sumendo alia antidota ac prseservativa, quse
ad hoc conferre possunt. Nam si his omnibus
adhibitis remediis, judicio peritorum medi-
corum non sit morale periculum contagii,
non sunt excusandi parochi ab hoc munere,
etiamsi fortasse sit aliquod dubium, quod
saape nascitur potius ex nimio timore quam
ex re ipsa. Atque hoc observatum est in usu
inter viros prudentes ac timoratos ; et hoc
suadent etiam omnia quse hactenus dicta
sunt. Ex quibus est satisfactum fundamentis
aliarum opinionum, ut in eorum solutionibus
immorari non sit necesse.
FINIS HUJUS SECUNDjE PARTIS DE PCENITENTLE SACRAMENTO.
QUARTA HUIUS OPERIS PARS
DISPUTATIO XLV
DE PURGATORIO IN GENERE, AN ET UBI SIT.
Inchoamus hoc loco quartam partem prin-
eipalem hujus operis, in qua de quibusdam
remediis annexis superioribus sacramentis
dicendum est. Cum enim pcenitentiae sacra-
mentum ad actualia peccata post baptismum
commissa tollenda institutum sit, interdum
vero ob suscipientis impedimentum hujus-
modi effectum integre non conferat, quoad
venialia saltem peccata, reatusque poenarum
temporalium et alias peccatorum reliquias,
ei adjunctum est sacramentum extremee unc-
tionis, quod, si necesse sit, hunc effectum
perficiat, praesertim in mortis articulo, in
quo major animi puritas, majusque sacra-
mentalis gratiae auxilium necessaria sunt.
Contingit tamen saepissime ut post utrumque
sacramentum rite, et cum principali fructu
susceptum, nondum reatus pcenas tempora-
lis omnino remissus sit ; et ideo necessaria
sunt alia remedia, quibus possit anima hujus-
modi debito liberari, quoe remedia merito
dicemus esse annexa praedictis sacramentis,
eorumque cognitionem ad hujus libri perfec-
tionem pertiuere. Possunt autem haec reme-
dia prodesse aut in preesenti vita tantum,
aut tantum post hanc vitam, aut in utro-
que statu simul. In primo ordine solum
potest constitui propria satisfactio, quee ab
unoquoque homine pro seipso fit ex opere
operantis, de qua diximus, simul agentes de
satisfactione sacramentali, quae est tertia
pars materialis sacramenti pcenilentiae ; et
ideo de illo membro nihil hic dicendum su-
perest. In secundo igitur ordine constituun-
tur pcenae purgatoriee, quae a Deo post hanc
vitam infliguntur. In tertio autem sunt sufira-
gia et indulgentiae, quae (ut dicemus) tam vi-
vis quam defunctis prodesse possunt ; illa ex
opere operantis, haec vero ad modum operis
operati. De his ergo tribus modis liberandi
animas a reatibus peccatorum dicendum su-
perest. Primo ergo dicendum est de loco
purgatorii, an et ubi sit ; deinde de anima-
bus seu personis ibi degentibus, quaenam
sint, quemve statum habeant ; ac denique de
pcenis illius ioci quales sint, quamque graves
ac diuturnse. De qua re frequentius dispu-
tant Theologi cum Magistro, in 4, d. 21 ;
Soto vero, dist. 19; aliqui, d. 18 et 20; latius
vero moderni scriptores contra Lutheranos,
quos in sequentibus referemus.
SEGTIO I.
Sitne locus aliquis, in quo animce in hac vita non
plene purgatse post hanc vitam purgentur.
1 . Qui Jueretici purgatorium negaverint. — ■
Aerius. — Multi heeretici purgatorium nega-
runt, quorum primus dicitur fuisse Aerius :
sed ille negavit quidem suffragia vivorum
prodesse detunctis, diserte tamen non legi-
mus purgatorium negasse ; et quamvis unus
error alteri affinis sit, non tamen ex illo ne-
cessaria illatione consequitur ; possent enim
animae per rigorem justitiae vindicativae post
hanc vitam purgari, etiamsi a viventibus ju-
vari non possent.Imo ita sensisse Aerium col-
ligi videtur ex verbis, quae Epiphanius re-
fert, haer. 75, sic enim aiebat 5 : Orat vivens,
aut dispensationem facit, quid profuerit mor-
tuo ? Igitur nemo sit pius, neque ioni quid-
quam faciat ; sed acquirat amicos, qui orent
pro ipso ut ne quid ille patiatur. Ille itaque
error ad materiam de suffragiis spectat. Error
vero negantium purgatorium ortus videtur
Hieronymi temporibus, vel prope a morte_
ejus, ut legitur in Epist. ad Augustinum,
quae nomine Cyrilli Hierosolymit. est 206 in-
ter Epist. August. In eodem errore fuerunt
postea Albanenses ante 800 annos. Hi vero,
2 Vide Sum., tract. de Infer., cap. 10.
880
DiSPlTAT. XLV. SECT. I.
ut prateolus refert, non solum depurgatorio,
sed eliain de inferuo dixerunt nihil esse,
nullasque post haue vitam manere poenas.
Quod etiam Albigenses postea senserunt ;
quanquam enim Anton., 4 p., tit. 17, c. 11,
§ 5, inter hos heereticos distinguere non vi-
deatur, sunt tamen diversi ; nam hi plus-
quam quadringentis annis sunt posteriores ;
exorti enim sunt tempore Innocentii III, ut
Prateolus notat, et ex eodem Anton. intelli-
gitur. Rursus excitarunt hunc errorem hse-
retici dicti Apostolici, non 1111 , quorum men-
tionem fecit August.,lib. de Hseresib., in 4
loco, sed illi qui tempore Bernardi exorti
sunt, quos etiam secuti sunt Petrobrusiani, a
Petro de Brusis, eorum duce, sic nominati,
ut colligitur ex Bernard., serm. 65 et 60 in
Cant., et Petro Cluniacens., in Ep. ad omnes
Episcopos. Prseterea in eodem errore repu-
tati sunt Pauperes de Lugduno, qui et Wal-
denses ; Armeni etiam, et Rutheni, ut apud
Prateolum videre licet, et in Armachano,libr.
13 de Errorib. Armenorum ; quamvis Nice-
phor., Armenorum errores referens, lib. 18
Historia\ c. 53, hunepraelermiserit. Idemque
tribuitur Grsecis, ideoque inter errores eorum
computatur a D. Thom. in Opusc. contra il-
los ; et idem sumitur ex Conc. Florent., sess.
ult., quanquam ex sess. 1 acta Ferrariee hoc
limitari possit, ut infra videbimus. Tandem
Lutherus hunc excitavit errorem ; nam licet
in principio, ut Prateolus, in Luthero, n. 44,
et alii referunt, purgatorium non absolute
negaverit, sed solum colligi ex Scriptura , ex
aliis vero auctoribus constat illud tandem
simpliciler negasse, sive quia paulatim in
suo errore processit, sive quia apud ipsum
quidquid in Sciiptura non continetur, cre-
dendum non est. Atque ita tandem eumdem
errorem omnes sectarii et posteriores hsere-
tici, Calvin., Brentius, Petrus Martyr, et alii
similes sectati sunt.
2. Hcereticorum fundamentum . — Funda-
mentum potest esse multiplex. Antiqui baere-
tici multum fundantur in hoc quod anima
simul cum corpore extinguitur, qui proinde
non purgatorium solum, sed etiam infernum
et gloriam negabant. Sed hos omittamus ;
nam error eorum et valde generalis est, et
contra ipsam rationem naturalem. Proprium
ergo fundamentum sumendum videtur ex
duobus principiis. Prius est, peccatum ve-
niale non distingui a mortali, sed esse oeter-
na pcena seque dignum. Aliud est, peccatum
mortale non remitti, quin tota poena, omnis-
que reatus ejus remittatur. Ex his enim plane
sequitur omnem animam post hanc vitam
aut esse dignam eeterna poena, aut nulla, ac
proinde nullum esse locum poenarum tempo-
ralium, quod purgatorinm appellatur. Atque
huc adjunguntur aliqua Scripturse loca , in
quibus significatur, duo esse tantum extrema
loca animarum, in quibus perpetuo vivunt,
aut miserse, aut beatae, juxta illud Eccl. 11 :
Si ceciderit ligmm , sive ad austrum, sive ad
aquilonem, ubicunque ceciderit, ibi erit ; et
Matth. 25 : Venite, benedlcti; et : Ite, malediC'
ti, etc.
Purgatorium esse ex veteri Testamento osten-
dilur.
3. Nihilominus certa veritas fidei est dari
post hanc vitam purgatorii locum. Potest au-
tem haec veritas imprimis ex sacra Scriptura
ostendi directe et in se. Nam, licet fortasse
hoc purgatorii nomen in Scriptura sacra non
inveniatur, id parum refert, si ostenderimns
rem illo nomine intentam inveniri ; ssepe
enim Ecclesia, vel propter baereses insurgen-
tes, vel ut doctrina iidei clarius et brevius
declaretur, nova et simplicia nomina imponit,
quibus fidei mysteria breviter complectatur,
ut constat ex materia de Trinitate, Incarna-
tione, Eucharistia et aliis. Res ergo hoc loco
intenta est, saepe contingere ut justorum ani-
rase, quando a corporibus separantur, non
plene ac perfecte pro suis peccatis satisfece-
rint, ideoquepost separationem a corporibus
interdum aliquas poenas luant, donec plene
satisfaciant , satisve patiantur, ita ut et ab
omni culpa, et ab omni reatu poense immunes
fiaut. Hanc ergo animarum castigationem
temporariam, purgationem vocamus, et quia
necesse est illam in aliquo loco fieri, locum
illum appellamus purgatorium. Sic ergo in-
tellectum purgatorii nomen, et res quee illi
subest, probari potest, primo ex veteri Testa-
mento, in quo celebre testimonium est, illud
2 Machab. 12 : Sancla et salubris cogitatio
est pro defanctis exorare, ut a peccatis sohan-
tur. Nam ex his verbis aperte colligitur ali-
quos defunctos posse a peccatis solvi ; quod
verum esse non potest de his qui in peccato
mortali decedunt; ergo necesse est, dejustis
intelligi ; quod satis aperte ibi explicatur
cum dicitur , eos qui cum pielate dormitio-
nem acceperant , optimam habere repositam
gratiam, et de eisdem subditur, optimum ac
religiosum consilium esse pro eis exorare, ut
a peccatis solvantur. Supponuntur ergo bu-
D1S1'UTAT. XI
jusmodi defuncli adhuc ligali realibus pecca-
torum ; nisi eniin ligati essent, solvi non pos-
sent. Rursus necesse est vinculum seu reatum
illum temporalem esse; nam si esset aeter-
nus, non possent aniinae ab illo solvi. Datur
ergo post lianc vitam in animabus sanctis
leatus pcenae tcmporalis ; ergo puniuntur do-
nec integre solvant. Neque enim putandum
est semper solvi per sufiVagia , vel orationes
vivcntium; nam hoc subsidium est quasi ex-
trinsecum et accidentarium respectu proprii
delicti, quod, per se loquendo, et juxta leges
vindicativae justitiee, solvendum est per pro-
priam pcenam ejus qui deliquit. Sic ergo ex
verbis citatis manifeste colligitur purgato-
rium, et status quidam medius animarum,
quae nondum beatee sunt, quia non sunt ple-
ne a peccalis solutae, et nibil coinquinatum
intrare potest civitatem sanctam Jerusalem ;
neque damnatee , quia adhuc possunt a pec-
eatis solvi.
4. Objectio. — Enodatur. — ■ Dices, ex illo
loco ad summum haberi, Judam et Macha-
ba^os ita de mortuis cogitasse ; non ergo iode
satis colligitur in re ita esse ; potuerunt enim
illi homines pia ignorantiadecipi. Praesertim,
quia illi defuncti pro quibus orabant, viden-
tur mortui in peccilo mortali, quale videtur
fuisse donaria idolorum contra legem acci-
pere, pro quo scelere justo Dei judicio mortui
fuerant. Responcletur, non videri dubium
quin peccatum illud in genere suo grave fue-
rit ; nam erat contra preeceptum gravissimis
verbis latum, Deut. 7. Nihilominus tamen
pium etiam fuit pro illis defunctis exorare,
et sacrificium offerre ; non quia per tales ora-
tiones vel sacrificia possent a mortali culpa
solvi, si in ea fortasse mortui fuerant; sed
quia incertum erat au in tali peccato mortui
essent; verisimile namque erat eos saitem in
mortis articulo de tali peccato doluisse, ve-
niamque consecutos fuisse; prcesertim cum
pro fide et religione pugnarent, vitasque suas
prodigerent; propterea enim ibi dicitur, Ju-
dam considerasse eos qui pro pietate dormi-
tionem aeceperant , optimam habere repositam
gratiam. Fortasse etiam aliqui eoruin pote-
rant a culpa gravi excusari, vel propter igno-
rantiam, vel propter levem materiam, etsi
ob exemplum et societatem aliorum simul
inlerfecti fuerint. Denique eo modo nunc Ec-
clesia orat pro omnibus in aliquo belio de-
functis, et nos oramus pro mortuis vel inter-
fectis, etiamsi sciamus paruui antea mortali-
ter peccasse ; quia ignoramus an Deus iilis
XXII.
.V. SECT. I. 881
contulerit spiritum compunctionis, ct hoc ip-
sum illis optamus ; sic ergo sancta fuit et pru-
dens Machaboeorum cogitatio. Ncc dubitari
potest quin veritati innixa fuerit, tum quia
existimatio illa non fuit unius vel alterius
privati ct indocti hominis, sed totius illius
populi, in quo tune erant sanctissimi viri, et
in vera fide satis instructi ; tum etiam quia
sacra Seriptura ita refert factum illud, ut ma-
xime laudet, nobisque imitandum proponat ;
tum denique quia veram ac propriam ratio-
nem illius facli eadem Scriptura profert, di-
cens : Bene et religiose de resurrectione cogi-
tans; nisi enim eos qui ceciderant, resurrecturos
speraret, superfluum videretur et vanum ora-
re pro niortuis.
5. Cur oratio pro mortuis in resurrectione
fundetur. — Ubi allera ditficultas occurrit,
cur hoc fundetur in resurrectione, et non po-
tius in animae immortalitate , cum hoec suffi-
ciat, eliamsi anima non esset iterum corpori
uniencla. Sed quia hoc est alterius considera-
tionis, dico breviter, in divina Scriptura, ma-
xime in ordine ad preesentem causam, haec
pro eodem reputari ; quia resurrectio suppo-
nit animae immortalitatem, et hosc infert re-
surrectionem, si vera et recta fides de divina
providentia et justitia in proemiandis et pu-
niendis hominum operibus habeatur; nam si
Deus post hanc vitam praemia et pcenas pro
operibus confert, necesse est ut non solum in
animabus, sed etiam in corporibus illam scr-
vet providentiam. Hujusmodi ergo fides com-
prehenditur in illo loco sub illa bona et reii-
giosa cogitatione de resurreetione; et eam-
dem supponit Paul., 1 Corint. 15, cum ait :
Si mortui non resurgunt, quid milii prodest ?
comedamus et libamus, cras enim moriemur.
Ac si diceret, si moriui non resurgunt, nulla
pcena vel gloria superest post hanc vitam pro
eorum operibus, quia utrumque ad Dei pro-
videntiam aeque pertinet, et utrumque in di-
vinis promissionibus et comminationibus con-
tinetur; quia non animabus, sed hominibus
praemia et pcenae promittuntur, et ideo, re-
surrectione sublata , csetera auferri necesse
est, ut recte Chrysost. et Anselm. in illum
locum annotarunt. Sic igitur in preesenti per-
inde fuit dicere Judam,religiose de resurrec-
tione cogitantem , pro mortuis sacrificia of-
ferri fecisse , ac dicere, religiose de divina
providentia et de pcenis acpraemiis hominum
cogitantem, id fecisse.
6. Ex aliis testimoniis purgatorium col-
ligitur.—Ex Tobice & eadem veritas colli-
56
82 DISPUTAT
/itur. — Ex Malachiat 3, Isai. 4, et Dan. 3,
Idem colligit Augustinus. — Atque juxta hsec,
;-)otesi veritas heec de purgatorio ex alfis lo-
as Veteris Testamenti demoiistrafi, in qui-
bus suffragia mortuis utilia esse significatur;
■um enim animse beatae illis non indigeant
idemque erattempore legis veteris de anima-
>us exislentibus in sinu Abrahsa, sola enim
Christi mortejnvari poterant), animabus ve-
ro damnatis utilia esse non possint, mani-
Leste supponunt illa testimonia locum alium
inimarum, qui non est nisi purgatorium.
Hoc ergo modo induci solet ad hanc verita-
iem contirmandam id quod 1 Reg. 31 refer-
lur de Judaeis qui jejunaverunt septem diebus
pro Saul, et aliis qui cum eo mortui fuerant.
Quod jejunium fuisse pro mortuis, ut ad re-
quiem pervenire valerent, exponil Beda, lib.
i in Sarnuelem, c. ult., et putat esse exposi-
tionem litteralem. Simileestquodlib. 2 Reg.,
c. 1, refertur, David et qui cum eo erant, je-
junasse usque ad vesperam super Saul et Jo-
natham, etc, et quod c. 3 fertur dixisse Da-
vid adpopulum post mortem Abner: Scindite
vesiimenta vestra et accingimini saccis, et
plangite ante exequias Abner. Et statim dici-
tur, jejunasse pro illo usque ad vesperam.
Sed hsec testimonia enervari possunt ; quia
illa jejunia non videntur fuissein suffragium
defunctorum, sed in ostensionem trislitiee et
doloris, eo quod corruissent gladio, ut ibidem
dicitur ; sicut enim flebant el Jamentabantur
super mortuos, ita etiam jejunabant ; quod
notavit Abulen., 1 Reg. 31, q. 19, et 2 Reg.
1, q. 9, et c. 3, q. 33 et34. NihiJorainus pro-
babilia sunt illa testimonia, quia verisimile
est etiam facta esse illa jejunia et afflicliones
viventium, ut prodessent defunctis : nam 2
Reg. 12, cum David flevisset et jejunasset
pro impetranda vita filii sui infantis, post-
quam moriuum illum esse intellexit, non
amplius luxit, seu jejunavit, et rationem
ipsemet reddit, quia jam non poterat tale
jejunium puero esse utile; quia (nimirum) nec
revocandus erat ad vitam, nec aliquid pec-
care potuerat, pro cujus remissione jejunium
illud ipsi prodesse posset, ut ibidem notavit
Abulens., q. 24; ergo cum pro aliis adultis
David jejunavit, luxit, etc, verisimile est
ipsum considerasse, potuisse ex iilis afflictio-
nibus utilitatem aJiquam in mortuos redun-
dare. Fortius argumentum sumitur ex ver-
bis Tobise 4 : JPanem tuum et vinum tuum su-
per sepulturam justi constitue. Hocenim con-
silium non potuit in alio sensu esse sanctum
XLV. SEGT. I.
et honestum, nisi quatenus panis et vinum
in saerificium et ol)Jalionem Deo offertur pro
mortuis, aut in eleemosynam pauperum, vel
sustentationem sacerdotum datur propter
eumdem finem, ut recte expendit Turrian.,
lib. 4 pro Epistolis Pontif., c. 14, adjungens
illud Ecclesiast. 7: Mortuo non prohibeas gra-
tiam, id est , beneficentiam et subsidium,
quem locum Jansen. ibi pro hac veritate
recte expendit. Prseterea purgatorium ignem
colligit August., lib. 20 de Civitate, c. 25, ex
illo Malachise 3 : Sedebit conflans et emun-
dans argentum, et purgabit filios Levi ; ad-
jungens illud Isaise 4 : Lavabit Dominus sor-
desfiliorum et filiarum Sion, et sanguinem cir-
cumdabit de medio eorum in spiritu judicii et
spiritu combustionis . Et lib. 50 Homil., in 16,
adjungit illud Daniel. 7 : Et fluvius igneus
currebat ante eum. Sed heec loca alios habent
litterales sensus, in quibus explicandis nunc
non possumus immorari. Et ob eamdem cau-
sam omitlo aJia minus efficacia, quse ex 1
Reg. 2, Psalm. 29, 65 et aliis adduci solent.
Secundo probatur purgatorhm ex novo Tes-
tamento.
7. Ex novo Testamento potest imprimis
sumi argumentum simile praecedenti, quia
etiam ex illo habemus defunctos posse ju-
vari operibus et satisfactionibus viventium,
quod non potest esse verum nisi de existenti-
bus in purgatorio, ut deductum est. Assum-
ptum probalur ex Paulo 1 Gor. 15: Quid
faciunt qui bapthantur pro mortuis, si mortui
non resurgunttRovum enim verborum sensus
facilior, magisque litteralis esse videtur:
Quid faciunt qui affliguntur, et pcenitentiam
agunt pro juvandis mortuis, simortui non re-
surgunt ? Hoc ergo adducit Paulus tanquam
certum signum resurrectionis , supponens
aperte, operari illo modo non esse vanum et
inutile, sed fructuosum mortuis. De quo loco
multa dixi in 2 tomo hujus parlis, ubi plures
attuli expositiones, hanc vero aliis prsetuli.
Eiquenunc solum addendum occurrit ex Tur-
riano supra, el Pamel. in lib. TertulJ., de Co-
ron. milit., n. 30, etiamsi per verl^a illa,
Baptizantur p-o mortuis, intelligamus lava-
cra et coeremonias Judaeorum qui pro mor-
tuis baplizabantur, eumdem sensum eamdem-
que vim, quantum ad prsesens atlinet, reti-
nere, quia etiam illte aspersiones Jegales fie-
bant pro mortuis, ad satisfaciendum scilicet
pro illis. Uiide colligit S. Ephrem in suo
Testamento, multo magis posse sacerdotes
novi Tcstamcnti pro morluis offcrre. Ex quo
sicut Pauhis colligit resurrectionem, nos im-
mediatius colligimus poenalitates aliquorum
mortuorumtemporales, in quibus per suffra-
gia vivorum juvari possunt, et consequenter
etiam colligimus purgatorium.
8. Coufirmari hoc ipsum solet ex verbis
Christi, Luc. 16 : Facite vobis amicos de mam~
monainiquitatis, ut cum defec?,ritis,recipiant
vos in cctema tabemacula. Nam Sanclorum
interpretatio est : Facite eleemosynas paupe-
ribus , qui vos adjuvent cum ex hac vita
exieritis, ut in seternam beatitudinem reci-
piamini. Sic fere Aug., 12 de Civit., c. 27 :
Hieron., ep. 151 ad Algas., q. 6, et lib. cont.
Vigilan.; Tertul., lib. contra Marc, c. 32, et
alii super Lucam. Dicere vero potest aliquis,
licet ex hoc loco suffragia et intercessiones
Sanctorum satis probabiliter colligantur (ideo
enim dicuntur nos recipere in tabernacula
a^terna, quia suis nos oralionibns juvant) ,
tamen, quod auxilium nobis prsestent etiam
post mortemnostram, utinde colligatur pur-
gatorium, non videri ex illis verbis sufficien-
ter colligi. Respondelur ex verbo illo , cum
defeceritis, id colligi; nam illud deficere, non
est condemnari, alias nunquam possent, qui
sic defieerent, in seterna tabernacula recipi ;
igitur nihil atiud significat, quam ex hacvita
decedere, ut cum Theophyl., Euthym. et
aliis, exponit Jansen. Aliquibus hoc non pla-
cet, quia Christus non loquitur de defectc
mortis, qui communis est bonis et malis, quia
convemt illis, quia mortales sunt ; sed loqui-
tur de defectu in reddenda ralione villica-
tionis male administrata;. Videtur ergo ibi,
deficere, essea divina gratia cadere, non per-
petuo, sed in hac vita, et in ea condemnari,
atque a Deo fugari, unde Irena?us, lib. A, c.
47, pro illis verbis, cum defeceritis , vertit,
postquam fugati fueritis. Favet etiam Ter-
tullian.,lib. deFugain persecutione,c. 13, ubi
sic exponit : Ut cum ccepisset ab hujus defcere
gratia. Juxla hanc vero expositionem nihilex
verbis citatis colligere possumus, quod ad
rem prsesenlem conducat , quia si deficere,
tantum est in hac vita cadere a gratia et fa-
vore Dei, solum possumus ex illa parabola
colligere, illos amicos, quos de mammona
nobis comparamus, posse in hac vita nos ju-
vare ad gratiam Dei recuperandam, aut per
eleemosynas iterum a Deo impetrari posse
gratiam perdilam.
9. Rejicilur Maldonati expositio. — Non vi-
deo autem cur verba illa ad tempus hujus vi-
DISPUTAT. XLV. SECT. I. 883
taa coarctanda sint, proesertimcum juxta vcr-
borum proprietatem, recipi in ceterna taber-
nacula, in futura vita, et non in prsesenti con-
lingat, nisi impropiie et rcmote, seu in ra-
dice. Optime ergo exponitur verbum illud,
cum defeceritis, utique in reddenda ratione,
sicut villicus defecerat reddendo rationem
villicationis suoe ; et quia hsec ralio proprie a
nobis non postulatur nisi in morte, ideo
etiam illud, deficere, ad tempus mortisoptime
refertur ; nam etiam, simpliciter loquendo,
neminem Deus amovet a villicalione in hac
vita, quantumvismalus sit. Non omnesautem
qui in reddenda ratione deficiunt, possunt
recipi in seterna tabernacula ; aliqui tamen
possunt, si non essentialis (ut sic dicam) et
substantialis sit defectus, sed accidentalis et
levis. Atque hoc satis est, ut Christi consilium
et promissio locum habeant ; nam cum ait :
TJt recipiant vos in ceterna iabemacula, sub-
intelligit conditionem, Si aliunde vos fueritis
capaces. Vel certe loquitur de facientibus
eleemosynas in charitate, et ex charitate ; hi
enim, licet aliquo modo deficiant in reddenda
ratione, optime poterunt amicorum precibus
juvari. Et ita intellexisse videtur hunc locum
August. dicto loco de Civitate, dicens, Chri-
stum loqui de quibusdam hominibus, nec ita
malis, ut crimina committant de suis elee-
mosynis confisi, nec ita bonis, quin aliquid
solvendum habeant.
10. Ex aliis testimoniis purgatorium col-
ligitur. — His vero testimoniis optime con-
sentiunt illa, in quibus significatur, post hanc
vitam posse fieri aliquam peccatorum remis-
sionem, seu potius solutionem; illa enim non
possunt intelligi de peccatis mortalibus quoad
culpam, ut suppono ; ergo debent inlelligi de
venialibus, vel de omnibus quoad aliquem
reatum pcense temporalis. Utroque autem
modo concluditur jpurgatorii locus, quia ne-
cesse est illas animas, dum ab illis peccatis
expiantur, in aliquo loco esse, et illum pur-
gatorium appellamus. Huc autem imprimis
accommodarisolent illa verba Matth. 5 : Amen
dico tibi, non exies inde, donec reddas novis-
simum quadrantem. Sed, ut August. notavit,
lib. 1 de Serm. Dom. in mont. , c. 11, illa
particula, donec , non significat pcenam ali-
quando esse fmiendam, sed potius significat
Eeternitatem pcenarum; sensus enim est:Om-
nium peccatorum etiam minimorum pcena a
te exigetur, et ita solves usque ad minimum
quadrantem, et quia nunquam satis solves,
semper lues. Ita vero esthic sensus accipien^
I
884
DISPUTAT. XLV. SECT. I.
dus, ut tamen veritati purgatorii non repu-
gnet; inteJligi ergodebet generaliter seu per-
missive, vel accommode. Monet enim Chris-
tus, ut in via, id est, quandiu in boc mundo
versamur, causas nostras cum Deo, seu cum
adversario (quicunque ille sit) componamus :
nam si postea in Dei judicium inciderimus, et
rei seu debitores inventi fuerimus, non exie-
mus e carcere, donec reddamus usque ad
minimum debitum ; quod si reddere non pos-
simus, ut continget damnatis, nunquam inde
exiemus ; si autem reddere possimus , ut
eveniet justis, qui nondum plene satisfece-
runt, persolvemus quidem exacle , donec
minimum etiam reddamus ; tamen, toto de-
bito soluto, inde exiemus. Atque ita verba
hsec per se sola non probant ; si tamen alias
ostendatur dari aliquem reatum pcenee tem-
poralis in hominibus justis, el capacitatem
ex parte illorum ad satisfaciendum pro illa,
recte ex iilis verbis conduditur, posse hujus-
modi justos in eo statu pervenire ad Dei judi-
cium, ac propterea mitti in carcerem donec
solvantj ibi autem posse solvere usque ad
minimum, et consequenter inde exire, atque
adeo carcerem illum purgatorium esse. Et hoc
modo intelligendi sunt Patres, qui hunc sen-
sum interdum indicant. Citatur Hieronym.
ibi, et epist. 8 ad Demetriad.; et Ambr., Luc.
12; et Athanas., q. 25 ad Antiocb.; sed hi
fere nihil ampliusdicunt, quamminima etiam
peccata puniri a Deo, et nerainem inde exire
donec solvat ; an vero aliqui post hauc vitam
solvant, non declarant. Expressius id affir-
mant Tertull., lib. de Anima, cap. 35, et ult.,
et Cypr., ep. 52 ad Antonian., et lib. 2 ad
Quirin., c. 57. Possuntque verba Cbristi in
hunc sensum induci, quia licet ex forma illius
loculiouis, et ex vi illius particulee, donec, non
affirmetur aliquid in futurum, sed negetur
exitus, donecfiat integra solutio, nihilominus
videtur supponi, aliquando esse solutionem
possibilem, et consequenter eliam exitum e
carcere ; nam de re impossibili non ita loqui-
mur. Atquehoc satis est ad colligendum, pro
aliquibus peccatis seu debitis peccatorum,
posse post hanc vitam solvi, et consequenter
esse aliquem carcerem deputatum ad hoc ge-
nus solutionis, qua facta, inde possit exiri.
ii. Aliqua peccata essepost lianc vitam re-
missibilia probatur . — -Probari etiam solet illud
assumptum ex verbis illis Matt. 42 : Non re-
vdttetur i?i hoc seculo, neque in futuro, scili-
eet, blasphemia in Spiritum Sanctum. In his
euim verbis plane supponi videtur remissio-
nem aliquam peccatorum Eeri nonnunquam
in vita futura. Nemo enim ita loquitur de re
impossibili pro illo statu ; quis enim dicat :
Non ducam uxorem neque in hoc seculo, neque in
futuro, vel quidpiam simile? Quando ergo ali-
quid in utroque seculo fieri contingit, ut ne-
getur unquam futurum, recte dicitur non esse
futurum, vel in hoc seculo, vel in futuro. Et
ideo nihilrepugnat quodMarcusc. 3 dixerit:
Non habet remissionem in czternum ; nam hoc
ipsum explicatius dixit Matthoeus, significans,
licet alia peccata in futura vita remittantur,
hoc vero minime. De quo, qualiter intelligsn-
dum sit, superius est a nobis disputatum,nunc
enim solam illam parliculam expeudimus ;
fuitque consideratio August., lib. 6 contra
Julian., c. 15, et lib. 21 de Civit., 14, a quo id
didicerunt Beda in illum locum; Isidor., lib.
1 de Divin. offic, c. de Sacrificio Missa; ;
Greg., 4 Dialogor., c. 39; Bern., serm. 66 in
Cantic. ; Chrysost. autem, quem Grceci se-
quuntur, in Matth., hom. 42, habet aliam
expositionem, qua3 in eo videri potest; nam
ad causam non refert, et sensus explicalus
est sincerior et planior, ipsisque verbis con-
formior.
12. Objectio. — Enodatur Ultimo tamen
circa hoc totum argumentum dicere quis po-
test , licet aliqaa peccata remittantur post
hanc vitam, non satis inferri purgatorium,
quia peccata venialia remitti possunt post
mortem quoad culpam, quod satis est ad illo-
rum testimoniorum veritatem, et tamen illa
pecoatadimittunturinipsoinstanti mortiscum
primum anima est a corpore separata, pro-
pter quod instans non est necesse ponere
specialem locum purgatorii ; nam pro illo in-
stanti fortasse nondum anima mutavit locum
quoad prsesentiam substantise suae ; vel satis
esse posset quod in ipsa via ad ccelum per in-
teriores actus mundaretur; quod autem ultra
hoc aliquid aliud requiratur, ex illis locis col-
ligi non potest. Bespondetur, evasionem hanc
magis pertinere ad alias qusestiones, ubi sit
purgatorium, vel quantum duret pcena ejus,
quam ad quEestionem an sit; quomodocunque
enim intelligamus intercedere aliquam mo-
ram inter statumhujus vitaeet ingressumbea-
titudinis, in qua anima jam separata a cor-
pore a peccatis mundatur, inteiligitur purga-
torium esse, ubicunque et quantumvis breve
intelligatur. Addo vero, ex ultimis Christi
verbis concludi, non sola peccata venialia re-
mitti in vita futura, sed etiam mortalia; nam
peccatum in Spiritum Sanctum morlale et
DISPUTAT.
gravissimum esl, et de illo ait Christus non
remitti in hoc seculo neque in ftituro; con-
tingit ergo etiam mortalia peccata remitti in
seculo futuro, quod cum non possit intelligi
de remissione quoad culpam, necessario in-
telligendum est quoad pcenam, quee non sta-
tim uno momento persolvitur, nec per solos
actus interiores purgatur, sed per alia poena-
rum genera, ut postea videbimus.
13. Aliquas pcenas in futura vita lialere
finem ostenditnr ex Act. 2. — Tertio principa-
liter aiferri possunt ex novo Testamento illa
testimonia, in quibus asseritur aliquas poenas
futurae vitoe habere finem, et ex illis fieri tran-
situm ad geternam requiem. Solet hoc colligi
ex verbis illis Actor. 2 : Quem Deus suscitavit
a mortuis, solutis doloribus inferni, id est,
ablatis pcenis inferni , non quidem ab ipso
Christo, de quo ibi est sermo, sed ab eis quos
ipse resurgendo ab iuferno liberavit. Unde
Polycarp., Epist. ad Philip., ad hunc locum
alludens, ait, : Quem Deus suscitavit, solvens
dotores inferni.kiqne ita hnnc locum exposuit
August., lib. 12 Genes. ad litter., e. 33, ubi
deeiarat, per infernum non posse ibi intelligi
sinum Abrahee; licet autem non exponat quis
locus inferni ille sit, necessariointelligere de-
buit purgatorium, quia a caeteris locis nemi-
nem Christus eduxit. Dixi plura de hoc testi-
monio in 2 tom. hujus 3 p., in Comment. art.
4, q. 52, et in disp. 43, sect. 1. Adduci pree-
terea hiesoletloeus ille difficilis Matt. 5 : Qui
irascitur fratri suo, reus eris judicio ; qui au~
tem dixerit fratri sua Racha, reus erit conci-
lio ; qui autem dixerit fatue, reus erit ge-
hennw ignis. Nam omnia hsec membra conti-
nent comminationem alicujus pcenee; et so-
lum in tertio membro iit comminatio pcenoe
inferni et eeternee; ergo pra3ter eam est aliud
genus temporalis pcenee, qualis est in solo
purgatorio. Sed hic locus perobscurus est, et
non spectans ad preesentem controversiam,
quia valde probabile est omnia illa membra
significare eeternam condemnationem, etpce-
nam majorem vel minorem pro qualitate de-
lictorum; quomodo aulem heec ineequalitas il-
lis verbis significetur tam in delictis quam in
pcenis, quomodo etiam illi peccatorum gradus
tales sint ut mereantur eeternampcenam, non
est hujus loci explicare.
Expenditur Pauli locus 1 Cor. 3.
14. Preecipuus ergo et celebris locus, ex quo
heec pcena temporalis colligitur, est ille Pauli
1 Cor. 3 : Fundamentum aliud nemo potest
XLV. SECT. I. 885
ponere prccter id quod positum est, quod est
Christus Jesus. Si quis autcm supercedificatsu-
per fundamentum hocaurum, argentum,lapides
pretiosos, lignum, foenum ct stipulam, unius-
cujusque opus manifestum erit ; dies enim Do-
mini declarabit, quia in igne revelalitur , et
uniuscujusque opus quale sit ignis probabit.
Si cujus opus manserit, quod supercedificatur,
mercedem accipiet; si cujus opus arserit, de-
trimentum patielur ; ipse autem salvus erit, sic
tamen quasi per ignem. Cujus testimonii vis
in his ultimis verbis posita est, quibus affir-
mari videtur a Paulo aliquos salvari per
ignem, eo quod aliqua opera fecerint igne
digna, non eeterno, sed temporali, qui non vi-
detur posse esse alius nisi purgatorius ignis.
Quia vero talia opera metaphoricis nomini-
bussignificantur, ideo imprimis declaraudum
est quid per lignum, fmnum et stipulam signi-
ficetur ; hinc enim ceetera pendent, quee ad
nostrum institutum spectant. Aliqui ergo per
has voces intelligunt opera vitee activae quee
bona sunt, tamen circa temporaliaversantur,
et ad illa ita afficiunt ut postea non sine dolo-
re amittantur. Hanc expositionem indicatali-
quando Augustinus infra citandus, et non dis-
plicet Anselmo. D. Thom. autem , et alii eam
rejieiunt, nisi ea opera sumantur, quatenus
aliquid culpee illis admiscetur. Nam quod per
illas voces metaphorice significaverit Paulus
prava opera quee a fidelibus fiimt, manifestum
esse videtur, tum ex omnium expositione ;
tum ex aliis vocibus, aurum,argentum, etc,
quee plane bona opera significant, aut (quod
perinde est ) spirituales fructus eorum ; tum
denique ex omnibus quee sequuntur de pro-
batione et examinatione operum per ignem.
15. Num peccata mortalia, an venialia, per
lignum, fcenum et stipdam, signi ficentur . —
Difficultas vero est, an illee voces significent
peccata mortalia aut venialia. Est enim mul-
torum opinio, principaliter indicare mortalia,
quiaPaulus duos tantum ordines operum po-
suit, bonorum scilicet et malorum ; ergo sub
malis mortalia peccata comprehendit. Nec
enim dici potest ea preetermisisse, quia non
possunt supereedificari supra illudfundamen-
tum quod est Christus ; nam etiam venialia
peecata non possunt super illud fundari, for-
maliter loquendo; materialiter autem, sicut
ille qui per fidem est in hoc fundamento fun-
datus, potest venialia peecalasupersedifiearej
ita etiam mortalia. Ergo heec Paulus sub illis
vocibus metaphorice comprehendit. Quod
sensisse videtur Hierouym. in c. 1 Jeremiee,
DISPUTAT. XLV. SECT. I.
dicens : Qui levi peccatorum sorde maculatus
est, levioribus pitrgatur monitis; porro pecca-
ta gravia, quce ad mortem traliunt, graviori-
lus tormentis indigent, uniuscujusque enim
opus qualesit, ignis probabit. In quibus ulti-
mis verbis alludit ad praesens testimoniurn
Pauli. Idem vero Hieron., Nahura 1, etiam de
operibus hsereticorura hsec verba exponit.
Quod etiam habet, Zach. I. De mortalibus
etiam peccatis has voces exposuerunt Pauli-
nus, Epist. 29 ad Aprum; et Arnoldus, tract.
ult. de Verbis Domini in cruce. Eamdemque
expositionem sequitur, et nonnullis testimo-
niis confirmatTurrian., lib. 4 contra Magde-
bttrg., c. 13.
16. Qaorumdam expositio, salvus erit, de
permanentia in existentia. — Juxta hanc vero
interpretationem, illa posteriora verba, Ipse
autem salvus erit, non erunt intelligenda de
eeterna salute ac gloria, sed solum de perma-
nentia talis hominis seu animse ejus ; ac si
diceretur, quamvis opus destruatur, non ta-
men ipsa persona ; non enim redigetur in
nihilum, sed conservabitur ut seterno igne
crucietur. Quse fuit expositio Chrysost., hom.
9 in priorem ad Cor., qui dicit interdum uti
Paulumnominepree se ferente bonum aliquod
ad significandum potius malum, atque ita in
proposito, illud, salvus erit, seu salvabitur,
non veram salutem, sed permanentiam ho-
minis peccatoris ad seternitatem poense si-
gnificare. Quamexpositionem sequitur Theo-
phylact., et eam indicavit Greg. Nazianz.,
orat. 39, in fine, ubi de Novatianis hsereticis
loquens ait : Si via sua insistant, in altero
cevo igne haptizahuntur, qui postremus est
baptismus, nec solum acerbior, sed diuturnior,
qui crassam materiam instar fceni depascitur,
vitiique omnis levilatem ahsumit. Ubi Nicetas
de igne sempiterno htec verba intelligit, nec
possunt de alio exponi, cura hseretici in suis
erroribus manentes alio igni non reserven-
tur. Eademexpositiohabetur inqusestionibus
ad Antiochum, inter opera Athanasii, qusest.
131 : Detrimentttm (inquit) palieiur regni cce-
lorum, ipse vero manebit integre pcenas luens.
Eamdem habet Anastas. Nicsen., lib. Qua?s-
tion. in Scripturam, qu»,st. 60. Et hanc ex-
positionem defendebant Patres Grseci in Con-
cilio Ferrarien., sess. 1, in princ. Eamdem
necessario sequi debent omnes, qui nomine
fceni, etc, vel peccatum mortale in genere,
vel peccatum specialeprsedicandi, seu super-
eedificandi falsa dogmata intelligunt , ut
Clem. Alexand., lib. 5 Stromat., non longe a
principio; Hieronym. in id Isai. 5 : Vce qui con-
jungitis domum ad domum; quamvis non tam
exponere quam verba accommodare videatur.
17 . Improhatur opinio asserentium, verbum
salvabitur, non significare celernam salutem.
— Hsec vero exposilio probari nullo modo po-
test. Et primo Patres Latini in dicto Concilio
Ferrarien., sess. 1, vim faciunt in verbo illo,
salvabitur, quod in Scriptura semper in bo-
nam partem sumitur pro consecutione salu-
lis seu vitse corporalis, vel spiritualis, vel tem-
poralis, vel eeternse, juxta loci circumstan-
tiam,ut videre est frequenter in Psalmis, 1 1 :
Sahurn me fac , Domine , quoniam defecit
sanctus ; 79 : Deus virtutum, convertenos, os-
tende faciem tuam, et salvi erimus;85: Sal-
vum fac servum tuum, etc. Matth. 14 : Domi-
ne, salvum me fac; ubi Grsece idem verbum
habetur. Unde constat et verbum salvandi
semper in bonam partem, et pro conservatio-
ne illius vitse quae amitti poterat, vel pericu-
lis erat exposita, accipi ; existentia vero ani-
mse rationalis non est hujusraodi, et ideo sal-
variproprie non dicitur, ex eo solum quod in
esse conservetur. Secundo, non dicit Aposto-
lus : SalvaUtur in igne, sed, per ignem, quo
aperte significat non permansurum in igne ,
sed transiturum per ignem, et ita consecutu-
rum salutem, qttod uno verbo Tertul. expo-
suit, libro 5 contra Marcion., cap. 6, dicens :
Merces illa per ignem rependetur. Idem Hie-
ronymtts in Amos 4 ; et Cyprianus , epist.
52 ad Antonian. , dicens , liorum pro pec-
catis longo dolore cruciatus emendari et pur-
gari diu igne. Et optime Origenes, hom. 6,
in Exod. : Idcirco qui salvus fit, per ignem
salvus fit , ut si quid plumbi habuerit ad-
mistum, id ignis decoquat et resolvat, ut effi-
ciantur omnes aurum bonum. Et earadem ex-
positionem eleganterprosequitur, homil.12 in
Jerem. Sed oportet advertere, licet hsec loca
Origenis et similia dictam expositionem recte
confirment, non tamen veritatem pttrgatorii;
quia ille, ut notavit August., 21 de Civit. ,
cap. 15 et 17, omnem ignem vitse futurae pur-
gatorium facit, quia nullas agnoscit seternas
pcenas, sed omnes putat, aliquando futuros
aurum bonum (ut ejus verbis utamur). In ci-
tata vero hom. 6 in Exodum indicat, per illa
tria,peccata cordis, verbi et operis, atque ita
universa peccata significari. Sed Origenem
omittamus.
18. Melius confirmat eamdem expositionem
Hieronymus, lib. 2 contra Jovinian.,postme-
dium_, ex hoc loco colligens, inter salvatio-
DISPUTAT.
nera et salvationem esse diversitatem ; nam
qusedam fit per ignem purgantem et eonsu-
raentem prava opera, alia sine igne ; loquitur
autem apertedesalvationeseterna. Undeidem
Hieronym., Isaise 66, in fine, ex professo os-
tendit contra Origenem, damnatorum poenos
futuras esse seternas; tandem vero concludit :
Christianorum, quorum opera per ignem pro-
banda sunt atque purganda, moderatam ac
misiam clementice esse sententia m judicis. Quia
nimirum tantumadtemporalem poenam dam-
nantur. Oportettamen Christianorum nomine
illos solos intelligere, qui in Ghristo per fidem
vivam fundati sunt, et aliquid nihilominus
habent quod oporteat igne consumi. Eodem
modo de vera animoe salule intellexit locum
illum Ambros., ibi, recte inde colligens dari
purgatorium; et Enarrat. in Psal. 36. in illa
verba, Arcus eorum intret in corda ipsorum,
etc., ubi breviter quidem, tamen eleganter
iocura hunc attingit. Cui merito adjungi potest
Basil., orat. in cap. 9 Isai., in fine, ubi ex-
ponens verba illa : Et erit populus ab igne
deustus (ut ipse legit) seu quasi esca ignis, ut
habet Vulgata, inquit : Non omnimodam in-
ternecionem et exterminium comminatur , sed
innuit expurgationem juxta Apostoli senten-
tiam. Sit ergo constans Apostolum loqui de
salute spirituali et seterna obtinenda, non in
igne, sed per ignem, qui ad tempus urat, ad
salutem vero secernam animam purificet.
19. Perverba lignum, foenum, etc, peccata
venialia aut mortalia quoad culpam remissa
significari. — Quorumdam expositio verbi su-
persedificare, de quibuscunque justis. — Hinc
uiterius fieri non potest ut per verba illa, li-
gnum, fcenum et stipulam, peccala mortalia
significentur quatenus talia sunt ; nam qui
hsec commiserit, et cura eis in judicio divino
apparuerit, non salvabitur per ignem, sed ad
ignem perpetuo damnabitur ; debent ergoin-
telligi venialia tantum peccata,aut ad summum
ea etiam mortalia, quse per veram pceniten-
tiam venialia sunt effecta, seu potius venia
digna, etiamsi non sint perfecte remissa. Cui
expositioni magis etiam quadrat ipsorum ver-
borum metaphora, quse res leviores indicat ;
nam peccata mortalia potius plumbum, ses
aut ferrum dicenda essent,ul dixit Gregorius,
& Dialog., c. 39. Estque hsec frequens Sanc-
torum expositio, quos statim referam. Repe-
ritur autem inter eos qusedam diversitas :
nam quidam hunc locum intelligunt de qui-
buscunque justis in Christo fundatis, super-
sedificantibus aut bona. opera, aut defectuosa
XLV. SEGT. I. 8f
et maculata; et sic exponentes, consequentt .
intelligunt per illas tres voces quselibet pe.
cala venialia, quoe intra suam latitudinem i i
illos tresgradus distingui possunt, gravia qu
difficilius comburuntur, sicut lignum, levis
sima quaa facillime uruntur, sicut stipula, <
media, quse perfoenum intelliguntur.Sumitu
ex Origene supra, et Augustino, ser. Al d
Sanctis., Enchir.,c. 68, et lib. Qusest. ad Dul
citium, q. 1, in fin. ; Gregor. supra; et optim.x
ex Csesario, hom. 8; D. Thom.,1. 2, q. 89
art. 2, prsesertim ad 4. Atque hoc sensu dixi
Hieron., lib. 2 contra Jovin., non longe ;
principio : Cum viderit (scilicet dosmon) nos
super fundamentum Christi cedificare fcenum.
ligna etstipulam (id est,venialiapeccata), tuiu
supponit incendium (id est, tentationem ad
mortaliter peccandum), unde subjungit: (edi-
ficemus ergo aurum, argentum, lapides pretio°
sos, et tentare non audelit.
20. Aliorum expositio verU superoedificare,
de prcedicatoribus. — Alii vero intelligunt
Paulum loqui non generatim de omnibus,
sed de prsedicatoribus Evangelii, de quibus
ibi ad litteram loquebatur, quos adjutores
Dei vocat, qui sua doctrina et fundamentum
ponunt, Christum in cordibus plantando, et
supersedificant , ad spirituales fructus homi-
nem promovendo. Unde subdit de se : Secun-
dum gratiam Dei quce data est mihi, ut sapiens
architectus fundamentum posui , alius autem
supercedificat : unusquisque autem videat quo-
modo supercediftcet. Nam fundamentum aliud
nemo polest ponere, etc. Tunc autem subjun-
git : Si quis autem supercedificat argenttim,
etc, id est, &i prsedicator Evangelii optimam
doctrinam prsedicat, etc, mercedem acdpiet.
Si verosupercedificet iignum, etc, idest, prae-
dicet res parum utiles , et curiosas seu leves,
detrimentum patietur, salvus tamen erit per
ignem. Hanc expositionem refert ibi Ansel-
mus, non tamen approbat, licet probabilem
existimet. D. Thomas vero utramque exposi-
tionem refert et approbat, neutram prseferen-
do. Gajetanus autem eam anteponit; quod et
alii sequuntur , indicaturque a Tertulliano,
lib. 5 contra Marcion., cap. 6, dicente Pau-
lum posuisse unicum fundamentum, quod est
Christus, super quod prout quisque superstru-
xerit , dignam vel inclignam doctrinam, sic
opus ejus per ignem probabitur , sic merces ei
per ignem rependetur, etc Debent autem hoec
verba intelligi de indigna doctrina, non qua-
cunque , sed illa quse non labefactat eedifi-
cium, licet illud non promoveat. Doctrina
888 DISPUTAT.
enira hseretica evertit cmnino aedificinm ;
doctrina etiam contra bonos mores destruit
formam, quae est charitas ; et ideo qui talem
doctrinam pra^dicant, nec supersedificare dici
possunt, nec salvari per ignem, sed omnino
condemnari , quantum est ex vi ialium ope-
rum. Est ergo sermo de indigna doctrina, id
est, vana et inutili, quae superaediiicatur qui-
dem a Doctore, sed non auget, imo impedire
potest incrementum seclificii ; tamen, quia ex
suo genere lioc non est peccatum mortale,
ideo non impedit quin pro aliis operibus mer-
ces rependatur per ignem.
21. Diversitas autem inter has expositiones
ab ilJis verbis sumenda est : Ut sapiens arclii-
tectus fwidamentum po.sui, alius autem super-
(sdificat. Illud enim relativurn, alius, potest
referri ad quemcunque alium a Paulo, qui
supersediiicet fundamento ab ipso posito.
Potest autem supereedificare et ipsemet fide-
liS; qui a Paulo vei ab alio ministro Evange-
lii ad Christi fidem et dileclionem conversus
fuit ; nam postea unusquisque suis cogitatio-
nihus, verbis et operibus superaedificat supra
fundauientum pcsitum. Potest item super-
sedificare quilibet alius praedicator, ut per se
conslat. Juxta illius ergo verbi inteiligentiam
caetera accomraodanda sunt, ut procedant
dictse expositiones ; nec ex textu satis clare
constat, quis illorum supertedificantium refe-
ratur, an vero Paulus indifferenter fuerit lo-
cutus de quocunque superaedifieante , quod
certe probabile est. Et saltem quantum ad
rem ipsam spectat, utrumque verum est, et
parum ad preesens institutum refert, quod
uno vel alio modo exponatur, dummodo con-
stet Paulum loqui de venialibus culpis, quod
in extrinseco supereedificatore jam exposui-
mus ; in intrinseco vero seu in ipso homine
operante constat, quia dici non potest super-
aedificare mortalia peccata; illa enim evertunt
a^dificium , quia licet non toilant fidem abso-
lute, tollunt saltem vitam ejus , et tollunt
Christum ex cordibus, licet non tollant ab in-
tellectu. Paulus autem loquitur de hominibus
ita fundatis in Ghristo, utdigni sintmercede
ac preemio, si recte operentnr, atque adeo de
fundatis in Christo per fidem vivara, quales
credebat esse Corinthios , ad quos scribebat.
Quse fuit expositio August., lib. de Fide et
operibus, cap. I, tom. 4, etlib. 21 de Civit.,
c. 26. Ac propterea in hac enumeratione ope-
rum nullam facit Apostolus mentionem pec-
catorum mortalium , quia illa non s.uperaedi-
ficantur, cum deslruant 83dificium, nec de sic
XLV. SFXT. J.
operante dicit : Sahus eritper ignem , sed :
Qui templum Dei violaverit, destruet illum
Deus, \ Corinth. 3. Unde ad id quod objicie-
batur, quia etiam peccata venialia non super-
sedificantur, respondetur : licet non super-
aedificentur formaliter ipsi eedificio gratiae ,
quia non augent illam, super3edificantur per-
sonce habenti et retinenti -gratiam ; et ideo
diversa est ratio.
Quid per ignem in illo Pauli loco significetur.
22. Sed adhuc superest difficultas, quid
per ignem in illis ultimis verbis inteliigatur ;
hinc etiam maxime pendet efficacia hujus
probationis. Non enim videtur posse signifi-
cari aliquis purgatorius ignis vitse futuree.
Uniuscvjusgue enim opus quale sit, ignis pro-
babit , inquit Apostolus ; at constat bona
opera non esse probanda per ignem purgalo-
rii ; non est ergo ibi sermo de purgatorio
igne. August. ergo in locis nuper citatis, et
lib. de Fkle et symb., cap. 16 , quem Grego-
rius citato loco imitatur , hunc locum intelli-
git de igne tribulationis. Quod si objicias,
quia hoc igne tam boni quam mali uri solent
et affligi, iino frequentius illum patiuntur
justi qui aurum , etc. , supereedificant, quam
alii qui foenum, etc. Respondebitnr conce-
dendo assumptura, neque id esse contrarium
intentioni Pauli, sed fionsentaneum, cum di-
cat, utrosque esse per ignem probandos. Dif-
ferentia ergo est, quod viros perfectos ita
urittribulatio, ut licet eorum corpora patian-
tur, opera tamen integra maneant , et Deo
placita. Imperfecti vero ita affliguntur, ut et
opera eorum imperfecta et inutilia appareant,
in quo magnum detrimentum patiuntur. Vel
aliter, juxtamentem ejusdem Augustini, boni
et perfecti dum in his temporalibus rebus pa-
tiimtur, non solum non contristantur de illo-
rum ainissione , verum potius gaudent , eo-
rumque opera semper manent integra, quia
amorem suum non in his rebus , sed in Deo
collocarunt ; at imperfecti dum in his rebus
patiuntur, conlristantur valde , quia ea im-
moderate amant , et non sine dolore amit-
titur, quod cum amore possidetur ; et nihilo-
minus per hunc ignem salvantur, tquia, licet
doleant, fundamentum tamen non amittunt,
nec a Dei amore recedunt ; unde fit ut cliversa
ratione utrique transeant per hunc ignem,
perfecti ad probationem et augmentum mer-
cedis, imperfecti vero ad purgationero, et ut
eis tollanlur impedimenta salutis.
23. Eccpositionem Aug. verbis Pauli non
DISPUTAT. XLV. SECT. I. 889
— Ha?c expositio conti- ante jndicium, qui Judicem pra?cedet ; et de
esse accommodatam .
net bonam doctrinam , non tamen videtar
verbis et contextui posse salis accommodari.
Et primum si intelligamus Paulum loqui de
pra?dicatoribus et doctoribus Evangelii , qui
in doctrina sua superaedificant aurum vel li-
gnum, etc. , nullo modo polest illa exposilio
adaptari. Deinde secundum aliam expositio-
uem, verba illa : Dles Domini declarabit, non
possunt commode intelligi nisi de die judicii,
vel generalis , vel particularis; boc enim si-
gnificat illa locutio juxta communem pbrasim
Scriptura?. At vero juxta dictam expositionem
necesse est intelligere , per diem Domini ,
quemcunque diem tribulationis bujus vita?,
quod usitatum non est. Et pra?terea , si Pau-
lus loqueretur de tribulationibus hujus vita?,
non potuisset absolute promittere : Satvus
erit per ignem, id est, per tribulationem ;
multi enim imperfecti in tribulatione deficiunt
et graviter labuntur , quia illa qua? amabant
amittunt. Alii vero adbuc per tribulationes
non satis purgantur. Et ideo, etiamsi quis
velit hanc expositionem sustinere, non potest
solas tribulationes hujus vita? intelligere, et
omnino purgatorium ignern excludere. Nam
tribulationes bujus vda? non semper purgant
perfecte has leves macuias. Et ideo etiam ipse
Augustinus, serm. 41 de Sanctis, dixit ha?c
peccata leviora in hoc seculo purgari per
tribulationes , ut in futuro , ille purgatorius
ignis aut non inveniat , aut certe parum inve-
niat quod exurat.
24. Alia expositio verbi per ignem. — Reji-
citur. — In universali judicio duplexignis fu-
turus. — Alii ergo locum hunc exponunt de
igne conflagrationis; putant enim diem illum
Domini, de quo Paulus loquitur, esse diem
judicii universalis, quiade ilio adlitteram ve-
rum est illud : Quia in igne revelabitur. Hanc
expositionem habetChrysost., hom. 6 ad Po-
pul. Sed revera vel non est propria, vel non
est ada?quata huic loco. Nam Paulus vel non
loquitur de illo igne, vel saltem non de illo
solo, sed in universum de igne puniente et
purgante justos a levibus maculis in fine hu-
jus vitfe. Ut hoc autem clarius inteliigatur,
recolere necesse est duplicem ignem futurum
in ultimo et universali judicio : unum post
peractum judicium admundum innovandum,
qui proprie dicitur ignis confiagrationis, et
de hoc non potest hic locus Pauli intelligi ,
quia ille nec declarabit, nec purgabit opera
justorum; jam enim erunt declarata, et digna
merces vei pceua eis erit retributa ; alium
hoc posset apparentius hic locus intelligi
quoad aliqua verba, illa pracipue: Dies enim
Domini declarabit, quia in ignerevelabitur. Sed
tamen sequentia non possunt illi adaptari,
quia juxta veriorem sententiam, hic etiam
iguis supponet factam resurrectionem homi-
num, et consequenter supponct omnes jus-
tos jam plene purgatos, unde nnllo modo per
illum salvabuntur, nec illorum operaigne illo
comburentur. Imo licet daremus illum ignem
futurum ante resurrectionem, ideoque posse
munus illud exercere circa aliquos justos ,
quos tunc viventes in carne mortali, et non-
dum plene purgatos reperiet , nibilominus
non poterit hoc munus exercere circa omnes
justos qui fcenum et stipulam supera?difica-
runt, cum tamen Paulus universe loquatur.
Et ideo dixi expositionem illam vel non esse
adsequatam, vel nullo modo ad bunc locum
spectare. Videantur qua? de hac materia dixi
tom. 2 hujus tertia? partis, disput. 57, sect. 1,
et disput, 58, sect. 1 et 2.
25. Dies Domini in loco illo 1 Cor. 3, si-
gnificat particulare judicium. — Per xerba
illa, ignis probabit, significari Judicis senten-
iiam seu ipsum judicium aliqui tenent.— Hinc
vero consequenter concluditur, diem Domini
vocari a Paulo hoc loco non diem judicii uni-
versalis, sed particularis ; utrique enim appli-
catur illa locutio juxta iliud 1 ad Timot. & :
Quam rcddet milii Dominus in illa die justus
judex. Quod si quis velit de die universalis
judicii hunc locum intelligere, facile poterit,
aclvertendo, Paulum dicere diem Domini de-
claraturum qualitatemoperum, non quia tunc
primo facienda sit eorum discretio, sed quia
tunc ostendetur, qua? prius facta erit iu pri-
mo judicio, in quo quale sit uniuscujusque
opus, ignis probabit. Apparet autem exposi-
tio ha?c probabilis, quia alias obscurum est
quomodo de illo die verum sit, quia in igne
revelaMtur ; hoc enim ad litteram verum est
de die universalis judicii, ad particulare vero
nec Judex in propria ac corporali pra?senlia
venturus est, nec ignis illum antecedet. Pro-
pter hoc vero Sedul.,Cajetan., Lyra., Carth.,
et alii in hunc locum, pulant, iuhis prioribus
verbis ignem esse metaphorice accipiendum
pro ipso judicio et sententia Judicis ; aliquan-
do enim Scripturam uti hac metaphora, in
citato loco 2 tomi ostendi, et hic optime ac-
commodari videtur, quia in hoc igue revela-
biturille dies, quia erit diesjudicii divini. Et
ita facile etiam satisfit priori difficultati pro-
890 DISPUTAT.
positae. Nam hic ignis divinse sentenlise om-
nes tam justos quam peccatores, omniaque
eorum opera probabit, eaque opera dicun-
tur in hoc igne manere, quae ab illa senten-
tia probantur, ideoque talia opera mercede
afficiuntur. Ea vero opera dicuntur hoc igne
comburi quoe reprobantur, et tunc dicitur
persona detrimentum pati, quia sua opera
amittit, etpcenam potius quam praemium pro-
pter illa mereri intelligit. Est ergo expositio
hsec apparens.
26. Objectio contra Tianc expositionem. —
Solutio. — Unum vero illi obstat, quia vel
tollit efficaciam hujus testimonii ad ostenden-
dum purgatorium, vel necesse est, ignem, in
his prioribus verbis, et in illis posterioribus ,
salvus erit,sic tamen quasi per ignem, non eo-
dem modo sumi, quod videtur inconveniens.
Sequela patet ; nam si eodem modo sumatur
illa vox, solum habetur ex ultima sententia
Pauli, eum qui superoedificat lignum, etc. , sal-
vum fieri quasi per ignem, id est, quasi per
sententiamjudicis, quee ad instarignis consu-
met talia opera, et quasi in nihilum rediget,
unde non satiscolligiturpurgatorium. Ad hoc
vero responderi potest ex Cajetan.,ignem qui-
dem significare examen divini judicii in alia
vita, et simul etiam significare poenam in hu-
jusmodi judicio inflictam, quia non est incon-
veniens ut et rem el effectum ejus significet,
unum proprie, alterum per translationem ;
neque etiam est incommodum, ut in discursu
ejusdem capitis in utraque significatione vox
sumatur, quando ex ipso contextu constat
metaphora seu diversus usus vocis. Sic autem
est in ptr&senti , nam prius dicitur omnia
opera probanda esse igne ; manifestum au-
tem est opera non esse materiam ignis mate-
rialis ; cogimur ergo ibi ignem metaphorice
interpretari ; non est autem in illo ultimo die
futurum aliquid aliud commune bonis et ma-
lis operibus, quo utraque probentur, nisi di-
vinum judicium et examen ; illud ergo recte
intelligimus per ignem metaphorice significa-
ri. Peccataautem venialia comburi hoc igne,
nihil est aliud quam inutilia deelarari, et di-
gna pcena ; cum ergo mutatur sermo de ope-
ribus, et dicitur salvum fore perignem, recte
exponimus fieri transitum ad pcenam ex tali
judicio resultantem, quam patientur in alia
vita, qui cum his levibus culpis decedunt; si-
gnificat ergo purgatoriam pcenam. Est ergo
expositio hsec probabilis.
27. Turrian. — Alia expositio verbi, ignis
probabit. — Rejicitur. — Longe vero aliter
XLV. SECT. I.
Turrian., lib. 4 contra Magdeburg., cap. 13,
respondet bona et mala opera probari per
ignem pcenalem (ut sic dicam), non vero per
eumdem ignem, sed bona per ignem purga-
torii, mala per ignem inferni ; nam de utro-
que vult loqui Paulum hoc loeo, ac propterea
indefinite dixisse : Uniuscujusque opus, quale
sit, ignis probabit. Nam si opus fuerit aurum,
argentum et lapis pretiosus , etiam illud pro-
babit ignis, ut si quas minutas habet sordes
admistas, illas expurget, juxta illud Malach.
3 : Sedebit conflans et emtmdans argenium,
etc. Si vero opus fuerit lignum, stipula, etc.
(per quae mortalia peccata intelligit), proba-
bit, seu reprobabit ifla ignis inextinguibilis,
hoc enim modo exuret illa opera; et hoc est
detrimentum, quod Paulus ait passurum eum
qui heec operatur, scilicet, detrimentum sa-
lutis seterna?. Quapropter verba illa ultima,
Salvus erit, sic tamen quasi per ignem, non
putat referenda ad ea quae proxime preeces-
serunt, sed ad illa, Si cujus opus manserit,
mercedem accipiet, per hyperbaton. Haec vero
expositio sicut est singularis, ita mihi videtur
parum verisimilis. Primo, quia incredibile
mihi est, Paulum cum ait : Ipse autem salvus
erit, sic lamen quasi per ignem, non referre
eum cujus opus arserit, de quo proxime lo-
cutus fuerat, sed eum cujus opus manserit,
de quo sermo prsecesserat ; tum propter re-
lalivum, ipse, quod secundum planum con-
textum refert personam proxime praeceden-
tem; tum propter conjunctionera, autem, quse
non bene construitur cum priori persona,
scilicet, mercedem accipiet, ipse autem salvus
erit; potius enim dicere clebuisset, ipse enim
salvus erit; tum propter illa verba, Quasi per
ignem ; nunquam enim Paulus significavit,
eum qui aurum, etc, superaedificat, esse di-
gnum aliqua pcena ; neque enim sic operans
esse potest dignus iila; nam si minutas sor-
des miscet, ut sic non superaedificat aurum,
etc; alias non debuisset absolute dicere Pau-
lus, sic supereedificantem, solum argentum ,
aurura et pretiosos lapides supersedificare ,
nullumque ejus opus arsurum, nec detrimen-
tum aliquod passurum , sed omniuo merce-
dem accepturum. Tum denique, quia fere
tota illa expositio voluntaria est ; quid enim
nos cogit ut per lignum, fcenum et stipulam,
mortalia peccata intelligamus , cum nec me-
taphora vocum, nec contextus verborum, nec
Sanctorum expositio nos cogat?quid ut dica-
mus detrimentum pati esse in seternum dam-
nari ? nonne etiam carere fructu talium ope-
DISPUTAT. XLV. SECT
rum, et mercedis loco ignem purgalorii ex
periri, magnum detrimentum est? Tandem
verisimile satis est, loqui Paulum de Doctori-
bus Ecclesise supersedificantibus vel aurum,
vel lignum, etc. , quibus nullo modo accom-
modari potest ilia expositio ; vel si loquatur
de omnibus fidelibus, loquitur de fundatis in
Cbristo per fidem vivam ; et ideo expositio
illa nullo modo probari potest.
28. Totum locum Pauli intelligenclum esse
de vero et poprio igne, vera resohitio. — Di-
camus igitur tandem, toturn hunc locum in-
telligi de igne vero et proprio, in quo Domi-
nus, vcl dies Domini revelanclus dicitur, vel
quia in die judicii universalis verus ignis
antecedet adventum Judicis, 2 ad Thess. 1,
vel etiam quiainjudicio particulari per ignem
ostendet severitatem justitise suae ; nam hoc
etiam est in igne revelari. Nec enim tunc ve-
nietDominus corporali et visibili pra.'senlia,
ut ille ignis antecessurus sit, vel ut in specie
visibili in igne reveletur, sed veniet per in-
tellectualem manifestationem, per quam os-
tendet quomodo opera per ignem probanda
aut punienda sint ; et ideo in igne revelabitur.
Rursus omnia opera dicuntur per ignem
probanda, non quia omnia illa, seu qui ea
operati sunt, in ignem sint mittendi, ut in
eo probentur; sed quia ignis ille positus est
ad purgandas sordes operum ; et ldeo quan-
do ignis ille nullo modo attingit opera nee
personam, satis probat et testimonium prae-
bet bonitatis et perfectionis talium operum ;
quando vero necesse est ingredi ignem ut
opera purgentnr, tunc sordida esse proban-
tur. Sicut si inter homines esset constitutum
judicium de aliquo crimine, et paratus ignis
ad eos comburendos qui rei esse convince-
rentur, judex ad tribunal ascendens dici recte
posset in igne apparere, et qui innocentes in-
venti essent dicerentur per ignem probari,
etiamsi flamma eos non attigisset. Sic igitur
in prsesenti dicuntur omnes per ignem pro-
bari, quia omnes examinantur, an indigeant
purgatorio igne, et qui illum omnino evadunt,
omnino puri esse probantur. Quee expositio
sumi potest ex Ambr. , in Psalm. 118, Enarr.
in 3 Octonar. , in princ. , et in 20 Octonar.,
circa illa verba, Vide liumilitatem, meam. Tan-
dem indicat Eupert., 1. 3 in Gen., c. 32. Sic
etiam dixit Lactan., lib. 7, c. 21, Deum igne
esse examinaturum omnes justos, sed quos
(ait) plena justitia et maiuritas virtutis in-
coxirit, ignem illum non sentient, etc. Decla-
ratur denique hoc optime ex historia quam
801
refert Beda, lib. 3 Hist. Angl., cap. 19, ubi
justus quidam in raptu, vel morte ad tempus,
vidit ignem sibi appropinquantem. Dixitque
Angelo suo : Domine, ecce hic ignis rnihi ap-
propinquat. Cui ille : Quod non accendisti non
ardebit U. Nam , etsi terribilis ille et grandis
rogus videtur, tamen jnxta merita operum sin-
gulos examinat.
Tertia ostensio ex Conciliis.
29. Antiqua Concilia sub expresso nomine
purgatorii vel pcenarum ejus, pauca de illo
dixerunt, quia veritas hsec tunc controversa
non erat ; tamen dum docent orandum esse,
et suffragia esse pro defunctis offerenda,
hanc veritatem supponunt ; illa vero refere-
mus infra agentes de suffragiis. Posteriora
vero Conciha, in quibus vel cum Grsecis, vel
contra novos hsereticos res hsec tractata est,
expresse eam definiunt, ut patet ex Concilio
Florentino, in litteris unionis, et in Trid.,
sess. 6, can. 30, et Decret. de Purgatorio, et
sess. 22, c. 2, et can. 4, ubi dicitur esse
Apostolicam traditionem offerendi sacrifi-
cium pro clefunctis in Christo nondum plene
purgatis.
Quarta probatio ex Patribus et traditione.
30. Multa ex Patribus supra commemora-
vimus inter exponenda Scripturarum testi-
monia, qua* hic repetere necesse non est ; vi-
deantur potissime quse adduximus circa lo-
cum Pauli 1 Cor. 3. Estque etiam insignis
locus apud Cyprianum, epist. 52, et ibi Pa-
mel. alia refert. Suntque notanda verba quse
habentur nomine Hieronymi in id Prov. 11:
Mortuo homine impio, nulla erit ultra spes :
Notandum (ait) quod etsi impiis post mortem
spes venice non est, sunt tamen qui de leviori-
bus peccatis, cum quibus obligati defuncti
sunt, post mortem possunt absolvi, vel pcenis
castigari, vel suorum precibus et eleemosynis,
Missarumque celebrationibus. De quibus opti-
me etiam loquitur epist. 26 ad Pamach. Rec-
teque consentit doctrina ejusdem Hiercn.,
Dialog. 1 contra Pelag. , aliquantulum a
principio, distinguentis levia peccata a gra-
vioribus, et dicentis levia peccata, quue feru-
la sufficienter puniuntur, non esse gladio
vindicanda. Ex Aug. addi possunt quse tra-
ditlib. 2 contra Manich., c. 20, in fine, ubi
ait : Qui agrum non coluerit, et spinis eum
opprimi permiserit, habet in hac vita maledic-
tionem terrce suce, et post hanc vitam habebit
vel purgatorium ignem, vel poenam tetemam.
892 DISPUTAT. XLV.
Idem lib. 21 de Civit., c. 24, 26 et seq., et S.
Enarrat. in Ps. 37, in princ, et ser. 48 ad
Fratres in Ererao, et lib. de Ver. et fals. pce-
nit., c. 18, et quse docet de suffragiis in
Quajstionib. ad Dulcitium; q. 2, ser. 32 de
Verb. Apostoli, ser. 44 ad Fratres in Eremo,
etlib. 9 Confess., c. 11. Hae namque duse
qusestiones de purgatorio et de suffragiis ita
conjunctse sunt, ut ex posteriori assertione
prior illa necessario sequatur, ut notavit
Isidor., lib. de Divinis officiis, c. de Sacrifi-
cio, et est per se notum, quamvise contrario
ex positione purgatorii non statim inferatur
suffragiorum valor, ut infra videbimus. Gre-
gorius item de suffragiis pro defunetis multa
habet lib. 2 Dialog., c. 23, et lib. 4, per
multa capita ; tamen cap, 25 dicit aperle,
animas perfectas statim evolare in ccelum,
imperfectas vero , licet justas , prius deti-
neri in quibusdam mansionibus. Quas man-
siones esse purgatorium declarat cap. 39, et
in Psal. tertio de Pcenit., initio, et libro 2 in
1 Reg., cap. 3, in fine.
31. Prseterea Hilarius in id Psal. 118 : Con-
cupivit anima mea desiderare, etc, in Octo-
nar. 3, ait : Purgatorium vocat indefessum
ignem, in quo gravia sustinentur supplicia,
per quce animce a peccaiis expiantur. Manifes-
tum enim est uon possc hoc dici de igne in-
ferni ; nam per illius supplicia non expian-
iur peccata, sed perpetuo vindicantur. Unde
exemplum adhibet in verbo otioso, de quo
rationem sumus reddituri in die judicii. Sic
etiam Beda, in Psal. 37, in principio, dicit,
esse ignem purgatorium, in quo leviora pec-
cata justorum expiantur, et de illo intelligit
verba illa, Nec in ira tua corripias me, dicens
vereri illam correptionem in ira, quia gra-
vior est omnibus hujus vitoe poenis. Unde in
id Marc. 3 : Ille vos baptizabit Spiritu Sancto
et igne, ait aliquos justos in hac vita baptizari
Spiritu Sancto, in sequenti vero, igne purga-
torii ; de quo etiam multahabet lib. 3 Histor.
Anglic, c. 19, et lib. 5, cap. 13, ubi non-
nullas 'revelationes refert ad animas purga-
torii pertinentes, quse in aliis etiam historiis
et Sanctorum legendis passim inveniuntur.
Et preesertim legi potest Gregor. Turonen.,
lib. de Gloria confessor., c. 5, et Rhaban.,
lib. 2 de Institut. cleric, c. 44. Et hoc satis
confirmat commemoratio solemnis defuncto-
rum, quam Ecclesia celebrat post festum
Sanctorum omnium, quam ex divina revela-
tione incepisse aliqui referunt. Rursus in
eamdem sententiam Petr. Dam., ser. 2 de
SECT. i.
Andrea dixil, quidquid nobis in hac vita
de poenitentise fructibus defuerit, in purga-
torii ignibus esse perficiendum. Multa etiam
referri solent ex Euseb. Emis., hom. 3 de
Epiph., quae deest in ejus operibus, quse vi-
dere potui; plura etiam habet Bern-, ser. 65
et 66 in Cantic, et ser. de Obitu Humbert.;
Lact., lib. 7, c. 21 et sequentibus ; Hugo de
S. Vict., Hb. 2 deSacram., p. 14, c. 39.
32. Apud Gregorium item Nyssenum, ora-
tion. de Infant. qui prsemature arripiuntur,
heec verba leguntur : Subibit acice vitce judi-
cium, accipiet pro merito retributionem et com-
pensationem, vel igni purgata, juxta Evan-
gelii verba, vel in rore benedictionis refrige-
rata atque refucillata. In quibus obscurum
est quem locura Evangelii indicet, cum ait,
juxta Evangelii verba ; nam in Evangelio
nullus invenitur locus inquo dicatur, animas
aliquas igne purgatas, accepturas meritorum
retribulionem. Quidam Scholiastes ait Nys-
senum citare parabolara de Divite et Lazaro,
Luc 16, et verba illa, vel igne purgata, pro-
ptcr divitem fuisse dicta. Juxta quam expo-
sitionem de igne inferni hic locus intelligen-
dus est ; nam certum est divitem illum in in-
ferno esse. At quoraodo potest ignis inferni
dici purgare animas, quas ita affligit ut nun-
quam mundet? Prsesertim cum Gregorius di-
cat, animam, quse igne purgatur, postquam
purgata fuerit, accepturam meritorum retri-
butionem. Dicendum ergo puto, Evangelii
nomen pro toto Testamento novo fuisse usur-
patum, quod inusitatum non est, ut noster
Salmeron in Prolegomenis, et alii annotarunt.
Confirmaturque optime hoc teslimonium ex
alio ejusdem Nysseni, in orat. ad Dornicent.,
longe post medium, dicentis,ordinasse Deum
ut homo post peccatum in multis laboribus et
calamitatibus versaretur, ut ipsa experien-
tia doctus, ad primam beatitudinemrecurre-
ret : Omni vitiosa affectione remota, vel in hac
vita per sobriam ei attentam vivendi rationem
ac philosopMam, vel post transmigrationem ab
hac vita per purgatorii ignis fornacem ex-
purgatus. Et in eadem rursus oratione de In-
fantibus, versus fiuem, habet hsec verba :
Quicunque divinam poientiam considerat, is
plane animadvertit , quod etiam illum, qui ad
eum modum improbitatis progressus sit, longi
cujusdam temporis circuitu, per idoneam pur-
gationem atque expiationem, ordini eorum qui
servantur, restituere possit. Ubi licet de pos-
sibili loquatur, videtur tamen de illa potes-
tate loqui, qua Deus secundum ordinariam
DISPTTAT
legem uti soleat ; qnod ergo ait posse Deum
iniquissimumquemque hominem per diutur-
nam purgationem salvare, intelligendum est,
dando illi prius in liac vita veram suorum
peccatorum pcenitentiam.
33. Ex Basilio etiam aliquid supra adduxi-
mus. Idem vero, in cap. 9 Isaise, circa verba
illa, Ut gramen siccum torabitur ab igne (ut
ipse legit) : JSi per confessionem (ait) detexeri ■
mus peccatum , jan succrescens gramen arefe-
cimus, digimm plane quod depascatur ac devo-
ret purgatorius ignis. Ex Gregorio etiam Na-
zian., orat. 9, in fme, afferri possunt heec
verba : In altero csvo igni fortasse baptizabun-
iur, etc. Sed plane loquitur de heeretieis qui
resipiscere nolunt; satis vero improprie ignis
ille baptismus appellatur, cum non mundet,
neque ad hoc institutus sit. His addi potest
untiquus P. Diadoch., lib. de Perf. spir., c.
100, ubi purgatorium ignem, judicii ignem
appellat. Quem locum de igne purgatorii ci-
tat, et interpretatur S. Maximus Confessor,
in Responsis de obscuiioribus locis S. Scrip-
turee ad Thalassion,, ut refertur in 5 tom. Bi-
bliothecee sanct., in preefatione ad prsedictum
lib. Diadochi. Denique PJato apud Eusebium,
lib. 12 de Preeparat. evang., c. 3, purgato-
rium post hanc vitam agnovit : Purgantur
autem (inquit) quicunque curabiliter peccarunt,
doloribus, et hic vivi, et apud inferos mcrtui ;
non enim aliter possibile est impressas vitio-
rum detergi maculas. Quam sententiam Euse-
bius ipse valde commendat, et ex divinarum
Scripturarum lectione Platonem illam didi-
cisse affirmat.
Batione ostendiiur eadem veriias.
34. Primum principium unde purgatorium
colligitur. — Nonnulla sunt principia, et se-
cundum fidem certa, et naturali rationi maxi-
me consentanea, ex quibus ratio hujus veri-
tatis petenda est. Primum est dari queedam
peccata venialia, digna quidem pcena apud
Deum, sed non eeterna. Heec veritas ex pro-
fesso tractanda est et probanda in 1. 2, q. 72
et 89. Nunc vero satis constare nobis potest
testiraoniis Scripturse adductis, adjunctis ex-
positionibus et sententiis Patrura, quas etiam
tractavimus; et videri preeterea potest Augus-
tin., lib. 15 de Civit., cap. 17, et inEnchirid.,
c. 68 et 70, et lib. 83 Queest., in 26, et de Na-
tura et grat. , cap. 38. Ex hoc ergo principio
optime colligitur posse hominem esse justura,
et habere aliquam culpam, ratione cujus sit
reus alicujus pcena3; unde consequenter fit
XLV. SECT. I. 893
posse hominem in eo stalu acceplari, et ra"
tione talis culpee retardari ab ingressu glo-
riee ; quia, ut recte dixit Laurent. Justin., lib.
de Perfect. grat., c. 1 , circa finem ; Pecca-
tum mortale privat gloria, teniale retardat;
ergo pro hujusmodi hominihus necessarium
est purgatorium. Hoc vero principium soli-
tarie sumptum habere potest evasiones supe-
rius tractatas agendo de remissione venia-
lium peccatorum. Et preesertim illam quod
ex vi solius culpee ad summum probat retar-
dari animam per unum instans ab ingressu
gloriee ; quod si major castigatio non esset
necessaria, non fuisset admodum necessa-
rium purgatorii pcenas constituere.
35. Secundum principium ex quo idem evi-
dentius colligitur. — Objeclioni occurritur. —
Propterea addendum est aliud principium ,
scilicet, remissa culpa, posse interim perma-
nere reatum temporalis pcenee , quod tam de
culpa mortali quam de veniali verum est, et
in superioribus demonstratum. Ex quo etiam
fit posse hominem justum cum eo reatu mo-
ri , animamque jam a corpore separatam
posse et esse justam et ream ac debitricem
alicujus pcenee. Nec enim dici polest morte
ipsa purgari talem reatum, quia neque mors
habet hanc vim ex opere operato, nec homini
datur semper in eo articulo vis ad satisfa-
cienclum perfecte pro omnibus debitis hujus-
modi ; ubi enim est de hac re ficta promis-
sio? Preecipue cum repentinee mortes seepe
veniant, in quibus nuilius bonee operationis,
nedum tantee satisfactionis locus datur. Nec
etiarn habet hic locum responsio quee daba-
tur de peccatis venialibus, quod scilicet, in
primo instanti separationis animee, datur illi
vehemens dolor, quo ab omni reatu pcenee
purgelur, stcut ab omni veniali culpa. Hoc
(inquam) locum non habet. Primum, quia
hoc etiam gratis dicitur, et sine ulla promis-
sione Dei, vel cogente ratione. Deinde , quia
post separationem animee a corpore jam non
est satisfaciendi tempus, sed satispatiendi.
Unde est magnum discrimen inter cuipam et
pcenam ; culpa enim intrinsece postulat in-
ternam dispositionem contrariam , per quam
remittatur, et ideo, illa posita, statim remitli-
tur, et sine illa non potest convenienter re-
mitti ; at vero pcena tolli potest per rigoro-
sam solutionem, sustinendo iliara. Atque ita
fit in vita futura ; nam commutatio pro le-
viori genere pcenee solum pro hac vita con-
cessa est, ut in superioribus vidimus, etpaulo
inferius idera confirmabimus. Unde qui i!a
894 DISPUTAT.
respondent, minus male dicerent, ilium ve-
hemeniem dolorem dari justo in fine vitse,
prius tamen quam anima separetur a corpo-
re. Sed lioc etiam est omnino improbabile,
quia gratis et sine promissione dictum est
contra universalis Ecclesise sensum et contra
experientiam , maxime in repentinis morti-
bus, ut dictum est.
36. Tertium principium. — Addendum vero
est tertium principium, nimirum, ad divinas
justitiae asquitatem pertinere, ut nemini prse-
mium beatitudinis concedat, nisi prius delic-
tum peccatorum perfecte solvat. Probatur
primo, quia hoc exigit perfectio vindicativse
justitise^ quara non raiuus ostendit Deus, ser-
vatque in suse providentiaaratione, quam cu-
juscunque alterius, ut vulgaribus testimoniis
Scripturse constat. Deinde est necessarium ad
convenientem gubernationem, quia alias ho-
mines contemnerent inhac vita satisfactionem
condignam pro peccatis mortahbus, et pro
nihilo ducerent peccata venialia, si pro eis
nulla timeretur viudicta, dummodo in gratia
morerentur ; pertinet autem ad Dei providen-
tiam, eas poenas pro singulis peccatis desti-
nare, quse ad malitias eorum accommodatse
sint, et ad homines in offlcio continendos
aptissimae.
37. Hcereticorum error. — Mors non tollU
reatumpcznce.— Homini morienti non datur
semper auxilium efficax ad satisfaciendum. —
Unde vehementer errant hseretici dicentes ,
Deum tantum punire peccata in hac vita pro-
pter emendationem, non vero in futura pro-
pter vindictam ; est enim hoc contra divinam
providentiam , ejusque justissimas leges et
comminationes, alioquinec damnalos in seter-
num puniret, quia illa jam non est emenda-
trixpcena, sed vindicativa. Poena ergo vindi-
cativa etiam per se est consentanea provi-
dentise, et ex se est pra^servativa pro hac
vita ; ideo enim comminatur Deus vindictam
futuram, ut ejus timor nos cohibeat a pec-
cando ; ut autem ad hoc sit efficax, oportet
ut vera et absoluta sit comminatio in eo, qui
in hac vita vel peccata non cavet, vel pro eis
non plene satisfacit. Atque hsec ratio conviu-
cit etiam solam mortem non tollere reatum,
quia mors per se non est pcena actualium
peccatorum, sed secundum se est qusedam
conditio naturse ; secundum autem prsesen-
tem providentiam est pcenalitas originahs
peccati. Item nulla ratio patitur, ut secun-
dum ordinariam el communem legem eadem
poena purgentur qui parum et qui multum
XLV. SECT. I.
debent, prsesertim cum acerbiores mortes sse-
pe sustincant qui justiores sunt. Deindc ubi
est privilegium martyrii, si hoc omni mcrti
commune est ? ad quid etiam sunt necessaria
suffragia pro defunctis,si mors omniapurgat?
Denique eadem ratio persuadet, non omni
homini morienti dari in ipsa morte auxilium
efficax, ut possit per suum actum plene sa-
tisfacere pro omni preeterita negligentia; cur
enim Deus hac universali lege faveret homi-
num negligentiee satisfaciendi dum viverent,
securi de plena remissione in morte, si sal-
tem absque culpa mortali invenirentur ? Ea-
demque ratio probat non esse admittendam
talem satisfactionem post mortem, alioqui
timor futurse vindictse non cohiberethomines
in hac vita, sed infuturam satisfactionem re-
servaret.
Sohitur Juereticorum fundamentum.
38. Explicantur loca Scripturce. — Atque
ex his principiis satisfaciendum est funda-
mento contrarii erroris negantis purgato-
rium ; nam ex contrariis principiis sumeba-
tur. Loca autem Scripturse quse indicant post
hanc vitam non superesse nisi prsemium vel
pcenam, duo continent. Unum est, post hanc
vitam non esse merendi locum, vel satisfa-
ciendi per propria opera, sed sustinendi
justam judicis sententiam, nt referat unus-
quisqtce prout gessit in corpore, sive bonum,
sive malum, 2 Cor. S : Nam quce seminave-
rit liomo, kcec et metet, ut dicitur ad Ga-
lat. C. Et eodem sensu dicitur Ecclesiast. 9 :
Quodcunque facere potest manus tua, instanter
operare, quia nec opus, nec ratio, nec sapien-
tia, necscientia erunt apud inferos quo tu pro-
peras. Possunt enim ha?c verba aut de solo
damnatorum loco intelligi, et sensus erit ,
nihil horum esse ordinatum et reclum in eo
loco ; vel possunt intelligi de omnibus locis
inferis, et sic erit sensus, nihil horum esse
utile ibi ad meritura vel satisfactionem ex
parte operantis; et hic sensus optime quadrat
priori consilio Sapientis, eumque indicavit
Gregor., lib. 4 Dialog., c. 39, ubi alia testi-
monia congerit, Aliud vero quod Scriptura
continet, est, post hanc vitam duos esse ter-
minos ultimos eorum qui actualiter peccave-
runt, qui perpetuum habent statum et immu-
tabilem. De his locutus est Christus in finali
sententia^ Mutt. 25 ; agit enim de universali
judicio, quando jam purgatorium cessabit.
Sic etiam potest intelligi locusille, quem hse-
retici maxime urgent, Ecclesiast. \l: £i ceci-
DISPUTAT. XLV. SECT. I.
895
derit lignum, vel ad austrum, vel ad aquilo-
nem, in quocunque loco ceciderit , ibi erit. In-
telligi enim recte polest de locis illis in qni-
bus ultimo terminatur via. Alioqui constat
Patrcs veteris Testamenti non semper in eo-
dem loco mansisse, in quo aliquando post
mortem fuere. Vel generaliter intelligi potest
de loco consolationis aut tristitia1, ut expo-
suit Greg., lib. 12 Moral., c. 3, alias 4. Nam
sicut sinus Abrahse dicitur in Evangelio locus
consolationis, italocus purgatorii sub eo mem-
bro comprehendi potest. Vel certe s.msus, et,
utmihi quidem videtur, maxime proprius est,
post hanc vitam non esse locum amittendi vel
recuperandi divinam amicitiam, sed ubi ceci-
derit iignum, seu in quo statu homo defece-
rit, sive ad austrum, id est, in divina arnici-
tia, sive ad aquilonem, id est, Dei odio, ibi
perpetuo mansurum esse.ut Hieronymus ex-
posuit. Denique in prsedicto sensu D. Augus-
tinus variis in locis contra Pelagianos conten-
dit ', duotantum ioca essehominibusparata,
scilicet, regnum aeternum, aut ignem eeter-
num, scilicetloca ultima, in quibus via omni-
no terminata est. Unde eleganter Sixtus Pon-
tifex, in epist. ad Malos doctores , aliquan-
tulum ab initio, cum dixisset : Ego in Scri-
ptura duo tantum loca invenio , regni et ge-
hennce, hoc est, vite et mortis, declarat sta-
tim : JPurgatorium semper excipio, in quo ad
tempus piorum anima? corporibus solutce ex-
piantur. Et adhuc est qusestio de parvulis in
solo originali decedentibus, de quibus alias ;
nunc satis est illos etiam ad aliquam eeter-
nam pcenam extra regnum destinari,ubicun-
que tandem futuri sint.
39. Objectiones hcereticorum. — Dissolvun-
tur. — Exponitur Psal. 126. — Sed objiciunt
queedam Scripturse loca, in quibus significa-
tur, justos in morte sua statim sine ulla mora
recipi in beatitudinem eeternam, j uxta id Psal .
126 : Cum dederit dilectis suis somnum, ecce
hcereditas Domini , etc. Et 2 Corint. 5 :
Scimus quoniam si terreslris domus nostra
hujus habitationis dissolvatur , habitationem
ex Deo habemus demum non manufactam ,
ceternam in ccelis. Et ApocaL 14 : Beati
mortui qui in Domino moriuntur , eo modo
jam dicit spiritus , ut requiescant a labo -
ribus suis ; upera enim illorum sequuntur il-
los. Resp ondetur Scripturam nunquam dicere ,
statim finita hac vita, recipi hommem in glo-
1 Aug., serm. 14 de Verb. apost., 1. 1 de
Pecc. mei\, c. 18 et sequ., et 1. 1 Hypog.
riam, si decedat in gratia, et quando id signi-
ficaret, intelligcnda esset subintellecta con-
ditione, si homo inveniatur omni ex parteju-
stus seu perfecte mundus, et sine impedi-
mento ; nam licitum est, imo necessarium
unam Scripturam per aliam interpretari. At-
que ideo Patres, cum dicunt justos in morle
statim recipere mercedem, addunt conditio-
nem, si digni sunt vel perfectepurgati, utvi-
dere licet in August., tract. 49 in Joann. Ta-
men adducla testimonia hanc expositionem
non requirunt ; nam, vel habent longediver-
sum sensum, vel verba clarissima sunt. Da-
vid igitur in prsedicto loco non videtur loqui
de sommo mortis, nec de hsereditate beatitu-
dinis, sed de somno pacis et quietis animse,
quae in Deo suam spem et fiduciam collocat,
et de hsereditate omnium bonorum ex Dei
cura et providentia provenientium. Dixerat
enim , nisi Dominus sedificaverit domum vel
custodierit civitatem, fruslra esse nostrum la-
borem ; e contrario vero subdit, eos qui con-
fidunt in Deo, omnibus abundare bonis. Ita
Basilius et Theodoretus et moderni ad litte-
ram. Augustinus vero et alii per anagogem
exponunt de seterna heereditate, quam per-
fectam et plenam accepturi sunt justi in cor-
pore et animo, non nunc, sed cum dederit
dilectis suis somnum, id est, post universa-
lem mortem et consummationem preedestina-
torum omnium. Denique licet daremus ser-
monem esse de morte singulorum justorum
et de retribulione gloriee, non ibi dicitur sta-
tim dandam, sed, Ecce Imreditas Domini,
scilicet, prsesto est, parata est, certa eritejus
possessio, perfecta nimirum purgatione, si
necessaria fuerit , vel ablato impedimento ,
quodcunque illud fuerit, ut in Patribus ve-
teris Testamenti manifestum est, cum tamen
Davicl illo tempore fuerit locutus.
40. Loca Pauli et Apocal. exponuntur. —
Nec aliud dixit Paulus in citatis verbis, nisi
quod justi post hanc vitam habent domum
Eeternam ; an vero statim illam ingrediantur,
et quomodo prius purgari seu parari debeant,
ibi non declarat, aliis vero locis explicuit. At-
que eodem modo possent facile exponiverba
Joannis, quia solum dicit justos requiescere a
laboribus hujus vitst, et habere certum pree-
mium suorum operum; hoc est eniro opera il-
lorum sequi illos. Praesertim quia sicut illos
sequuntur opera bona, ita et mala, si quae
habuerunt, quorum aliquem reatum adhuc
retinent; etquamvisex prioribusbeati sint et
in Domino moriantur, tamen quatenus habent
896 DISPUTAT. xn>
posteriora, nou omnino perfecte moriuntur in
Domino, et in iantum retardantnr a beatitu-
dine in re possessa, quamvis jam sint beati
certa inamissibili spe. Sic enim Augustinus,
lib. 2 contra Epistol. Pelag., c. 3, dixit, ju-
stnm babentem venialia peccata vivere sim-
pliciter Deo, secundum autem quid mundo ;
sic ergo nos dicimus in praesenti tertium illud
testimonium intelligendum esse de justo qua-
tenus in Domino moritur. Alii putant lieec
verba dicta esse propter tempuslegis gratiee,
in quo justi statim post mortem recipiunt
mercedemlaborum, quam ante Christi adven-
tum non recipiebant statim. Sed utrumque
referendum est ad homines perfecte justos,
nullumquehabentesdebitum personale. Quo-
modo loquitur etiam Gregor., lib. 3 Moral.,
c. 15, alias 20, et de hac expositione legi po-
test Turrian., lib. 4 contra Magdeburg., c.
-12. Alii denique intelligunt, mori in Domino,
idem esse quod mori pro Domino, ut Ribera
late, sicque iocus intelligitur de solis marty-
ribus, de quibus facile admittemus statim et
sine ulla prorsus mora recipi in beatitudinem,
quia si quas habeant maculas, ipso martyrio
perfecte purgantur ; sed hoc est martyrii
privilegium.
SECTIO II.
SECT. II.
Ubi sit purgatorii locus, et an unus tantum sit.
1. Purg atorium est aliquis corporalis locus.
— De hoc loco nihilin Scriptura sacra, vel de-
finitione Ecclesiee habetur, ideoque res heee
indisputatione Theologorum versatur. Om-
nes vero supponunt hunc esse aliquem cor-
poralem locum, in quo animee detineutur do-
nec pcenas debitas perfecte luant. Nam iicet
per se non requirant corporalem locum, cum
spiritus sint, nihilominus cnm intra hunc
mundum contineantur, necessariosunt inali-
quo loco corporeo, saltem secundum preesen-
tiam substantialem, ut aliis locis ex professo
disserui. Et ila videmus omnes spiritus ange-
licos, pro suorum statuum diversitate, ha-
bere loca divina providentia destinata, ut ge-
hennam quee parata est diabolo et angelis
cjus, et ccelum empyreum pro Angelis sanc-
tis. Sic ergo est certum, purgandas animas in
aliquo loco corporeo detineri, qui nec est cce-
lum, quia niliil coinquinatum illuc ingreditur,
nec est ibi aliqua pcena, nec est infernus,
quia inde nulla est redemptio, neque egressus.
Quis ergo ille locus sit, et an sit certus et
unus, et ubi sit, investigandum est.
Sitne purgatorium certns ac determinatus
locus.
2. Prima opinio. — Secunda opinio. — Qui-
dam dixerunt non esse certum locum pur-
gandis animis destinatum, sed variis locis de-
putari ex divina voluntate juxta occurrentes
circumstantias. Ita Hugo de S. Vietore, libr.
2 de Sacrament., p. 16, cap. 4, ubi ait locum
purgatorii determinatum non esse, proeter-
quam quod multis revelationibus et exemplis
constat, pcenam illam in hoc mundo exer-
ceri. Unde colligit probabilius esse unum-
quemquc purgariubi potissima peccata com-
misit, sicut multis documenlis srepe prolatum
est. Et hanc sententiam non reputat impro-
babilem Bonav., in 4, d. 49, art. 2, q. 2. Fa-
vet modus loquendiGregor., 4 Dialog., c. 25,
ubi animas purgandas, quibusdam mansioni-
b/ts detineri dixit, indefinite loquens tanquam
de indeterminato loco. Et c. 40 dicit Pascha-
sium, virum sanctum, in Thermis Augulanis
apparuisse Germano, Episcopo Gapuano ,
eique revelasse in eum poenalem locum
fuisse deputatum, quia contra Symmachura
cuidam Laurentio faverat, similemque reve-
lationem habet cap. 55; et Petrus Damian. in
epist. 13 ad Desiderium, c. 7 ; Arnoldus
etiam Boneevallis, tractat. De Verb. Domin.
in cruce, c. 2 : Non oA loca purgatoria (in-
quit), non ad flammas peccatorum ultrices con-
fitens destinatur ; significans illa loca esse
varia et incerta. Aliorum opinio fuit locum
quidem purgatorii unum esse, illum vero
supra terram et infra ccelum in media qua-
dam regioneesse collocatum. Ita referunt D.
Thom. et alii Scholastici, dist. 21. Quorum
fandamentum essepotuit, quia status illarnm
animarum medius est inter statum beatorum
et damnatorum ; ergo etiamlocus debet esse
medius, ut locus sit locato proportionatus.
Purgatorium esse unum ac cerium locum ver~
sus terros centrum, vera conclusio.
3. Ratione ostenditur. — Animce non pur~
gantur ubi peccaverunt. — Nihilomiuus dicen-
dum estprimo, unum aliquem locum certum
ac definitum, sub terra versus ejus centrum
constitutum esse a Deo ad animarum purga-
tionem. Heec est communis sententia Theo-
logorum, D. Thom., in 4, dist. 21, q. 1, art.
1, q. 2 ; Richard., art. 1, q. 3, et dist. 45,
art. 1, q. 2 ; et ibi Bonav., art. 2, q. 2, et
dist. 20, 1 p. illius, q. ult. ; Palud., q. 3, et
dist. 21, q. 1, art. 1 ; Durand., in 3, disc.
DiSPUTAT.
22, q. 4; Gabrielis ibi, art. 3, dub. 3, et alio-
rum eisdem locis. Probalurque primo ratio-
ne, quia spectat ad convenientem Dei provi-
dcntiam quod hic locus determinatus sit ;
sicut enim omnibus peccatis certas pcenas cer-
ta lege definivit, ita etiam certa loca destina-
vit ac praeparavit, in quibus illae pcenae luendae
sunt, quia locus ipse est pars queedam pce-
nce, quatenus in eo spiritus, vel contra digni-
latem suam, vel etiam contra desiderium de-
tinentur; tum etiam quia non est verisimile
Deum pro solo arbitrio unam animam in
huncloeum, aliam in alium mittere ad pur-
gationem, quia licet pro sua voluntate et po-
testate possit id facere, non tamen est juxta
ordinariam provideutiam, qnod sine aliqua
certa lege aut rationeid fiat ; nulJa autem as-
signari potest. Nam quod dicebatur, singulas
auimaspurgari ubi peccarunt, verisimile non
est; nam peccata committuntur in variis ac
distinctissimis locis; quis ergo credat animas
singulas per omnia il!a loca deferri ubi pec-
caverunt, utibi pcenas luant? Praesertim quia
simul potest anima varias pcenas pati pro-
pter peccata in diversis locis commissa, vel
certe pro omnibus simul patitur donec ab
omnibus purgetur. Deinde quia ratio justitiae
non postulat ut quis puniatur ubi deliquit,
sed in loco malefactoribus destinato, nisi
quando ob exempium aliorum id fieri expe -
dit, quod bic locum non babet. Rursus quia
pro aliis statibus animarum, ut ad punien-
dum perpetuo damnatos, etc, cerla locades-
tinata sunt ; cur ergo bic proviclentiae modus
circa animas purgandas mutari debuisset '?
Tandem quia ex ipsisrevelationibus. quae in
contrariumafferuntur, potest oppositumcon-
stare. Nam Petrus Damian., in dict. epist.,
refert sanctum illum Episcopum in flumine
apparuisse, suamque purgatoriam pcenam
ostendisse quam patiebatur, eo quod in reci-
tandis horis debilis temporibus negligens fuis-
set, ubi manifestum est culpam illam non
fuisse in loco fluminis commissam. Denique
argumentum sumipotest exGregorii historia;
nam ille qui in balneo apparebat, non ibi
sua peccata commiserat, idemque est de si-
milibus.
4. Locum purgatorii esse unum ostenditur. —
Ex his vero ulterius concludi potest, hunc lo-
cum esse unum tantum, vel sumpto a simili
argumenlo de aliis locis ; nam pro singuiis
animarum statibus singula tantum loca de-
putata sunt; vel quia unus sufficit et super-
ilue plura multiplicareutur, nec esset aliqua
XXII.
XLV. SECT. II. 807
ratio sistendiin aliquo ccrto numero; velde-
nique quia modus ipsius pcenae ct instrumen-
torum ejus unum tanlum Jocum postulat, de
qua re occurret occasio dicendi plura in disp.
seq., ubi specialisdifficultas circa lioc occur-
rel; et idco lieec nunc sulliciant.
5. Locum purgatorii esse subterraneum pro-
latur ex Scriptura. — Denique locum lmnc
,. subterraneum esse et in concavo terrae juxla
locum gehennae constitutum, videtur sentire
Ecclesia in iiJis verbis : Libera, Domine, ani-
mas fidelium defunctorum de pcenis inferni et
de profundo lacu. Petit enim liberationem e
purgatorio, et non ab inferno. Verum esthaec
verba aliis etiam modisposse exponi, utinfra
dicamdisputando de suffragiis. Sumi praeter-
eapotestex illis novi Testamenti testimoniis,
in quibus dicitur esse sub terra et in inferno
aniraas aiiquas justas, qure Dcum laudant ae
confitenlur. Ubi est illudad Philip. 2 : In no-
mine Jesu omne genu flectatur, ccelestium, ter-
restriumet infemorum. Sedheec verba referri
etiam possunt ad infernum damnatorum ;
nam daemones credunt et contremiscunt; unde
sicut coacti credunt, ita coacti genua flec-
tunt et adorant, ut Clirysostomus ibi, et An-
selmus et alii exponunt. Et favet generaJis
illa locutio , omne genu , qua videtur vo-
luisse Paulus omnem intellectualem crea-
turam comprehendere , in quocunque statu
et termino existentem. Probatur ergo idem
ex illo Apoc. 5 : Nemo inventus est dignus ape-
rire librum, ueque in coelo, neque iti terra ,
neque subtus terram. Non enim videtur veri-
simile Joannem enumerare nisi justos ; ilJi
enim tantum digni poterant videri aperire ii-
brum ; ergo supponit etiam subtusterram esse
animasjustas. De quibus inferiussubdit, cum
aliis justis dixisse : Sedenti in throno et agno
benedictio, et hotwr, et gloria, et potestas in
secula seculorum. Quae verba sine dubio non
sunt damnatorum,sedjustorum. Sed hic eliam
locus exponi potest de animabus justis quae
erant in sinu Abrahae ; supposita enim dicta
expositione, eadem ratione dicetur, animas
purgatorii non numerari inter eos qui videri
poterantdigni aperire liJ3rum,sedanimas SS
Patriarcharum et Prophetarum. Nec refert
quocl hae animse jam erant in ccelo, quando
Joannes illam revelationem scripsit, quiafor-
tasse in ea ostendebatur status et conditio
humana? naturae prout eral ante Christi ad-
ventum, quem omues expectabant, quia so-
lus ille inveniri poterat dignus aperire li-
brum. Postquam autem ille venit, et victo-
57
898
DISPUTAT. XLV. SECT. II.
riara reportavit, etiam illi qui erant subtus
terram, id est, in sinu Abrahoe, gloriam et
lionorem Deo cantant, quia jam perChristum
beati effecti sunt. Adde Gregorium, lib. 4
Diah, c. 42, per locum illum, subtus terram,
infernum ipsum damnatorum intelligere; nam
per li irunt, Scripturam intelligit, cum Hiero-
nymo, Ezecliiel. 2 et 44 , et cum multis
aliis ; de quo optime dici potuit, neque An-
gelos aut Sanctos beatos, neque homines in
terra degentes, neque ipsos dsemones potuis-
se iilum librum aperire seu declarare. Et ea-
dem expositio de inferno locum habet, etiam-
si per librum ipsammet prophetiam Apoca-
lypsis, quam Joannes scribebat, cum multis
aliis intelligamus. Alia vero posteriora per
prosopopseiam dicta sunt de omnibus creatu-
ris etiam carentibus intellectu, quandoqui-
dem etiam pisces maris numerantur ; et ideo
in hoc secundo loco per creaturas subtus ter-
ram existentes intelligi possunt etiam me-
talla et mineralia omnia , et damnati etiam
juxta sensum positum in priori testimonio.
Quanquam optime etiam intelligantur de ani-
mabus purgatorii, ut Ribera etiam notavit,
nontam ex illis verbis probando purgatorium
ibi esse, quam supposita veritate purgatorii,
ad animas in illo existentes laudem illam et
benedictionem referendo.
6. Ex Eccl. 24 idem colligitur. — Aliud
testimonium, ex quo potest hoc comprobari,
legitur apud Sapientem, Ecclesiast. 24 : Pe-
netrabo omnes inferiores partes terrce, ct inspi-
ciam omnes dormientes , et illuminabo omnes
sperantes in Domino. Quse verba, et de sa-
pientia increata secundum se, et de incarnata
sapientia possunt intelligi ; utroque vero mo-
do ex eis coustat esse in inferioribus partibus
terrse aliquos dormientes sperantes in Do-
mino, quod de damnatis dici non potest ;
sunt ergo illi qui purgantur. At hic locus
optime intelligitur de antiquis Patribus exi-
stentibus in sinu Abrahae ; unde ex isto pro-
bari solet descensus Christi ad inferos. Sed
esto hoc verum sit, inde optimum argumen-
tum colligitur, purgatorium esse subtus ter-
ram prope infernum. Nam si locus ubi deti-
nebantur antiqui Patres jam mundi ab omni
reatu personali , fuit in illis infimis regioni-
bus, quia erat veluti carcer in quo detine-
bantur propter reatum naturae, donec per
crucem expiaretur, multo magis locus in quo
et detinentur et puniuntur animse nondum
perfecte liberee a propriis reatibus, erit in illis
infimis regionibus. Unde Augustin, , epistola
99 ad Evod., significat Christum descendendo
ad inferos, etiam ad purgatorium descen-
disse, et ab iiio aliquas animas liberasse,
propter verba Act. : Solutis doloribusinferni.
Quamvis enim haec verba alias habeant expo-
sitipnes, ut supra vidimus, et ille descensus
Christi ad purgatorium incertus sit , tamen
Augustinus pro certo supponit omnia loca
poenalia , a quibus Christus animas liberavit,
esse in inferno; non credo tamen Augusti-
num in ea fuisse sentenlia , ut existimaverit
Christum ab inferno damnatorum aliquas li-
berasse. Huc accedunt revelationes aliquse,
quibus pnrgatorium sub terris visum est, ut
refert Beda , lib. 5 Hist. Anglic, cap. 13, et
aliis locis infra tractandis.
7. Ratione ostenditur purgatorium esse sub-
terraneum locum. — Satisfit revelationihus
in contrarium. — Denique juxla divinse pro-
videntiae dispositionem locus hic superior
terrae pro hominibus viatoribus deputatus est,
ut sit quasi ad pugnam et meritum , vel de-
meritum destinatus ; ergo non est verisimile
in illo esse locum purgatorii, in quo jam ani-
niae sunt in alio statu. Nec etiam fuit conve-
niens esse in aliquo loco supra terram , quia
debet esse locus humilior magisque tenebro-
sus, et in carceris modum accommodatus ;
ergo verisimilius est esse subtus terram, sicut
sunt reliqua loca animarum infelicium, seu
quse beatitudinem assequi non potuerunt.
Neque revelationes illae, quse in contrarium
afferebantur, nos cogunt ; nam etiamsi ad-
mittamus omnino veras esse, et ex eis haberi
aliquas animas in aliquibus hujusmodi locis
purgari, dicemus illud esse extraordinarium,
et praeter legem , propter Dei voluntatem et
causam quam ipse novit ; locum autem lege
statutum ad purgationem, definitum, acjuxta
centrum terraa existere. Et haec est commu-
nis responsio Theologorum , quos supra re-
tuli, et Supplem. Gabr., dist. 45, q. 1, art. 1;
Soto, q. 1, art. 1 et 3 ; Carthus., q. 1, et Dial.
de Judicio, et lib. de Quatuor novissimis,
cap. 48. Addo vero, in his revelationibus ali-
quid ostendi in aliquo loco propter aliquam
significationem vel occasionem, non quia in
tali loco illud opus fiat. Hoc patet ex Petri
Damiani historia supra citata ; ait enim
Episcopum illum in flumine apparuisse cui-
dam presbytero , ejusque manum apprehen-
disse , ut vehementiam suse pcense et ardoris
sentiret. At vero pcena illa vehementis ustio-
nis non erat iri flumine , quantum ex pro-
portione loci et effectus inteliigi potest ,•
DISPUTAT. XLV. SECT. II. $99
significatlira non est, nali, magis redundat in defectuui et in infa-
ergo illa revelatione
Episcopum illum ibi cruciari ubi apparebat.
Deinde in aliis capitibus ejusdem epistolee re-
fert idem auctor, damnatos aliquos visos esse
in flumine, vel in aliis locis similibus, cum ta-
men certissimum sit ibi non puniri. Gregorii
autem verba expressiora videnlur, scilicet, in
hoc pcenali loco, seu, Tiic destinatus sum ; un-
de videtur magis requirere priorem exposilio-
nem. Nisi interpretemur, hic, id est, in hoc
igne quem patior, ibi enim etiam ignem pur-
gatorii sentiebat ; vel hic, id est, in hoc pce-
nali loco , qui per hunc sensibilem significa-
tur ; sicut dicebat Angelus repreesentans
Deum : Ego sum Deus, etc.
Quem ordinem situs servet purgatorii locus ad
alia receptacula animarum quce sub terra
sunt.
8. Opinio prima. — Superest vero dubium,
quem ordinem situs servet bic locus purga-
torii ad alia receptacula animarum qua? sub
terra existunt. Et difficultas est de compara-
tione loci purgatorii ad limbum puerorum ;
nam de gehenna omnes fatentur esse in infi-
mo loco, id est, in centro terree ; et de sinu
Abrahae esse in superiori , hoc est, digniori
loco, ut dixi in 2 tomo, disp. 42, sect. 2, in
fine. De aliis vero duobus locis inter se colla-
tis est diversitas opinionum. Quidam asserunt
purgatorium esse infra limbum puerorum ,
gehennee vicinum l. Ita tenet Major, d.44, q.
3, in fine, et Paludanus., dist. 45, q. 3, cum
Petro de Tarantas., Problem. i,art. 3; Soto,
dist. 45, q. 1, art. 2, qui D. Thom. in suam
sententiam adducit, eo quod dicat in d. 21 et
45, purgatorium esse vicinum inferno , et
eumdem ignem habere ; alibi vero docet op-
positum, ut jam dicam. Fundamentum eo-
rum est, quia heec duo loca conveniunt in
pcenee qualitate ; in utroque enim esl ignis
ejusdem rationis ; et ideo oportet esse conti-
gua ; adeo ut censeant isti auctores nullo in-
terjecto corpore denso ac solido separari, sed
habere potius eumdem ignem continuum
eumdemque numero , solumque distingui
quoad paries illius ignis, et per terminum a
Deo preefixum. Confirmari potest heec opinio,
quia, licet originalis culpa majoris mali ra-
tionem babeat quam culpa venialis aut rea-
tus temporalis pcenee, eo quod illa separat
omnino a Deo, heec vero non , nihilominus
reatus proveniens ex culpa actuali et perso-
Vide Rofen., art. 37 contra Luth.
miam (ut sic dicam) peccatoris, et ideo ex
hac parte meretur majorem poenam , saltem
quoad sensum et dolorem; eadem ergo ra-
tione statui talium peccatorum debetur vilior
et inferior locus; hujusmodi autem est pur-
gatorium ; ergo.
9. Secunda opinio. — Alii seiitiunt limbum
puerorum esse inferiorem et propinquiorem
inferno. Ita sentit D. Thom. in 3, d. 22, q. 2,
art. 1, q. 2, ubi Gabr. idem sentit, ejusque
Supplem., 4, d. 45, q. 1, art. 1 ; et Rich., ubi
supra. Favetque illis Concilium Florent. in
Litteris unionis, quatenus ait, animas justas,
si nondum plene satisfecerunt , detineri in
purgatorio; eos vero qui in peccato actuali
mortali, vel in solo originali decesserunt,
mox in infernum descendere, pcenis imparilus
puniendos. Ubi limbum puerorum compre ■
hendit sub inferno simpliciter dicto, non vero
purgatorium. Item significat, ad limbum
puerorum majorem fieri descensionem quam
ad purgatorium; imo transitum ad purgalo-
rium non vocavit descensionem sed, deten-
tionem. Unde ex illo loco certius apparet
limbum puerorum esse in inferno quam
purgatorium. Ratio eliam reddi potest,tum
quia limbus est locus pro quibusdam Dei ini-
micis deputatus, et ideo majorem convenien-
tiam habet cum gehenna quam purgatorium;
nam animee quee in eis sunt, veluti in ratione
essentiali eulpee conveniunt, quee est aversio
aDeo; unde etiam conveniunt in essentiali
pcena, quee est poena damni; conveniunt item
in eeternitate pcenee; ergo, pensatis omnibus,
major convenientia est inter status anima-
rum utriusque Ioci, quam inter damnatas
animas et purgandas; ergo etiam loca debent
esse inter se viciniora. Et confirmatur, nam
hi pueri absolute sunt in statu indigniori; er-
go debetur eis inferior locus.
10. Opink) tertia. — Primus modus astruen-
di tertiam opinionem. — Tertia sententia po-
test esse inter has media, scilicet, heec duo
loca non servare ordinem inter se, sed eeque
ab inferno distare, et eeque esse illi propin-
qua secundum diversas ejus partes. Quod ut
declarem, suppono infernum esse in ipsomet
centro terree, quia debet esse in loco infimo,
ut talis status meretur, et ita in hoc omnes
conveniunt. Videtur ergo centrum terree esse
etiam centrum inferni, ipsumque inferni lo-
cum per modum spheree vacuee seu concavse,
circa ipsum centrum terree versus omnem
mundi partem, in distantia undique eequali ,
900 DISPUTAT.
intra terminum a Deo praefixum, extendi.
Qiiia supposito situ talis loci in illo spatio,
nec potest melius concipi, nec majori ratione
versus unam partem quam versus aliam con-
slitui aut extendi. Supra hunc ergo locum
variis modis possunt csetera loca constitui.
Primo ul alia non constituantur, seu exten-
dantur per modum circuli, sed tantum ut
putei quidam versus aliquam partem hujus
mundi, ita tamen ut illa collocata sint unus
sub alio, et alius sub altero. Et hic modus
non est dubium quin sit possibilis; tamen
quod ita sit, nullo fundamento ostendi po-
test. Et si vera est prior pars ejus, asseritur
secunda; nam, si hsec loca illo modo sunt
constituta, non est cur unus sub alio colloca-
tus fuerit ; sed potuerunt versus diversas
mundi partes in eadem protunditate fieri.
\i. Secundus. — Atque hic potestesse alius
modus collocandi hsee loca, juxta quem ces-
sat dubitatio proposita ; nam supponit illa
duo loca ita collocanda esse ut alier sit sub
altero, quod necessarium non est. Sic ergo
relinquitur tertia opinio proposita, scilicet ,
quod hajc duo loca distant seqne a gehenna
secundum diversas partes ejus. Imo etiam
sequitur, juxta hunc collocalionis modum si-
num Abrahse non esse supra purgatorium
vel limbum puerorum, sed versus aliam ter-
tiam partem mundi seque esse supra infer-
num collocatum. Cum enim ultima superfi-
cies concava inferni amplissimum ambitum
contineat, facile potest intelligi , supra illam
immediate esse collocatos puteos altissimos
et capacissimos, qui versus diversas mundi
partes protendantur. Neque video quomodo
facile possit hoc impugnari ; nam in Scriptura
nullum habcmus de hoc ordine indicium,nisi
hoc solum, quod gehenna sit infra omnem
locum, propter quod infernus quasi per anto-
nomasiam nominatur; quod autem alia loca
inter se servent ordinem inferioris et supe-
rioris , non videtur in Scriptura significari ,
nec ratione aliqua satis persuaderi. Nam sine
dubio iila loca sic constituta possent esse ca-
pacissima ad recipiendas animas illuc desti-
natas, quia numerus animarum simul existen-
tium in aliquo istorum trium locorum non
servat majorem proportionem ad numerum
animarum gehennse, prsecipue simul cum
dsemonibus; ergo, si infernus est capax to-
tius illius multitudinis, multo magis quilibet
horum locorum poterit esse capax suorum
captivorum. Quod in singulis locis potest ita
declarari. Nam imprimis id est certum de
XLV. SL(7T. H.
sinu Abraha?, cujus status et brevi tempore
duravit comparatione aliorum, et in toto illo
tempore paucse animse ad illum descende-
bant, facta etiam collatione ad alia loca, quia
ante Christi adventum gratia Dei paucis com-
municabatur abundanter, et cum perseveran-
tise dono. De purgatorio etiam est certissimum
ejus statum non esse perpetuum ; in quo il-
lud singulare est, quod non omnes animse
quse ad illud descendunt, simul aliquando in
illo congreganlur, sed successione quadam,
sicut homines in hoc mundo existunt. Unde
fit ut numerus animarum quse in illo loco si-
mul existunt , semper sit exiguus, compara-
tione facta ad alia loca. De limbo puerorum
res est dubia; probabile vero est, etiam posl
diem judicii non esse permansuros in illo lo-
co, sed supra terrse superficiem in quadam
philosophandi ratione esse victuros. Quorum
numerus etiam respectu aliorum parvus est;
quia infantes, qui ad rationis usum non per-
veniunt, non sunt vigesirna hominum pars,
et ex illis multi salvantur. Itaque hsec tria
loca, illo modo collocata , ad finem eorum et
ad omnia quse de illis dicuntur sufficiunt,
quia nec propter animas requirunt immen-
sam aliquam magnitudinem , neque unquam
humanis corporibus replebuntur , secl solus
infernus, juxta discursum factum.
12. Tertius modus astruendi tertiam opinio-
nem. — Propter qusedam tamen Evangelii
verba potest alius modus collocandi ha3c loca
et astruendi tertiam opinionem propositam
excogitari , videlicet supra locum inferni ,
csetera loca esse etiam in circulum collocata ;
ita tamen ut non singula occupent integrum
circulum. Non enim videtur necesse hos in-
tegros locorum circulos sese invicem circum-
dantes seu continentes fingere, ac si essent
elementaria vel ccelestia corpora, cum ani-
marum susceptioni non videatur tanta ma-
gnitudo necessaria. Videri ergo potest suffi-
ciens ut proxime supra gehennam sint limbus
puerorum et purgatorium, in modum circuli
locum inferni circumdantis ; ita tamen ut
unusquisque iliorum locorum semicirculum
tantum occupet, sintque inter se contigua, et •
supra locum inferni sequali propinquitatc ,
versus diversas hujus mundi partes collocata;
supra illa vero sit sinus Abrahse, sive in mo-
dum alterius circuli, sive alio modo prout
Deo placuit. Nam quod inter hunc sinum et
gehennam sit aliquis locus medius, neque sint
inter se contigua, videtur ex parabola cle Di-
vite etLazaro colligi, in qua refertur divitem
DISPUTAT. XLV. SECT. II. 901
in tormentis existentom elevasse oculos et vi- rura ab alio sinu qui lirnbus eliam appella-
disse Abraham a longe, quasi in superiori et tur, parum distet, colligi potest ex proprieta-
dislante loco existentem, et Abrabam dixisse: tibus in quibus illa loca conveniunt ; nam in
Et in his omnibus inter nos et vos magnum utroque nulla est pcena sensus; in utroque
chaos firmatum est, etc. Est ergo aliqua in- detinentur anima? solum propter Ada? pecca-
tercapcdo inter illa duo loca, qua? non videtur tum, quamvis diverso modo ; nam in uno de-
esse nisi vel limbus puerorum vel purgato- tinebantur anima? propter illud peccatum, ut
rium , vel utrumque simul. Deinde purgato-
rium est juxta infernum, ut frequentius Theo-
logi volunt ; non videtur autem verisimile
totum illud circumdari limbo puerorum, ut
necessarium sit animas purgandas hinc ex-
fuit totius natura? , pro qua nondum erat sa-
tisfactum ; in alio vero detinenlur anima? pue-
rorum propter peccatum illud participalumiu
[iropria persona , et in ea durans. Ex quo fit
ut limbus puerorum sit in inferiori parte il-
euntes per limbum puerorum transire ad lius sinus, taraen distans longe a locis pcena-
purgatorium , et inde reverlentes rransire
per eumdem locnm ad ccelum, vel olim ad si-
num Abraha? , quod videtur inconveniens :
procedit autem supponendo , spiritus non
transire ad extremum , nisi per medium. Si-
militer e contrario , quod limbus puerorum
sit undique circuradatus igne purgatorii, non
est admodum verisimile ; recte ergo hoc or-
dine illa loca collocantur.
13. Q.uartus rnodus. — Alius etiam modus
occurrit , quo ha?c loca possunt intelligi si-
tuata , nimirum ut purgatorium sit ad oram
et quasi ripam inferni ; sic enim in privatis
revelationibus aliquando ostensum legitur ;
et S. Thom. certe ita sentit, d. 21, nam vult
euradem ignem esse in utroque loco, imo
eumdera esse locum, solumque differre, quia
gehenna est quasi in profundo , purgatorium
quasi in ingressu illius loci ; optime ergo loca-
tur quasi in ora et circumferentia ejus. Ne
autem necesse sit animas, qua? ad infernum
descendunt, per purgatorium transire, verisi-
mile est locum purgatorii non integre, et ex
omni parte totam circumferentiam inferni oc-
cupare; sed in aliqua mundi parte relictum
esse aliquod spatium, in quo sit veluti os pu-
tei infernalis, supra quam partem nullus alius
locus poenalis collocatus sit '. Quomodo intel-
ligi potest, quod dixit Anselmus, lib. de lma-
gine mundi, c. 21 : Infernum esse inferius di-
latatum et superius coangustatum , scilicet,
quoad foramen illud , quod est veluti os in-
ferni. Alia vero duo loca intelligi possunt
longe distantia a toto inferno, ut purgatorium
includit ; inter se autem maxime vicina et
quasi contigua. Quod enim sinus Abraha?
multum ab infemo distaverit, et omnes Doc- censeo inconveniens, quod ante Christi ad-
rum, et conjunctus sinui Abraha? ; nam est
etiam probabile in illo limbo habere pueios
suam requiem , et quemdam modum natura-
lis consolationis , si fortasse ignorant natura?
sua? casum et redemptionera solaque naturali
cognitione et amore fruuntur. Unde etiam
credunt aliqui, ad tempus tantum ibi deti-
neri , et quod, sicut anima? sancta? in primo
Christi adventu a suo limbo educta? fuerunt ,
ita animse puerorum ab illo loco in secundo
adventu Christi educenda? sunt, non ut in
ccelum ferantur, aut beatam Dei visionem
accipiant, ut Pelagiani contra Evarigelium
senserunt ' ; nec etiam ut mittantur in sta-
gnum ignis, et demergantur cum damnatis
in infernum, ut alii contra omnem rationem
et pietatem opinati sunt ; sed ut in superficie
terra? habitent , hacque sensibili luce fruan-
tur, Deumque ut auctorem natura? cogno-
scant, ament et laudent, ut multi Theologi
sentiunt , et in suo loco latius disputandum
est.
Qncestionis resolutio.
14. Inter has sententias non potest ferri
certum, irao nec definitum judicium, quia
res occulta est et non revelata, potuitque
Deus, pro sua? providentia? ac sapientia? ratio-
ne, vel his modis vel aliis ha?c loca consti-
tuere ; et ideo de situ purgatorii ha?c suffi-
ciant, atque etiam de aliis, de quibus obiter
diximus, quia non possunt in hac disputa-
tione seu collatione separari. Semper autem
verisimilius mihi est, ha?c loca non esse ita
snbordinata per circulos, ut non possit ad
unum nisi per alium transiri, quia etiam
tores docent, et plane colligitur ex citatis
verbis Evangelii. Quod vero limbus puero-
• Vide Palud., in 4, d. 45, c. 3, exPet. de
Tarant. , Problem. \f art. 3.
ventum omnes damnatee anima? et purganda?
1 Vide Som., m tract. de Extrem. jud., c. 6
et 7; Ch., Opusc. de infant.; Maio. 5, d. 44,
q.3; Pal. supra.
902 DISPUTAT.
transirent per Jimbum sanctorum Patrum,
et sic de aliis; nec modus ille sedificandi seu
architectandi (ut sic dicam) illa loca ratione
aliqua necessarius est, necper se conveniens
ant consentaneus divinee providentise. Reli-
qua vero probabiliter possunt cogitari et dici.
Satis autem verisimile est, purgatorium esse
vicinum inferno, tum propter convenientiam
in poena sensus et ignis ; tum quia hoc spec-
tat ad quamdam majorem afflictionem et hu-
miliationem purgandorum. Et ideo non re-
fert quod illas animee sint absolute digniores
animabus puerorum, quia pro tunc meren-
tur majorem afflictionem et pcenam. Tum
prseterea, quia verisimile est, post judicium,
infernum dilatandum esse et occupaturum
totumpurgatorium ignem, imofortasse etiam
ad limbum puerorum et antiquorum Patrum
extendetur, ut aliqui censent. Sed heec ma-
gis incerta sunt, quia de limbo puerorum
non constat an sit evacuandus. Concilium au-
tem Florentinum licet de hoc limbo dixerit
esse in inferno, non tamen fecit comparatio-
nem cum purgatorio, sed consulto id preete-
riisse videtur, imo et omnino de situ purga-
toriinihil significasse, quia est res quee adhuc
in disputatione Theologorum versatur. Quia
tamen multum significat limbum esse con-
junctum inferno, icleo alise etiam opiniones
probabiles sunt.
15. An loca infema mole terrce interjecta
distinguantur. — An vero heec loca distin-
guantur muris perinterjeclam alicujus terree
partis molem, vel solum terminis a Deo pree-
finitis, mihi non constat ; neque ab auctori-
bus aliquid expresse diei video, preeter eos
qui sentiunt ignem inferni et purgatorii esse
eontinuum, nam hi plane putant illa duo loca
non habere murum seu molem terree inter-
jectam.Quod non estimprobabile, propter ra-
tiones supra faclas, neque iude sequitur ali-
quod absurdum ; nam ad distinctionem loco-
rum satis est terminorum prsefinitio, et quod
non possit esse transitus neque permislio,
quod etiam ad decentiam animarum sancta-
rum et convenientem ordinem pertinet. De
aliisveroduobus locis, vel inter se, vel cum
aliis comparatis, facilius credi potest distin-
gui muris, quianullum habent coinmercium,
nec est ulla necessitas vel congruitas, ut de-
beant aliter constitui. Quamvis verba illa
Abrahse : Inter nos et vos magnum chaos,
etc, indicare videantur spatium illud fuisse
quasi concavum et subtili corpore repletum,
namvox chaos hsec indicat; et verbum etiam
XLVI. SECT. I.
Grsecum, quod hiatum seu voraginem signi-
ficat. Sed quia spiritibus omnia penetrabilia
sunt, ideo potuit tota illa distantia chaos ap-
pellari, etiamsi aliqua pars densa, terra es-
set repleta. Paludanus vero et alii indicant,
totumspatium omnium istorum locorum esse
concavum, et post diem judicii replendum
esse corporibus damnatorum.
16. Sufficientia locorum inferomm colligi-
tur ex variis animarum statilus. — Tandem,
quoniam de his locis ulterius disputandum
uobis nonest, exdictisetiam colligitureorum
suflicientia, de qua eliam videri possunt Pa-
ludan. , Supplem. Gabr., et alii supra citati.
Sumilur autem ex statibus animarum ; quse-
dam enim omnino felices sunt et purissimse,
quse non infra terrarn, sed supra ccelos collo-
cantur. Alise sunt omnino damnatse propter
peccata propria, pro quibus est infimus locus
simul cum dsemonibus. Alise sunt etiamdam-
natse propter solum originale peccatum, qui-
bus proprius locus debetur propter diversum
statum et rationes supra tactas. Alise sunt
juslee, sed purgandse. Alise denique fuerunt
aliquando justee satisque purgatee quoad per-
sonalia, eo vero tempore quo nondum erat
janua cceli hominibus aperta. Non sunt au-
tem plures status animarum ; ergo nec re-
ceptacula earum. Satis vero pullulat qusestio
de statu animee decedentis in originali pecca-
to cum actuali veniali tantum. Sed de hac re
etin 2 tom., cit. loco, et supra in hoc libro,
agens de remissione venialium peccatorum ,
satis dixi. Alise vero difficultates quse hic tan-
gi poterant, post disputationem sequentem
tractandode statu animarum purgatorii, ex-
pedientur melius.
DISPUTATIO XLVI.
DE GENERE ET ACERBITATE PQENiE PURGATORIT.
Quoniam preecipuus finis purgatorii est ut
anima?, qui illic existunt, pcenam suispecca-
tis debitam patiantur, ideo consequenter de
qualitate gravitateque illius pcense dicendum
est. In qua re primnm considerandum occur-
rit, quotuplex illa pcena sit ; deinde quam
acerba sit, quibusque mediis seuinstrumentis
exerceatur ; ac tandem quantum duratura sit,
seu quomodo incipiat, continueque sustinea-
tur, donec tandem finiatur.
DISPUTAT.
SECTIO I.
Utrum animx purgatorii pcenam damni et sensus
potiantur.
1. Animce purgatorii carent msione heata.
— Habeatne carentia visionis rationem pceiw
damni in animabuspurgatorii. — Opinio negans.
— Pcena darani appellatur carentia divinee vi-
sionis totiusque a'ternee beatitudinis ; pcena
vero sensus pcena alicujus doloris specialiter
inflicti, ultra privationem ccelestium bono-
rum. Quod ergo animee purgatorii pro eo
tempore quo ibi detinentur, careant visione
beata, manifestum est exdictis disp. preeced.;
ideo enim ibi detinentur, quia non sunt ex-
peditee et aptse ad videndum Deum. Item quia
si viderent, non essent capaces alicujus pce-
nee, quiavisio, cum sit essentialis beatitudo,
omne malum excludit, juxtaillud : Absterget
Deus omnem lacrymam ab oculis Sanctorum,
etjam non erit amplius neque clamor neque
ulhis dolor. Adhuc vero dubitari potest anil-
la carentia visionis babeat in illis animabus
rationera pcenee damni , necne ; non enim
semper similis carentia habet rationem talis
pcenee,ut in nobisconstat. Quod ergo ibi non
sit pcena, sentire videtur Cajetan., tomo 1
Opusc, tract. 4, q. 4, etntiturdiscursufundato
in doctrina communi D.Thomse et multorura,
dicentium, duo esse inpeccato, scilicet, con-
versionem et aversionem ; et aversioni res-
pondere pcenam damni, conversioni autem
pcenam sensus. Hinc euim sequi videtur, pec-
cato jam remisso quoacl culpam non deberi
pcenam darani, sed ad summumposse deberi
aliquam pcenara sensus ; quia cuni peecatum
remittitur, omnino tollitur quoad aversio-
nem, soluraque potest manere quoad con-
versionem. Ex quo tandem concluditur argu-
mentum ; nam animabus purgatorii remissa
suntomnia peccata quoad cu]pam; ergo abla-
ta est ab illis omnino aversio a Deo ; ergo
ablatum est omne debitum pcenee damni ,
qnod in aversione fundatur; ergo illa caren-
tia non manetin illis animabus ut pcena, sed
solum ratione status, et necessitate quadam
naturali, prout in nobis est. Et confirniatur,
quia pcena purgatorii maxime instituta esl
propter venialia peccata; sed peccatis veniali-
bus nulladebetur pcena damni, quia nonha-
bent malitiam iufinitam, ut tantam merean-
tur pcenam ; ergo.
2. Animas purgatorii pcenam damni pati,
vera resolutio. — Objectioni occurritur.—Non
XLVl. SECT. I. 003
solum pcenam sensus, sed etiam damni deberi
propter peccatum jam remissum quoad culpam .
— Nihilominus dicendnm est, animas purga-
torii pcenam damni pati ; imo hanc esse prae-
cipuam pcenam quam ibi patiuntur. Est com-
munis sententia in 4. d. 20 et 21, ubi D.
Thom., Bonavent., Palud., Richard. et alii ;
Soto, dist. 10 ; Durand., in 3, d. 22, q. 4. Et
probatur. quia detinentur ab ingressu patriaj
ratione eulpee commissee ; sed heec est pcena
darani ; ergo. Major patet, quia nulla est in
eis alia ratio cur detineantur. Nam quontum
est ex parte status veluti naturalis, hoc ipso
quod sunt extra corpus, sunt in statu sufh\
ciente ad videndum Deum. In quo multum a
nobis differunt; anima enim conjuncta cor-
pori corruptibili, ratione talis conjunctionis
non est in statu apto ad videndum Deum, se-
cluso dmni alio impedimento; ergo illee ani-
mee,jam separatee, ob aliud impedimentum
privantur eo tempore visioneDei; hoc autem
non est nisi culpa commissa nondum plene
satisfacta ; ergo. Dices, non culpam ipsam,
sed reatum pcenee manentem esse proximam
rationem hujus detentionis. Sed hoc nullius
momenti est, quia ille reatus pcenee primo ac
per se est de ipsa carentia visionis Dei ; non
enim meretur videre Deum qui pro peccato
nondum illi plene satisfecit , quandiu in eo
statu durat: Quis enimhabitauit in tabernaculo
Dd, aut quis requiescet in monte sancto ejus,
nisi qui ingreditur sine macula, et operatur
justitiam? utique primo ac preecipue ad
Deumipsum. Propterquod alibi scriptum est:
NiMl coinquinatum introibit in illam, seilicet,
civitatem sanctam Jerusalem, in qua est vi-
sio pacis. Neque enim putandum est, ratione
peccati commissi, etiam remissi quoad cul-
pam, solum deberi homiui pcenam sensus ,
et quia hanc sustinere non potest videndo
Deum, ideo detineri ab illa visione donec sa-
tispatiatur ; hoc enim gratis et preeter om-
nem rationem excogitatum est, tum quia hoc
ipso quod debetur pcena sensus , inlrinse-
ce debetur detenlio ab illo ultimo termino,
nec possunt heec naturaliter sejungi in illo
debito, cum in se sint iutrinsece connexa.
Tum etiam quia peccatum potissime est poe-
na dignum, quatenus est vel simpliciter, vel
aliquo modo Dei offcnsio, sub qua ratione ei
masime respondet carentia ejusdem Dei.
3. Ratio in contrarium solvitur. — Ratio
autem quee in contrarium inducebatur, ex
falsis principiis vel male intellectis procedit;
supra enim in materia de pcenitentia osten-
904 DISPUTAT.
dimus , cum peccatum remittitur, totum id
quod est culpae remitti, sive ad aversionem ,
sive ad conversionem pertineat. Itemque , si
reatus pcenae manet, non solum manere pro-
pter conversionem, sed etiam propter aver-
sionem, imo propter hanc maxime, quia illa
est potissima malitia, propter quam prsecipue
debetur pcena ; unde, si satistactio hominis
est insufficiens, maxime est, quia non est
proportionata injuriae seu offensioni Deo fac-
tae. Quamvis ergo in remissione culpse aver-
sio omnino tollatur auoad maculam, reatus
tamen pcenae ex iila nascens non omnino tol-
htur, quia non pendetab illainconservari,ni-
si quatenusadaeternampcenam extenditur; et
ideo adhuc potest manere reatus poense dam-
ni temporalis. Unde doctrina illa quae in con-
trarium aliegatur, vel admiltenda non est ,
vel secundum quamdam accommodationem
solum est intelligenda, ut citato loco latius
declaravi. Ad confirmationemnegatur minor;
nam sicut venialia peccata sunt aliquo modo
offensiones Dei, aliquam poenam damni me-
rentur, saltem temporalem, et sicut in via
retardant tendentiam in ultimum finem, ita
otiarn merentur aliquam moram in ultima
conjunctione cum illo, et heec est pcena dam-
ni temporalis.
De posna sensus.
4. In pnrgatorio datur tristitia ex cleten-
tione visionis Dei. — Objectio. — Solutlo. —
Superest ut de pcena sensus dicamus, ut in
qua distinguere possumus tristitiam illam
quseproxime consequitur ex carentia seu de-
tentione visionis Dei, habetque illam pro ob-
jecto, ab alio dolore quasi externo, propor-
tionato dolori sensibili, qui in nobis ab igne,
vel alia simili actione naturae contraria seu
violenta excitari solet. Quod ergo sit in pur-
gatorio prior modus pcenae certissimum est ;
nam illa carentia seu detentio revera est
magnum incommodum et malum, et ut tale
apprehenditur efficacissime ab illis anima-
bus, quce totis suis viribus (ut infra dicam)
diligunt Deum, ejusque cupiunt conspectum;
ergo non possunt non tristari maxime de illa
mora. Dices : si animae illse diligunt Deum,
erunt conformes voluntati ejus ; ergo erit eis
voluntaria illa carentia et detentio, quam
ex divina ordinatione et providentia non
ignorant provenire ; ergo non possunt de
illa tristari , nam tristitia est de bis quae
nobis nolentibus accidunt. Respondetur ,
hoc argumento probari , nullam tristitiam
XLVI. SECT. I.
esse posse in illis animabus , quia nihil
patiuntur quod non voluntarie sustineant,
quatenus ex divina justitia provenit. Ne-
gatur ergo consequentia , quia quod una
ratione voluntarium est , potest alia ra-
tione esse involuntarium , et ut sic mag-
nam tristitiam inferre. Illa ergo carentia
voluntaria est ex suppositione , quod Deus
illam vult, quodque ad satisfaciendum per-
fecte pro peccatis necessaria est. Est au-
tem invohmtaria, quatenus est contra incli-
nationem charitatis et naturale desiderium
beatitudinis, et ut sic valde contristatur. Ad-
de ipsummet Deum ex se (ut ita dicam) seu
voluntate antecedente non velle illam caren-
tiam, sed potius cupere, ut homo justus sine
nlla mora illum videat; sed ex suppositione
nostrae malitiae et negligentice, volunlate
consequente vult illam detenlionem ; sic
ergo animae , respiciendo posteriorem Dei
voluntatem , ilti conformantur ; conside-
rando autem priorem , valde tristantur ,
eo quod illam non expleverint , quodque
per eas steterit, ut voluntas illa Dei, qua> an-
tecedens fuit, non transierit in consequen-
tem, et hac ratione tristantur de illa caren-
tia ; et consequcnter dolent maxime de cau-
sa illius quse ab ipsis et non a Deo exorta
fuit.
Sitne prwter tristitiam alia poena sensus in
purgatorio.
5. Ex his autem videtur colligi posse, non
esse in purgatorio necessariam aliam pcenam
sensus, quia haec tristitia est maxima pcena,
et ad pcenam sensus spectat, cum sit pcena
ex cognitione orta, quae lata significatione,
nobisque notiori, nomine sensus sigmficatur.
Unde Scot., 4, cl. 50, q. \, art. 4, concl. 2,
omnem dolorem provenientem ex apprehen-
sione alicujus mali, ad pcenam sensus spec-
taredicit; ergo prseter hancnecessarium non
est aliam pcenam sensus in purgatorio po-
nere. Eo vel maxime quod illae animae non
solum dolent de carentia visionis Dei, sed
rnulto magis de causa illius, non propter
suum incommodum , sed propter Deum ,
quem peccando offenderunt. In quo est ma-
gnum discrimen inter illas animas et dam-
natas , quod damnatse non dolent de pecca-
tis, utsunt contra Deura, imo ipsum Deum
maximo odio prosequuntur ; et ideo merito
speciali pcena sensus affliguntur ; at vero
animas purgatorii non videntur digna?, tot
pcenis et doloribus. Tandem confirmatur,
DISPUTAT. XLVI. SECT. I
quia multis revelatioriibus ostensum est, ani- tari solet
masaliquorum Sanctorum detineri post hanc
vitam, ne pro aliquo tempore Deum videant,
in quo tempore nullara aliam pcenam patiun-
tur prseter detentionem. Refert enim Beda,
lib. 5 Historise Anglic, quibusdam sanctis
animabus in hac vita existentibns, et extra
illam, vel re ipsa, vel interna visione ductis,
ostensum esse locum quemdam amcenissi-
ninni, in quo anima^ queedam nondum aptee
advidendum Deum detinebantur, et per il-
lam detentionem purgabantur. Sirailia sumi
possunt ex Gregorio, 4 Dialog., cap. 36, et
ex Dionys., Dialog. de Judicio partic, c
31.
6. Prceter pcenam damni et tristitiani, esse
in purgalorio propriam pcenam sensus. — Ni-
hilominus dicendum est , prseter pcenara
damni et tristitiam illi adjunctam, esse in
purgatorio propriam ac peculiarem pcenam
sensus. Heec est communior sententia Scho-
lasticorum , quos retulimus et infra referemus,
videturque communi sensu et approbatione
Ecclesiee recepta. Et in Scriptura habet ea-
dem fundamenta, quibus supra probavimus
purgatorium esse, praesertim illud 1 Cor. 3 :
Salmis erit, sic tamen quasi per ignem. Patres
etiam superiuscitati hoc sensu docere viden-
tur purgalorias poenas. Ratio denique est,
quia sequitas justitiee divinse vindjcativse hoc
postulat, juxta illud Apoc 18: Quantum
glorificamt se in deliciis, tantum datur ei tor-
mentorum. Nara, licet heec verba de damnatis
dicta videantur, cum proportione habent lo-
cum in purgatorio ex consimili justitiee eequi-
tate. Gum enim peccator propter inordina-
tam delectationem et affectionem ad creatu-
ram dignus sit aliqua pcena contraria illi de-
lectationi, quam vocamus pcenam sensus, si
in hac vita plene non satisfecit, aliqua hu-
jusmodi pcena purgandus et puniendus erit.
Atque itasentiunt communiter Theologi dis-
tinguentes propriam pcenam sensus, preeter
tristitiam ex carentia visionis. Quanquam
enim illi de inferno absolute loquantur, ta-
men idem sentiunt de purgatorio, ut patet
ex S. Thom,, Pal., Dur., Rich. et aliis, in 4,
partim d. 44 et 45, partim d, 50 ; et Palud.
distinguit pcenas spirituales, ut tristitiam de
carentia visionis, remorsus conscientiee, etc,
et corporales quee sunt ab igne, et si quod est
aliud Dei instrumentum, et has nos compre-
hendimus sub pcena sensus.
7. Quid per pcenam sensus intelligatur. —
Nec aliud sensit Scot., qui in contrarium ci-
905
nam d. 50, circa fin., § Ad pri-
mam qivcstionem, distinguit etiam spiritua-
lem et corporalem poenam, et priorem sub-
distinguit in pcenam damni et vermis, et sub
priori evidenter comprehendit nolitionem il-
lius carentise et tristitiam de illa. Pcena ergo
sensus non sic appellata est, quia per co-
gnitionem causatur, quod commune est om-
ni tristitise et dolori, sed quia per extrinse-
cam et realem mutationem efficitur ad mo-
dum sensibilis. Alioqui ipsamet carentia vi-
sionis Dei dicenda esset poena sensus, quiain
illa significatione non tantum dolor, sed ma-
lum etiam illnd, quod cognitum infert dolo-
rcm seu tristitiam, dicetur poena sensus, seu
quee sentitur ; sic enim non tantum dolor ex
flagellis ortus, sed flagella ipsa sunt poena
sensibilis. Denique sub nomine et impositio-
ne pcense includitur semper tristitia vel do-
lor concomitans malum illud, quod in pce-
nam imponilur, neque in ulla lege vel aliquo
judicio censentur duse pcenee, privatio pecu-
nise, et tristitia inde secuta, sicut noh sunt
duo preemia, visio Dei, et delectatio quaa il-
lam consequitur ; et in universum proprietas
naturaliter consequens non censetur ponere
in numerum cura re ad quam consequitur.
Preeter igitur pcenam damni seu carentise vi-
sionis Dei cum tristitia inde secuta, aliam pce-
nam sensus patiuntur animee, non solum in
inferno, sed etiarn in purgatorio. Imo non
solum preeter tristitiam de carentia vel dila-
tione, sed etiam preeter dolorem ex remorsu,
seu verme conscientise, qui etiam animabus
purgatorii non deest ; nam omnis heec pcena
est pure spiritualis et quasi ab intrinseco,
preeter quam esse debet aliqua pcena ab ex-
trinseco el quasi corporalis, quoad modum et
instruraentum quo fit. Estque specialis ratio
in animabus purgatorii, quam in sequenti
puncto adjiciam.
8, Patianlurne omnes animce purgatorii pce-
nam sensus. — Dixerunt vero nonnulli, quas-
dam animas purgatorii pati poenam sensus
distinctam ab aliis pcenis pure spiritualibus
seu internis; non vero omnes, nam queedam
sunt quse sine tali pcena purgantur. Distin-
guuntenim duo loca purgatorii, unum inferno
similem in poenis ignis et similibus, excepta
seternitate illarura ; alium magis disjunctum ab
inferno, etsitu, et similitudine poenarum, in
quo per solam detentionem ab ingressu pa-
triee, et dolorem de illa, animce purgantur. In
priori loco dicuntur purgari animse quse diu
in peccatis vixerunt, et tandem in fine vitee
906 DISPUTAT.
justificatae ; in alio vero animse bonee et sanctae,
quae tamen imperfecte hic vixerunt. Quse sen-
tentiafundatursolumin quadamvisionequam
refert Beda citato loco, illique fidem adhibet,
nam circumstantise quas refert, et effectus
optirai ex illa visione orti, et sanctitas ejus
qui eam narravit, magnam probabilitatem
afferre videntur.
9. Improbatur. — Mihi autem aliqua occur-
runt, quse sententiam illam satis improbare
videntur. Primo communis sententia Theolo-
gorum. Secundo, quianullaest ratio aut con-
gruentia sufficiens ad distinguenda haec loca
in purgatorio, magis quam in aliis statibus
seu receptaculis animarum. Tertio ita hoc
declaro, quia vel animse detinentur in illo
carcere honorario propter mortales culpas,
pro quibus non plene satisfecerunt, vel pro-
pter veniales, vel neutra ex causa , sed pro-
pter alium imperfectum vivendi modum ; ni-
hil horum dici potest; ergo. Probatur minor
quoad primam partem, tum quia peccatum
mortale non est dignum honorario carcere;
tum quia illa est potissima causa constituendi
purgatorium aliud magis pcenale. Etdifferen-
tia solum secundum magis et minus non sa-
tis est ad diversa loca, vel pcenas quasi ge-
nere distinctas constituendas. Sicut enim pec-
catum mortale non remissum in eodem loco
inferni, et eodem genere pcense punitur, sive
unum sit, sive plura, variata solum quanti-
tate, vel fortasse etiam specifico modo aut
instrumento sensibilis pcense, ita censendum
est de punitione temporali pro peccato mor-
tali remisso quoad culpam , et non plene
quoad reatum; ergo, sive illudsit unum, sive
plura, gravius vel levius, brevius vel diutur-
nius, in eodem loco purgatorii, eademque
pcena sensus cum proportione punitur. Se-
cunda vero pars de peccatis venialibus pro-
batur; quia de his Paulus, 1 Cor. 3, dixit :
Qui autem supercedificat lignum, foenum aut
stipulam; et tamen de eodem subdit: Salvus
erit, sic tamen quasi per ignem ; ergo etiam viri
justi, qui tantum peccata venialia commise-
runt,sicum eis eorumve reatibus decedant, in
communi loco purgatorii, et pcena sensus pu-
niuntur, donec purgentur plene ; nam et hic
locus, et illa pcena significata intelliguntur a
Paulo, illo verbo : Quasi per ignem, ut ex
longa hujus loci tractatione superius tradita
constat. Nec habemus firmius testimonium ad
probandum purgatorium, et pcenam sensus
pro reatu relicto ex peccatis mortalibus ; nec
aliud, aut apparentem rationem ad distin-
XLVI. SECT. I.
guenda hsecloca, unum prohis qui commise-
runt peccata mortalia, aliud pro his qui tan-
tum venialia, si in utroque est pcenasensus et
ignis. Eo vel maxime quod pauci sunt, qui
hanc vitam sine peccatis mortalibus transi-
gunt, ut pro eis solis specialis locus deputan-
dus fuerit; maxime quia verisiraile est eos
qui hujusmodi sunt, vel nihil vel parum pur-
gatoriis pcenis indigere, quia non possunt ita
in gratia perpetuo perseverare, quin sancte
vivant, magnaque opera exerceant, quibus
reatum venialium peccatorum prorsus consu-
mant. Ac denique quidquid purgandum ha-
beant , inordinatum supponit affectum, et
conversionem ad creaturas, quse aliqua pcena
sensus purganda est. Tertia vero pars minoris
certissima mihi videtur, nam seclusa culpa,
et reatu ex illa relicto, nihil est, quod possit
hominem ab ingressu beatitudinis retardare,
juxta definitionem Goncilii Florenlini, sess.
ult.
10. Quarto accedit probabilis conjectura,
quia solus spiritalis et internus dolor vel de
peccatis commissis, vel de dilatione beatitu-
dinis, non est proportionata pcena pro loco
purgatorii, quia ille dolor magis videtur in
actione consistere quam in passione ; purga-
tio autem illa esse debet per passionem po-
tius quam per aclionem, quia est per mo-
dum satispassionis, non per modum satisfac-
tionis. Quod declaro, constituendo differen-
tiam inter animas darnnatorum et purgato-
rii ; nam damnatae habent tristitiam de bea-
titudine amissa quasi coactam et involunta-
riam, quia coguntur semper ac nocessario
considerare suam miseriam, et de illa dole-
re ; in animabus verosanctis non videtur es-
se talis necessitas ab extrinseco ; sed volun-
tarie et ex charitate ad illam consideratio-
nem se applicant, et tristitiam eliciunt, quee
mihi videtur esse supernaturalis, quod est
animadversione dignum. Probari autem po-
test, quia illa tristitia nascitur vel ex amore
Dei propter se, vel ex amore propriaj beati-
tudinis, vel (quod verius videtur) ex utroque;
est ergo ejusdem ordinis cum tali amore ;
uterque autem talis amor supernaturalis est
in illis animabus sanctis, etdesiderium etiam,
quod ex illo nascitur ; ergo et tristitia, aut
dolor de illius dilatione. Qui discursus eodem
modo fieri potest de dolore orto ex verme
conscientise, qui sine dubio spectat in illis
animabusvelad virtutem charitatis,estqueve-
racontritio, veletiam ad virtutem spei, estque
attritio; nam etiam dolere de prseteritis pec-
DISPUTAT.
catis, propter proprium incommodum dila-
tionis beatitudinis, bonum est, non exclu-
dendo priorem dolorem. Et ob eamdem ra-
tionem dolere possunt ex raotivo bonesto
pcenitentiee ; pcenitet enim eas quod injurias
Deo intulerint, quodque pro illis non plene
ipsi satisfecerint. Et quamvis bunc dolorem
tunc non babeant ex intentione satisfaciendi,
quia sciuntse non posse jam satisfacere, lia-
bere tamen illum possunt propter ipsam bo-
nestatem pcenitentia?, seu (quod idem est)
propter abominationem mali, quod in ipsa
injuria Dei cernunt. Hiergo oranes suntbo-
ni motus, quos voluntarie exercent illee ani-
mee propter bonestatem ipsorum et amorem
Dei, non propter purgationem. Unde etiam
fit, ut bi dolores et tristitiee majores et in-
tensiores sint in illis animabus quse sunt
sanctiores, etiamsi minus debitum minorem-
ve reatum habeant, quia unaqueeque potest
his modis dolere juxta totam intensionem
sui babitus, et illam non excedunt, quianon
debetur illis majus auxilium, neque est cur
conferatur; ergo boc etiam est signum non
esse hanc pcenam, per quam illeeanimse pur-
gantur. In omnibus ergo animabus purgato-
rii est aliud genus pcenee et doloris, ab ex-
trinseco proveniens aliquo modo, quara poe-
nara sensus appellamus , et pcenam ignis
esse censemus, de qua plura in sectione se-
quenti.
14. Respondetur ad Bedce revelationem. —
Prius vero necesse est ad iliam revelationem
quam Beda refert respondere; difficilemnam-
que habet expositionem, illam autem libere
rejicere non rainus difficile videtur. Nihilo-
minus aiiqua proponam, propter quse mibi
suspecta est. Primum quod in ea simpliciter
dicitur, pcenas purgatorias in uno loco, et
detentionem in alio durare usque ad finem
judicii ; hoc enim incredibile est de omnibus
animabus, et ex lege ordinaria talium pcena-
rum, non solumquia per suffragia viventium
dicuntur animee aliquee citius liberari, sed
etiam per condigna et sufficientem satispas-
sionem ; aliudque videtur incredibile, et pree-
ter justitiee eequitatem, quia temporalis pcena
debita propter peccata remissa nonest eequa-
iis in omnibus,neque in intensione, neque in
duratione. Unde contra omnium Theologo-
rum, imototius Ecciesiee sensura esse vide-
tur dicere, nullam animam Mberari a pnrga-
torio ante diem judicii, nisi per suffragia, ut
sect. 4 videbimus. Deinde ipsamet descriplio
illius loci amceni videtur pree se ferre absur-
XLVI. SECT. I. 907
ditatem; nam ibi nulla esse dicitur obscuri-
tas, sed maxima lux, superans nimiam lu-
cem solis. Item ibi nulla tristitia vel do-
lor esse significatur, sed maxima leetitia ;
nulla item culpa vel culpee macula , sed
perfecta innocentia, quam albee vestes in-
dicare videntur, et loci amcenitas, et flo-
rum varietas, et similia quce ibi describun-
tur. Tandem dicitur ibi priorem locum pce-
nalem esse pro his qui in hac vita mortaliter
peccarunt, et pcenitentiam distulerunt usque
ad mortem ; aiium vero esse pro his qui bo-
na opera, non tamen perfecta habuerunt.
Quee partitio et insufficiens etparum apta vir
detur, tum quia multse sunt animee justse
quee in hac vita non distuierunt poenitentiam
usque ad mortem, seepius tamen graviter
peccarunt et surrexerunt, et iterum cecide-
runt, etita cadendo et surgendo, tandem in
statu gratiee decesserunl; ad quem ergo lo-
cum pertinebunt ? quia negare illas pati pce-
nam sensus absurdissimum est, etlamen non
distulerunt pcenitentiam usque ad mortem,
nec caruerunt bonis operibus. Tum etiam
quia bona opera, quantumvisimperfecta, non
detinent animas in aliquo purgatorii loco,
quia si sunt opera bona, de se potius sunt
digna preemio ; quod vero sint minus per-
fecta, non est ratio detentionis seu purga-
tionis ; quod si etiam dicantur imperfecta
privative, jam non sunt bona, sed peccata
saltem venialia, quee per ignem purgantur.
12. Propter heec non possum dare fidem
illi visioni, ut sonat ; nec tamen dicam fuisse
confictain aut raendacem ; sed vel non esse
ad iitteram intelligendam, sed subaliquame-
taphora, ita ut per illa loca, quee ut distincla
visa sunt, non oporteat significari loca pur-
gatorii distincta, sed diversos status anima-
rum ejusdem purgatorii , etper locum amce-
nura, etc, significentur spirituales consola-
tiones quibus aliquee animee juvantur, etc.
Velcerte dicendum est, quod iicetpoena sen-
sus taceatur in iilo loco, non excluditnr, si-
cut neque ab alio excluduntur spirituales
consolationes, licet taceantur; sed in utro-
que explicatur id quod magis confert ad
finem visionis, scilicet, ut homines non dif-
ferant pcenitentiam, et in bonis operibus
exerceantur. Et fortasse hoc totum verum
est, et accommodari potest ad alias visiones
similes in Cartbusiano et aliis ; nam apud
Gregorium similis iocus amcenus deaibato-
rum hominum, paradisum evidenter repree-
sentabat.
908
DISPUTAT. XI
SECTIO II.
An pcena sensus purgatorii sit a vero igne, et quo
moclo fiat.
1. Rationes dubitandi. — De pcena damni
seu spirituali nihil amplius dicendum occur-
rit; de pcena vero sensus est imprimis ma-
gna controversia, an sit a vero igne elemen-
tari et corporeo, quse solet etiam de inferni
pcena tractari ; sed ibi certum est esse verum
ignem ; nam licet non sit res expresse defi-
nita de fide, est tamen ita eerta, ut opposita,
temeraria et errori proxima censeatur. De
igne autem purgatorii nihil in particulari
Theologi dicunt, sed illum cum igne inferni
involvunt , sentientes aeque certnm esse, il-
lum esse corporeum et verum, sicut ignem
inferni. Sed, licet rem existimem omnino ve-
ram, de gradu tamen certitudinis ambigo.
Primo quia de igne inferni sunt infinita loca
Scripturee, et in multis eorum nullum est
metaphorae [indicium ; unde in eis habet lo-
cum regula generalis de propria interpreta-
tione, ubi metaphorica non est necessaria.
At de igne purgatorii sub eo nomine unus
tantum est locus in Scriptura, 1 Cor. 3, et
in eo additur particula : Quasi per ignem,
quaevidetur essediminuens, magisque admit-
tere analogam significationem. Secundo quia
in Concilio Florentino, sessione prima, Pa-
tres Graeci constanter negarunt ignem pur-
gatorii ; tamen quia non negarunt locum
pcenalem purgatorii , quem dicebant esse
obscurum quemdam locum ac laborum ple-
num absque igne, in quo praeter obscurita-
tem et detentionem, nihil aliud ponebant,
non sunt existimati in fide, vel doctriua ne-
cessaria dissentire. In sess. autem 25, paulo
ante litteras unionis, cum Grseci vellent in
litleris unionis mentionem fieri solius articnli
de processione Spiritus Sancti, Pontifex con-
tendil, ut etiam de aliis diceretur : Cumprce-
sertim (inquit) Ferrarice de purgatorio bene
fuerit diclum. Et inferius nihil aliud reperi-
tur, neque in litteris unionis ponilur, nisi
purgatorium esse, in quo animae justse. quce
in hac vita non plene pro peccatis satisfece-
runt, purgatoriis pcenis post mortem pur-
gantur ; dc igne autem tacetur.
2. Non est de fide pcenam sensus purgatorii
esse a vero igne. — Esttamen certum intrala-
titudinem opinionis theologicce. — Hsec sane
convincunt rem hanc non pertinere ad do-
gmata fidei, nec esse tam cerlum sicut de
VI. SECT. II.
igne inferni, et saltem non esse oppositam
opinionem dignam tam gravi censura ; satis
enim est si improbabilis censeatur, cum Pon-
tifex absolute dixerit, bene fuisse de purga-
terio dictum, quanquam ipse locutus fuerit
in ordine ad stabiliendam fidem. Addo etiam
Aug., in Enchirid., c. 69, et lib. 8 de Qiiges-
tionib. ad Dulcit., q. 8, circa fin., solum
dixisse incredibile non esse dari hunc purga-
torium ignem, ubi non ratione loci absolute,
sed ratione ignis locutus videtur, alias non
debuisset dicere non esse incredibile, sed
omnino esse credendum; propter ignem vero
videtur cum illa limitatione locutus. Nihilomi-
nus censeo esse hanc rem certam intra latitu-
dinem opinionis theologicse. Primo , propter
consensum Patrum Latinorum in Concil. Fio-
rent. Secundo, propter consensumTheologo-
rum. Tertio, propter verba Pauli, quae ita fa-
cilius, propriuset melius exponuntur ; nam
illa particula, guasi, non est adjuncta ad mi-
nuendam veritatem ignis, sed ad explicandum
modum salvationis; ait enim : Salvi erunt; ne
crederent autem nihil mali eis superesse, sed
tantum salutem, addit : Sic tamen quasi per
ignem. Quarto, quia visiones omnes et reve-
lationes, quae de his locis leguntur, quoad
ignem et poenas sensibiles nihil fere distin-
guunt inter infernum et purgatorium , sed
quoad durationem. Et in hunc modum intel-
ligendum censeo locum Cyrill. , lib. dO in
Joan., c. 14, qui optimusest, etuniverse con-
tra omnes negantes purgatorium, et speciali-
ter contra Gra^cosnegantesignem ejus. Agens
enim de palmitibus qui manentin vite et indi-
gent purgatione, affert id Psal. 93 : Beatus
vir quem tucorripueris. Domine (ita enim le-
git) et de lege tua docueris eum, scilicet, in
hac Adta, nt mitiges ei a diehus malis, id est,
purgatorii, sic enim ait : Dies enim certe ne-
fasti ac pravi decisis palmitiMts illi sunt, in
quibus in ignem mittuntur ceternum, quando
correctis et castigatis mitem se reddit Deus ;
non enim absolute tales damnantur, quoniam
non omnino infructuosi palmites fuerunt. Vo-
cavit ergo palmites decisos non a gratia, sed
ab hac vita, et eos dicit puniri igne eeterno,
id est, eodem igne inferni, non tamen pcena
seterna, sed donec purgentur. Quinto, quia
ratio etiam videtur esse eadem, tam ex parte
peccatorum, quam ex parte talis instrumenti.
An vero preeter ignem sint ibi alia corpora
quae sint eliam instrumenta ad purgandas
animas, ut aqua, nix, etc, incertutn est. Re-
fert autem Beda, lib. 5 de Historia Anglic,
c. 13, visum esse purgatorii
mutari a nimio calore ad rigidum frigus, ct e
converso. Anselm., in Elucidario, sub dis-
junctione has uumerat poenas : Aut aliud (in-
quit) quodlibet genus pcenarwn. De hoc ergo
non satis constat.
Quomodo ignis pcena afficiat animas separalas.
3. Hoc supposito, difficullas vulgaris est,
quomodo ignis pcena afficiat animas separa-
tas. Quam quoestioneni facile mulli expediuut,
dicentes modum illum esse nobis oceuitum;
quod significaruntGreg., 4 Dialog., c. 29, di-
cens, ex igne visibili ardorem et dolorem invi-
sibilem trahi ; invisibilem enim appellasse vi-
delur, quia nobis est occultus et inexplicabi-
lis. Et Aug., 21 de Civit., dicens, spiritus
torqueri ab igne oniris, sed veris modis. Sed
licet verum sit non posse nos explicare hunc
modum sicuti est, quia revera spiritualis est,
licet a corporeo igne procedat, nihilominus
tentandum nobis est, aliquid de illo dicere, ut
saltem qualis non sit prius explicemus, postea
vero saitem per analogiam aliquam, vel com-
rnunes rationes, qualis sit declaremus; hoc
enim modo quee supra nos sunt, et fere spiri-
tualia omnia inquirimus. Ex bis etiam modis
August. et Gregorius supra rem hanc decla-
rare conati sunt, ut videbimus. Nec Grego-
iius vocavit ardorem et dolorem invisibilem,
quia nobis occultus est, sed quia spiritualis
dolor est et non sensibilis.
4. Primaopinio. — Multiergo ex Scholas-
ticis modum bujus pcense declarant per quam-
dam alligationem spiritus ad ignem sibi in-
voluntariam, de qua valde tristantur. Ita Bo-
navent., Scot., Gabr., Durand. et alii, in 4,
d. 44, et D. Thom., \ part., q. 64, art. 3, et 4
contra Gent., cap. 90. Ex quibus aliqui ad-
duut non solum alligari spiritum igni , sed
etiam cogi ad intuendum semper illum, et
cogitare de illo, sive perspeciem impressam.
sive per ipsammet cogitationem a Deo vel
immediate, vel perignem emissam. Hi autem
Doctores preecipue loquuntur de pcena infer-
ni, de qua multoe alise sunt opiniones, quas
hic examinare non est nostri instituti.
5. Improbatur. — Solum ergo dicimus,
quod ad nostrum institutum pertinet, hsec
omnia insufficientia quidem esse ad pcenam
inferni explicandam, multo vero magis ad
poenam porgatorii. Primum patet, quia illa
cletentio, alligatio, cogitatio, vel impressio
speciei parvi momenti sunt ad vehementem
dolorem aut trislitiam causandam. Aut enim
DISPUTAT. XLVl. SECT. II. 909
animas same consideratur delentio iila, ut excludit a regno
ccelorum seu beatitudine, et ut sic maximum
clolorem infert; tamen ille non est de termino
ad quem talis detentionis (ut sic dicam), sed
de amissione termini a quo, et ita non per-
tinet ad propriam pcenam ignis, sed ad pcc-
nam damni superius explicatam. Adde, quod
re atlentius inspecta, non causatur exclusio
a ccelesti patria ex detentione in igne, sed
sunt hae pcense omnino diversae, et potius heec
posterior supponit priorem,quam e converso.
Et ideo Chiysostomus seepe et alii Sancli
comparantes has pcenas ut omnino diversas,
dicunt longe majorem esse tristitiam cle ex-
clusione a regno quam de ignis cruciatu vel
alligatione, quod tarn in temporali quam in
aeterna verum est, proportione servata. Si
ergo consideretur'detentio illa in igne per se
ac preecise , supposita exclusione a regno
ccelesti, certe diminuta pcena est; quid enim
interest illis spiritibus esse in illo loco, vel
igne magis quam in alio, si inde nihil pa-
tiuntur?Qnod si fortasse pcena est in eo quod
privantur libertate se movendi ad alia loca ,
hsec imprimis potius est pcena iucarcerationis
cujusdam quam proprii cruciatus. Deinde ,
licet aliqua pcena sit, tamen non est nimis
acerba, nec qualis in Scriptura significatur
esse inferni pcena. Ac denique illapcena aequa-
lis erit, sive ignis sit in loco iilo inferni, sive
non sit; cur enim minus dolerent illa deten-
tione, si spatium iilud esset repletum aere
quam si igne ? imo quia nobilior est ignis,
inde videtur minuipcena.Quod autem preeter
aliigationem addalur necessitas intuendi vel
cogitandi de illo igne, esset quidem gravis
pcena, si nihil aliud cogitare possent ; tamen
hoc dici non potest de dsemonibus vel de ani-
mabus, ut per se notum est ; ergo hcec ratio
explicandi pcenam illam insufficiens est.
6. Addo vero in animabus purgatorii nul-
lam fere esse, quia supposito temporali exilio
a patria coelesti, illis rno±estum non est de-
tineri in tali loco, si in eo nihil speciaie pa-
tiuntur, tum quia conformes sunt divinee vo-
luntati, qua cognita sine alia coactione ibi
voluntarie detinentur ; tum etiam quia non
habent falsas apprehensiones vel existima-
tiones; re tamen vera ad commodum rei gpi-
ritualis parum refert esse in hoc vel illo loco
corporeo, supposito quod privetur pro tunc
visione Dei, et illo honorifico loco qui ad bea-
torum statum deputatus est. Unde omnes
fere auctores citati, quamvis hanc detentio-
nem numerent inter pcenas sensus, adduni;
910
DISPUTAT. XVU. SECT. II.
tamen praeter illam negandum nou esse ali-
quem alium cruciatum spirituum ab igne.
Imo Augustin. et Gregor. satis expresse id
declararunt. Adfuerebunt (ait Augustin.) spi-
ritus incorporei corporeis ignibus cruciandi.
Et infra : Accipientes ex ignibus pce?ias, non
dantes vitam. Gregorius autem ait : Ex igne
visibili, ardor ac dolor invisibilis trahitur ; et
infra : Colligere ex dictis Evangelicis possu-
mus, quia incendium anima, non solum viden-
do, sed etiam experiendo patiatur.
7. Secunda opinio. — Est ergo secunda
sententia quee fatetur, praeter detenlionem,
pati animas ab igne proprium cruciatum ;
eum vero putant consistere in eodem genere
doloris vel tristitiae, quam patiatur anima con-
juncta corpori, dum per corpus ipsum igne
comburitur. Nam per actibnem ignis causa-
tur in corpore distemperamentum naturalium
qualitatum, ex quo resultat qualitas aliqua
disconveniens animae, quae objectum doloris
est, ac propterea dolorifera dici solet, cujus
qualitatis affectionem sensu tactus perceptam
refugitimprimis appetitus sensitivus, eumque
comitatur voluntas, et ifa perficitur dolor. Fit
ergo virtute divina ut in anima separata abs-
que sensu tactus sit in intellectu eadem ap-
prehensio illius qualitatis, et eadem fuga ejus
in voluntate , quae esse solet in anima con-
juncta, et ita sentit eamdem afflictionem,
quam in corpore scntit, cum corpus uritur.
Hoc autem ita esse posse constat, quia potest
Deus talem apprehensionem animae separatai
infundere, quae non sit minus efficax quam
si revera corpus cremaretur. Quod autem ita
sit, patet, tum quia hic modus est sufficiens
et consentaneus Scripluris dicentibus animas
cruciari et uri ab igne, et alius non est intel-
ligibilis; tum etiam quia post diem judicii
animae damnatorum ita cruciabuntur ab igne;
non augebitur aulem in illis poeua sensus,
nec mutabitur, nec duplici modo ab igne
cruciabuntur. Atque hanc sententiam indi-
casse videtur Soto, d. 50, art. 2, circa finem,
dum ait animas extra corpus eodem modo
torqueri ab igne, quo animae in corpore ab
igne cruciantur; quod amplius non declarat,
et tam in daemonibus quam in animabus po-
nit hoc genus poenae ignis ; in quo fortasse
consequenter locutus est, ut declarabo. Hen-
ric. etiam, Quodlibet. 8, q. 34, ad hanc sen-
tentiam quodammodo accessit, modo autem
improbabili, et qui ab omnibus facile impu-
gnatur; et ideo illum omitto. Haec igitur sen-
tentia Soti probabilis est, maxime quia se-
cundum illam locutiones Scripturae videntur
optime explicari, ut est illa : Ut intingat lin-
guam meam, quia crucior in hac flamma, et
similes.
8. Rejicitur. — Tertia opinio. — Nihilominus
mihi non satisfacit, neque probatur. Primo,
quia non videtur sufficiens ad explicandam
acerbitatem illius poenae sensibilis , quam
Sancti docent et exaggerant, ut in sequenti
sectione videbimus, etiamde pcenapurgatorii.
Dicunt enim esse longe acerbiorem, quam sit
ignis combustio in hac vita, esseque alterius
rationis ; at si solum esset tristitia voluntatis,
ejusdem rationis cum illa, quam ustio ignis
causat in anima conjuncta, certe non esset
major, saltem in specie sua, nisi forle in in-
tensione aliqua ; nam iri extensione minor
esset, quia deest dolor sensus, qui vehemen-
ter affligit, et forte sine illo fuga voluntatis
non admodum cruciaret. Secundo roodus ille
multum videtur minuere de veritate illius
poenae, et ob eam rem fortasse etiam repu-
gnat, dicente Augustino, ignem illum cru-
ciare miris sed veris modis. Assumptum ex-
plicatur ; nam apprehensio illa quae ponitur
in animabus illis ut tristentur, non habet ve-
rum objectum quod in re ipsa subsistat ; ct
ex hac parte videtur repugnare, quia dolor
sensibilis quem causat ignis, essentialiter re-
spicit objectum preesens etrealiter inhaerens,
et laedens sensum ; in hoc enim differt ab illa
tristitia, quae ex abstractiva cognitione, vel
immulatione pure iutentionali causatur ; tri-
stitia autem quae ex tali dolore resultat in
voluntate, est illi proportionata , simili modo
respiciens objectum ; ergo ubi non est talis
veralaesio et combustio, non potest esse talis
tristitia.
9. Evasio. — Eluditur. — Dici potest quod
sicut visio intuitiva naturaliter et per se re-
quirit verum objectum realiter existens, et
cum proportione applicatum ; et nihilominus
fieri potest ut visus videat objectum tanquam
praesens, quod vere non est, ubi apparet
per impressionem speciei omnino similis, et
ejusdem activitatis cum concursu velmotione
accommodata ; ita fieri potest in tactu, ut
habeat sensationem requisitam ad dolorem
ex nimia calefactione causatum, sine tali ca-
lefactione vera , et tunc habebit appetitus
eumdem dolorem, et voluntas eamdem tri-
slitiam cum proportione. Et simili modo po-
test in sola anima et in solo intellectu et vo-
luntate fieri similis cruciatus, per puram ap-
prehensionem quasi intuitivam etexperimen-
DISPUTAT. XLVI. SECT. II
01 1
tulem, sine reali objecto. In qua re fateor me
non invenire implicationem contradictionis ;
et ideo non dixi absolnte esse impossibilem;
invcnio tamen quoddam genus falsitatis et
deceptionis. Nam, ut Aristoteles dixit in lib.
de Anima : Sola apprehensio vel imaginatio
non movet affectum, nec causat amorem vel
tristitiam, nisi ad judicium perveniat ; ergo
in illis animabus debet esse judicium de
existentia talis objecti vera et reali, ut possit
talem tristitiam causare ; tale autem judicium
falsum cst ; ergo repugnat veritati illius
pcenee talis existimatio. Major patet, quia
talis est natura liujus doloris seu tristitife, ut
non nascatur, nisi ex experimento mali rea-
liter inheerentis ; ergo saltem necesse est ut
per existimationem talis appareat. Minor au-
tem probatur, quia illud est intellectuale ju-
dicium, et prcesentia illius mali non tantum
apprebenditur ex parte concipientis, qui ita
apprehendit ac si esset , sed ex parte objecti,
quia ita judicat esse, cum vere non sit, alias
noncausabitdolorem; illud ergo judiciumnon
estconformeobjecto, aeproinde deceptionem
etfalsitatemcontinet. Consequentiaautemde-
claratur, quia imprimis hoc repugnatveritati
ipsius Dei, qui specialiter movet, et infert
necessitatem ad illud jndicium ferendum.
Deinde animabus purgatorii specialiter re-
pugnat ratione status in gratia ; nullam enim
deceptionera pati possunt, prcesertim a Deo
ipso. Denique specialiter videtur repugnare
quod anima separata apprehendat , et sibi
persuadeat se habere illammet causam dolo-
ris et tristitiee in voluntate quam haberet
conjuncta corpori, quod actualiter ab igne
cremaretur, quia evidenter videt talem cau-
sam, seu tale malum suo statui repugnare,
cum videat se non esse unitam corpori ; et
alias etiam est evidens, animam non unitam
non habere pro objeclo doloris et tristitia? ma-
Inm, quod sibi actualiter inferatur ex com-
bustione corporis.
10. Solutio. — Excluditur. — Confirmatur,
quia deemones sunt incapaces hujus doloris ;
ergo et animse separatee. Antecedens simul
cura consequentia probatur, quia cum dee-
mones non sint neque esse possint formee
corporum, objectum illius tristitise est extra
objectum voluntatis eorum ; sed eo modo tale
malum non potest afficere formam, nisi qua-
tenus actu informantera corpus ; ergo. Quod
si dicatur, licet afficere non possit, posse ap-
prehendi, et hoc satis esse ad motionem vo-
luntaiis, idem dicam de voluntate deemonis,
quod nimirum possit cx tali apprehensione
moveri, etiamsi in re objectum esse non pos-
sit, ut si fingatur gaudere apprehenclens se
esse Deum ; et ideo dicebam ioqui Sotum
consequenter eodem modo de animabus et
deemonibus. Re tamen vera utrumque vide-
tur repugnare, sicut (in exemplo posito) re-
pugnat tale gaudium circa objeetum simpli-
citer impossibile et cognitum ut tale : sic
enim repugnat tristitia vera de malo impos-
sibili, propter solam appreliensionem, quan-
do tale objectum non ignoratur impossibile ;
ita,vero est illud malum impossibile animce
separatee in sensu composito ipsius separa-
tionis, sicut repuguat deemoni simpliciter.
Video dici posse, Deum posse impedire con-
siderationem separationis et impossibilitatis,
et solam illam apprehensionem immittere ;
sed et idem fingi posset cum proportione in
deemonibus, et illud totum non est pati veris,
sed fictis modis, qui nec decent divinam ve-
ritatem ct potestatem, ac si indigeat his fic-
tionibus ad affligendos spiritus ; nec est cre-
dibile quod impediat animani ne intueatur et
videat id quod evidenti discursu facile cogno-
scere potest, aut ne videat se esse separa-
tam, aut ne animadvertere possit animam se-
paratam non posse leedi passione, quee solum
in corpore exerceri potest ; aut quod heec vi-
deat, et nihilominus apprehendat iilam lee-
sionem, ac realiter existentem et contristan-
tem.
Ignem vere cruciare spiritus. Assertio prima.
11. Primo ergo statuo ignemvere, realiter
ac physice efficere cruciatum in animabusseu
spiritibus. Hoc significavit August. dicens :
Cur enim ncn dicamus, quamvis miris, tamen
veris modis etiam spiritus incorporeos posse
pcena corporali ignis affligi ? Non enim dici-
tur pcena ignis, nisi quia ab igne et per
ignem fit; nec enim dicitur pcena aeris quee
fitin aere, sed quee fit ab aere. Imo ideo vo-
cavit illam poenam corporalem, non quia for-
maliter et in se corporalis sit, cum sit inhoe-
rens et formaliter afficiens rem spiritualem ;
sed quia ab instrumento corporali_, et ad mo-
dum rerum corporalium fit. Item infra ait : Ad-
luerebunt spiritus dcemonum corporeis igniius
cruciandi, accipientes ineffabilibus modis ab
ignibus pwnas ; modus ergo ineffabilis est; ita
vero esse, certum est ; non accipit autem
spiritus ab igne pcenas, nisi quatenus ignis
in spiritum efficit. Et infra repetit, sumendo
ab igne pcenas, ?wn ei impertiendo vitam, Nec
1)12
DISfUTAT. XLVI. SECT. 11
enim fingi potest spiritus ita adheerere et
uniri igni, ut ratione illius unionis quasi Ibr-
maliter affligatur a caloreipso,quiinestigni,
sicut anima unita corpori affligitur ex nimia
ustione corporis. Illa enim unio non est for-
nialisjiit per senotum est,ettetigitAugustin.
cum dixit, non impertiendo vitam ; seclusa au-
tem unione formali nulla estalia quae adillud
genus poenae sufficiat; imo nulla est alia pos-
sibilis nisi effectiva, ultra indistantiam loca-
lem ; etfectiva autem hic non est per effec-
tionem animee in ignem , tum quia esset
impertinens ad cruciatum ; tum quia fingi
non potest nisi mere gratis ; ergo est per effe-
ctionem ignis in animas vel spiritus. Hoc ip-
sum significavit Gregorius, dicens: Ex igni
visibili ardor atque dolor invisibilis trahitur ;
non enim traliitur solum objective, ut supra
ostensum est ; ergo effective ; unde subdit :
Et per ignem corporeum mens incorporea,
etiam incorporea flamma cruciatur. Quam
sententiam colligit ex illoLuc. 46: Quia cru-
cior in liac flamma ; nam his verbis intelii-
gilGregorius significari, non videndo tantum,
sed experiendo cruciari. Quem locum Gre-
gorii notavit etiam Maldonatus, Luc. 16, di-
cens approbasse Gregorium communiorem
banc Tbeologorum sententiam, quam ipse
eliam probabiliorem exislimat.
12. Durandi ohjectio. — Solvitur. — Contra
hanc vero partem objicit Durandus, quiacor-
pus non potest physice agere in spiritum,
etiam ut instrumentum Dei, quia non potest
habere aclionem praeviam. Sed de hac ratione
et multis aliis quae bic sese poterant offerre,
late dixi in 1 et 3 tomo, agens de potentia hu-
manitatis Christi Domini, et efficacitate sacra-
mentorum, quae bic repetere non estnecesse.
Respondeo igitur, ut citato loeo, in divinis
instrumentis non requiri propriam actionem
proeviam connaturalem instrumento ; imo
cum hoc sumitur, principium petitur, quia
hoc ipsum est instrumentum esse naturale et
non supernaturale ac divinum; sed urgent
aliqui postulando mutationem quee in effeelu
fiat ex influentia talis instrumenti, ut possit
adillud referri nova relatione, quam non ha-
beret si illud instrumentum non ageret. Jam
vero respondi citato loco, non esse necessa-
riam propriam mutationem in effectu seu ler-
mino, sed in actione ipsa per quam fit. Nam
terminuspotestfieri vel conservari diversis ac-
tionibus, etratione illarum addiversaagentia
referri. Denique si petatur principium seu
actus primus in ipso instrumento seu igne, a
quo haec actio instrumentaria manet, eisdem
locis respondi., non esse potentiam superad-
dilam, sed ipsam ignis vel calorisejus entita-
tem, quae est in potentia activa obedientiali,
ut a Deo in instrumentum assumatur.
43. Non omnis potentia congenita est causa
principalis. — Non omni potentia? nativa; de-
betur concursus. — Quod autem videlur de
novo objici, quia talis potentia erit nativa, et
consequenter principalis, vel integra s si sit
completa ad lotum effectum secundum om-
nem rationem ejus, vel inchoata, si tantum
sit ad effectum secundum aliquam rationem
ejus. Haec (inquam) objectio soluta etiam est
eisdem locis, ubi concessimus illam potentiam
esse congenitam ipsi rei, imo ab ea non esse
distinctam. Negamus autem inde sequi esse
principalera et non instrumentalem causam,
quia est inferioris ordinis, et natura sua im-
proportionata, ideoque non petensex se con-
cursum seu elevationem ad talem effectum.
Necrecte sequitur, si potentia hsec est nativa,
esse natura sua proportionatam et propriam
eausam effectus, vel secundumtotum, vel se-
cundum aliquam rationem ejus, quia quando
potentia est inferioris ordinis, et solum in-
strumenlaria per subordinationem ad prima-
rium agens, non est necesse habereillam pro-
portionem cum effectu. Imo neque in natu-
ralibus instrumentis est id necessarium, inlel-
ligendo per propriam causam, ut in objec-
tione sumitur, causamsufficientem etunicam
in ratione causae proximse: dequa re latins in
Metaphysica. Nec etiam sequitur, rationehu-
jus potentise esse debitum concursum; sicut
non sequitur, si potentia anima3 ad recipien-
dam gratiam est nativa, illi deberi gratiam.
Nec sequitur, si intellectus habet nativam ca-
pacitatera ad visionem Dei, deberi illi visio-
nem aut lumen gloriee, Sed de his exemplis et
de tota bac re sufficiunt dicta, et de illa di-
stinctione virtutis ad effectum secundum to-
tam rationem ejus, vel secundum aliquam,
videri possunt quae dixi in \ tom.,adqua3-
stionem 10 D. Thom. Addo denique objeclio-
nem factam, si efficax esset, eliam probare
non posse Deum uti instrumento physico acl
agendum aliquid supernaturale, etiamquoad
modum. Itaquenon potest uti igne ut instru-
mento ad producendum calorem eumdemnu-
mero qui fuit, nec animae influxu ad illumi-
nandum caecum, et similia; sequela patet,
nam, si ad hos effectus est in causa secunda
virtus innala, debebitur concursus, et natu-
raliler faciet; si vero non est, nec supernatu
DISPLTAT. XLVI SECT. II.
9*3
raliter facere possunt. Id autem videtur incre-
dibile, propter multa quse brevitatis causa
omitto, ne a proposito divertar, et quia exdic-
tis in Metaphysica de instrumentariis causis,
et reproductione eornmdem effectuum facile
intelligi possunt. Concludo igitur potentiam
innatam latius patere quam potcntiam mere
naturalem , cui debeatur concursus, et voca-
mus illam obedientialem, propter latius dicta
in dict. qusest. 13 tertise partis.
Ignem agere in spiritus rem aliquam discon-
venieniem, quce sit objectum doloris et tristi-
tice. Assertio secuncla,
14. Impugnatur sententia asserens ignem
efficere species intelligibiles , et ita causare
tristitiam. — Secundo assero ignem agere in
spiritus rem aliquam disconvenientem , qute
sit objectum doloris seu trislitioe. Heec etiam
est communis Theologorum, quamvis in mo-
clo explicandi differant ; nam qui dicunt
ignem detinere et alligare damnatos, id po-
nunt tanquam objectum et doloris et tristi-
tise ; qui etiam dicunt efficere aliquem crucia-
tum nobis inexplicabilem, illum ponunt ut
objectum illius doloris. Solum a nobis differre
videntur qui dicunt ignem solum efficere spe-
ciesaliquasintelligibiles, vel apprehensionem
aliquam aut ipsam tristitiam. Sed liorum sen-
tentia verisimilis non est , et ex ejus impro-
batione demonstratur assertio. Primo, qnia
actus ilii vitales fiunt a principio intrinseco ,
id est, ab ipsa anima et ejus potentiis ; non
ergo ab igne ; quia causa extrinseca non in-
fluit physice in actum immanentem , nisi
forte per modum objecti, media specie ; ignis
autem non est objectum talis doloris vet tristi-
tise secundum se, si aliud malum non opera-
tur , ut per se notum apparet. Unde licet da-
remus ignem ut instrumentum Dei concur-
rere ad producendas aliquas species inten-
tionales , vel ipsos etiam actus vitales appre-
hensionis ct tristitiae (quod forte non repu-
gnat, dummode non tollatur influxus poten-
tiarum in eosdem actus), tamen adhuc oportet
assignare objectum verum talis doloris seu
tristitise , et apprehensionis ex qua causatur,
ut supra ostensum est ; hoc autem objectum
esse debet aliquod malum vere et realiter
existens in ipsis animabus, alioqui falsa essec
apprehensio et illusoria tristitia, ut supra ar-
gumenlabamur. Hoc autem malum debet
esse distinctum ab ipso dolore, et prius illo^
tum quia actus immanens non est primum
objectum sui ipsius, -ut egregie probat D.
SXII.
Thom. I. 2, q. 1, art. 1, ad 2; tum etiam quia
est causa illius. Ergo in efficientia talis mali
consistit cruciatus; ergo , cum ignis vere ac
physice crnciatum efficiat, hoc malum efficit.
Et lia^c sufficit, nam reliqua efficientia ac-
tuum vitalium immediate est imperfinens ;
nam ex tali objccto necessilate quadam natu-
rali sequuntur illi actus, sicut ex combustione
ignis in corpore sequitur necessario sensus ct
dolor , licet ignis ipse non efficiat immediate
actos ipsos sensationis aut doloris. Unde tan-
dem confirmatur; nam tunc aliqua causa ex-
trinseca dicitur efficere cruciatum, quando
eificit objectum proximum doloris; sed ita
loquuntur Sancti et Scriptura de hoc igne ;
ergo.
15. Ignis effic.it rem positivam in spiriti-
bus. — Atque liinc sequitur, hocmalum, quod
eificit hic ignis, esse rem aliquam positivam,
tum quia realis actio non potest tendere di-
rccte et per se ad solam privationem ; tum
etiam quia nulla realis privatio fieri potest in
anima seu spiritu , quia nec ejus substantia
minuitur, cum indivisibilis sit, nec privatur
potentiis aut naturalibus habitibus , nam licet
in inferno animoe habitibus priventur,, tamen
neque hoc dici potest de animabus purgato-
rii, neque in inferno talis privatio fitab igne,
sed vel supponuntur ilise animse privatse in
hac vita , ut gratia , charitale et aliis moraii-
bus infusis, vel in eo puncto privantur, ut
habitibus fidei et spei mortuis, non per actio-
nem ignis, sed per suspensionem divini in-
ffuxus. Quo sensu dixit Cyrill. , lib. 10 in
Joan., c. 14 : Aufertur ab illis liumor, id est,
spiritus Domini , antequam igni tradantur.
Nam si honoribus hnjus seculi prceddi, qui
adversus Regem aliquid commiserunt.non prius
puniuntur , quam magistratu se abdicaverint,
quomodo non erit necesse ut antequam igni
anima infruciuosa tradatur , penitus a gratia
spiritus decidatur ? Et eodem fortasse modo
privantur habitibus virtutum acquisitarum,
si quos retinebant, aut forte illos retinent,
donec propriis actibus obduratse voluntatis if-
fos amittant; nam per aclionem ignis non est
verisimile eos tolli. Quia ille ignis non efficit
vitia contraria; ha?c enim per Dei specialem
et miraculosum inffuxum infuudi non pos-
sunt; talis autem esset ibi necessarius ; habi-
tus ergo illi non amittuntur, prsesertim in spi-
ritu separato, nisi vel per suspensionem di-
vini concursns conservantis _, vel per habiius
et actus contrarios. Itaque actio il'a ignis
non potest consistere in privatione sola ; ergo
58
914
DISPUTAT. XLVI. SECT. II.
in effeclione alicnjus rei positivee. Imo discur-
sus factus probat talera esse illam positivam
effectionem, ut ad illam non consequatur
privatio alicujus rei incompossibilis cum ter-
mino talis actionis, de quo statim dicam.
16. Res qua? fit per actionemignis, delet esse
disconveniens et inhcerens spiritui. — Neces-
sarium autem omnino est ut res illa quee per
illam actionem fit, et fiat in ipsomet spiritu
qui cruciatur eique inheereat, et sit illi dis-
conveniens. Utrumque patet ex eodem prin-
cipio, scilicet, quia alias non posset esse ali-
quod verum malum spiritus qui cruciatur, et
consequenter non posset esse objectum veri
doloris. Etenim si res illa non afficit ipsum
spiritum, quomodo esse potest illi disconve-
niens, nisi forte per extrinsecam habitudi-
nem, sicut infamia, vel contumelia est quod-
dam malum? Sed bic modus non babet locum
in illo genere effectus vel actiouis, ut per se
notum est, tum quia boc malum extrinsecum
non causat proprium dolorem sensus, licet
tristitiam inferat ; tum etiam quia nullam si-
milem extrinsecam habitudinem babere po-
test ad deemones, vel animam, res similis ex-
trinseca effecta ab igne, in aere vel alio cor-
pore, ut magis in sequentibus declarabitur.
Oportet ergo ut illud , quod ab igne fit, in
spiritu fiat, inheereat, et de potentia ejus edu-
catur, et consequenter ut sit illi disconve-
niens, alias non posset esse verum malum
ejus. Nam res positiva, ut sic, mala non est,
sed malum in privatione consummatur, quse
privatio quando non est per exclusionem ali-
cujus boni, saltem in disconvenientia aliqua
consistit, ut latius in Metaphysica, disp. 11,
tractatum est.
Per actionem ignis fieri in spiritu qualitatem
illi disconvenientem, quw sit objectum dolo-
ris et tristitw. Assertio tertia.
17. Ullimo ex bis concludo, per actionem
ignis fieri in spiritu qui cruciatur, qualita-
tem aliquam spiritualem disconvenientem illi,
quEe dolorifera dici potest, quatenus est ob-
jectum doloris et trislitiee. Probatur, quia per
illam actionem res aliqua fit, et illa non est
substantia, cum inhsereat substantiee, neque
est in aliquo alio prsedicamento accidentium,
ut facile patebit discurrendo per omnia ;
quantitas enim esse non potest, quia non po-
test habere effectum suum in re omnino in-
divisibili; nec est Ubi, ut ostensum est, quia
non cousistit cruciatus ille in sola illa deten-
tionejnec est duratio, quia hsec per se est
seterna in his rebus, nec major fieri potest ;
prseterquam quod duratio non potest fieri
alia actione quam rei existentia; beec autem
non fit ab igne in his spirilibus, ut per se pa-
tet, nec ex eo cruciarentur; nec est actio, vel
passio; quia hee non sunt termini actionum,
sed via ad terminum ; unde jam supponimus
ibi intervenire actionem et passionem, sed
illius mutationis terminum queerimus; item
de relatione constat, quia per se nibil est dis-
tinctum a fundamento, ideoque neque per se
fit per actionem. Denique de habilu est res
per se nota; superest ergo ut sit qualitas. Di-
cere enim esse rem alterius prsedicamenti
possibiiis nobis ignoti, ridiculum est, et nibil
deserviens ad leniendas difficultates quse de
tali qualitate possunt occurrere. Idemque est
si quis conlendat non esse propriam rem, sed
modum rei ; namethocdifficilius intelligitur
in re spirituali, et eo modo quo excogitatus
fuerit talis modus, debet ad qualitatem reduci
ex eodem discursu.
18. Qualitas impressa ab igne in spiritibus
est spiritualis. — Denique quod qualitas illa
spiritualis sit, ex subjecto sufficienter proba-
tur; credimus enim impossibile esse qualita-
tem corpoream vere inheerere et afficere spi-
ritum, quod in primo tomo hujus 3 part. late
tractavi. Et (ut daremus id non implicare
contradictionem ) esset impertinens tale mi-
raculum in preesenti fingere, aliisque iilud
addere sine utilitate, quia sicut ignis non po-
test naturali virtute efficere in spiritum qua-
litatem incorpoream, ita neque corpoream ;
et aliunde qualitas spiritualis est magis pro-
portionata ad excitandum vehementiorem
dolorem seu tristitiam; sicut enim delecta-
tiones spirituales, id est, ex objectis spiritua-
libus provenientes, majores sunt, ita de do-
lore et tristitia existimandum est. Est ergo
illa spiritualis qualilas ; qualis autem ilia sit,
vel in quo posita sit ejus malitia, vel discon-
venientia aut cruciatus, ab homine non potest
explicari. Atque hoc modo explicatum manet
quod August. dixit, veris,licet miris modis.
Hactenus enim declaravimus veritatem cru-
ciatus, et omnia quee ad illam necessaria sunt
seu consequuntur, quee pertinent ( ut sic di-
cam ) ad queestionem an sit talis cruciatus
igneus; reliqua vero quee pertinent ad inter-
rogandum, quid vel qualis sit, mira esse di-
cimus , neque amplius a nobis explicari
posse.
DISPUTAT.
Argumcnta contra preecedentem assertionem.
19. Prima. — Secunda. — Tertia. — Non
desnnt tamen rjui persuadere velint qualita-
tcm hanc esse impossibilem. Primo, quia ne-
ccsse est qualitatem illam non esse connatu-
ralem Angelis vel animabus ; ergo nec alicui
creaturae; ergo erit qualitas supernalnralis
quoad substantiam ; ergo tantum abest ut
possit esse mala vel disconveniens spiritui,
ut potius illura maxime perfectura sit, sicut
character, vel alia similia. Secundo, quia qua-
lilas positiva non causat dolorem vel tristi-
tiam, nisi quatenus tollit aut minuit conve-
nientem naturae dispositionem, vel in ordine
ad esse seu conservari , vel in ordine ad ope-
rationem, ut ex rebus corporeis constat, per
quarum proportionem possumus nos haec spi-
ritualia concipere, et non aliter ; nulla vero
qualitas potest fieri in spiritu, quae minus
bene illum disponat in sua substantia , et in
ordine ad esse vel conservari, ut per se con-
stat ; quia in hoc est simplicissima et perpe-
tua, nullaque indigetqualitatum dispositione.
Nec etiam in ordine ad operationem ; qtiia
supponimus qualitatem hanc non esse spe-
ciem intelligibilem vel habitum aliquem , ut
dictum est; ergo. Tertio, quia non apparet
quomodo illa qualitas possit esse disconve-
niens spiritui; non enim rauone ejus effectus,
quem posilive confert; nam ille necessario
debel esse bonus et ad perfectionem spec-
tans, cum omnis respositiva, ut sic,, dicat
perfectionem; nec ratione alicujus boni quo
privat ; quia nec tollit temperamentum, nec
qualitatcm, nec pulchritudinem aliquam ; in
quo ergo posita est illa disconvenientia ?
20. Hae rationes, si effkaces sunt, non so-
lum probant hunc effectum ignis non consis-
tere in aliqua qualitate impressa ab ipso in
spiritum, sed etiam non posse esse rem ali-
quam veram, cujuscunque ordinis aut prae-
dicamenti cogniti vel incogniti a nobis esse
fingatur. Patet, nam eodem raodo inquirara
in quo consistat malitia vel disconvenientia
talis rei. Nam, ut res positiva est, nou esfc
mala, et necessario confert aliquam perfectio-
nem ; non tollit autem aliquam aliam rem vel
proportionem convenientera, vel necessariam
ad conservationem, vel operationem ; quse
igitur esse potest res talis, aut ejus disconve-
nientia, quamve incommoditatem aut defor-
mitatem potest afferre spiritui? Et similiter
inquiram an res quse accidentaria necessario
esse debet, cum sit in Angelo, sit supernatu-
XLVI. SECT. II. 915
ralis quoadsubstantiam, vel connaluralis ali-
cui creatura;. Itaque vel rationes in univer-
sum probant nullum esse possibilem talem
cruciatum, vel nihil probant, sed ab omnibus
solvendoe sunt. Quod a3que procedit, sive po-
natur cruciatus hic fieri per ignem, sive im-
mediate a Deo ad prsesentiam ignis ; codcm
enim modo inquirendum erit queenam res
illa sit, quara Deus in anima vel Angelo fa-
cit, cujus ordinis, quam disconvenientiam
afferat, et similia.
21. Sohitur prima oljectio. — Qualitas im-
pressa ab igne in spiritihis est pnetematura-
Us. — Ad primarn ergo objectionem imprimis
assero non sequi qualitatem nulli creaturoe
connaturalem esse supernaturalem, eo modo
quo gratia et virtutes infusae supernaturales
dicuntur; est enim hoc necessarium, non ta-
men sufficit ; nam ultra hoc necesse est ut sit
qualitas divini ordinis , sitque participatio
eminens alicujus perfectionis simpliciter na-
turse intellectualis, quatenus talis est. Unde
dotes gloriee corporis, quse qualitates sunt,
nulli creatura?. sunt naturales, et tamen non
sunt supernaturales eo modo quo grafia et
charitas. Imo nec character, etiamsi spiritua-
lis sit, videtur illo modo supernaturalis., ideo-
que ad perfectionem simpliciter anima? Chri-
sti non spectat. Adde calorem ut centum for-
tasse nulli creaturse connaturalem esse, et
non propterea esse supernaturalem illo mo-
do. Has ergo qualitates preeternaturales po-
tius creaturis quam supernaturales censeo,
vel saltem non esse de ratione earum, ut su-
pernaturales sint; ut, verbi gratia, si Deus
tribueret intellectui angelico speciem intelli-
gibilem inferioris ordinis, et commensuratam
illi quae est in homine, prseternaturalis illi es-
set, non tamen simpliciter supernaturalis. Sic
ergo philosophandum censeo in re hac de
qua agimus; talis enim est qualitas impressa
ab igne , ac proinde ad perfectionem non
spectat, sed potest esse spiritui disconve-
veniens.
22. Satisfit secundce et tertice ohjectioni. —
Utqualitassitdisconveniens, sufficit,ut sitilli
naturaliter improportioiiata. — Unde ad se-
cundam et tertiam objectionem respondetur
imprimis, ut aliqua res seu qualitas disconve-
niens sit alteri et habeat rationem mali , non
esse necessarium ut aliam rem vel qualitatem
ab illa excludat, sed tantum ut ilii sitnatura-
liter improportionata, ut in disp. 11 Metaph.
late tractatum est. Et exemplis declarari po-
test , quia nimius caior ultra octo gradus est
916
disconveniens igni
DISPUTAT. XLVI. SEGT. 111.
etiamsi illnm nulla qua- vitee prsesentis, ut docuit D. Thom., A, d. 21,
litate privet ; et rebus monstrosis superflua
multitudo membrorum aut partium non na-
turalium est disconveniens, etiam si alia re
non privet. Deinde dicitur , hcet disconve-
nientia unius rei ad aliam regulariter non in-
telligatur , nisi in ordine ad debitam conser-
vationem vel operationem , tamen etiam in-
telligi posse in ordine ad pulchritudinem et
convenientem naturse compositionem, maxi-
me in ordine ad divinam omnipotentiam, quee
infinitis modis potest vel perficere, vel defor-
mare creaturam suam , et affligere illam quse
sensus vel cognitionis capax fuerit.
23. Tandem potest heee sententia specialem
babere difficultatem in animabus purgatorii ,
quibus non videtur posse imprimi qualitas
aliqua, quse illas deformes reddat, cum sint
pulcherrimse per gratiam , et alia supernatu-
ralia dona. Sed nihilominus si verum est, iilas
torqueri ab igne , necesse est aliquid hujus-
modi in eis fieri, ut rationes factse, cum pro-
portione applicatse, probant. Et ita in revela-
tionibus apud Bedam et alios , etiam animse
purgatorii leguntur videri deformes ; nec re-
pugnat superiori modo esse perfectas , et ad-
huc manere in illis aliquid imperfectionis per
inferiores qualitates seu impressiones. Qui-
dam vero excogitant banc qualitatem non ali-
ter deformare aut affligere, quam repreesen-
taudo animee peccata preeterita et realum in-
de contractum, et omnes defectus, omnemque
vitee negligentiam, qua3 fuit occasio moriendi
in eo statu. Sed hoc mihi non probatur, tum
quia illa reprsesentatio non potest esse natu-
ralis, sed ad placitum ex aliqua Dei imposi-
tione prius revelata ipsi animse; tum etiam
quia tota illa repreesentatio non excedit poe-
nam vermis conscientise, et ideo superflua et
insufficiens est. Id ergo quod imprimilur spi-
ritui, quidquid illud sit, altiori modo, etnobis
incognito iilum male afficit, deformataccon-
tristat ; illud autem esse non potest nisi qua-
litas aliqua, licet modus ejus ignoretur.
SECTIO 111.
Quam sit acerba hsec pama ignis purgatorii.
1. Pcenam damni purgatorii excedere quod-
libet temporale malum. — Potest pra^sens
qusestio de poena damni et de pcena sensus
tractari. De priori certum est esse gravissi-
mam ex parte privalionis tanti boni, quo3 licet
temporaiis sit, majus malum merito existi-
matur, quam quodlibet temporale darnnum
q. 1, art. 1, q. 3, quem sequuntur Palud.ibi,
q. 1, art. 1, concl. 4 ; Rich., d. 20, art. 2, q.
1; Soto, d. 13, art. 3, concl. 2. Qui etiam in-
tendunt tristitiam ortam ex illo malo appre-
henso, esse majorem quolibet dolore vel tri-
stitia hujus vitse. Unde concludunt pcenam il-
lam damni omnibus modis excedere omnes
hujus vitee pcenas ; censent enim, ut supra no-
tavi , Iianc tristitiam ad poenam damni perti-
nere , et ideo hunc dolorem cum privatione
conjungunt, ut illa sit omnibus modis major
pcena. Quia seepe contingit privationem ma-
jorisboni non inferre tantum dolorem, quan-
tum minus damnum infert ; flagellum enim
ssepe causat majorem dolorem quam ensis,
licet non privet eequali bono. Probatur autem
hcec sententia, quia magnitudo tristitise ori-
tur ex magnitudine boni amissi seu mali prse-
sentis, et ex vehementiori illius eonsidera-
tione, et ex magna affectione ad illud ; haec
autem omnia excellunt in pcena illa ; talis
enim est visio et beatitudo ccelestis ut posses-
sio illius vel per diem excedat omnia bona
hujus vitse simul sumpta , et per diuturnum
tempus possessa ; tale est etiam bonum illud
ut si opera nostra vel afflictiones per se spec-
tentur , esset superabundans preemium iilo-
rum, etiamsi ad breve solum tempus concede-
retur ; ergo e contrario retardatio tanti boni
et privatio ejus , licet temporalis, maximum
malum est , infinite (ut sic dicam ) excedens
omnia hujus vitee nocumenta. Rursus animoe
illse sanctee ponderant et expendunt optime
gravitatem illius mali, et quod gravissime
pungit, cognoscunt sua culpa et negiigentia
illud sustinere. Ac denique vehementer amant
Deum, et consequenter eadem intensione ap-
petunt illum videre; se etiam ordinatissima
charitate diligunt ; ergo necesse est ut vehc-
mentem tristitiam inde concipiant.
2. Objectio contra assertionem positam.—
Dices : multa etiam sunt quee dolorem illum
lenire possunt. Primo, certitudo gloriee fulu-
ree. Quee spes non potest non afferre illis
magnum gaudium, juxta illud Pauli, Spe
gaudentes, elc. Unde Ceesarius Arelatens.,
hom. 8, sic objicit : Sed dicet aliqids : non ad
me pertinet quandiu moram habeam, tantum
ut ad vitam cetemam perveniam. Secundo,
honestas et rectitudo voluntatis, per quam
conformantur divinee justitise, unde fit illa
pcena qnodamnjodovoluntaria, etconsequen-
ter non admodum affligens. Tertio ex divina
charitate non solum tolerant, sed etiam gau-
DISPUTAT. X
dent tali pcena , quia vident esse medium ad
satisfaciendum Deo, et ad obtinendam per-
fectam conseicntiee puritatem ac dispositio-
nem necessariam ad videndum Deum. Con-
firmatnr , quia Patrcs veteris Testamenti
eamdem pcenam sustinentes quoad privatio-
nem seu dilationem beatitudinis, nibilominus
habebant spiritualem consolationem ; nam
de Lazaro dicitur, Luc. 16 : Hic autem conso-
latur. Nec est verisimile habuisse tantam
tristitiam quantam in hoc seculo in multis
occasionibus homines patiuntur. Imo Au-
gust., epist. 99 ad Evod., et Gregor., 13
Moral., c. 17, alias 22, signiticant illos fuisse
in requie absqne ulla pcEiia. Tandem hinc
oritur difficultas supra tacta ; quia sequitur
sanctiores animas purgalorii, quamvis levis-
simas culpas et reatushabeant, acerbius puniri
quoad hanc pcenam et tristitiam. Patet, quia
privantur majori pondere gloriee; ergo etiam
inde magis tristantur, tum quia bonum quod
amittunt est majus ; tum etiam quia perfec-
tiorem habent charitatem, quae est radix hu-
jus doloris. Propter heec igitur S. Bonaven-
tura, in 4, d. 20, art. 1, q. 2, non putat tris-
titiam animarum purgatorii ex hoc solo ca-
pite dilationis beatitudinis esse magnam.
3. Verumtamen negotium hoc considerari
potest vel ex natura rei, vel ut subest ordini
divinee justitiae. Et licet utroque modo tristi-
tia hcec magna sit, tamen, si solum natura-
lem actionem seu consecutionem spectemus,
non est dubium quin hic dolor possit aliis
mediis et considerationibus propositis minui
vel leniri ; imo etiam non semper esset uni-
formisac necessarius omnino. Possent enim
animse illse pro suo arbitrio considerationem
avertere a malo dilationis, et vehementer il-
lam applicare ad bonum spei, et inde magis
consolari, et sic de ceeteris. Nihilominus ta-
men etiam hoc modo magis consentaneum
est naturali propensioni, tum naturee, tum
etiam charitatis, ut illse animse ferantur in ac-
tnalem considei'3tionem preesentis status
quem habent, et illius quo carent sua culpa,
et quod exilla dilatione vehementer affligan-
tur. Et quamvis huic considerationi aliee su-
perveniant quee- consolationem generent, non
minuunt priorem tristitiam, sed juvant ad il-
lam ferendam patienter summa cum rectitu-
dine. Nam hinc etiam provenit ut pcena illa
secundum se spectata involuntaria sit, tamen
in ordine ad justitiam divinam sit acceptata
voluntarie ; conformantur enim illee animee
divinee voluntati in formali volito, non in ma-
LVI. SECT. III. 917
teriali, et ideo etiam illa conformitas non ex-
cludit ingentem tristitiam, sed facit ut pacato
et honestissimo affectu sustineatur. Cum hac
tamen intrinseca propensione et quasi radice
adjungenda est ratio et providentia divince
justitiee, qua3 facit, itaordinari et moverihos
affectus, sicut necesse est ad condignam seu
proportionatam punitioncm singularum ani-
raarum. Unde in quibusdam excitabit majo-
rem apprehensionem afflictivam , eamque
(si necesse sit) perpetuam et invariabilem
esse faciet ; in aliis vero e contrario talem
considerationem minuet, et aliunde excita-
bitaliam quse magis consoletur. Et, si necesse
fuerit, sicut in Christi anima simul fuerunt
et dolor summus in portione inferiori, et
summum gaudium in superiori ejusdem vo-
luntatis , ita suo modo et in gradibus propor-
tionatis, conjunguntur hi duo affectus in illis
aniroabus, quamvis etiam sine miraculo exis-
timo id fieri posse ; quia non oportet ut uter-
que actus intensissimus sit.
4. Hinc etiam existimo tristitiam illam, ut
est pcena per se imposita ad purgationem
culparum, magis esse de gradibus beatitudi-
nis perpetuoamissis seu non lucralis propter
otium et venialia peccata, quam propter so-
lam dilationem beatitudinis aliquando conse-
quendee. Et hoc modo gravius tristabuntur
animee imperfecliores, vel quce majorem rea-
tum habent. Quod si fortasse ek alio capite
justiores animee interdum magis tristautur,
id non est inconveniens, vel quia est per ac-
cidens, vel quia hoc ipsum illas juvabit ut
citius inde liberentur. Et ita facile solventur
difficultates tactee. De animabus vero sancto-
rum Patrum in limbo dicturn sufficienter est
in secundo tomo, disp. 42, sect. \, ubi os-
tendimus illas etiam aliquam tristitiam ex
tanla dilatione sensisse ; illa vero minor sine
dubio erat quam sit in animabus purgatorii,
tum quia non detinebantur illce animee ob
proprium et personalem reatum, sed erant
quasi incapaces ex generali statu et condi-
tione totius naturee ; tum etiam quia creden-
dum est ex divina providentia habuisse plura
media ad leniendam vel divertendam iliam
tristitiam.
De acerhitate pcence sensus in animalus pur-
gatorii.
5. Quorumdam opinio. — Vera sententia. —
Ratio conclusionis . — Superest dicendum de
pcena sensus, de qua nonnulli Theologi vo-
lunt non esse graviorem pcenam, quam sit
918
DISPUTAT. XLVI. SEGT. III.
ea quse ex igne causatur in anima corpori
conjuncta t dum corpus comburitur ; quia
putant eumdem omniuo dolorem resul-
tare ex illo igne in anima separata. Et
hoc plane sequitur ex opinione Soti supra
relata. Nihilominus communis sententia est
illam poenam esse acerbiorem omni pcena
hujus vitge. lla D. Thom., Bonav., Palud.,
Richard., citatis locis. Idem sentit August.,
lib. 2 contra Manichseum, c. 24, et lib. 50
homiliarum, in 16, latius libro de Cur. pro
mort. agend., c. 18, ubi de igne purgatorii
loquens, ait : Etsi ceternus non sit (utique
quoad punitionem) miro tamen modo gravis
est, exceditqne omnes poenas quas aliquis in
Jiacvita passus est. Unde in id Psalm. 37:
Domine, ne in furore tuo arguas me, ait, da-
mnatos argui in furore Dei, justos vero in
purgatorio corrigi in ira Dei, quia purgan-
tur igne, qui gravior est omni poena hujus vi-
tse. Idem Gregorius, exponensverba ejusdem
Psalmi trigesimi septimi, qui est tertius Poe-
nitentiee. Beda ibidem, et lib. 3 Historise An-
glic, cap. 19, etlib. 9, c 13; et Bernard.,
serm. de Obitu Humberti ; Anselm., 1 Cor. 3:
Sciendum enim est (inquit) quod gravior est
ille ignis quam quiclquid Jiomo pati potest in
Jiac vita. Et in Elucidar., loquens de purga-
torii poenis, ait : De quil/us minimnm majus
est quam maximum quod in Jiac vita excogi-
tari potest. Idem habetur nomine Augustini,
libro de Vera et falsa pcenit. Facit etiam illud
Hilarii, Psal. 118: Concupivit anima meade-
siderare, etc. : llle nobis est indefessus ignis
adeundus, in quo subeunda sunt gravia illa ex-
piandce a peccatis animce supplicia, quce nos
purgationem vocamus. Denique Caesarius ,
dicta homil. 8, post verba supra citata :
Nemo, inquit, Jioc dicat, fratres cJiarissimi ;
quia ille ipse purgatorius ignis durior erit
quam quod possit pcenarum in hoc seculo aut
accidere, aut sentiri, aut cogitari. In epist.
etiam 206, inter epistolas Augustini, quse
tribuitur Cyrillo Hierosolym., estque de mi-
raculisD. Hieronymi, refertur, pcenam sen-
sus purgatorii esse seque gravem ac inferni,
solumque in duratione differre. Idem late
Carthusianus, lib. de Judic animarum, c. 14
et sequent. Ratio a priori sumenda est ex
ordinatione divinee justitise, et ex gravitate
offensionis ejus, etiam minimse, qime altioris
rationis est, quam omne malum creaturse, et
ideo, licet non sempiternam mereatur, me-
retur tamen pcenam graviorem, et quasi al-
tioris rationis, quam Deus in vita futura cum
rigore exigit, quia homo in hac vita, tem-
pore sibi concesso usus non est ad benignio-
rem compensationem faciendam. Quod au-
tem anima capax sit hujusmodi pcense, sup-
positis quse diximus in praecedenti sectione,
facile inteliigi potest ; quiamalum spirituale,
quod estobjectum illius tristitise, est gravins
malum quam sensibile objectum doloris, et
fortius apprehenditur ab anima separata, quse
etiam expeditior est ad operandum ; affectio-
nes etiam spirituales tam gaudii quam tri-
stitiae, ex se sunt vehementiores ; Deus etiam
facile potest necessitate quadam ad tantum
dolorem movere ; ergo.
6. Bonaventurce limitaiio. — At vero Ik Bo-
nav., in4, d. 20, art. 1, q. 2, assertionem
hanc limitat, dicens, licet ex suo genere illa
poena gravior sit omni pcena sensibili hujus
vitse, ita ut maximam ad maximam compa-
rando, illa excedat, non tamen in individuo :
quia magna poena hujus vitoe potest ex-
cedere minimam aliquam purgatorii poe-
nam. Et morali ratione videtur hoc verisi-
mile ; quia si anima purgatorii solum ha-
beat unum veniale peccatum leve, non vi-
deturmereri propter illud summos hujusvitse
cruciatus, et tamen merelur aliquam poenam
purgatorii ; ergo non omnis illa ita est acer-
ba, utsuperet omnes hujus vitse. Quod a for-
tiori sequitur, si versesunt revelationes supra
relatas, quod animae aliquse purgantur sine
ulla pcena ignis ; ergo a fortiori purgabuntur
aliquae levissima poena. Aiiqui tamen Patres
citati generalius loqui videniur, etiam com-
parando minimampoenam purgatorii ad ma-
ximam hujus vitae. Et specialiter expresse id
affirmatur in illa epist. Cyrillo Hiernsol. at-
tributa, et refertur ibi de hac re qusedam re-
velatio.
"t.Sitne minima pcenapurgatorii majorom-
nibus Jmjus vitce. — Breviter assero rem esse
incertam ; qnia comparatio proprie fit inter
homogenea, seu similia; hse autem pcenaj
sunt diversarum rationum. Unde, si loqua-
mur de gravitate essentiali seu specifica, ex-
cedit purgatorii poena etiam minima, quia
est alterius speciei seu ordinis in genere mali
et doloris ; si vero comparenlur in accidenti-
bus, sic non repugnat multa esse in aliqui-
bus poenis hujus vitse, quse non sinttarn gra-
via, in aliquibus pcenis purgatorii ; ut, verbi
gratia, potest pcena aliqua hujus vitee exce-
dere in duratione, in gradibus intensionis,
in multitudine poenarum seu dolorum. An
vero hic excessus possit esse tantus ut in se-
DISPUTAT. XLYl. SECT. III
stimatione morali oaquet, vel etiam superet Richardus,
alium gravitatenij ita ut in gpncre vindiclae
censeatur. majus supplicium, incerlumest;
non videtur autem inconveniens, nec a ra-
tione alienum ita judicare ; quamvis mihi ve-
risimile sit, quamcunque animam in purga-
torio existentem optare potins sustinuisse
quascunque hujus vitce poenas, qnam in illis
quibuscunque, et qualicunque tempore de-
tineri, saltem propter detentionem gloriee, de
qua gravissime dolent. Unde posset hoc loco
comparari pcena damni cum pcena sensus,
quae major sit. Sed ea res latius tractatur de
inferni pcenis, et videri potest Chrysost.,
hom. 2i in Mattliamm, et 35 ac 47 ad Popu-
lum, et lib. 1 de Compunct. cord., ad finem,
et Paraen. 1 ad Theodorum lapsum. Quiele-
ganter exaggerat pcenam damni, eamque
semper praefert pcense sensus. Quod si hoc
verum est in inferno, ubi nullus est ordo, ve-
risimilius erit in purgatorio, cum rectae ra-
tionis ordo ibi servetur, et secundum rectam
rationem majus malum asstimari debeat ca-
rentia divinse preesentia?, quam queelibet sen-
sibilis afflictio.
919
Paludan., Soto,
videntur niti con-
animas justas et
non possunt, dse-
Num pcena purgatorii per dcomones tanquam
per ministros infligatur.
8. Pars affirmans. — Ex vita Bernardi. —
Ultimo dubitari hoc loco soJet an pertineatad
supplicium boc purgatorii, ut per dsemones
tanquam per ministros divina? justitiae pcena
illa infligatur. Nam si hoc ita est, id pertine-
bit ad hujus pcenae gravitatem : nam ipsa vi-
sio doemonum gravissima pcena est, ut dici-
tur in illa epistola Cyrillo attributa. Quod
autem dsemones ministri sint bujus pcenae, ex
multis revelationibus colligitur. Nam in vita
D. Bernardi, lib. 1, c. 10, refertur religiosum
quemdam post mortem S. Bernardo appa-
rnisse, qui quatuor diJaceratis se traditum
esse querebatur, a quibus affligebatur, qui
postea ejnsdem Sancti precibus liberatus est.
Idem sumi potest ex Beda, lib. 3 de Histor.
Anglic, cap. decimonono; Carthus.,de Judic.
partic. Congruenlia etiam afferri potest ;
quia dsemones sunt ministri divinse justitise
in vindicandis peccatis post hanc vitam ; ipsi
etiam in divino judicio unumquemque ac-
cusant, etiam justum, de quocunque vel levi
lapsu, aut reatu ; ergo illis ^tiam ut ministris
committitur eorum supplicium.
9. Pars negans communis. — Contrariam ni-
hilominus sententiam docent communiter
Theologi, in 4, dist. 20 et 21, ubi D. Thomas,
Bonaventura ,
dist. 19, et alii qui solum
jectura, quod non deceat
sanctas, quae jam peccare
monesque usque ad ultimum contlictum vi-
cerunt, eis iterum tradi ul ab eis torquean-
tur. Aliunde etiam videtur credibile deemo-
nes, quod in ipsis est, non affligere illasani-
roas, quia non sperant illas ad peccandum
posse provocare , qua spe moventur ad ve-
xandum viatores, quantumvis perfectos ; et
aliunde vident vexalionem suam potius pro-
futuram, ut illre animie citius ab illis tormen-
tis liberentur. Et ideo, quontum conjectura
assequi possumus, nisi daemones a Deo co-
gantur , voluntate sua non assument hoc
ministerium ; nulla autem necessitas appa-
ret ob quam a Deo cogantur ; nec etiam vi-
dctur expediens, cum ipsi d:emones non nisi
prava voluntate et odio sint tale ministerium
effecturi.
10. Quomodo dcnmonss possint esse ministri
acl torquendas animas. — In hac re tam in in-
ferno quam in purgatorio difficile est expli-
care quomodo daemones sint ministri vel in-
strumenta ad torquendas animasper ignem ;
quia in hcc nec actionem physicam per se
efficere possunt, quia ipsi non concurrunt
cum igne, sed solus Deus, ut per se notum
est ; nec etiam per accidens concurrunt, quia
nec applicant ignem, nec aliquid aliud ope-
rantur, quod ad illara ignis actionem aliquo
modo conferat. Solum ergo videntur posse
concurrere, aut deferendo animas ad illa
loca poenarum, aut illas violenter detinendo,
aut ibi aspectu suo et conviciis, et aliis actio-
nibus similibus, mentalibus potius quam ex-
ternis, illas affligendo. Primus modus possi-
biJis est, etiam circa animas purgatorii ; com-
muniter tamen non creditur necessarius ,
quia animse ilia?, agnita Dei voluntate, spon-
te illuc tendunt, et honoris ac consolationis
causa potius creduntur Angeli custodes eas
comitari quam impugnatores. Unde multo
minusindigentin eo loco violenta detentione,
quare ad poenam ignis nullo modo existimo
concurrere, aut ministeriumaliquod conferre
angelos malos. ReJiquse autem actiones dse-
monum non sunt consentaneae statui anima-
rum justarum ; nec credo fieri posse ex im-
perio Dei, sed solum expermissione ; et ideo
verisimiliorem censeo sententiam Theologo-
rum, quod deemones nullo modo torqueant
ilJas animas ; quia neque hoc eis imperatur,
neque ex sola permissione facieut, ne illis oc-
920
DISPUTAT. XLVI. SEGT. IV.
casionem alicujus boni vel celerioris libera-
tionis afferanl, An vero illa?. animse videant
elare deformitatem daemonum incertum est ;
tamen etsi videant, non videntur inde tor-
queri, sed potius gratias agere Deo quod se
ab eo statu liberavit ; nec de malo illorum
compatientur, quia illos vident jam esse om-
nino extra statum salutis. Si autem perci-
piunt blaspbemias damnatorum contra Deunij
non parum inde torquentur.
SEGTIO IV.
Quam sit diuturna purgatorii pozna.
1. Pcenam purgatorii esse temporalem. — In
bac re, aliqua in generali possumus statuere
quse revelata sunt, vel ex revelatis aperte
eolliguntur ; proprium tamen prsecisurn tem-
pusillarum pcenarum prsefigere, impossibile
est in particulari, quia non est revelatum.
Prirao ergo certum est pcenam illam non fo-
re eeternam, sed temporalem. Hoc satis patet
ex disputat. 1, sect. 4. Nam hsec est veluti
differentia essentialis inter infernum et pur-
gatorium, etinboc sensu credit Ecclesiapur-
gatorium esse ; sicque dixit Paulus : Salvus
erit, sic tamen quasi per ignem. Unde optima est
illa disjunctio August., lib. 2 de Genes. con-
tra Manicheeum, ubi de eo qui realum ali-
quem retinet peccatorum : Vel ignem (inquit)
sentiet purgatorium, vel pcenam ceternam.
2. Pcenas purgatorii non duraturas ultra
diem judicii. — Secundo certum est, pceuas
purgatorias non esse duraturas ultra diem
judicii. Quod bis verbis docuit August., 21
de Civit, cap. 16 : Purgatorias pcenas nullas
futuras opinetur (scilicet homo fidelis) nisi
ante illud ultimum tremendumque judicium.
Et sumitur ex sententia finali Mattheei 2b, per
quam proponuntur judicandi omnes qui pro-
piia opera babere potuerunt (nam de infan-
tibus ibi mentio non esl) ; illi autem omnes
velin beatitudinem recipiuntur, velin gehen-
nam reiegantur ; jam ergo tunc non est pur-
gatorius locus, sed supponuntur purgati om-
nes, qui salvandi sunt. Prius enim antecedet
judicium particulare erga omnes, et conce-
detur tempus sufficiens, et pGena ita augebi-
tur, ut quidquid residuum fuerit, intra illud
possit perfecte purgari, et ad gloriosam re-
surrectionem preeparari. Unde confirmatur,
quia ante judicium, omnes tam salvandi
quam damnandi resurgent, et omnes salvan-
di resurgent in gloria, impassibiles et im-
niortales, juxta illud 1 Cor. 15 : Seminatur
corpus animale, surget spirituale ; seminatuv
in corruptione, surget in incorruptione ; semi-
natur in ignobilitate, surget in gloria. Quem
locum tractans Orig., hom. 14 in Lucam, ait,
piaculum esse maximum cogitare corpus re-
surgens esse sordidum, vel pollulum, aut
purgatione indigens. Unde quod paulo infe-
rius in eadem homil. babetur, post resurrec-
tionem ex morluis indigere nos sacramenlo
eluente atque purgante, quia nemo absque
sordibus resurget, vel supposititium est, vel
mendosum ; nam forlasse dicendum esset,
ante resurrectionem indigere nos purgatione,
quoniam alias nemo purus omnino resurge-
ret. Et cum hac lectione quadrat ratio qtns
ibidem subjungitur, scilicet, quia nulla inve-
nitur anima, quee slatim universis vitiis ca-
reat, videlicet, sine sacramento baptismi, vel
aliis remediis.
3. Recte posse solam animam luere poenam
pro culpa, quam etiam corpus commisit. — Di-
cetur fortasse, repugnare integram purgatio-
nem fieri in sola anima ante resurrectionem
corporis. At hoc dici non potest, alias nullas
animae indigentes purgatione viderent Deum
ante generalem resurrectionem, vel vident
iilum ante perfectam purgationem, quae post-
ea perficietur in corporibus reassumptis ;
quorum utrumque absurdissimum et erro-
neum est. Non ergo repugnat perfectam sa-
tispassionem in animabus fieri ; quia licet
corpus fuerit organum animee ad peccandum,
tamen, quia ipsa anima est principalis cau-
sa, in cujus voluntate vera ac formalis ra-
tio peccati existit, in illa poterit fieri suffi-
ciens vindicta pro illo reatu temporali, qui
ex peccato jam remisso in ea manet. Nam
quidquid doloris et tristitise patitur homo in
corpore, dum in eo casligatur vel flagellatur,
in anima est principaliter, ideoque fieri opti-
me potest ut per graviorem dolorem solius
animee compensetur ; secluso autem sensu
doloris et tristitiee, satis pcense patitur bumo
in corpore, tam in ipsa morte, quam in cor-
ruptione, vei incineratione post mortem. Ila-
que esse possunt animse perfecte purgatse
ante resurrectionem, pertinetque ad divinam
providentiam ut ita fiat ; nam faciie fieri po-
test, et expedit, quia dies judicii estvelutiul-
timus terminus totius vitee et consummatio
prsedestinatorum omnium.
4. Durationem pcenarum purgatorii non esse
iequalem,in omnious animabus. — Solutio. —
Terlio cerlum est, durationem pcenarumpur-
gatorii non esse sequalem in omnibus anima-
bus quse ibi purgantur
Scbplastici supra, cum August. , lib. de 8
Q. ad Duleitium, q. i, in fin. , et lib. 50 ho-
mil., iu 16. Ratio est, quia non omnes animse
decedunt cum sequali reatu peccatorum re-
missorum ; ergo nec pcena illorum erit cequa-
lis, sed quanto magis minusve transeuntia di-
lexerunt, tanto brevius tardiusve salvabuntur ;
nam quanta fuerit peccati materia, tanta erit
transeundimora, ut August, dixit. Dices : po-
terit esse hsec insequalitas in intensione poe-
narum cum eequalitate in duratione, boc enim
non repugnat justitise ; et Beda, lib. 5 Hist.
Angl., c. 13, refert animas omnes purgandas
usque ad diem judicii in purgatorio detineri
ex ordinaria lege , nisi propter Ecclesise in-
tercessionem aliquse citius liberentur; est er-
go in boc qusedani aequalitas. Sicut in infer-
no est sequalitas in duratione pcenarum , et
nihilominus est insequalitas secundum men-
suram justitise commutativse, ut recte notavit
August., 21 de Civit. , cap. 16. Respondetur,
de potentia absoluta boc non repugnare ;
nulla enim apparet implicatio contradictio-
nis; tamen de facto non ita fieri. Quod patet
primo exsensu Ecclesise ; credit enim animas
purgatorii ad beatitudinem successive trans-
ire , prout in eis reatus major vei minor,
brevius vel tardius expiatur. Nec refert dicere
boc fieri per satisfactiones Ecclesice ; nam in
his etiam satisfactionibus est compensatio se-
cundum quamdam sequalitatem, solumque
sufficiunt ad aliquam temporalem pcenam
solvendam ; ergo eadem ratione per ipsam
pcenam potest fieri liberatio intra aliquod
breve tempus. Et propterea non est conve-
niens neque decens divinam justitiam, ut ani-
mas sanctissimas propter levissimam culpam
vel reatum, tempore nimium diuturno extra
beatituclinem detineat. Accedit quod ablata
aversione a Deo per gratiam , tollitur seterni-
taspcense, qua sublata, duratio pcense quse
manet, sumi debet cum aliqua proportione
ad culpam, sicut sumilur etiam intensio. Et
ideo non est simile de damnatis , quia ilJi
aequales quodammodo sunt in substantiaii (ut,
sic dicam) aversione a Deo, et ideo etiam in
seternitate pcenee sequales sunt; animse vero
purgatorii, licet conveniant etiam in conver-
sione ad Deum, ratione cujus omninm illa-
rum pcena temporalis est, tamen in ratione
seu fundamento pcenee non sunt sequales , et
ideo nec in duratione pcense esse debent.
5. Non purgari singulas animas usque ad
judicii diem. — Ruperi. exponitur. — Quo-
DISPIJTAT. XLVI. SECT. IV.
Ra docent omnes circa incredibile est
921
ut supra dicebam ) pce"
nas purgatorii in omnibus durare usque ad
judicii diem regulariter, seclusis suffragiis
Ecclesice, tum propter dicta, tum etiam quia
illa esset qusedam insequalitas, ut si sanctus
vir cum levissimo reatu multo antea moritur.
Item, quia etiam ante Christi adventum erat
transitus apurgatorio ad sinum Abrahse ; alias
illas solas animas ibi Christus invenisset, quee
ex hac vita sine ullo reatu temporalis pcense
migrarunt, quod per se incredibile est ; ergo
multo magis erit nunc transitus in paradi-
sum, etiam per justam solutionem pcenarum.
Unde, si quse sunt revelationes quse aliud in-
dicent, vel exponendse sunt de toto purgalo-
rio, et non de singulis personis; vel si banc
expositionem non patiantur, admittendse non
sunt. Similiter est pie exponendus Rupert.,
lib. 3 in Genes., cap. 32, ubi significat ante
Christi adventum nemini fuisse pervium pur-
gatorium ignem; vel enim intelligit non fuisse
pervium usque ad beatitudinem; vel certe lo-
quitur in generali de igne afflictionis et ali-
cujus pcense, saitem per detentionem in ali-
quo loco inferni.
Possitne assignari terminus maximus ultra
quem duratio pcence purgatorii non tran-
scendat?
6. Soti opinio. — Impugnatur . — Resolu-
tio. — His ergo existentibus certis, incertum
manet quanto tempore unaquseque anima
purgetur, vel an possit aliquisterminus maxi-
mus assignari, ultra quem non transcendit
illa duratio in aliqua vel aliquibus purgatorii
animabus. In qua re Soto, 4, d. 19, q. 3, a. 2,
in fin., quibusdam conjecturis judicat nemi-
nem ultra decennium in purgatorio detineri.
Quia potuit Deus ita constituere gravitatem
intensivam illarum pcenarum, ut intra illud
tempus possint delere omnem maculam ex
peccatis relictam ; ergo non est verisimile vo-
luisse Deum diutius delinere amicos suos.
Secundo, quia per leves et Lemporales satis-
factiones breviores liujus vitse compensantur
similes reatus, prsesertim ex solis venialibus
peccatis reJicti. Tertio, quiajuvant Ecclesise
suffragia. Alii gravi censura notant lianc sen-
tentiam. Primo , quia variis revelationibus
constat animas justorum diutius in purgato-
rio detiueri. Secundo, quia usus Ecclesise vi-
detur id supponere, tum insuffragiis pro de-
functis particularibns qui ante plures annos
decesserunt, tum in forma et modo conce-
dendi indulgentias plurium annorum. Tertio,
922
DISPUTAT. XLVI. SECT. IV.
quia illa annorum mensura nullo fundamento
nititur, nec conjeclurse illse magis probant de
decem quam de quinque, vel de viginti aufc
triginta annis. Atque hsec ultima ratio urgen-
tior est cseteris, non ut directe probet judi-
cium illud Soti esse erroneum , vel dignum
aliqua censura , sed esse incertum ac volun-
tarium. Quod ego verum censeo, quamvis
nec facile credendas censeam revelationes,
quse de diuturnitate liarum poanarum circum-
feruntur ; praesertim si generaliter fiunt de
illis animabus, et non de una, vel aliqua in
particulari, in quibus facilius credi p